Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Tak wychowywano

Слово Просвіти, №04 за 2017 рік

Iwan JUSZCZUK, profesor, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy „Mamy to, co mamy” – powiedział kiedyś jeden z naszych prezydentów. A mamy wszechobecną korupcję na szczytach, czy raczej złodziejstwo, i troskę o sprawy materialne na dole. Bezduchowość, hipokryzję, kłamstwo, egoizm, chciwość z jednej strony, a narodową niepamięć, zmęczenie, obojętność, brak zasad, służalczość (udawaną czy prawdziwą?) – z drugiej. Symptomy niewolnika i pana. Ale od razu należy poczynić istotne zastrzeżenie – dotyczy to ogólnej masy mieszczańskiej, bo ostatnio gwałtownie rośnie liczba nieobojętnych jednostek: Rewolucja Godności, Niebiańska Sotnia, ofiarne wolontariaty na wschodzie Ukrainy, akcje protestacyjne. Odrodzenie ukraińskiej godności narodowej, nie tak dawno bezlitośnie prześladowanej, tłamszonej, nabiera sił, rozprzestrzenia się w ukraińskim społeczeństwie. Wszak, jak jeszcze w pierwszej połowie XVII wieku pisał Francuz Guillaume de Beauplan, „Kozacy strasznie kochają wolność, śmierć uważają za lepszą od niewolnictwa”. Potwierdził to inny Francuz, dyplomata Jean Baluze na początku XVIII wieku: „W Kraju Kozackim… lud jest wolnomyślny i dumny i nie lubi, żeby ktokolwiek nad nim panował”. Tylko w 1930 roku, według danych GPU USRR, w USRR doszło do 4098 wystąpień, w tym zbrojnych powstań przeciwko rosyjsko-bolszewickiemu jarzmu, w których wzięło udział 956 587 uczestników, a może i więcej. Powstaje pytanie: skąd zatem wzięło się to, co mamy? Skąd ten upadek, niepamięć? To pytanie artystycznie i przekonująco bada Mykoła Sołtys, emerytowany nauczyciel języka ukraińskiego i literatury, aktywny uczestnik „Proświty” na Chmielniczyźnie, w powieści „Dlaczego nie jestem sokołem” (Chmielnicki: Wydawca FOP Ciupak A.A., 2016). To już jego druga powieść, pierwsza (również istotna, badawcza) nosi tytuł „Oj biada tej czajce” i dotyczy życia Ukraińców w warunkach obcego panowania oraz narodowowyzwoleńczej walki w połowie ubiegłego wieku. Główny bohater powieści „Dlaczego nie jestem sokołem”, nauczyciel historii Hryhorij Trochymowycz Hołub, to nietuzinkowa osobowość o dociekliwym, ostrym i krytycznym umyśle. Przeważnie w jego imieniu autor prowadzi narrację. Urodził się w tragicznym roku wielkiego głodu, ciężko przeżył w dzieciństwie wojnę i powojenne niedostatki, jak większość jego rówieśników, osierociał. A jego dalsze pole życiowe „nie było wyścielone miękką trawką”, stąpał po nim, „raz po raz natykając się to na cierniowe krzewy nieprawdy, to na brudne kałuże pogardy, a to na śmierdzące śmietniki obojętności”. I próbował wytrwać, zachować swoją ludzką godność. Już jako uczeń Hryhorij w szkole zetknął się z kłamstwem o wojnie, która zabrała mu i ojca, i matkę. Będąc studentem wydziału historycznego Uniwersytetu Lwowskiego, dowiaduje się od starego wykładowcy-historyka, emeryta, który pamiętał jeszcze Petlurę i Ohiłenkę, o tym, jak ukraińscy patrioci musieli w latach 20. XX wieku ratować „przed bolszewicką hordą” książki z biblioteki Uniwersytetu Kamieniecko-Podolskiego. W jego domu czyta te ocalone książki, w których wyłożona jest prawdziwa historia stosunków między Ukrainą a Rosją, a które oficjalnie były surowo zakazane. Robił z nich wypisy. Później przeczyta pracę Iwana Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”. Tymczasem na wykładach na uniwersytecie „słyszał fałsz, kłamstwo i hipokryzję, niestety, i sam był zmuszony hipokryzować na różnych seminariach, kolokwiach, przy pisaniu prac zaliczeniowych czy odpowiadając na egzaminach”. Jednak nieostrożnie wypowiedział się przed kolegą, a ten doniósł, gdzie trzeba. Tutaj już nie patrzą na to, że jesteś sierotą i że jesteś prymusem, bo im potrzebni są ludzie „oddani ideom partii”, którzy będą posłusznie służyć kolonizatorom i donosić na innych, na tych, którzy wątpią w ich wyższość i prawo do panowania. Zatem, chcesz nie chcesz, trzeba „być dwulicowym”. Nawet uczciwy człowiek, stary historyk, radzi młodemu Hryhorijowi: „Ty, Hryciu, bądź mądry, udawaj, kłam, jak trzeba, jak życie zmusza, ale tylko nie przyzwyczajaj się do takiego życia, bo jak przywykniesz – przepadniesz jako człowiek”. Takie warunki stworzono dla człowieka. Jak je nazwać, jakie określenie im nadać? Cel jest zrozumiały. Na egzaminie państwowym Hryhorij Hołub dostaje trójkę za to, że nie potrafił odpowiedzieć na bezsensowne, ale „ideowe” pytanie przedstawiciela komitetu obwodowego partii, „ile sztuk jaj na kurę nioskę przewidziano w dyrektywach XX zjazdu partii na szósty pięcioletni plan rozwoju gospodarki narodowej”. Wymyślone, niedorzeczność? Nie, taką była totalitarna rzeczywistość, skierowana na poniżenie osobowości, człowieka, na jego otumanienie. Nie myśl, nie rozważania, a ślepa wiara i posłuszeństwo były potrzebne systemowi kolonialnemu. Hryhorijowi Trochymowyczowi dali skierowanie do pracy w wiejskiej szkole. Tutaj uczniów zamiast na lekcje wysyłają zbierać ziemniaki. I dzieci też już są zarażone chorobą fałszowania. Dwóch chłopców wyrwało się do przodu: „jedną kartoflę na inną sąsiednią grządkę przerzucili, inną butem w ziemię wtłoczyli” – i wyszli na przodowników. Tak samo nauczyciele wystawiają dzieciom fałszywe oceny – „uczniowie, prawda, od tej metody mądrzejsi nie stawali, za to w raportach wszystko było w porządku”. Prawie wszyscy nauczyciele „mieli w kołchozie normę buraków”, a podczas letnich wakacji „pracowali w kołchozie, to było mile widziane i zachęcane… A że nauczyciel przez całe lato nie przeczytał żadnej książki – to nikogo nie interesowało”. Rozumnych ten system nie potrzebował, potrzebni byli bezwolni niewolnicy w kufajkach, jedynym nosicielem rozumu miała być partia, właściwie władza okupacyjna. „A wy mniej myślcie, a więcej pracujcie!” – takie było hasło, taka była wytyczna. Z goryczą bohater utworu później wspomina: „W klasie uczniom kłamałem, na zajęciach politycznych kłamałem, choć sam nie wierzyłem w to, co mówiłem, nawet w prywatnych rozmowach z kolegami kłamałem, bo bałem się, żeby nie donieśli”. A donosy kwitły i w szkole. „Pewnego razu powiedziałem na lekcji w 8 klasie, że za Bohdana Chmielnickiego Ukraina była o wiele bardziej wykształcona i kulturalna od Rosji. Już na drugi dzień wezwał mnie do siebie do gabinetu sekretarz partkomu kołchozu i zaczął wychowywać”. Aborygeni nie powinni wątpić w wyższość kolonizatorów. Człowiek walczy o siebie, próbuje przeciwstawić się nieludzkiemu systemowi. „Ja przecież, wydaje się, jestem całkiem adekwatnym człowiekiem, dość oczytanym, wiele rzeczy wiem, rozumiem przyczyny wszystkich tych niegodziwości, które towarzyszą naszemu życiu, widzę nieskończone kłamstwo i fałsz, płaszczenie się przed zwierzchnictwem, a jednak godzę się z tym wszystkim”. Z kłamstwem godzono się i przyzwyczajano do niego jak do normalnego stanu rzeczy. Bo trzeba było, żeby przeżyć. Spróbował Hryhorij Trochymowycz na rejonowym zespole metodycznym przekazać kolegom swoją opinię o tak zwanym „zjednoczeniu” Ukrainy z Rosją – nawet większość nauczycieli przyjęła ją całkiem przychylnie – jak mało nie doszło do wyciągnięcia konsekwencji organizacyjnych, kiedy człowieka pozbawia się prawa do pracy intelektualnej, a nawet wtrąca za kraty. Właśnie to, że Hryhorij Trochymowycz był, jak sam mówi, dość oczytany i próbował znać prawdę, doprowadziło do nieszczęsnego skutku, jak to stało się nie z jednym ukraińskim myślącym inteligentem w tamtych czasach. Miał „nieostrożność” odpowiedzieć na list swojemu koledze z roku, którego dwaj bracia zostali skazani „za antysowiecką działalność” – i zaczęła się za nim drobiazgowa obserwacja. Okazało się, że przechowywał jeszcze w domu „materiały dysydenckie”, które bez wątpienia czytał. „O tym, co było dalej – pisze w swoich wspomnieniach bohater utworu – bardzo ciężko, boleśnie i obrzydliwie nawet wspominać, a co dopiero pisać, tym bardziej, że o obozowym życiu więźniów politycznych już napisano”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn