Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Liryczny zegar Wasyla Kliczaka

Слово Просвіти, №04 за 2017 рік

Wasyl RIABYJ, m. Kołomyja Tajemniczy poetycki klucz Przychodzisz na świat — i niczego nie rozumiesz. Rośniesz — zagadek jest jeszcze więcej. Nadchodzi dojrzałość — znów próbujesz wniknąć w tajemnicę przedmiotów i zjawisk. Daremny trud. Za siedmioma zamkami mechanizm bytu. Ślizgasz się powierzchownie wzrokiem i masz jedyną szansę uspokoić się, obcując ze słowem współbrzmiącym z duszą, jeśli ona jeszcze żyje, nie wypalona codziennymi troskami, ciągnie się do fantazji, ogarnia rzeczywistość. Mgła. Mżawka. Ciemność. Mrok. A może i całun, jak nazwał drugi zbiór wierszy Wasyl Kliczak, urodzony we wsi Rudniki w rejonie śniatyńskim na Pokuciu, niemal na granicy z Bukowiną, co jest umowną miarą przynależności do regionu. Nawet w przypadku, gdy poeta, wdychawszy karpackiego ozonu, od siedemnastego roku życia mieszka w Kijowie, gdzie ukończył uniwersytet, pracował w wydawnictwach „Mołodź”, „Weselka”, kieruje Centrum Wydawniczym „Proświta”, skąd też wyleciała długo wyczekiwana, pełna czternastoletniego milczenia, poetycka jaskółka. Zatem nieprzypadkowo wypłynął symbol całunu, który odkrył autor, niespodziewanie pisząc utwory w formie wierszy prozą. Cichy poeta, przedstawiciel nowej świadomości artystycznej, ważąc światopogląd i szlifując myśl, dał naręcze kliczakowskich sprozaizowanych wierszy jeszcze w poprzednim zbiorze „Deszczowy zegar” (1989, „Mołodź”). Ten zbiór, szczodry na rymy, bogaty w barwną metaforę, nie traci i dziś wartości artystycznej. Oto jego rdzeń: „Tydzień pobyłem u mamy… Chatę pokryli, studnię wyczyścili, rów przekopali, choć padał deszcz — chciał nie dać skończyć się temu tygodniowi. My zmuszeni byliśmy przestawić wskazówki deszczowego zegara na las. Czy nie dlatego tak długo (pisała matka) on nie czerwieniał?..” I ten klucz, zachowując cechy językowo-stylistyczne, ujawnia swoją siłę, otwierając drzwi domysłów, porównań, olśnień, przejrzań, wstrząsów, przestrogi, uwagi, aluzji — i w „Całunie”. Jednak tutaj już panuje groteska, która odcina barwy słońca, bo na pierwszym planie jest namysł nad czasoprzestrzenią kryzysu, który zamyka radość postrzegania świata. Autor widzi apokaliptyczny obraz, kiedy „przerzedziły się karpackie lasy. Obniżył się poziom karpackich rzek”, i prosi: „Nie dotykajcie huculskich dusz”. A ciemność odpowiada: „Wuju, nie pytajcie mnie o nic. Ja nic nie wiem. Gazet nie czytam. Radio nie gra. Telewizor zepsuty. Oto nauczyli mnie grać na cymbałach — to wszystko, co umiem i wiem”… Oto taka gorzka prawda, całun cierniowej doliny w bezlitosnym czasie, który zerwał wichrem krajan z miejsca i pognał jak turlacz w obce światy na niewolniczą próbę: „Było takie cudowne słońce. I znów całun. Całun. Całun”; „Degraduje wieś. Przeważają tymczasowe wartości. Często brzmią takie słowa, jak Grecja, Włochy, Hiszpania. Małoletnie wychodzą za mąż. Młodzież się upija”; „Skąd to się bierze, co to za mara?”; „Pojawiła się we wsi kawiarnia… A obiecywano, że będzie mleczna kawiarnia dla dzieci… Właściciel kawiarni — duchowny, ojciec duchowy…”; „Nasza przyszłość… Kto odpowie za ich przyszłość?”; „Moja Ukraino, czy oczyścisz się z mułu, który śmierdzi zdechłą rybą?..” Mowa prozy jest specyficzna, czasem wręcz jakby potoczna, ale tak cudownie zbudowana, że związki wyrazowe tworzą prąd mentalnej paradygmatu, zamaskowanej w niby faktograficznej informacji o przygodzie bez alegorii i „dlaczego”. Poeta, szukając naturalnej autentyczności wyrazu, nie ma zamiaru szokować czytelnika ani epitetem, ani porównaniem — jakimkolwiek tropem, neologizmem. To wiersz wolny, ale z niezwykłym ruchem, inną manierą wierszowania, niepodobną do poprzednich, bo ma swoje syntagmy, oryginalne rytmy narracyjne w prozopoetyckim żywiole noweli, ciąży ku miniaturze z realistyczną wielopłaszczyznową sytuacyjnością, w której przebywa liryczny bohater. W biegu czasu, chcesz czy nie, a jubileusz stoi na progu tradycyjnie z najlepszymi życzeniami dla Wasyla Kliczaka — znanego poety i wydawcy, laureata wielu nagród. Czarodziejski zegar w styczniu wybije mu aż sześćdziesiąt lat, które osiedliły się i żyją w jego poezjach, nie starzeją się, zachowują energię duszy, oczarowują niepowtarzalnym słowem. Autor świadomie unika kwiecistych poetyzmów, przyziemniając wyobraźnię. On raczej może rytmicznie wyrazić się, chroniąc piękno odczucia: „Góra, wieś i my — taki kolaż na wszystkie wieki — z księżycem w parze”; „jak pięknie turkoczą wozy na sierpniowej drodze”; „trzymaliśmy w rękach przeżyty dzień”; „w trawach srebrzystych ciemną ścieżkę zrobią ślady naszych nóg”; „i niech mnie jutro nie stanie, ty nie smuć się, ja listkiem do ciebie wzbiję się”. Jednak poecie chce się podzielić odkryciem, kiedy zbadał analogie wydarzeń, szczerze podszedł do rozważań o okrutnych realiach bytu, w którym przeważa proza: to zatrucie gazem paralitycznym, to „przejaśnienie istoty ludzi w Czarnobylu”, to obecność „szarych, bezbarwnych nauczycieli”, to straty, to jakieś niezrozumiałe zaćmienie, to przemijalność. A jeszcze przez migotanie oddali czasu rozpoznajemy obrazy ojca, cioci Wasyliny, diaka Hrycia, sąsiadów Mykoły Iwanczuka z jego Katrusią, hafciarki Marusi, rzeki dzieciństwa Rybnicy, niedaleko niewielkiej chaty pod samym lasem, który zagląda w okna, aby zobaczyć starą kobietę z niebieskimi oczami, która wypatruje syna Wasyla. Ten malowniczy zakątek wyśpiewują ptaszki, radują się poecie leszczyna, listek mięty, fiołek, motyl i stary kruk, który kreśli na niebie koła na cześć przyjazdu swojego dawnego znajomego z zamyślonym czołem. Poeta obdarzony jest szczególnym wzrokiem, słuchem, czuciem, objawiając ludziom przeżyte słowo w całunie nieskończonej marności nad marnościami. W przedmowie Wasyl Herasymiuk zauważa: „Takich sprozaizowanych poezji jest większość. Jeśli już mówić o obrazach, to właśnie te wiersze — to metafory. Inna sprawa — kto i jak do tego podchodzi. Myślę, że nie każdy odbierze wiersze wolne Wasyla Kliczaka jako metafory bytu, ale już to, że z mnóstwa życiowych sytuacji i przygód autor wybrał właśnie te, że najczęściej są one — z krawędzi dzieciństwa i dorastania, potwierdzają ich nieprzypadkowość”. I rzeczywiście, przejście intuicyjnego olśnienia w wymiar racjonalnych pojęć tworzy oryginalną poetycką substancję z odcieniem mistyki: „On czekał… Cierpliwie oczekiwał w przeciągającym się całunie nocy. Nie doczekał się. Może, jeszcze i teraz gdzieś czeka. Kto on? Jak go nazwać? W jakim znaleźć słowniku? W jaki zanieść słownik?” Ta treść, umożliwiona dekodowaniem, niesie tajemnicę magicznego całunu, który, być może, powołany jest być ochronną przeszkodą na drodze do ukrytej prawdy, kiedy „każda niewidzialna nić cienko trzyma nasze zaniepokojone dusze, a jeśli rwie się jakaś, to bólem strasznym boli”. W chórze poetyckich głosów można rozróżnić jego głos. Poeta długo weryfikował siebie, swoje słowo po pierwszej książeczce. Trzecia, „Wzdłuż darowanych Bożych dni”, zaszumiała stronami w 2015 roku. W istocie poeta kontynuuje swoje niepowtarzalne płótno, rozpoczęte od obrazowego zegara deszczu. Lecz jeśli poprzedni zbiór oczarowywał świtowym uczuciem, to ostatni poraża poznaniem stanu zderzenia białego i czarnego koloru, dobra i zła w czasoprzestrzeni krwawych konfliktów. Pod takim kątem obrazowania autorowi otworzyła się szczególna intonacja postawy obywatelskiej. On poprzez monolog mężczyzny z Kotowska przekazuje grozę wojny, opowiada o Kozaku nieukrzyżowanym, który „Był pobity. Świeciła w oczach // i w całej jego męskiej postawie // godność. Nią pokonano strach // i pokonano okrucieństwa podstępne”. Poruszającym utworem na aktualny temat, moim zdaniem, jest niewielki nowelistyczny poemat „Obecność Bożej ręki”. W Doniecku płonie lotnisko, przysypało odłamkami człowieka, który w kamiennym worku jedną ręką ledwie włącza telefon komórkowy, by zaznaczyć swoją obecność. Taka życiowa gorzka prawda bez artystycznego zmyślenia wywołuje łzę. Z przejęciem czyta się poezje Wasyla Kliczaka „Pies na koniu”, „Diptych: Gagarin. Sikorski”, „Ballada o mewie”, „A nad ranem przyśniła się mama”, „W jesieni tej szczególny urok”, „Przeprowadzę cię w myślach w noc”, „Nie pytam cię o nic”, „Pajęczynka cienka między nami”, „Kiedy przywykasz do rzeki”, „Szewczenko w Niżnym Nowogrodzie (1857—1858)” i in. Są one zamieszczone w rozdziałach „Stała się wyraźniejsza mowa” i „Słychać fali najcieńszy dźwięk”. Poemat „Nici rozmów i dróg” skupia się na wymiarach czasowych lat („Pod koniec lat czterdziestych”, „Na początku lat pięćdziesiątych”, „Jesień początku lat sześćdziesiątych”, „Połowa lat dziewięćdziesiątych…”, „Pod koniec 2014”). Poeta wystrzega się wielomówności, pilnuje tego, by ulewa emocji nie pochłaniała myśli. Wasyl Kliczak nie zdradza tradycyjnej maniery, bo jego szkoła twórcza zaczyna się od pięknego słowa wybitnego nowelisty Wasyla Stefanyka, na ziemi którego się urodził, przesiąkł jej duchem. W dorobku poetyckim Wasyla Kliczaka przeważa liryka. Czasami powstają prozy poetyckie, których najwięcej jest w zbiorze „Pielena”. A w nowym zbiorze jednak dominuje poetyckie obrazowanie. „Ten nieefektowny, ale efektywny poeta posiada sekret finałowych rozwiązań — zauważa we wstępie znany poeta i literaturoznawca Wołodymyr Bazylewski. — Końcówki jego wierszy często są nieprzewidywalne. Właściwie sekretu w tym nie ma. On po prostu myśli tak, jak myśli. Jednym ze skutków jego myślenia jest zagłębiony w głąb tekstu liryczny dreszcz”. Może ktoś nas bierze na śmiechy. Może patrzą i milczą. Lecz z tego im mało pociechy. Nie ugasić ognia począć. Kto porannym skrzydłem łzy otarł. Kto w ciemności nie zabłądził. Kto inaczej zobaczył wiatr, Ma coś ze zwykłych cudów. Dziwić się — to dla niego. Dziwić — to tym bardziej. Tacy mają swoją drogę Wzdłuż darowanych Bożych dni. Poeta zatem znalazł swój świat. I ten świat obdarował poetę niepowtarzalną metaforą, podarował możliwość w Wydawnictwie „Proświta” wydrukować trzecią książkę, której wydaniu dopomogła ukraińska rodzina Hłaholuków z Kołomyi i Kijowa. A do czytelników już idzie nowa książka wierszy „Kopana góra”, jak nazywają w Rudnikach pewne tajemnicze miejsce. Niewyczerpane źródło metafory Pielena ziemskiego bytu wciąga w swój wir tak, że bywa, iż niemożliwe jest wyrwać się z jej śmiertelnych objęć. I kiedy odczytuję dedykację na zbiorze „Pielena” („Drogiemu Wasylowi Riabemu, który skłonił mnie do stworzenia tej książki. Ze szczerą przyjaźnią Autor. 23 listopada 2003 r.”), za którą wraz z poprzednią autorowi wręczono dyplomy aż dwóch nagród — imienia T. Melnyczuka „Kniaź Rosy” w Czerniowieckiej Obwodowej Bibliotece Naukowej imienia M. Iwasiuka oraz imienia M. Czeremszyny w Śniatynie — przypominam sobie częste moje telefony, listy, którymi chciałem natchnąć poetę do pracy nad nową książką. A poznał nas pod koniec lat osiemdziesiątych w wydawnictwie „Mołod’”, kiedy mój pierwszy zbiór przygotowywał się do druku w redakcji poezji, Wasyl Herasymiuk. Wasyl Kliczak, w odróżnieniu ode mnie, nic nie mówił o poezji, odnosił się do tego tematu w sposób szczególny. Dowiedziałem się, że wsparł go w młodzieżowej gazecie obwodowej pisarz Stepan Puszyk. Pisał mało, unikał wszelkich bezpłodnych dyskusji o słowie. Uważał, że to sprawa krytyków. Co roku się spotykaliśmy, on zaglądał do wydawnictwa „Swit”, gdzie pracowałem, dzielił się doświadczeniem. Przyjęto go do Kołomyjskiego Towarzystwa Literackiego „Płyn”. W Kołomyi odbył się wieczór poetycki Wasyla Kliczaka, kiedy przyznano mu tytuł zasłużonego dziennikarza Ukrainy. Nasza przyjaźń jest bezinteresowna. Chyba tylko w domu poeta może czuć się jak w rajskim zakątku. Miał okazję przekonać się o tym niezapomniany nestor literatury Dmytro Biłous, którego Wasyl swego czasu zaprosił na spotkanie z przyrodą i rodakami. Dmytro Hryhorowycz był bardzo poruszony tą rudnikowską oazą. Wszystko dokądś znikło bezpowrotnie, tylko jeszcze nie wywietrzała pamięć odczuć. Jakbym widział małą drewnianą chatkę, którą kupił tata Wasyla w głębi Karpat, a obok niej osiemdziesięcioletnią mamę Wasyla, z smutnymi młodymi niebieskimi-przeniebieskimi oczami. I jak tylko syn stąpał na rodzinne podwórko, ona przyjmowała od niego oczekiwaną falę duchowego ciepła i szła odpoczywać, wsłuchując się w jego głos. Z jej ust nikt nie słyszał ani pytań, ani żalów, ani pouczeń, ani ostrzeżeń, ani wyrzutów. Tak cicho zgasła, że nie zdążyła wybiec łza. Szedłem obok Wasyla na pogrzebie jego mamy i myślałem: czyżby ja tak samo kiedyś osierocę?.. Samotnieje rodzinne gniazdo, którego już niemożliwe jest rozweselić, chociaż tutaj czasami nawiedza gospodarz. A ja znalazłem w swoim lirycznym dzienniku takie wersy: Czas przepływa-ucieka, Jakby pozbył się pęt. A ty go doganiasz To tam, to naprawdę tu. Przestrzeni metamorfozy: Stolica, wieś — i las Pod bramą — chata i łzy, Które ze sobą przywiózł. I bardzo śpiewają ptaki W Rudnikach, i woda W studni gwiazdą pachnie I dzieciństwem Bożego Narodzenia. A Rybnycia falę goni, Płonie jej srebrna świeca… Spójrz na zegarek, Wasylu, Tam wskazówki zapomniały o czasie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn