Strona · s. 4strona oryginału ↗
O łyżce dziegciu. Statystyka ukraińskiego druku na tle wojny hybrydowej
Слово Просвіти, №04 за 2017 рік
Dmytro PYŁYP CZUK
Ciąg dalszy. Pocz. w nr 3 z 2017 r.
3. Prezydenci czy małorusini? Prezydenci Ukrainy powinni szanować język ojczysty Ukraińców (zrozumiałe, że za język ojczysty Ukraińców z pochodzenia nie może być uważany żaden inny język poza ukraińskim). Gdyby w rodzinach pierwszego czy drugiego prezydenta Ukrainy przed i w czasie ich prezydentury brzmiał język ukraiński, pogarda dla języka państwowego byłaby niemożliwa. Gdyby Łeonid Krawczuk postąpił mądrze i odpowiedzialnie, nie rozszerzyłby działania Dekretu nr 70 z 31.01.1992 na zjednoczenie handlu książkami „Ukrknyha”. Prezydent Juszczenko nie zajmował, zwłaszcza w sprawach wydawniczych, aktywnej pozycji, ponieważ po pierwsze nie doprowadził do uchylenia przez Sąd Konstytucyjny Ustawy Ukrainy z 8 grudnia 2004 r. nr 2222 (która ograniczyła uprawnienia prezydenckie), a po drugie, kultura ukraińska jawiła się temu panu raczej jako system znaków ukraińskiej kultury materialnej, a nie jako system ukraińskiej kultury duchowej. Być może nigdy nie słyszał słynnej myśli Panasa Myrnego o języku: „Język to żywy schowek ludzkiego ducha, w który naród składa swój rozum, doświadczenie, uczucia”. Juszczenko zapewne nie rozumiał, że mankurci, którzy nie zachowali swojego języka, nie są zdolni (a byłoby to nawet dość tragikomiczne!) zachwycać się artefaktami swojej (?!) kultury materialnej. Ogólnie „ukraińsko-państwowotwórczą” pozycję W. Juszczenki odsłania stenogram tak zwanego telemostu z udziałem młodzieży studenckiej 10 listopada 2005 r. „Prezydent i młodzież — dialog o przyszłości” (http://litforum.com.ua/ index.php?r=47&a=3961). Pytanie studentki Donieckiego Uniwersytetu Narodowego: „Znaczitielnaja czast nasielenija Ukrainy razgowariwajet na russkom jazykie. Wsia dokumientacyja w nasze wremia wiedjetsia na ukrainskom. Woznikajet mnogo probliem. Poczemu nie wwiesti russkij jazyk kak wtoroj gosudarstwiennyj?” (Wszystkie wyróżnienia czcionką tutaj i poniżej są moje. — D. P.) Zamiast odpowiedzieć, że język ukraiński powinien pełnić funkcję państwowego przynajmniej w jednym państwie świata, Juszczenko odpowiada: „Zacznę od tego, że reprezentujecie ten kraj, który rzeczywiście należy do regionów rosyjskojęzycznych. Moja pozycja, którą deklarowałem podczas wyborów, i to jest moją istotą, ludzką pozycją, jest to, że im więcej języków komunikacji będzie na Ukrainie, tym szybciej otrzymamy statut (oczywiście status. — D. P.) europejskiego narodu. Nie trzeba nikomu zabraniać mówić w tym języku, który uważa za język swojej komunikacji. To jest fundamentalne prawo wyboru człowieka. I dlatego cała polityka państwowa powinna wspierać wielogłosowość, kiedy mówimy czy o rosyjskiej, czy o żydowskiej, czy o bułgarskiej, czy greckiej, czy o ormiańskiej, czy jakiejkolwiek literaturze, kulturze i języku. I to jest bazowa zasada. I kiedy mówimy o tego typu regionach jak Donieck, Ługańsk, Krym, tradycyjnie rosyjskojęzycznych. Ja dzisiaj nalegam i stoję na tej pozycji, że cała władza państwowa powinna uważnie odnosić się do wymagań wspólnoty, do jej pozycji i być wygodną w kontakcie. Pytanie polityczne odnośnie wniesienia zmian do Konstytucji, powiedziałbym, wiecie, to pytanie można stawiać. Można stawiać, moim zdaniem, ono jest problematyczne. Przeprowadzić dzisiaj przez salę parlamentu zmiany do Konstytucji w liczbie głosujących na poparcie tego projektu 300 osób — będzie niezwykle trudno. Moim zdaniem, jest to niemożliwe dzisiaj. Takie jest moje odczucie co do sytuacji w parlamencie. Po to, żeby zmienić tę sytuację, my wtedy mówiliśmy. I w tym na debatach i na Krymie, i w Doniecku. Jesteśmy gotowi wszystko zrobić po to, żeby język miał pełne użycie dzisiaj, ten, którego sobie życzycie. Dalej prowadzimy polemiki, dyskusje: przez jakie tryby, przez jakie procedury zdjąć całą problematykę, z którą dzisiaj styka się nieukraińskojęzyczny człowiek w tym czy innym zakątku Ukrainy. To jest oficjalna pozycja państwowa, której wymagam od każdego urzędnika państwowego. Dlatego, moim zdaniem, powinniśmy wychodzić z tego, że każda kultura, każdy język na Ukrainie powinien mieć perspektywy swojego rozwoju. I wszystko, co można zrobić dzisiaj na poziomie decyzji roboczych, jak (oczywiście: ja. — D. P.) powiedziałbym, że dogmat tej władzy, nikt nie będzie zamykał szkół, żłobków, przedszkoli, rosyjskojęzycznych, przenosił ich na ukraińskojęzyczne. Jestem przekonany, że siłą nie wprowadzimy miłości do jakiejkolwiek kultury. (Przy okazji, miłość to nie krowa na sznurku i nie można jej „wprowadzić”. — D. P.). I w tym planie jestem otwartym waszym partnerem”. Oto tak. Od bezczelnego pytania z bezpośrednim żądaniem państwowości języka rosyjskiego u „ukraińskiego” prezydenta dusza schowała się w pięty i on, zamiast wystąpić jako gwarant Konstytucji Ukrainy, wydaje autorce pytania (a jednocześnie całej antyukraińsko nastawionej części społeczeństwa) wszystkie możliwe i niemożliwe (właściwie antykonstytucyjne!) dywidendy. Każdy z parametrów wydawania produkcji drukowanej powinien być rozpatrywany przez każdego urzędnika państwowego, aż do prezydenta włącznie, z punktu widzenia tego, czy sprawiedliwym czy dyskryminacyjnym, europejskim czy kolonizatorskim, proukraińskim czy promoskiewskim będzie ten czy inny krok w kierunku jego zmiany. Jednym z takich parametrów jest, na przykład, średni nakład wydawnictw książkowych. W przededniu Niepodległości Ukrainy (w latach 1987—1991) w USRR średni nakład ukraińskojęzycznych książek i broszur wynosił 31,9 tys. egzemplarzy, a rosyjskojęzycznych — 18,2 tys. egzemplarzy. W niepodległej Ukrainie średni nakład ukraińskojęzycznej książki czy broszury to 1,9 tys. egzemplarzy, a rosyjskojęzycznej — 3,6 tys. W sąsiednich niepodległych Węgrzech, przeciwnie, węgierskojęzyczne wydawnictwa książkowe mają średni nakład 3 tys. egzemplarzy, a obcojęzyczne — 1,5 tys. Oto takie proporcje (na Węgrzech) i dysproporcje (na Ukrainie).
4. Państwowa gilotyna dla gigantów Do epokowych przejawów państwowej mądrości Łeonida Pierwszego musimy zaliczyć nie tylko prywatyzację (czytaj — likwidację) sieci rozpowszechniania książek, ale i zniszczenie takich czterech gigantów ukraińskiego Słowa, jakimi były wydawnictwa „Dnipro”, „Weselka”, „Ukraiński pisarz” i „Ukraińska encyklopedia” (kiedyś — Główna redakcja URE). Niezaprzeczalnym dowodem takiej mądrości jest to, że swój ćwierćwiekowy jubileusz państwo Ukraina powitało bez narodowej encyklopedii uniwersalnej jako „paszportu państwa”, a na dodatek jest zmuszone odpierać agresję swojej byłej metropolii. (Przypomnę, że pierwszy projekt encyklopedyczny Ukraińskiej Akademii Nauk w postaci Słownika biograficznego działaczy Ukrainy został zapoczątkowany 10 grudnia 1918 r. — mniej niż miesiąc po założeniu UAN. A Ukraina na przełomie dwóch tysiącleci, mając tylko w systemie NAN 168 instytucji naukowych, Centrum Cybernetyczne i technologie komputerowe, już ćwierć wieku nie może zrodzić swojej encyklopedii uniwersalnej?!) W sferze wydawniczej swoją wielką mądrość władcy Ukrainy skierowali z jakiegoś powodu przede wszystkim na ruinę najpotężniejszych wydawnictw. Przeanalizowano-
Wydawnictwo Liczba tytułów w ciągu 5 lat (1987–1991)
Przeanalizujmy niektóre cyfry dotyczące poszczególnych liderów ukraińskiego rynku wydawniczego, którzy mogli stać się filarami państwowego języka ukraińskiego, ale (z winy państwa) nimi nie zostali (zob. tabela 3). Gdyby państwo ukraińskie dbało o duchowe odrodzenie narodu, gdyby nie dopuściło do zniszczenia potężnych wydawnictw państwowych i przeznaczało niezbędne zasoby na wydawanie książek przynajmniej na poziomie Ukraińskiej SRR (a takich zasobów i właśnie takiej polityki wymagała konieczność utwierdzenia języka ukraińskiego jako państwowego!), to już same tylko te cztery potężne wydawnictwa Ukrainy — „Dnipro”, „Ukrajinśkyj pysmennyk”, „Weselka” oraz „Ukrajinśka encykłopedija” — w ciągu każdych pięciu lat niepodległości Ukrainy dostarczałyby ukraińskiemu czytelnikowi ogromną bibliotekę liczącą ponad trzy tysiące książek (!) o łącznym nakładzie ponad 300 mln egzemplarzy. Rezygnując z protekcjonizmu wobec ukraińskiej książki i zaniedbując system rozpowszechniania książek, nasi prezydenci, premierzy i spikerzy, żonglując frazami o narodowym odrodzeniu, wykonywali i wykonują czarną robotę Wałujewa: nie kiwnąwszy palcem, przybliżali i przybliżają Ukrainę do stanu kulturalnej Sahary. 5. Wojna z literaturo- i językocentryzmem Czy to przypadek, że pod państwową gilotynę dla gigantów trafiły przede wszystkim owe trzy wydawnictwa literatury pięknej — oraz czwarte, którego powołaniem było wznoszenie fundamentów dla erudycji autorów i czytelników, zapewnianie historycznej ciągłości tradycji kulturalno-oświatowej i odkrywanie przed narodem prawdy o tym, kim jesteśmy, kim i za co jesteśmy skuci (T. Szewczenko). Rzadko zastanawiamy się nad tym, dlaczego świadomość narodowa Ukraińców w nowożytnej Ukrainie (przynajmniej od czasów Kotlarewskiego) zawsze była języko- i literaturocentryczna. Niestety, w okresie posthołodomorowym XX wieku świadomość językocentryczną zachowała tylko część Ukraińców, a mianowicie ci, którzy nie utracili moralności językowej przodków i tak czy inaczej stawiali opór systemowej rusyfikacji. Kodeks ich zachowania językowego Taras Szewczenko wyłożył w przedmowie do niewydanego „Kobziarza” (1847). Ciekawe, że pracując nad tym przeglądem, odkryłem fakty świadczące o tym, że niemal we wszystkich nowoczesnych krajach Europy wydawanie książek jest literaturocentryczne (tzn. kompleks wydań literatury pięknej zajmuje w wydawnictwach centralne lub jedno z centralnych miejsc), co potwierdzają dane statystyczne dotyczące wydawania książek i broszur. Okazuje się, że w ogólnej masie wydanych książek i broszur udział literatury pięknej wynosi: w Bułgarii 2015 — 37,5% tytułów i 39% łącznego nakładu; w Czechach 2015 — 29% tytułów i 36% łącznego nakładu; na Litwie 2015 — 26,9% tytułów i 26,8% łącznego nakładu; w Wielkiej Brytanii 2014 — 26,8% tytułów; w Polsce 2015 — 26,7% tytułów; na Węgrzech 2015 — 25,8% tytułów; w Słowenii 2015 — 25% tytułów; na Łotwie 2015 — 24% tytułów; w Szwecji 2015 — 21,6% tytułów; w Danii 2015 — 21,5% tytułów; na Słowacji 2014 — 21,1% tytułów; w Estonii 2015 — 19,7% tytułów; we Włoszech 2014 — 18% tytułów i 28,3% łącznego nakładu. Najbardziej literaturocentryczne jest wydawnictwo książek w Norwegii i Rumunii. W 2015 r. udział literatury pięknej w Norwegii w ogólnej liczbie tytułów wydanych książek i broszur wynosił 43,2%. W Rumunii, według danych z lat 2009—2013, mimo bardzo niestabilnej sytuacji w wydawnictwach, liczba tytułów wydań literatury pięknej utrzymuje się w przedziale 31–33,6%, a łączny nakład literatury pięknej w 2009 r. wynosił tu 62% i w kolejnych latach nie spadał poniżej 37,5%. W przeliczeniu na 100 000 mieszkańców pod względem liczby tytułów wydań literatury pięknej Rumunia przewyższyła Ukrainę 6,7 raza. Moim zdaniem literaturocentryczność rumuńskiego rynku wydawniczego rokuje temu krajowi jakościowy wzrost literatury narodowej. Tabela 3 Wydawanie książek i broszur przez byłych liderów rynku wydawniczego. „Dnipro”: 1 097 tytułów w ciągu 5 lat (2011–2015), 39 tys. egz. łącznego nakładu w ciągu 5 lat (2011–2015), mniej w porównaniu z latami 1987–1991 28,1 raza. „Ukrajinśkyj pysmennyk”: 849 tytułów w ciągu 5 lat (2011–2015), 127 tys. egz. łącznego nakładu w ciągu 5 lat (2011–2015), mniej w porównaniu z latami 1987–1991 6,7 raza. „Weselka”: 1 300 tytułów w ciągu 5 lat (2011–2015), 88 tys. egz. łącznego nakładu w ciągu 5 lat (2011–2015), mniej w porównaniu z latami 1987–1991 14,8 raza. 2 531 tytułów w ciągu 5 lat (2011–2015), 37,8 tys. egz. łącznego nakładu w ciągu 5 lat (2011–2015), mniej w porównaniu z latami 1987–1991 67 razy. „Ukrajinśka encykłopedija”1: 33 tytuły w ciągu 5 lat (2011–2015), 15 tys. egz. łącznego nakładu w ciągu 5 lat (2011–2015), mniej w porównaniu z latami 1987–1991 2,2 raza. 1 W ostatnich latach informacja o wydawnictwie w rocznym zbiorze statystycznym „Druk Ukrajiny” w ogóle nie występuje. — D. P.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
