Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

WYOBRAŹNIA ORAZ STAROŻYTNOŚCI

Слово Просвіти, №05 за 2005 рік

DO 100-LECIA URODZIN UŁASA SAMCZUKA Z Ułasem Samczukiem poznaliśmy się we wrześniu 1945 roku w mieście Furth niedaleko Norymbergi w przeddzień otwarcia Międzynarodowego Trybunału nad hitlerowskimi zbrodniarzami wojennymi. Stało się tak, że przypadkowo trafiłem do środowiska ukraińskich uchodźców, którzy uciekali z Ukrainy przed bolszewikami. W Furth, w mieszkaniu niemieckiej pisarki i tłumaczki Elisabeth Kotmeier (przyszłej żony Ihora Kosteckiego), gdzie zebrali się ukraińscy inteligenci o twórczym zacięciu, aby położyć podwaliny pod artystyczny ukraiński ruch (MUR), zobaczyłem Ułasa Samczuka (jego dwie powieści „Wołyń” i „Maria” przeczytałem tuż przed spotkaniem). Pisarz wygłaszał bardzo interesującą mowę, której początku nie słyszałem. Był to jego referat — „Wielka literatura”. Los podarował mi na życiowych drogach ciekawe spotkanie z mądrym i szczerym człowiekiem, który odegrał dobroczynną rolę w mojej twórczości. Jest nim akademik Akademii Wyższej Szkoły Ukrainy, doktor nauk historycznych, profesor Wołodymyr Hrabowecki. Wołodymyr Wasylowycz włożył wiele wysiłku w uczczenie pamięci Ołeksy Dowbusza na Pokuciu, w odsłonięcie mu znaku pamiątkowego w Peczeniżynie, stworzenie filmu „Ołeksa Dowbusz”, w organizację na Iwano-Frankiwskim Instytucie Pedagogicznym (obecnie Uniwersytet Przykarpacki im. W. Stefanyka) katedry historii Ukrainy, gdzie działa przykarpacka szkoła historyczna akademika Wołodymyra Hraboweckiego. Prace naukowe uczonego znane są daleko poza granicami Ukrainy. Wymieńmy tylko niektóre z nich: „Narodowy bohater Ołeksa Dowbusz”, „Karpackie opryszkostwo XVI—XIX w.”, „Wódz chłopsko-kozackiego wojska Semen Wysoczan”. Pragnienie stworzenia historyczno-pamiątkowego muzeum Ołeksy Dowbusza u Wołodymyra Hraboweckiego zrodziło się jeszcze w latach 50., kiedy zaczął wytrwale badać życie oraz działalność swojego wybitnego rodaka. Podczas odsłonięcia w Peczeniżynie znaku pamiątkowego Ołeksie Dowbuszowi, z inicjatywy uczonego, otwarto również muzeum, do którego badacz przekazał szereg unikalnych dokumentów, książek, dzieł sztuk plastycznych. Były to niemałe wartości kulturowe, które przyciągały uwagę zainteresowanych zwiedzających, wywoływały w nich niezapomniane wrażenie, skłaniały do uogólniających refleksji. Z czasem, wskutek braku entuzjastów muzealnictwa w Peczeniżynie oraz w związku z grzybem, który podmywał ściany, muzeum podupadło, zaczęły nawet znikać eksponaty. Zniknęły książki W. Hraboweckiego o Dowbuszu, niektóre obrazy z plastycznej Dowbusziany i, wreszcie, bez śladu zniknął opryszkowski pistolet. Resztki eksponatów przeniesiono do sali muzealnej Domu Kultury, gdzie teraz tylko część eksponatów poświęcona jest Ołeksie Dowbuszowi. Jak nie próbował uczony wznowić pracy Muzeum w Peczeniżynie, jak nie starał się — jego apele do miejscowych urzędników od kultury nie odniosły skutku. Przyglądałem się Samczukowi. Miał jasne, bardzo bystre oczy, ostro zarysowane brwi, wyraźnie wykrojone usta, mocną, z dołkiem, brodę. Średniego wzrostu, niezbyt szeroki w ramionach, wysokoczoły, doszedł do połowy swojego wieku i, uwalniając serce i rozum z sieci-sidła ptasznika, swobodnie odwiewał plewy surowej rzeczywistości i kierował drogowskaz ku źródłom prawdziwego życia i prawdziwej literatury. Podczas przerwy w zebraniu rozmawialiśmy o wszystkim i o niczym, poruszyliśmy między innymi temat przywódców, w szczególności Dmytra Doncowa. — Spragniony Pokucia erudyta znalazł się obecnie w lesie bez dróg — powiedział Ułas Samczuk kategorycznym tonem. Nastawiłem się czujnie. Pośród ogólnych subiektywnych rozważań usłyszałem coś, co brzmiało zupełnie inaczej, niż bywa to w rzeczowej rozmowie ludzi o wspólnych interesach. Oszałamiał mnie do bólu doskonały obrazowy i jednocześnie metaforyczny język tego artysty, dawno oderwanego od rodzimego gruntu. I ta organiczna wrodzona maniera mówienia wołyniaka pozostawała u niego zawsze. Mówił, jak pisał, i pisał, jak mówił. Kto znał Ułasa Samczuka, ten potwierdzi, że zawsze ciągnęli do niego ludzie, żarliwie chwytając w niespiesznym zapale każde słowo. Łupiąc swój skalny kamień-krzemień, od młodych lat wstąpił twardym krokiem w wielki ślad rodu i narodu sobornej Ukrainy. W każdej rozmowie, zwłaszcza jeśli dotyczyła sztuki, zjawisk i nurtów literackich, podróży lub kolizji politycznych, przede wszystkim czarowała jego szczerość i niewyczerpana wyobraźnia. Pisarza zawsze pociągało pragnienie pomarzenia, wzmocnienia opowiedzianego lub usłyszanego, wniesienia do niego swojego, przez niego osobiście przemyślanego i wymyślonego wyobrażenia, pełnego sensu cierpienia i żądzy, darowanych przez Bożą siłę w oprawie kolorystycznej. Wyższe wykształcenie Samczuk zdobył na uniwersytetach we Wrocławiu i Pradze. Był wybitnym germanistą, doskonale znał antyczną i średniowieczną historię Europy. Cytował w oryginale łacińskich i greckich filozofów, Dantego, Szekspira, Twaina, Andersena. Czytając książki, nigdy nie był ich niewolnikiem. Umiał ich słuchać, rozmawiać z nimi, wyłapywać ich podwodne wzburzenia. Poznawał od pierwszego wejrzenia, czytał szybko, zakochując się w jednych i odrzucając inne. Całe jego życie było na wskroś natchnione twórczym światłem i ta jego zadziwiająca cecha przejawiała się we wszystkich wiodących utworach. Warto opowiedzieć, jak Ułas Samczuk myślał, jak rozumował — jest to bardzo interesujące i pociągające. Mógł godzinami siedzieć samotnie na odludziu, podniósłszy kołnierz płaszcza i nasunąwszy na czoło kapelusz z szerokim rondem. Widziałem, jak stał na moście przez Ren i patrzył na starą barkę, którą wlekł za sobą taki sam staroświecki parowiec. Zwiedzających w muzeum przyciąga makieta kosmackiej cerkwi św. Paraskiewy Dowbusza, w 1997 roku uroczyście poświęcona przez duchowieństwo Kościoła Greckokatolickiego i Prawosławnego Autokefalicznego. O tym, że cerkiew Paraskiewy we wsi Kosmacz należy do wczesnych budowli kultowych, świadczą między innymi akty pierwszej wizytacji dekanatu kołomyjskiego z 25 stycznia 1741 roku, które stwierdzają, że „Cerkiew św. Paraskiewy-męczennicy” zbudowana została w 1718 roku kosztem kosmackiego mieszkańca Matwija Batamanczuka. Cerkiew Paraskiewy — oryginalne dzieło ludowego budownictwa Ukrainy XVII—XVIII w. Podania świadczą, że Ołeksa Dowbusz pomagał cerkwi Paraskiewy, dlatego w ludzie nazywano ją Dowbuszową. W. Hraboweckiemu i jego kolegom-naukowcom nie udało się w latach strasznego kompartyjnego bezdroża uratować cerkwi Dowbusza, ani unikalnych relikwii z niej. Partia dyktatorska zbrodniczo zniszczyła ludowy zabytek, bo, według słów jej sługusów, „obok niej pochowani są banderowcy”, „w cerkwi przeprowadzano szkolenie banderowskich starszyn”… Nie ma już w Kosmaczu UŁAS SAMCZUK:

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn