Strona · s. 7strona oryginału ↗
OPOZYCJA — OD KORONY DO KORZENIA I POZYCJA BOHDANA HORYNIA
Слово Просвіти, №05 за 2011 рік
Hryć HAJOWYJ Społeczne znaczenie braci Mychajła i Bohdana Horyniów w politycznych igrzyskach współczesności zazwyczaj postrzega się jedynie łącznie, co więcej, w młodszym bracie wielu nie dostrzega samodzielnej opozycyjnej (i twórczej!) osobowości wśród czołowych działaczy doby ostatnich zmagań wyzwoleńczych. Naturalne jest, że zarówno w biografii, jak i w światopoglądzie braci jest wiele wspólnego, ale utożsamiać ich w żaden sposób nie można. (Mówię to na pewno, bo obu znam wystarczająco dobrze: swego czasu zdarzało się razem jeść mordowską lurę z aluminiowych misek.) Mychajło jako polityk jest maksymalistą: radykalnym, zdecydowanym, często niepohamowanym i bezwzględnym. Bohdan, przeciwnie, choć wytrwały, jest umiarkowany, rozważny, ostrożny i przewidujący. Co więcej, jest on nie tylko politykiem, ale i erudycyjnym historykiem sztuki, wymagającym krytykiem, wprawnym literatem i… skrupulatnym kronikarzem. Prawdopodobnie jeszcze z dzieciństwa (a ze studenckich lat — na pewno!) w procesie nauki, pracy oświatowej, podziemnej i otwartej działalności politycznej metodycznie utrwalał nie tylko w pamięci, ale i na papierze, taśmach fotograficznych i magnetofonowych wszystko to, co najważniejsze, co widział, słyszał i co o tym myślał. Aby po osiągnięciu 70. roku życia, dodatkowo uzbroiwszy się w wcześniej tajne dokumenty, w trzech opasłych księgach wspomnień i refleksji prawdziwie i szczerze opowiedzieć ludziom „Nie tylko o sobie”. Przy tym nie uzupełniać nieuniknionych luk w pamięci późniejszymi domysłami. Architektonikę pierwszej księgi tego wielopłaszczyznowego kolażu-powieści tworzą notatki, listy, wspomnienia, zapisy dziennikowe, oficjalne protokoły oraz fotografie. Z nich wyłaniają się portrety działaczy społecznych i kulturalnych — od współczesnych Iwana Franki po mało znanych wtedy podziemnych wydawców samizdatu. Opowieść ograniczona jest dziesięcioletnim odcinkiem czasowym: 1955—1965 r. Wiele nieprzeciętnych osób — utalentowanych, erudycyjnych, o wysokiej kulturze, ale różnych pod względem charakteru, poziomu odwagi obywatelskiej i zdolności organizacyjnych — znalazło swoje miejsce w kolażu Bohdana. A najjaśniej wyróżnia się kolosalna postać Iwana Switłycznego. „Silnik ruchu szestdesiatnykiw” — tak nazywa się rozdział poświęcony jemu — wyjątkowej osobowości, człowiekowi, który miał dar i wolę formowania nowej rewolucyjnej generacji, akumulując twórczą energię całego pokolenia, kierując ją w nurt ruchu narodowo-kulturalnego i „nadając temu ruchowi pewną organizacyjną wyrazistość”. Druga książka obejmuje dwukrotnie dłuższy odcinek czasowy (1965—
1985 r.) — okres zastoju i reakcji, na który przypada aż dwie kadebistowskie masowe „czystki” inaczej myślących, tak zwanych dysydentów o odchyleniu nacjonalistycznym. Jest ona niemal dwukrotnie większa objętościowo i bodaj najciekawsza (przynajmniej z mojego punktu widzenia). Upubliczniono wiele ciekawych dokumentów archiwalnych (w szczególności z klauzulami „tajne” i „ściśle tajne”) — od stenogramów z plenum związków twórczych po protokoły śledztwa w „sprawach o szczególnym znaczeniu” i zamkniętych procesów sądowych; od notatek służbowych służb specjalnych dla wysokich instancji partyjnych po „sygnały” od kapusiów; od „pokut” złamanych „szczególnie niebezpiecznych przestępców państwowych” po „ratunkowe” oszczerstwa zastraszonych „świadków” i uprzedzające donosy potencjalnych kandydatów na „przestępców państwowych”. Na przykład, wśród dokumentów aparatu partyjnego do użytku wewnętrznego znajduje się tekst datowanego na 11 lipca 1972 r. donosu gorliwego prowincjonalnego funkcjonariusza partyjnego W. Małanczuka do kijowskiego szefa W. Szczerbyckiego na relatywnie liberalnego sekretarza KC republiki F. Owczarenkę, którego stanowisko wkrótce rzeczywiście odebrał „zły geniusz lwowskiej inteligencji”, jak ironicznie nazywa autor tego podłego karierowicza. I już 23 marca 1973 r. brał on udział w pracy IV plenum zarządu Związku Pisarzy Ukrainy, stając na czele „wysokopostawionej zgrai partyjnych wilkołaków”, którzy wraz ze związkowymi pachołkami hańbili Iwana Byłyka, Romana Andrijaszyka, Olesia Berdnyka. (Iwan Dziuba, zdaje się, wtedy już siedział w więzieniu — do czasu skruchy). Przytaczane są stenogramy wystąpień pogromców — w szczególności W. Kozaczenki, L. Nowyczenki i im podobnych. Autor, skłonny do psychologizmu, rozmyśla nad problemem duchowego rozdwojenia i podwójnej moralności, charakterystycznych dla reżimu totalitarnego. „Podwójna świadomość była dla nich (chodzi o literatów pokroju Tyczyny, Rylskiego, Małyszki oraz niektórych szistdesiatnykiw), i nie tylko dla nich, pancerzem, który chronił ich przed zniszczeniem”. Tak, znana pisarka Iryna (Daria Dmytriwna) Wilde, teoretycznie uzasadniając swoją polityczną dwulicowość, w szczerej rozmowie dawała praktyczną wskazówkę także Bohdanowi Horyniowi: „Jeśli służyć władzy, to można coś zrobić i dla literatury, nie zaczepiając władzy. Przyjdzie czas — i to zostanie ocenione. Pomyślcie nad tym”. Widocznie myślał, i długo myślał, bo zakończył swoją filozoficzną dygresję nieoczekiwanym wnioskiem: „Byłoby błędem myśleć, że przy niepodległej Ukrainie ta choroba całkowicie już zniknęła i nikt na nią nie choruje. Choruje, i to jak!”. Ogólnie ciekawe, choć nie bezsporne, rozważania nie tylko z psychologicznego, ale i etycznego punktu widzenia, przypomniały mi „brodaty” dowcip o dziadku, który spróbował, ale nie zdołał przeskoczyć rowu, i wychodząc z niego, żałośnie powiedział: „Ech, starość — nie radość…”, a kiedy obejrzał się i zobaczył, że nikogo w pobliżu nie ma, dodał, machając ręką: „A, ja i młody taki byłem!”. Trudno zarzucić Bohdanowi brak czy choćby stłumienie poczucia humoru w pozornie poważnym stylu obszernego dzieła. Ten humor czasem czarnym cieniem przebija się nawet przez szpary budowli, gdzie, wydawałoby się, wcale nie jest do śmiechu — z aresztów śledczych, więzień etapowych i z więziennych listów z „małej strefy” obozu koncentracyjnego do „wielkiej strefy” obozu socjalistycznego. A dalej — postobozowy koloryt, a na jego tle — barwne postacie Nadiji Switłycznej i Ałły Horskiej, nieustraszonego Romana Andrijaszyka i wielolicowego Iwana Dracza, rozważnego Olesia Honczara i ostrożnej Iryny Wilde, niestrudzonych braci Anatolija i Wałerija Szewczuków. To był czas zastoju, nacisku moralno-psychologicznego, potęgowania strachu i drugiej „odsiadki” większości pierwszych „odsiadujących”. W odróżnieniu od swojego pryncypialnego, skłonnego do ekstremizmu brata, Bohdan Horyń zdołał uniknąć ponownego uwięzienia dzięki wyjątkowej ostrożności. I później Bohdan stał bliżej konstruktywnego liberalizmu niż radykalnego ekstremizmu, za swój ideał uważając Mahatmę Gandhiego z jego teorią wszechogarniającego bezprzemocowego oporu wobec reżimu kolonialnego. Największa objętościowo i, zapewne, najbardziej treściwa ostatnia książka trylogii (1985—1990), choć najkrótsza pod względem czasowym. To był czas tak zwanej Gorbaczowowskiej pieriestrojki i głasnosti. I w książce udokumentowano niemal wszystko, co planowano i na co się zdobyto. W osobach i myślach, planach i działaniach. Czyli o co walczono, a na co się natknięto. Jednym słowem — kolaż, w którym nawet wtajemniczonym niełatwo się rozeznać. Chcę zwrócić uwagę czytelników na niektóre naświetlone przez B. Horynia wątpliwe lub nie do końca wyjaśnione momenty historii zmagań wyzwoleńczych i jej czynników. W szczególności w odniesieniu do jednej z kluczowych i najbardziej wyrazistych postaci ówczesnego procesu — mojego byłego współstudenta z wydziału dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego Wiaczesława Czornowoła. Powszechnie przyjęta opinia o tym, że to właśnie Czornowił był inicjatorem przekształcenia Ruchu w partię (co nie bezpodstawnie uważa się za największy błąd taktyczny narodowych demokratów w procesie ukraińskiego państwowotwórstwa), okazuje się, nie do końca odpowiada rzeczywistości. W rzeczywistości pierwszą odezwę z taką inicjatywą, opublikowaną w „Literaturnej Ukrainie” 8 marca 1990 r., podpisało 22 już wtedy dobrze znanych działaczy Ruchu, wśród których byli — J. Badzio, S. Hołowatyj, W. Donczyk, I. Dracz, P. Kysłyj, W. Mulawa, D. Pawłyczko, W. Jaworiwski, a także kierownicy Ukraińskiej Grupy Helsińskiej (UGH) M. Horyń i L. Łukjanenko. A tydzień później W. Czornowił w odezwie do komitetu wykonawczego UGH kategorycznie wyraził zasadniczy sprzeciw wobec tego oświadczenia, uzasadniając go w następujący sposób: „Uważam, że stworzenie prawdziwej partii politycznej jest niemożliwe na tak szerokiej bazie jak Ruch, który wchłonął w siebie całą różnorodność opozycyjnie nastawionych elementów ukraińskiego społeczeństwa — od liberalnych członków KPZR i zwolenników federacji i konfederacji po otwartych antykomunistów i orędowników samodzielnego państwa ukraińskiego. Uważam również, że likwidacja Ruchu jako masowej bazy opozycji i przekształcenie go w partię wyrządziłoby niepowetowaną szkodę sprawie wyzwolenia narodowego” (Podkreślenie moje. — H. H.). Lecz, jak wiemy, wkrótce Ruch został jednak przekształcony w partię o tej samej nazwie — właśnie wysiłkami i pod egidą tego samego Czornowoła. Ale o tym Bohdan Horyń już nic nie pisze. Za to szczegółowo przedstawia prehistorię takiej, na pierwszy rzut oka, dziwnej metamorfozy swojego wybitnego towarzysza broni w rozdziale „Długa rozmowa z gorzkim posmakiem”. Zaczęło się od nieporozumień, a nawet kłótni między byłymi współmyślicielami i współwięźniami, którzy zaczęli powoli spychać Czornowoła z przyzwyczajonej dla niego pozycji lidera. Wtedy on, aby czuć się wolnym od nacisku autorytatywnych towarzyszy walki, jednocześnie rzekomo podnosząc poziom zawodowy drukowanej propagandy, postanowił wyodrębnić się z UGH w tak zwany UNWIS — Ukraiński Niezależny Związek Wydawniczo-Informacyjny. Przy tym chwalił się: „Kiedy tworzyliśmy UNWIS, zgodę na współpracę z nami dali nawet (podkreślenie moje. — H. H.) niektórzy oficjalni dziennikarze, jak Hanna Steciw z „Łeninskoji mołodi” (wtedy członkini KPZR, skromnie zaznacza w uwadze B. Horyń). 30 kwietnia 1990 r. na zjeździe założycielskim Partii Republikańskiej, która powstała ze środowiska UGH, w przemówieniu Czornowoła, według słów B. Horynia, „słychać było głęboką obrazę człowieka, który tworzył UGH, ale znalazł się na marginesie dalszych procesów”. W szczególności powiedział: „Po co nam wodzostwo? Jeśli dwóch-trzech autorytetów moralnych między sobą się nie dogada, to grosz warta taka partia”. To w tym przypadku, zaznaczmy dla siebie, jeśli wodzem nie będzie Czornowił. Bo, jak słusznie mówi Horyń, „Widzieć siebie pierwszym, udowodnić moralne i intelektualne prawo bycia pierwszym — takim był Wiaczesław we wszystkich sprawach, za które się brał. Marzeniem jego było stanąć na czele niepodległej Ukrainy, ale czynniki obiektywne i subiektywne stały się nieprzezwyciężoną przeszkodą dla realizacji największego celu jego życia”. Dla osiągnięcia celu w poszukiwaniach szerszego kręgu zwolenników gotów był (być może tymczasowo) ustąpić nawet z niektórych zasadniczych pryncypiów. Tak, przytaczane jest „w języku oryginału” dla wielu nieoczekiwane, a dla niektórych zapomniane „Obraczenije kandydata w dieputaty USSR Wiaczesława Czernowoła k russkomu nasieleniju Ukrainy”, skąd nagle wyłania się „projekt fiedieratiwnogo ustrojstwa buduszczego ukrainskogo gosudarstwa”. I dalej: „Niet, nie po nacionalnomu priznakom prochodit siegodnia gławnyj wodorazdiel w naszem obszczestwie”. No a potem Czornowił z odnowioną kohortą gorąco oddanych mu zwolenników przekształcił Ruch w partię polityczną, która wkrótce sama się rozpadła… Dawno wypróbowana w światowej praktyce taktyka walki politycznej (i nie tylko): najłatwiej rozwalić jakąś strukturę, stając na jej czele. Albo znaleźć sposób, by skierować konkurujących między sobą szefów tej struktury na odpowiednie działania lub, w ostateczności, zderzyć ich czołami. Z tego, co widzimy teraz, można bezbłędnie odgadnąć, czyje szkolenie przechodziły osoby z najbliższego „ruchowskiego” otoczenia zarozumiałego „wiecznego rewolucjonisty”. Oprócz Hanny Steciw (dla jasności: to ta sama Hanna Herman), można wspomnieć i niektórych jego partyjnych „sojuszników” wyższej rangi — na przykład trzykrotnego ministra sprawiedliwości w różnych rządach, z których żaden nie był ruchowski, albo kompartyjnego nomenklaturowego „międzynarodowca”, który nagle, jak Filip z konopi, wyłonił się z prymitywną służbową „legendą” i od razu znalazł się na czele ruchowskiej kolumny. Więc nam pozostaje tylko domyślać się, co szeptały oraz do czego skłaniały te przymilnie milczące (kiedy trzeba!) „profesjonalistki”. A dokąd one skierowały tę kolumnę i do jakiego finiszu doprowadziły samego Wiaczesława Maksymowycza — wiadomo… Bohdan Horyń miał twardy i konsekwentnie realizowany zamiar „skoncentrować świat własnej pamięci, wiedzy, rozmyślań, uczuć oraz, dokładając wysiłków, zostawić go ludziom”. I wykonał swój zamysł, trzeba powiedzieć, sumiennie i solidnie. Niestety, nie do końca: poza uwagą pozostał okres tak zwanej niepodległości, do zdobycia, a potem i „rozbudowy”, do której był bezpośrednio zaangażowany, a oto dlaczego ona do tej pory pozostaje tak zwaną, nie wyjaśnił… Jednak, jak mówią galicjanie, będziemy mieć nadzieję, bo jeszcze ma czas i siły: w lutym tego roku kończy zaledwie siedemdziesiąt pięć lat. Zatem nam pozostaje tylko przy okazji życzyć Bohdanowi Mykołajowyczowi zdrowia i natchnienia do pracy na chwałę i dobrobyt sobornej, wolnej i naprawdę niepodległej Ukrainy!
1 Rozbudowa — to przebiegły termin, wymyślony zapewne przez jakiegoś złośliwego humorystę specjalnie dla braci poselskiej, ukraińskich prezydentów, premierów oraz urzędników państwowych, aby zamiast budować państwo, oni je wspólnie i w pojedynkę rozbudowywali… (H. H.). Zaraz po przyjęciu deklaracji sfotografowali się deputowani z Rady Narodowej — byli więźniowie polityczni
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
