Fot. Ołesia Dmytrenka
miłości do ojczystej ziemi i ojczystego narodu. Dążenie do wolności, do sprawiedliwości, do życia państwowego było zawsze właściwe ukraińskości. Jest to konieczne, by się samookreślać, by przetrwać i przeżyć na tym świecie. W 20. roku Niepodległości Ukrainy zawisło nad nami śmiertelne zagrożenie zniszczeniem ukraińskiej państwowości. Dla naszego narodu zawsze największą tragedią była odwieczna rozdzielność. Wrogowie zawsze dzielili ukraińskość według znaków językowych i religijnych. Działo się tak na wszystkich etapach historii Ukrainy: za czasów Bohdana Chmielnickiego, Iwana Mazepy, carskiej Rosji, reżimu bolszewickiego. Od niezgody Ukraińcy zawsze przegrywali. Niestety, pod groźbą podobnej tragedii Ukraina znalazła się ponownie. Obecna władza świadomie dzieli i niszczy nas, wykonując zamówienie Moskwy. Trwa otwarta językowa, informacyjnie utrwalająca półkolonialny status języka ukraińskiego. Dziś w historii Ukrainy nastał najbardziej odpowiedzialny moment ze wszystkich lat jej istnienia. Ukrainie grozi utrata niepodległości państwowej, już zapoczątkowano mechanizm niszczenia podstaw państwowości. W takiej sytuacji stoimy przed życiowym wyborem: być albo nie być niepodległej Ukrainy? Siła tej władzy tkwi w naszej słabości i w naszej rozdzielności. Dlatego właśnie spoczywa na nas wielka odpowiedzialność za los Ukrainy. Jednoczmy się, by przeciwstawić się takim działaniom obecnej władzy. Mając na uwadze powyższe, Towarzystwo „Proświta" wysuwa inicjatywę zorganizowania w marcu, przed Szewczenkowskimi świętami, Ogólnoukraińskiego Forum Ukraińskiej Inteligencji. Wzywamy wszystkich do współpracy. Ze swoimi propozycjami dotyczącymi organizacji i przeprowadzenia Forum prosimy zwracać się do Sekretariatu WUT „Proświta" im. Tarasa Szewczenki (tel.: 279-54-68; 278-40-50).
informacyjna i ekonomiczna wojna Rosji przeciwko Ukrainie. Stosuje się sprawdzone metody zastraszania, prowokacji i przekupstwa. Zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie Ukrainy władze przede wszystkim wywierają presję na miejscach na część intelektualną społeczeństwa, aby pozbawić opór obywatelski głowy. Zwracamy się do narodu ukraińskiego jako gospodarza Państwa – łączmy się od wsi do stolicy, wyrażajmy sprzeciw wobec wszystkich antyukraińskich działań władz. I przede wszystkim domagajmy się od prezydenta Ukrainy natychmiastowej dymisji ministra oświaty Ukrainy D. Tabacznyka za jego antyukraińską działalność. Nie możemy spokojnie patrzeć, jak niszczone są dusze i światopogląd naszych dzieci, jak niszczona jest nasza przyszłość. Tylko zjednoczonymi wysiłkami można przeciwstawić się agresywnej nawale, skierowanej na zniszczenie państwowości ukraińskiej. Chwała Bohaterom Krut! Chwała Ukrainie!
WZYWAMY DO WSPÓŁPRACY
Z ROSY I WODY BOHDANA HORYNIA!
Tłumaczenie maszynowe
Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki zwraca się do opinii publicznej z apelem o obronę odwiecznego prawa narodu ukraińskiego do ojczystego języka, o zjednoczenie wobec zagrożenia zrusyfikowaniem, odpaństwowieniem i neokolonializmem. Stan, jaki ukształtował się obecnie wokół ukraińskiego języka państwowego w 20. roku Niepodległości Ukrainy, jest krytycznie niebezpieczny. Lekceważąc wszystkie normy Konstytucji Ukrainy, historyczne prawo narodu ukraińskiego do rozwoju języka i kultury ukraińskiej, władza wprost i pośrednio fak-
Dżura i jego hetman
Tłumaczenie maszynowe
29 stycznia 2011 r., Kijów
My, uczestnicy uroczystych obchodów upamiętnienia młodych Bohaterów Krut, którzy w 1918 roku oddali swoje życie za wolność Ukrainy i swoim czynem utwierdzili siłę i moc ukraińskiego ducha, chylimy głowy przed ich męstwem i heroizmem. Bitwa pod Krutami wstrząsnęła narodem ukraińskim. Najpełniejszą odpowiedź na wydarzenia pod Krutami dał pisarz i myśliciel Jewhen Małaniuk: „Władza to walka, a państwo to krew i żelazo”. Każdy naród pamięta i wynosi na piedestał swoich Bohaterów. Są oni wzorem oddania i
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
al naszej historii. A do tego Ukraińcy muszą pozbyć się bierności, obojętności i uległości. W okresie przejścia od totalitaryzmu i kolonializmu naród formuje się, w istocie, na nowo. Niestety, ukraińscy politycy nie uświadomili sobie konieczności radykalnej zmiany światopoglądu Ukraińców w tym skomplikowanym okresie budowania państwa. Obecnie nie ma skonsolidowanego narodu, nie ma ogólnonarodowej, nastawionej państwowotwórczo elity. Oni (politycy) nie zrozumieli ważności dokonania swoistej konwersji świadomości z kolonialnej na państwowotwórczą, która polega na utwierdzeniu godności narodowej i ludzkiej, zniszczeniu recydywów/reliktów sowieckości, zaszczepieniu poczucia odrębności, niepowtarzalności, wyrobieniu trwałych cech szacunku do samego siebie, ogólnoukraińskiej wspólnoty. Chodzi o tworzenie jednolitego narodu państwowotwórczego, o integrowanie etnicznych Ukraińców i tych obywateli Ukrainy innych narodowości, którzy duchowo i ideologicznie ciążą ku ukraińskości, w jedną polityczną nację. Obecnie czynnik duchowy jest ważniejszy od materialnego. I bardzo dobrze rozumie to Rosja. Potwierdzeniem tego jest totalne zawładnięcie przez nią ukraińską przestrzenią informacyjną. W rezultacie na Ukrainie trwa zimna wojna domowa. Światopoglądowa. Państwo zachowa tylko skonsolidowanie narodu. Dokonany fakt: wszyscy, którzy mają paszport obywatela USA, to Amerykanie. Tak samo musi być na Ukrainie. Właściciel paszportu obywatela Ukrainy to Ukrainiec. Obojętne, czy etniczny, czy nieetniczny. Ci zaś osobnicy, którzy nie chcą się identyfikować z ukraińskością, to obcy. Jak się do nich odnosić? W zależności od ich zachowania: życzliwie, wrogo lub indyferentnie. I na koniec. Musimy zrozumieć i uświadomić sobie: budujemy państwo narodowe, a nie państwo nacji. Wobec tego każdy musi zapytać siebie: co zrobiłem dla państwa? A nie odwrotnie. Rysenko, Ołeksij Zanuda, Witalij Wyszniuk, Wasyl Abramiw, Jurij Ponomarenko, Anatolij Onufrijczuk, Artem Cyhanok oraz inni. 2. Zaprzestać prześladowań na Ukrainie z powodów politycznych. 3. Zaprzestać nacisków moralnych na członków organizacji patriotycznych Ukraińców i obywateli Ukrainy, którzy nie ukrywają swoich patriotycznych poglądów, świadomych obywateli, którzy otwarcie, w przewidziany w ustawodawstwie sposób, wyrażają swój sprzeciw wobec działań władzy. 4. Pociągnąć do odpowiedzialności funkcjonariuszy organów ścigania, którzy dopuszczają się samowoli, przeprowadzając aresztowania bez podstaw prawnych, stosują nacisk moralny, nie informują bliskich i adwokatów o miejscu pobytu bezprawnie zatrzymanych patriotów. Odpowiedź prosimy przesłać na adres: m. Zaporoże, ul. 40-lecia Radzieckiej Ukrainy 86a, m. 56. 22.01.2011 rok. Podpisali z upoważnienia zgromadzenia: Przewodniczący ZOO Bractwa Żołnierzy UPA M. Kałyniak. Przewodniczący ZOO Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów W. Tymczyna. Zastępca przewodniczącego ZOGO Ukraińska Rada Narodowa A. Kowalyk. Przewodniczący ZOO WUT „Proświta” im. T. H. Szewczenki O. Tkaczenko.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeh K. ROMANCZUK, redaktor naczelny czasopisma „Universum” „Wszystko jest bezsensowne: i wielkość, i sława, Gdy ducha rozpadło się państwo” Marija Czumarna Wybitny ukraiński geograf i geopolityk Stepan Rudnycki twierdził: „Sprawa ukraińska to wielka sprawa, może największa ze wszystkich spraw europejskich! Nauka z tego dla wszystkich Ukraińców: nigdy nie sprowadzać sprawy ukraińskiej w żadnym kierunku na manowce moskiewskie, polskie czy inne!.. Jesteśmy wielkim narodem, nasz kraj jest ogromny, musimy być tak wysoko postawieni wśród innych narodów Europy, jak nam po naszej liczebności i po wielkości naszego kraju się należy!”. Ale dopóki naród nie zademonstruje władzy, że wybiera ją nie dla rozwiązywania prywatnych problemów samej władzy i jej bezkarnego wzbogacania się, nic na Ukrainie się nie zmieni. Bez wątpienia wielki problem tkwi w ukraińskim społeczeństwie, które zrodziło taką władzę. Władza to swoiste lustro duszy społeczeństwa. Trzeba przyznać: obecne społeczeństwo jest słabe i nie może zmusić władzy (liderów) do realizacji ważnych projektów społecznych. Z drugiej strony (jest to znane z teorii zarządzania), system społeczny powiela cechy władzy/kierownictwa. I jeśli na szczycie piramidy zarządczej znajduje się próżny, chciwy, urażony, przeciążony różnorodnymi kompleksami, spragniony komfortu, sytości i wzbogacenia mściwy podmiot, to niczego dobrego od takiego kierowania Systemem (państwem) oczekiwać nie można. Znaczna część składników systemu będzie „małpować” władzę. A to do sukcesu nie prowadzi. Z kolei społeczeństwo, które funkcjonuje na zasadach samoorganizacji, obecnej ukraińskiej władzy w żaden sposób nie odpowiada. Dlatego ona (władza) będzie robić wszystko, aby nie dopuścić do konsolidacji opozycji. Potwierdzeniem tego są skutki działań i eksperymentów sąsiedniego autorytarnego putinizmu. Zatem musi zmieniać się także samo ukraińskie społeczeństwo, zaczynając wreszcie niszczyć w sobie sowieckość i wszystko, co z niej wynika — chamstwo, paternalizm, infantylizm, brak kultury… Światowej sławy astronom, akademik Jarosław Jackiw w jednym ze swoich wywiadów opowiadał, jak za czasów sowieckich w Moskwie niektórzy z tamtejszych kolegów naukowców mieli do niego pewne uprzedzenie: mówiąc, że przyjechał jakiś tam banderowiec. Ale nigdy nie mogli zarzucić, że uczony z Kijowa jest mniej kompetentny od nich. I zmuszeni byli liczyć się z rozumem ukraińskiego astronoma, mimo jego „banderowskiego” pochodzenia. Innymi słowy, musimy być lepsi, bardziej wykształceni, bardziej kulturalni, znać nie tylko rosyjski, oprócz ukraińskiego, ale także angielski, polski, niemiecki. Na Ukrainie niezbędna jest radykalna zmiana systemu światopoglądowego, politycznego, gospodarczego i społecznego. Aktualne jest tworzenie społeczeństwa obywatelskiego — należy uwzględnić doświadczenie jego formowania z początku lat 90. ubiegłego wieku oraz procesu samoorganizacji okresu Pomarańczowej Rewolucji. Jakieś dziesięć lat temu Jewhen Marczuk, polityk bardziej niż poinformowany, słusznie zauważył: aby zająć w przyszłości godne miejsce we wspólnocie światowej, ukraińskie społeczeństwo musi dokonać radykalnej transformacji intelektualnej i społecznej. Złote słowa. Ale… Do Prokuratora Generalnego Ukrainy Pszonki W. P. Kopia: Środki masowego przekazu OŚWIADCZENIE My, przedstawiciele opinii publicznej, organizacji społecznych i partii politycznych m. Zaporoża, uczestnicy zgromadzenia poświęconego 92. rocznicy Zjednoczenia Ziem Ukraińskich, oświadczamy: to, co ostatnio dzieje się wokół pomnika Stalina w m. Zaporożu, naszym zdaniem, jest zaplanowaną prowokacją przeciwko siłom narodowo-demokratycznym Ukrainy. Dlatego władza i organy ścigania powinny natychmiast zaprzestać działań represyjnych wobec Ukraińców, w niczym niewinnych i w żaden sposób niezaangażowanych w te wydarzenia. Zamiast tego widzimy, że władze lokalne nie wykonują Dekretu Prezydenta Ukrainy o usunięciu symboliki reżimu totalitarnego jeszcze z 1993 roku oraz Dekretu Prezydenta nr 79/2001 z 09.02.2001 roku o likwidacji wizerunków symboli państwowych byłego ZSRR, republik radzieckich oraz haseł KPZR, których nikt ustawowo nie odwołał i które są obowiązujące do dziś. Co więcej, w styczniu 2010 roku Kijowski Sąd Apelacyjny uznał J. Stalina za winnego popełnienia zbrodni ludobójstwa, co jest przewidziane w części 1 artykułu 442 Kodeksu karnego Ukrainy (ludobójstwo), która zgodnie z Konwencją ONZ z 26.12.1968 roku nie ulega przedawnieniu. Według danych SBU ustalono, że straty Ukraińców (będące skutkami zbrodni popełnionej przez Stalina-Dżugaszwilego) w części nienarodzonych stanowią sześć milionów sto dwadzieścia dwie tysiące osób. Uważamy, że stawiając nielegalnie „małą formę architektoniczną” w Zaporożu, po tym jak sąd uznał Stalina za zbrodniarza, samym tym faktem podłożono minę z opóźnionym zapłonem, która odpowiednio wybuchła w przeddzień Nowego 2011 roku. Dlatego, naszym zdaniem, odpowiedzialność za wydarzenia, które miały miejsce ostatnio wokół pomnika Stalina, w większym stopniu spoczywa na KPU, przedstawicielach władzy, sądach i organach ścigania. Ale zamiast obiektywnego śledztwa w sprawie przyczyn tego, co się stało, odbywa się „polowanie na czarownice” i temu natychmiast trzeba położyć kres. Prosimy o przeprowadzenie śledztwa i udzielenie nam informacji: — Kto udzielił zezwolenia na to, aby pomnik (a to, że jest to właśnie pomnik, określono w słowniku encyklopedycznym i wielokrotnie twierdzili w mediach liderzy KPU) oficjalnie uznanego przez cały świat i ukraińskie ustawodawstwo zbrodniarza został ustawiony na zaporoskiej ziemi? — Jeśli takie zezwolenie nie istnieje, prosimy o ukaranie zgodnie z ustawodawstwem odpowiednich urzędników miejskich za bezczynność, a przeciwko liderom KPU, winnym nielegalnej zabudowy, — wszczęcie sprawy karnej z art. 197-1 KK Ukrainy „Samowolne zajęcie działki ziemskiej i samowolne budownictwo” oraz z art. 296 cz. 2 „Chuligaństwo”. Ponieważ dostrzegamy w działaniach kierownictwa KPU rażące naruszenie porządku publicznego z przejawami braku szacunku dla społeczeństwa, co wiąże się ze szczególną zuchwałością lub wyjątkowym cynizmem. Jak wiadomo, prędkość ruchu eskadry określa prędkość najwolniejszego okrętu. Łączny intelekt kolektywu określa najniższy poziom intelektu jego członka. A jak sprawy mają się z łącznym intelektem ukraińskich urzędników państwowych? Pytanie retoryczne. Liczne uczelnie wyższe produkują ignorantów, pseudo-inteligencję, niezdolną do wykonywania nałożonych na nią zadań. Ukraińcy muszą wyrobić w sobie poczucie szacunku do samego siebie, szacunku do własnej historii, jak to, dla przykładu, jest właściwe Gruzinom i Ormianom. Musimy odnajdywać w sobie najlepsze cechy, a następnie kultywować je, mimo wszystkich przeszkód. Trzeba zmieniać świadomość populacji. Z populacji musimy tworzyć naród. W przeciwnym razie udane reformy będą niemożliwe. Musimy zrozumieć, że żaden kredyt z MFW nie pomoże w ustanowieniu cywilizowanego, demokratycznego państwa, bo tylko twórcza praca, walka z niemoralnością i korupcją stworzą udane Państwo Ukraińskie. Będzie państwo — będzie naród polityczny. Zatem musimy utwierdzać, propagować pozytywny potencjał. Zdjęcie Olesia Dmytrenki
— Dlaczego przez prawie rok władze lokalne nie podjęły odpowiednich działań w celu usunięcia „małej formy architektonicznej” Józefa Stalina, postawionej z naruszeniem przepisów? — Dlaczego, naszym zdaniem, bez żadnych podstaw (korzystając z wątpliwych informacji z Internetu) prokuratura w Zaporożu przekwalifikowała przestępstwo dotyczące zniszczenia „małej formy architektonicznej” Stalina na akt terrorystyczny? Dlaczego na Ukrainie, a bezpośrednio w Zaporożu, dochodzi do represji politycznych? — Na jakiej podstawie kontynuowane są aresztowania, zatrzymania i przesłuchania obywateli w sposób wybiórczy, ze względu na przynależność do proukraińskich partii i stowarzyszeń społecznych? — Na jakiej podstawie milicja w Zaporożu reaktywowała zamkniętą rok temu sprawę przeciwko Jurijowi Hudymence i jaki cel realizuje śledczy Żowtnewego rejonowego oddziału milicji Je. W. Bibika, wspierany przez prokuratora, nalegając na przetrzymywanie Jurija Hudymenki w więzieniu na czas śledztwa? — Na jakiej podstawie sąd uwzględnił wniosek i orzekł o przetrzymywaniu Jurija Hudymenki w areszcie (w SIZO) na okres 2 miesięcy? Żądamy od Państwa wzięcia pod osobistą kontrolę kwestii niedopuszczenia do wznowienia ponownego ustawiania znaków totalitaryzmu, w szczególności Stalinowi na zaporoskiej ziemi. A także żądamy: 1. Niezwłocznego zwolnienia wszystkich zatrzymanych więźniów politycznych — przedstawicieli organizacji patriotycznych i nacjonalistycznych, których wina nie została udowodniona przez sąd. A mianowicie, według naszych danych, są to: Jurij Hudymenko, Eduard Andriuszczenko, Pyłyp Taran, Wasyl Łabajczuk, Roman Chmara, Serhij Bo-
Tłumaczenie maszynowe
12 stycznia poseł ludowy Ukrainy J. Hnatkewycz wniósł i zarejestrował projekt uchwały Rady Najwyższej Ukrainy nr 7552 „W sprawie przygotowania do obchodów 20-lecia Niepodległości Ukrainy w zakresie zmian nazw i powrotu do dawnych nazw, które zostały zastąpione w wyniku polityki toponimicznej totalitarnego reżimu stalinowskiego”.
Projekt przewiduje m.in. zobowiązanie wszystkich rad miejskich, wiejskich i osiedlowych do rozpatrzenia na swoich sesjach kwestii związanych z koniecznością przemianowania lub powrotu do dawnych (historycznych) nazw placów, bulwarów, ulic, zaułków, skwerów itp., które obecnie noszą nazwiska aktywnych bolszewickich działaczy okresu wojny domowej i kultu Stalina, aktywnych działaczy międzynarodowego ruchu komunistycznego. Zlecić Komitetowi Rady Najwyższej Ukrainy ds. budowy państwa i samorządu terytorialnego pilne przeprowadzenie wysłuchań na temat: „O celowości dalszej realizacji decyzji WUCWK i Prezydium Rady Najwyższej ZSRR w sprawie zmiany nazw miast Katerynówka, Bachmut, Nelipowsk, Szczerbinówka, Kamieńsk, Hrodówka, Katerynosław, Jelisawetgrad, Hołubiowsk, Klenowe, Byrzuła, Pokrowsk, Dowżańsk, Czystiakowe, Oleszki, Snowsk odpowiednio na miasta Artemiwsk (obw. ługański), Artemiwsk (obw. doniecki), Artemowe, Dzierżyńsk, Dniprodzierżyńsk, Dniepropetrowsk, Dymitrow, Kirowohrad, Kirowsk, Kirowskie, Kotowsk, Ordżonikidze, Swierdłowsk, Torez, Cjurupińsk, Szczors” oraz przedstawienie Radzie Najwyższej projektu zaleceń tych wysłuchań. Zakończyć do 24 sierpnia 2011 r. demontaż i usunięcie (przeniesienie) z centralnych placów i ulic wszystkich miejscowości pomników W. Ulianowa (Lenina) oraz innych organizatorów wojny domowej na Ukrainie, działaczy politycznych epoki stalinowskiej jako wojowniczych bezbożników i wielkich grzeszników, ponoszących odpowiedzialność za zniszczenie świątyń i kapłanów, prześladowania Kościoła i działaczy religijnych, zabójstwa milionów niewinnych ludzi. Ukraina wkrótce będzie obchodzić 20-lecie swojej Niepodległości. W ciągu tych lat na Ukrainie wiele się zmieniło. Zdaniem Jurija Hnatkiewicza Ukraina powinna była przejąć z dawnego systemu politycznego wszystko, co najlepsze, a jednocześnie odrzucić to, co złe. Jednak tak się nie stało: uznawszy Boga, Ukraina nadal Go rozgniewa swoją polityką toponimiczną, za pomocą której wysławia, a zatem aprobuje czyny wielkich zbrodniarzy i grzeszników. Czy koledzy-posłowie posłuchają Jurija Wasylowicza w przededniu obchodów 20-lecia Niepodległości — niedługo zobaczymy. Ale bez wątpienia prędzej czy później jego propozycje zostaną wcielone w życie.
Inf. wł.
Tłumaczenie maszynowe
Kiedy udaje mi się odwiedzić działaczy Proświty na Iwano-Frankowszczyźnie, szczerze im zazdroszczę. Pracują bowiem w warunkach wsparcia i zrozumienia ze strony swojej społeczności, a ich inicjatywy są zgodne z dążeniami ludzi, co nie zdarza się w każdym regionie. O tym, co zostało zrobione przez działaczy Proświty w ostatnim czasie oraz o planach na przyszłość rozmawiamy z przewodniczącym obwodowego zjednoczenia „Proświty” Stepanem WOŁKOWECKIM. Nadia KYRIAN Zdjęcie autora — Stepanie Wasylowyczu, jak ocenia Pan rolę „Proświty” w dzisiejszych czasach? — „Proświta” to najstarsza organizacja społeczna, która ma za sobą prawie półtora wieku aktywnej działalności państwowotwórczej, która wychowała wiele pokoleń ukraińskich patriotów i obudziła ukraiński naród do życia państwowego. Miniony rok, w moim przekonaniu, po raz kolejny potwierdził, że potrzeba takiej organizacji szczególnie rośnie, ponieważ partie polityczne, których mamy ponad półtorej setki, bardziej dzielą ludzi, niż ich jednoczą. Dzisiaj nie ma żadnej partii politycznej, która byłaby centrum konsolidacji sił państwowotwórczych na Ukrainie. W tym sensie „Proświta” zajmuje szczególne miejsce wśród organizacji społecznych. Dowiodła tego działalność naszej obwodowej „Proświty”, która stała się centrum jednoczenia sił patriotycznych w obwodzie. Na bazie „Proświty” utworzono obwodową organizację Komitetu Obrony Ukrainy, do której wchodzą główne opozycyjne siły polityczne obwodu. Mam zaszczyt wraz z moim towarzyszem broni, deputowanym pierwszej kadencji Dmytrem Zacharukiem, kierować tą organizacją. „Proświta” stała się miejscem, gdzie zbierają się różne siły polityczne, którym tak trudno dojść do wspólnej platformy. W tym tkwi główny problem naszego społeczeństwa. Dotyczy to nie tylko obwodu iwanofrankowskiego, ale całej Ukrainy. Potrzeba aktywizacji działalności „Proświty” szczególnie rośnie w obecnych warunkach, kiedy prześladowane jest wszystko, co ukraińskie, i kiedy zagrożony jest sam fakt istnienia państwa ukraińskiego, które staje się coraz bardziej zrusyfikowane. — Co ciekawego przyniósł działaczom Proświty miniony rok? — W ubiegłym roku, oprócz aspektu politycznego, dużo pracowaliśmy nad realizacją koncepcji odrodzenia „Proświty”, którą opracowaliśmy jeszcze w 2004 roku. Koncepcja ta polega na przywróceniu dawnej historycznej tradycji galicyjskiej: aby w każdej miejscowości istniała silna komórka Proświty, która jednoczyłaby najbardziej aktywne, świadome narodowo jądro, do którego należałby wiejski ksiądz, dyrektor szkoły, kierownik domu kultury, sołtys oraz najbardziej świadomi obywatele, gospodarze. Tak było kiedyś. Gdyby wszędzie były takie silne komórki, mielibyśmy inny obraz polityczny w skali całej Ukrainy. Mielibyśmy pierwowzór społeczeństwa obywatelskiego, które jest podstawą cywilizowanego rozwoju każdego państwa. Społeczeństwo obywatelskie definiuje się nie tyle obecnością partii politycznych, zwłaszcza w tak dużej liczbie, co wzmocnieniem roli organizacji społecznych, wśród których wyróżniłbym „Proświtę” z jej chwalebnymi tradycjami historycznymi. Dlatego zadanie odrodzenia „Proświt” w każdej wsi i w każdym zespole miejskim stało i będzie stać przed nami. Póki co jesteśmy dalecy od pełnego rozwiązania tego zadania, ale pewne sukcesy są, w wielu wsiach komórki zostały odrodzone. Wykorzystujemy zarówno pewien poziom finansowania z budżetu obwodowego, jak i możliwości pięknego budynku Domu Ludowego. Daleko nie każda obwodowa „Proświta” posiada taki budynek. Oprócz tego wydajemy naszą gazetę „Hałyćka Proświta”. Do naszej dyspozycji jest też autobus, chociaż nie zawsze wystarcza środków na jego pełne wykorzystanie. Pracę zbudowaliśmy na zasadzie sekcyjnej. Mamy sekcje krajoznawcze, których członkowie badają historię regionu. Bardzo owocnie pracuje znany krajoznawca Petro Arsenycz. Istnieje kierunek ochrony zdrowia. W tej dziedzinie pracują znani naukowcy, lekarze. Wśród nich profesor Iwanofrankowskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego Stepan Henyk, zasłużony lekarz Ukrainy Jewhen Romanyszyn i wielu innych. Niedawno utworzyliśmy nową sekcję — ekologiczną. Problemy ekologiczne, zarówno w skali całej Ukrainy, jak i w obwodzie, są bardzo ważne. Jeszcze jednym z nowych kierunków pracy jest sekcja „Nowa ukraińska rodzina”. Tutaj mają wiele do powiedzenia nasi znani działacze społeczni, na przykład Dmytro Zacharuk, autor fundamentalnej pracy na temat koncepcji nowej ukraińskiej rodziny jako podstawy przyszłego społeczeństwa ukraińskiego. Profesor Stepan Henyk jest również autorem wielu poważnych książek na ten temat. — Czy angażujecie do pracy młodzież? — Praca z młodzieżą jest na jednym z czołowych miejsc. „Proświta” to najstarsza i bardzo szanowana, przynajmniej w naszym regionie, organizacja społeczna. Ale jej tradycje trzeba nie tylko odnowić, ale i przekazać młodym. Dlatego obraliśmy kurs na aktywną pracę z młodzieżą, przede wszystkim studencką. Wybraliśmy nowe kierownictwo „Młodej Proświty”, stworzyliśmy stronę internetową, gdzie informujemy o wszystkim, co nowe i ważne, co dzieje się w „Proświcie” i społeczeństwie, w szczególności
Stepan Wołkowecki (w centrum) wraz z działaczami Proświty podajemy także wiadomości polityczne. Młodzież obecnie szeroko korzysta z Internetu. Myślę, że z Internetu powinna aktywnie korzystać każda organizacja obwodowa. U młodych zawsze znajdzie się potencjał, kreatywność, nowe pomysły, będą oni mogli zrealizować swoje zamiary w nurcie proświtańskim, jeśli zaproponować im drogę i proświtańskie formy pracy. Na to liczymy. — Co, Pana zdaniem, może zrobić „Proświta” dla zjednoczenia różnych regionów Ukrainy? — Planujemy kontynuować współpracę z organizacjami proświtańskimi obwodów donieckiego i ługańskiego. Niedawno pomagaliśmy zorganizować wypoczynek dzieci z obwodu donieckiego z inicjatywy pani Marii Olijnyk, przewodniczącej donieckiej „Proświty”. Było bardzo miło i radośnie widzieć i słyszeć, jak donieckie dzieci razem z naszymi kolędują, szczodrują. Oczywiście, tylko takimi działaniami tego problemu się nie rozwiąże, ale to również jest ważne. Ideologia państwowa, właściwa każdemu państwu (mogę to fachowo ocenić jako były ambasador w kilku krajach), u nas jest nieobecna, jej nie było i, niestety, nie ma. Tutaj „Proświta” wypełnia ogromną próżnię i robi wszystko, co możliwe, aby taka praca ideologiczna była wykonywana, na ile możemy. To samo dotyczy programu „Wschód—Zachód” na rzecz zbliżenia ukraińskich regionów. Tym, że z powodów historycznych regiony się różnią, bardzo często spekulują politycy, siły antyukraińskie. Chciałbym przypomnieć, że jeszcze w latach 1996—1997 Rada „Proświty” naszego obwodu przyjęła decyzję o celowości ogólnopaństwowego programu zbliżenia ukraińskich regionów. Uzasadniliśmy i pokazaliśmy, jak można to zrobić we wszystkich kierunkach życia państwowego, społecznego, publicznego: w dziedzinach kultury, nauki, gospodarki, ochrony zdrowia, medycyny, współpracy z wyższymi uczelniami itp. Czyż nie ma wspólnych problemów na Wschodzie i Zachodzie? Biorąc pod uwagę ważność tego problemu, państwo powinno było wykorzystać możliwość tworzenia wspólnych przedsiębiorstw ze struktur biznesowych Wschodu i Zachodu, nadawać preferencje takiemu ruchowi. Trzeba było to robić, zaczynając od ogłoszenia niepodległości. Gdyby była wola państwowa, my, bez wątpienia, nie mielibyśmy tego problemu, który jest tak ostry, że zagraża integralności i niepodległości państwowej Ukrainy. W pewnym stopniu my, działacze Proświty, staramy się temu zaradzić, ale, oczywiście, bez polityki państwowej, bez woli naszych mężów stanu rozwiązać problemu całkowicie się nie da. — Byliśmy obecni na otwartej wspólnej sesji rad obwodowej i rejonowych Iwano-Frankowszczyzny, które wyraziły protest przeciwko nielegalnym decyzjom sądów Ukrainy. Proszę skomentować to wydarzenie. — Odnośnie zagrożeń i wyzwań, które stoją przed naszym społeczeństwem. Obecnie do władzy doszli ludzie mało wykształceni, nieukraińskiej kultury, ludzie, którzy oprócz swoich osobistych interesów, wydaje się, na niczym się nie znają i niczym innym się nie interesują, którzy obiecują jedno, a robią zupełnie co innego. Weźmy, dla przykładu, reformy. Ukraińskiemu państwu są one naprawdę potrzebne. Ale na czym one polegają? Oto już prawie rok, jak mamy nową władzę, a reform nie widać w żadnej dziedzinie. Robione są pewne kroki, na przykład w administracji państwowej. Ale przecież redukcja aparatu państwowego — to jeszcze nie reforma. Jako urzędnik państwowy pierwszej rangi, mogę powiedzieć, że reforma polega na czymś innym. Główny akcent powinien być postawiony na zapewnienie funkcjonalne, a dopiero potem mówić o kadrach. Wiele pytań jest także do reformy podatkowej, i do emerytalnej, którą planują, itp. Ale najbardziej, co martwi mnie osobiście i wszystkich ludzi, którym bliska jest idea ukraińska, — to antyukraińska istota działalności obecnego rządu Janukowycza—Azarowa—Tabacznyka. Tak go nazywamy, dlatego że właśnie w postaci Tabacznyka najjaskrawiej skupione jest wszystko to, co robi się obecnie przeciwko Ukrainie. Dlatego całkowicie logiczne jest, że rady obwodowe lwowska, iwano-frankowska i tarnopolska występują przeciwko antyukraińskim decyzjom. I my z moim towarzyszem broni Dmytrem Zacharukiem jako radni obwodowi braliśmy udział w takim działaniu. My protestujemy. Żeby nikt nie myślał, że Ukraina po ogłoszeniu niepodległości tak łatwo może oddać te pozycje, które w ciężkiej walce zostały zdobyte nie tylko przez nas, ale i przez poprzednie pokolenia. Jeśli wspomnieć naszą historię, to miliony ludzi stawiały sobie za cel wzmocnić lub odnowić państwo ukraińskie. I po tym, kiedy zrobiliśmy pewne kroki w tym kierunku, teraz chodzi faktycznie o zniweczenie naszych osiągnięć. Wiadomo przecież, że oprócz idei narodowej, innej podstawy do budowy silnego, udanego i perspektywicznego państwa na świecie nie istnieje. Nie ma na świecie żadnego państwa, które byłoby zbudowane na czymś innym i było udane. Fakty świadczą, że obecna władza obrała kurs na budowę jeszcze jednego państwa rosyjskiego, które nazywa się Ukrainą. Zgodnie z prawem międzynarodowym, każdy naród ma prawo do swojego państwa, do samostanowienia. Jeśli mówić o narodzie rosyjskim, to on się samostanowił, ma największe terytorium spośród wszystkich państw świata. Ale poruszana jest kwestia o to, żeby było jeszcze jedno państwo rosyjskie. A gdzież jest tytularny naród ukraiński, gdzież jest nasza historia, a gdzie, wreszcie, nasze prawo do tego, żebyśmy w ramach swojego państwa rozwijali społeczeństwo i zapewniali przyszłość naszych dzieci, następnych pokoleń? Oczywiste jest, że tego prawa próbują nas pozbawić, i dlatego my protestujemy i będziemy protestować, jeśli nasze prawa będą naruszane. Jestem przekonany, że za nami dzisiaj jest większość w naszych obwodach, jutro będzie większość w innych obwodach, i najpierw na Wschodzie, kiedy wschodni Ukraińcy zobaczą absurdalność tego, co się dzieje, i niezgodność z dokonanymi czynami tych obietnic, które dawał obecny reżim i siły polityczne. Nawiasem mówiąc, ta przewaga, moim zdaniem, jest nieprzekonująca, dlatego że na obecnego prezydenta zagłosowała tylko około jedna trzecia wyborców. I tylko dzięki rozbiciu demokratycznych i świadomych sił patriotycznych mamy obecną sytuację. Dlatego pierwszy wniosek, który warto wyciągnąć z tej lekcji politycznej: musimy być zorganizowani. Jeśli rozeznać się w obecnej i dawnej naszej historii, staje się zrozumiałe: przegrywaliśmy nie dlatego, że byliśmy słabsi, a dlatego, że byliśmy niezorganizowani. Zadanie „Proświty”, oczywiście, polega na tym, żeby oświecać, pokazywać ludziom tę perspektywę i drogi, którymi powinniśmy poruszać się naprzód jako świadomi ludzie, jako zorganizowany naród.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr FERENC, członek „Proświty”, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, Iwano-Frankiwsk. Problem aktywizacji pracy „Proświty” zawsze pojawiał się, gdy tylko „nasi” przegrywali wybory lub pojawiały się zagrożenia dla języka ukraińskiego i tożsamości. Do aktywizacji wzywa się członków Proświty również dzisiaj, kiedy społeczność ukraińska jest wzburzona działalnością Dmytra Tabacznyka oraz polityką humanistyczną obecnej władzy. Każdy ukraiński patriota i tak robi, co może. Jesteśmy organizacją nieskończonej liczby „zaktywizowanych” samotników-intelektualistów na granicy załamania nerwowego. Pracujemy z oddaniem, udaje się nieco zmienić na ukraińską modłę, ale życie świadczy o tym, że to, co działa przeciwko nam, jest o wiele skuteczniejsze i posiada potężne, nowoczesne zaplecze informacyjne, propagandowe i finansowe. Bez pieniędzy nowoczesna działalność informacyjna i oświatowa jest niemożliwa. Nie mamy normalnego wsparcia finansowego dla ukraińskości tylko dlatego, że brakuje nam środków na elementarną działalność informacyjną, aby nasz głos był słyszalny, a misja społeczna zrozumiała. „Proświta” pracuje: odbywają się wydarzenia, „okrągłe stoły”, nasza gazeta rzeczywiście jest źródłem natchnienia i pocieszenia dla Ukraińca. Robimy bardzo wiele, ale sytuacja na Ukrainie przekonuje nas, że mimo wszystko jest to odpowiedź niewspółmierna do oczywistych zagrożeń dla języka, kultury i perspektyw ukraińskości. Bez przemyślenia metodologii i organizacji pracy w nurcie nowoczesnych standardów społeczeństwa informacyjnego jesteśmy skazani na syzyfową pracę. Działalność Proświty ma sens tylko jako proces rozumny, nowoczesny i systemowy, wyposażony w wysokiej klasy dorobek metodologiczny własnych ideologów i organizatorów. Dziwi mnie, dlaczego wydawnictwo organizacji próbuje stać się jednym z wydawnictw literatury ukraińskiej, których jest wiele i wszystkie mają te same problemy. Jednocześnie nie mamy jednolitego centrum metodologiczno-propagandowego i wydawniczego, które opracowywałoby i powielało broszury z wyjaśnieniem etapowej misji „Proświty”, jej ideologii, drukowało literaturę metodologiczną z pomocą dla oddziałów terenowych. Monitoringu i badań socjologicznych w celu realizacji własnej misji nie ma jako systemu, choć w każdej organizacji zawsze ktoś nad tymi problemami się zastanawia. „Proświta” powinna pracować jako bezbłędna sieć społeczno-oświatowa — takie są nowoczesne wymagania wobec organizacji o zasięgu ogólnoukraińskim. Winne jest znikome finansowanie „Proświty”, które nie zapewnia realizacji kosztownych projektów monitoringowych i informacyjnych. Przyznają to nawet nasi otwarci wrogowie, ale nawet taka, osłabiona przez obcych i niektórych „swoich”, „Proświta” wywołuje u nich złodziejski niepokój. Dobrze wiedzą, że naród zobaczy, czyimi sługami są ci gospodarze, gdy tylko „Proświta” przełamie sztucznie stworzony krąg blokady informacyjnej. Zrobić to jak najszybciej — to zadanie nr 1. W tym celu można wykorzystać zasoby informacyjne aktywistów. Każdy oddział powinien pracować poprzez kontakty sieciowe. W każdym zrzeszeniu powinna być wypracowywana baza danych horyzontalnych kontaktów informacyjnych wewnątrz i według zainteresowań — na poziomie ogólnoukraińskim. Wszystkie akcje Proświty powinny być mobilizowane wyłącznie poprzez sieć. Istnieją już pozytywne doświadczenia sieciowej organizacji protestów społecznych. Kiedy niektórzy politycy mówią o ochronie Ukraińców, a realnie nie potrafią założyć przynajmniej jednej ukraińskiej organizacji praw człowieka, to jedynie prowokuje ukrainofobów.
Historycznie „Proświta” była założycielem wielu organizacji narodowych, powołanych, by ułatwić życie nie tylko Ukraińcom — wszystkim, którzy podzielają ideę ukraińskiej państwowości. Dlatego założenie typowo ukraińskiej organizacji praw człowieka jest sprawą bardzo aktualną. Dotyczy to również edukacji ekonomicznej i ekologicznej. Jednak najważniejsze jest umiejętne przewidywanie procesów w środowisku Ukraińców i w ukraińskim społeczeństwie, z uwzględnieniem światowych tendencji. Bez takiej wiedzy o potencjale narodu ukraińskiego „oświecanie na własny gust” nie może być pożyteczne. Wydaje nam się, że lepiej od narodu wiemy, czego potrzebuje on do odrodzenia, przywrócenia tradycji, ochrony języka, ale czy zawsze pytamy, czego oczekuje od „Proświty” przeciętny Ukrainiec, za co gotów jest dać hrywnę jako wkład w budowę korzystnego dla siebie państwa i wygodnego do życia społeczeństwa? Czego chce od nas patriotyczny Ukrainiec z zachodu, a czego pragnie mieszkaniec wschodu? Czasami nie jest to dokładnie to, co w naszej wyobraźni powinien chcieć idealny ukraiński patriota. Postawmy pytanie jeszcze węziej — co chce znaleźć dla siebie w organizacji członek Towarzystwa? Przede wszystkim musimy dać członkom „Proświty” to, czego oczekują, w przeciwnym razie nie będziemy mieli z kim pomagać reszcie obywateli, sympatykom organizacji. Czy członkowie „Proświty” mają jednolite rozumienie celu organizacji, dla którego poświęcają własny czas i składki pieniężne? To kluczowe pytania i należy na nie udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Nie obejdziemy się bez jednolitego systemu szkoleń i nauczania członków „Proświty”. W naszej pracy musi istnieć pewien poziom przygotowania i jednolity standard. Jeśli już nazwaliśmy się Towarzystwem, to musimy w pełni odpowiadać sensowi tego słowa — być organizacją wzajemnego wsparcia. Niektórzy z nas poświęcili organizacji dwadzieścia lat życia, zestarzeli się, nie zdobyli bogactwa i teraz potrzebują wsparcia w rozwiązywaniu problemów życiowych. Jest to o wiele ważniejsze niż świętowanie jubileuszy. Przewodniczący każdej organizacji podstawowej powinien wiedzieć, jaką cenę płaci każdy członek „Proświty” za swoją działalność społeczną, i znaleźć sposób, by pomóc w trudnej chwili. I jeszcze stara, bolesna sprawa — nadmierna polityzacja. Politycy często przychodzą do organizacji społecznych zazwyczaj przed wyborami lub w celu startu w politykę. Marka „Proświty” jest potrzebna wielu, ponieważ jest uniwersalna, państwowotwórcza. Ale marka to tylko marka i z czasem traci sens, jeśli politycy popełniają błędy i przegrywają, zazwyczaj pozostając w polityce lub przy władzy. Konkretna polityzacja zawsze niszczy organizację, przyciągając negatywy wyborów, grzechy i porażki wszystkich wspieranych kandydatów. Po tych wyborach wyraźnie widać głębokie wyobcowanie między wczorajszymi sojusznikami w „Prośvicie”, a niektórzy odczuwają nieafiszowaną obstrukcję. Nasza misja nie polega na tym, by podawać politykom naboje, lecz by poprzez edukację skłaniać obywateli do myślenia i działania na rzecz interesu narodowego, a co za tym idzie — osobistego. Musimy pokazywać wzorzec dominacji misji narodowej nad sympatiami politycznymi. W przeciwnym razie nie ma czego szukać w „Prośvicie” — lepiej wstąpić do jakiejś partii. Jednak członkowie „Proświty” to nie politycy, mogą być obiektywni w ocenie działań władzy, tej, której nie lubimy, choć formalnie „naszej”. Taka ocena to okazja, by dowiedzieć się, kim naprawdę jesteśmy, ile jesteśmy warci, czy Ukraińcom wystarcza sił, by zebrać się w silne towarzystwo. Na Ukrainie musi istnieć przynajmniej jedna organizacja społeczna, która stara się odnaleźć Boży porządek w nowoczesnym chaosie wydarzeń politycznych. Pomimo ogromu pracy, niezwykle aktualnym problemem jest nawiązanie dialogu z towarzystwami mniejszości etnicznych. Niedawno przeczytałem taką radę od naszej diaspory z Quebecu i dowiedziałem się, że w obecnej sytuacji dobrze zauważyli oni najważniejszy ukraiński problem. My, etniczni Ukraińcy, nie zrealizujemy własnej misji, jeśli nie zrozumieją nas i nie wesprą mniejszości etniczne, zwłaszcza te, które zmusza się do asymilacji w rosyjskojęzyczność. Tylko zrozumiawszy naszą wspólnotę interesu państwowego, wesprą nas, przynajmniej nie będą widzieć w ukraińskości zagrożenia i nie wystąpią przeciwko nam. W tej władzy jest tyle odrażających postaci, że w nowoczesnej rywalizacji informacyjnej o wygodne do życia i bogate państwo trzeba polegać tylko na zorganizowaniu społecznym i działalności społecznej najwyższej klasy. „Proświta” to unikalna, najliczniejsza organizacja, w której jest szerokie grono działaczy i sympatyków zdolnych to zrealizować. Tych ludzi trzeba zebrać na wspólnym forum. Działalność społeczna w formie masowych zgromadzeń, pokazowych „okrągłych stołów”, posiedzeń rad czy zarządów mija. Oświecenie to przede wszystkim szybka orientacja informacyjna tych, którzy chcą myśleć. Członkowie organizacji podświadomie szukają w „Prośvicie” pomocy, by rozeznać się w zagmatwanym ukraińskim życiu i nie stać się ofiarą manipulacji. W końcu warto zapytać Ukraińców, czego chcą od „Proświty” i nie bać się usłyszeć ich pretensji, żali, a nawet potępienia. W sytuacji bez wyjścia Ukraińcy zawsze uciekają się do najłatwiejszego — winią bliźniego i słabszego spośród swoich. „Proświta” nie ma prawa być słabą.
Tłumaczenie maszynowe
26 stycznia po ciężkiej chorobie w 67. roku życia zmarł znany działacz społeczny i etnopsycholog, jeden z założycieli Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, czołowy badacz kultury tradycyjnej jako formy bytu narodu ukraińskiego Wołodymyr Terentijowycz Kuewda. Przez ostatnie siedem lat kierował laboratorium historii psychologii Instytutu Psychologii im. Hryhorija Kostiuka Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy. Wołodymyr Kuewda był kandydatem nauk psychologicznych, autorem licznych prac poświęconych problemom kształtowania orientacji światopoglądowo-wartościowych, pamięci historycznej oraz świadomości etnonarodowej. Naukowym podsumowaniem jego życia stała się monografia „Mitologiczne źródła ukraińskiego modelu etnokulturowego: aspekt psychologiczny”. Wołodymyr Kuewda dążył do wprowadzenia do obiegu naukowego oraz do świadomości społecznej pojęcia „pamięć historyczna”, uważał, że pomoże to odnowić więź współczesnego człowieka z bogatym doświadczeniem historycznym narodu ukraińskiego i, po krytycznej analizie, wykorzystać ten dorobek w życiowej samorealizacji, aby nasze państwo rosło w siłę. Sekretariat, Zarząd Główny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki składają głębokie wyrazy współczucia bliskim, rodzinie i kolegom Wołodymyra Terentijowycza Kuewdy. Wieczna mu pamięć. Sekretariat, Zarząd Główny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki. Serhij DOWHAL, przewodniczący Dniepropetrowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki. Kilka lat temu, dzięki wsparciu Zarządu Głównego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, Wierchniodniprowska „Proświta” otrzymała nowe życie. Na przewodniczącą organizacji wybrano energiczną nauczycielkę Walentynę Nowodon. Proświcianie z tego regionu natychmiast zabrali się do pracy. Warto wspomnieć choćby o kwestii stanu funkcjonowania języka ukraińskiego w rejonie, którą na ich wniosek wniesiono pod obrady kolegium rejonowej administracji państwowej. Jednym z najważniejszych rezultatów było to, że członkowie Towarzystwa otrzymali oficjalne uprawnienia do kontrolowania tej kwestii. Niedawno byłem na występie grupy wokalnej „Homin”, która świętowała pierwszą rocznicę swojego założenia przy Wierchniodniprowskiej „Proświcie”. Tym oryginalnym zespołem kieruje zwycięzca na niwie kultury Wołodymyr Pryszczepa. Całe życie (nawiasem mówiąc, zastępca przewodniczącego Wierchniodniprowskiej Rejonowej „Proświty”) poświęcił propagowaniu twórczości ludowej i ukraińskiej pieśni. W ciągu krótkiego czasu „Homin” zdobył tak wielką popularność, że został zaproszony do Jałty, gdzie nie tylko zyskał uznanie swoimi występami, ale także udowodnił, że pieśń jednoczy Ukrainę. Na twórczy raport grupy w Pałacu Twórczości Dzieci i Młodzieży zebrało się wielu ludzi. Przyszli tu zarówno kozacy, jak i przedstawiciele ukraińskiego kościoła, partii politycznych oraz zespołów twórczych. Tym samym „Homin” potwierdził swoją jednoczącą misję wokół miłości do rodzinnego kraju i Ukrainy. Obecnie proświcianie z okolic Wierchniodniprowska są ogarnięci nową szlachetną inicjatywą. Marzą, aby już do 9 marca 2011 roku postawić pomnik Tarasowi Szewczence w centrum rejonowym. Miejscowy przedsiębiorca Ołeksij Zabijaka na własny koszt wykonał dokumentację projektowo-kosztorysową rzeźby, jej makietę, pomógł z materiałami, transportem i robotnikami. Potrzeba jednak zebrać jeszcze 80 tysięcy hrywien. Dlatego proświcianie z okolic Wierchniodniprowska, a wraz z nimi całej Dniepropetrowszczyzny, zwracają się do ludzi dobrej woli o pomoc w urzeczywistnieniu tego szlachetnego zamysłu. Środki prosimy przekazywać na następujące dane: PP „Zabijaka Ołeksij Witalijowycz”, r/r 26001051801803 w DF „Prywatbanku”, kod identyfikacyjny 2726209638, MFO banku 305965, „Na pomnik T. H. Szewczenki”. Będziemy wdzięczni. Grupa wokalna prośwician z okolic Wierchniodniprowska „Homin” (skrajny po prawej — Wołodymyr Pryszczepa). Proświcianie z okolic Wierchniodniprowska zbierają środki na pomnik Kobziarza.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...na tej gimnazjum mogłaby pozazdrościć wydział biologiczny każdego ukraińskiego uniwersytetu. Pracownia chemiczna zawiera wszystkie odczynniki i materiały naukowo-metodyczne, niezbędne do badawczej pracy uczniów. Dziś bardzo nieliczne szkoły mogą pochwalić się obecnością tak nowoczesnego gabinetu chemii i biologii, urządzonego według wszystkich współczesnych standardów światowych (gabinet biologii to prawdziwy „zielony pokój”, który sprzyja nauce i przyswajaniu materiału nawet dzięki swojej kolorystyce). Cóż dopiero mówić o wyposażeniu sportowym gimnazjum nr 5, które ma sale gimnastyczne dla maluchów, ogromną salę sportową dla uczniów (takiej sali znów pozazdrościłby każdy uniwersytet). Nauka w gimnazjum nr 5 w Czerniowcach jest również wyjątkowa — łączy różne modele wychowawcze, uwzględniając cechy temperamentu i psychologii uczniów. Oczywiście finał Konkursu nie odbyłby się bez pozytywnego nastawienia gospodarzy przestrzeni edukacyjnej na Bukowinie. Gdy jesienią 2010 roku Ukrainą przetoczyła się fala dyskusji o tym, czy Konkurs będzie istniał dalej (bez finansowego wsparcia Ministerstwa Oświaty), — w obwodzie czerniowieckim niektórzy nauczyciele pisali artykuły-apele w obronie Konkursu, odbijając ulubiony Konkurs i strzegąc jego dalszego losu. Wreszcie 29 stycznia impreza odbyła się na najwyższym poziomie organizacyjnym. Oczywiście Konkurs im. Petra Jacyka poparł Główny Zarząd Oświaty i Nauki Czerniowieckiej Obwodowej Administracji Państwowej, a zwłaszcza jego szef Mychajło Józefowycz Bauer. Również „strażnikami” Konkursu zostali: Switłana Todoriuk, metodyk języka i literatury ukraińskiej Instytutu Podyplomowego Kształcenia Pedagogicznego obwodu czerniowieckiego, przedstawiciele Czerniowieckiego oddziału Instytutu Technologii Innowacyjnych i Treści Kształcenia MONMS, Larysa Bereżan — przedstawicielka Ligi Ukraińskich Mecenasów w Czerniowcach, zastępczyni przewodniczącego Komitetu Organizacyjnego Konkursu w Czerniowcach, kandydatka nauk filologicznych, docent Katedry Literatury Ukraińskiej Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Jurija Fedʹkowycza, wielu innych organizatorów, członków komitetu organizacyjnego i jury. Wśród ludzi, bez których nie odbyłby się Konkurs im. P. Jacyka w Czerniowcach, można wymienić także znanego językoznawcę, profesor Ninę Hujwaniuk, kierowniczkę Katedry Współczesnego Języka Ukraińskiego Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Jurija Fedʹkowycza. Wydaje się, że Bukowina i Czerniowce to potężne centrum intelektualno-duchowe Ukrainy, którego jeszcze do końca nie odkryliśmy dla siebie. Być może pewne impulsy muszą wychodzić od wewnątrz. Ten problem „geograficznej samotności” i „barier” w pewnym stopniu dotyczy całego kompleksu regionów karpackich. Tutaj nauka jest reprezentowana na niezwykle wysokim poziomie, lecz nie zawsze czytelnicy z innych regionów, a nawet ze stolicy, mają możliwość nabycia prac miejscowych badaczy. Czerniowce to nie tylko centrum rekreacyjne, lecz także miasto wysokiej kultury europejskiej. Jestem przekonany, że z czasem to miasto mogłoby ubiegać się o status książkowej stolicy świata, ponieważ wyłącznie jego dorobek literacki (a są to O. Kobylianska, H. Drozdowski, Iryna Wilde, M. Iwasiuk i inni) robi wrażenie. A co najważniejsze — Czerniowce utrzymują status miasta, w którym znajomość kilku języków jest gwarantem wykształcenia i szlachetności, a jednocześnie język ukraiński nie jest tu „czynnikiem alienacji”, lecz przestrzenią intelektualnego zjednoczenia. A w naszych czasach samotnych głosów to najważniejsze.
PRZESTRZEŃ INTELEKTUALNEGO JEDNOCZENIA
Tłumaczenie maszynowe
Natalia SAWCZUK, członkini zarządu obwodowej organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. H. Szewczenki
Międzynarodowy konkurs z języka ukraińskiego im. Petra Jacyka na Rówieńszczyźnie, podobnie jak na całej Ukrainie, odbywał się po raz jedenasty. Mimo wszystkich perypetii związanych z tym konkursem, w Zarządzie Oświaty i Nauki Rówieńskiej Obwodowej Administracji Państwowej nikomu nawet na myśl nie przychodziło, by go zmieniać lub zastępować. Przede wszystkim dlatego, że pogłoski o zastąpieniu tego konkursu innym oburzyły zarówno potencjalnych uczestników, jak i ich nauczycieli. Do Zarządu wpłynęło tak wiele telefonów, że ostatecznie podjęto decyzję o przeprowadzeniu konkursu na poziomie lokalnym pod warunkiem, że nie zostanie ogłoszony Międzynarodowy.
Dzięki działalności Ligi Ukraińskich Mecenasów, w osobach Mychajła Słabosznyckiego i Wołodymyra Zahorija, XI Międzynarodowy Konkurs Języka Ukraińskiego im. Petra Jacyka jednak się odbył. 29 stycznia 2011 roku 39 zwycięzców etapu obwodowego konkursu zjechało się do Równego, aby wykonać zadania etapu końcowego. Przedstawicielką Ligi na konkursie była Lidija Rybenko, pisarka, przewodnicząca Równieńskiej Obwodowej Organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, która wspólnie z komitetem organizacyjnym zapewniła przeprowadzenie konkursu zgodnie z wymogami odpowiedniego regulaminu. Tego dnia nagrodzono zwycięzców etapu obwodowego konkursu. O tym, że Międzynarodowy Konkurs Języka Ukraińskiego, zapoczątkowany jedenaście lat temu przez mecenasa Petra Jacyka, jest aktualny również dziś, świadczy obecność na uroczystościach pierwszego zastępcy przewodniczącego Równieńskiej Rady Obwodowej Mychajła Kriwka. Odpowiedział on chętnie na zaproszenie naczelnika Zarządu Oświaty i Nauki Obwodowej Administracji Państwowej Iwana Wietrowa. Zwycięzcom konkursu wręczono dyplomy Ligi Ukraińskich Mecenasów oraz Zarządu Oświaty i Nauki Równieńskiej Obwodowej Administracji Państwowej, książki i nagrody pieniężne. Nauczycieli i wykładowców, którzy przygotowali zwycięzców, uhonorowano dyplomami Zarządu Oświaty i Nauki i wręczono im upominki. W przeprowadzenie konkursu oraz nagrodzenie zwycięzców aktywnie zaangażowały się Równieńskie Miejskie i Obwodowe Zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki. Zainteresowanie uczniowskiej i studenckiej młodzieży konkursem im. Petra Jacyka świadczy o tym, że ma on przyszłość. Uczniowie, studenci, ich nauczyciele, rodzice oraz organizatorzy konkursu spodziewają się dobrych wyników na etapie końcowym i wyrażają życzenie, aby XII Międzynarodowy Konkurs Języka Ukraińskiego im. Petra Jacyka odbył się na Równiczyźnie.
Tłumaczenie maszynowe
29 stycznia po raz jedenasty odbył się finałowy etap Międzynarodowego Konkursu Znawców Języka Ukraińskiego imienia Petra Jacyka, założonego przez Ligę Ukraińskich Mecenasów. Konkurs stał się ogólnonarodowym osiągnięciem, wizytówką ukraińskiej edukacji, ukierunkowanej na utrwalenie kultury ojczystego słowa oraz języka ukraińskiego jako państwowego języka porozumienia we wszystkich regionach i dla wszystkich wspólnot etnicznych. W tym roku wydarzenie (które odbyło się, niestety, bez wsparcia finansowego ze strony Ministerstwa Edukacji, Nauki, Młodzieży i Sportu, ale dzięki wsparciu dziesiątek innych darczyńców, a w szczególności Julii Tymoszenko) zgromadziło tysiące uczestników i edukatorów nie tylko na Ukrainie, ale i daleko poza jej granicami. Uczniowie i studenci wykonywali zadania etapu finałowego, które w tym roku zostały przygotowane przez specjalistów z Instytutu Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (a przewodniczącym jury Konkursu jest znany językoznawca, dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego P. J. Hrycenko).Dmytro DROZDOWSKI, “Wseswit”, Instytut Literatury im. T. H. SzewczenkiPan Bóg bogaty nas pobłogosławiłDarami, których nikomu nie odebrać:Miłość i twórczość, tęsknota i zryw,Odwaga i ogień poświęcenia.Ołeh Olżycz
W tym roku przypadł mi zaszczyt bycia przedstawicielem Ligi Ukraińskich Mecenasów na Bukowinie — w czarującym czerniowieckim kraju, do którego doprawdy bardzo pasują poetyckie wersy Ołeha Olżycza, wyniesione jako epigraf do artykułu. Czerniowce to małe centrum obwodowe (dziś mieszka w nim około 250 tys. osób), w którym istnieją różne narodowości, różne wspólnoty etniczne — przeważnie Rumuni, Żydzi, Polacy, Niemcy, Ormianie. Ale z kulturowego punktu widzenia Czerniowce to zdumiewające miasto, jak i cała Bukowina, która podarowała Ukrainie i światu Ołhę Kobylańską, Irynę Wilde, rodzinę Iwasjuków, Sofiję Rotaru… I nigdy różnorodność kultur w tym mieście nie była powodem do konfliktów i nieporozumień. Do konfliktów może doprowadzić chyba tylko bezmyślna i jednostronna polityka władz na szczycie państwa, niezdolnych myśleć europejskimi kategoriami tolerancji i wzajemnego szacunku. Język staje się środkiem „wyobcowania”, jak pisała Lina Kostenko, u nas wtedy, gdy uszkodzona jest „narodowa optyka”, gdy obcy okupują naszą przestrzeń i pragną prowadzić politykę niszczenia kultury, ustanawiając kolonizatorski ucisk. Właśnie język jest uniwersalną cechą etnosu, właśnie język wskazuje na kulturowe osobliwości regionu, broniąc w ten sposób „Innego”. Kolonizatorzy nigdy nie uznają inności, dążąc do unifikacji przestrzeni — społecznej, kulturowej, politycznej. Przychodzą na myśl fragmenty z monografii „Kulturowe podstawy narodów” klasyka brytyjskiej myśli politycznej A. Smitha. „Dla narodów takie wspólne cechy kulturowe muszą stać się wspólnym dorobkiem obywatelskim i służyć za konkretne kryteria kulturowej dyferencjacji. Muszą stać się częścią charakterystycznej narodowej kultury publicznej. Ponadto wszelkie regionalne warianty dialektu czy kultu muszą być podporządkowane tej ideologizowanej kulturze publicznej — albo wykorzenione” — przekonuje A. Smith. Aby naród został stworzony, musi zostać uformowany jeden model językowy, którym ten naród może reprezentować siebie w czasie. Literaturoznawczyni i kulturoznawczyni Oksana Pachlowska w swoich artykułach i badaniach niejednokrotnie porusza problem, który dziś można określić jako problem perspektywy Ukrainy w trzecim tysiącleciu: „Ukraina to najmniej zidentyfikowane państwo. Nikt nie może zrozumieć, czego Ukraina chce, dokąd ona idzie. Czy ona naprawdę chce iść w kierunku Europy, czy ona chce iść w kierunku Rosji. Dotąd tego nikomu nie wiadomo. I tego sama nie wie Ukraina. Oto co jest ciekawe. Ta niepewność”. Czerniowce to miasto, które ma swoją samoistność, swoją etniczną tożsamość, swoje oblicze. A w płaszczyźnie kulturowej to miasto, wypielęgnowane przez europejską kulturę — od średniowiecza po czasy nowoczesne. W Czerniowcach od wieków przedstawiciele różnych etnosów, istniejąc we wspólnej przestrzeni, zawsze rozumieli się nawzajem i szanowali język oraz kulturę tej ziemi, na której żyją. Tylko w tym mieście współistnieją ulice Ukraińska i Ruska, W. Majakowskiego i O. Kobylańskiej, pomniki T. Szewczenki i P. Celana, Eminescu i Fedkowycza… Ukraińskie i europejskie uformowały jedną nierozerwalną matrycę, amalgamat duchowego odrodzenia ukraińskiego kraju z europejskim socjokulturowym motto. W mieście współistnieją cerkwie prawosławne, kościoły greckokatolickie i rzymskokatolickie, synagoga. Wszystko jak w „normalnym” europejskim mieście — jak w Wiedniu czy Düsseldorfie. Być może dla kogoś Bukowina wydaje się małym regionem, zagubionym w świecie karpackich świerków i buków. A w rzeczywistości Czerniowce to region ducha, ukraińska ziemia, która pokazuje, na ile rdzennym dla Ukraińców jest europejski składnik. Formując koncepcję własnej historycznej tożsamości i narodowej mentalności, nie możemy zapominać, że świat karpacki to bodaj najbogatszy region Ukrainy z niezwykle rozgałęzioną siecią dialektów. A jak przekonują fachowi językoznawcy, właśnie regiony, gdzie przedstawiono najwięcej dialektów, można zaliczyć do najdawniejszych, które dały impuls do rozwoju języka i państwa. Bukowina to starodawny kraj, który pamięta i kulturę Rusi Kijowskiej, i czasy Imperium Austro-Węgierskiego. Oczywiście, trzeba stwierdzić, że zalew języka rosyjskiego w czasach radzieckich przyczynił się do zaśmiecenia języka ukraińskiego również w tym regionie. Już od pierwszych kroków na czerniowieckim dworcu czujesz, że i tutaj ma miejsce surżykizacja, i tutaj obecny jest zniekształcony język ukraiński. W takim przypadku przeprowadzenie konkursu językowego, ukierunkowanego na naukę państwowego języka ukraińskiego, jest obowiązkowym warunkiem społecznego zdrowienia społeczeństwa. Język, jak wiemy, nie wyczerpuje się funkcją komunikacyjną. Spełnia on także funkcję emotywną (ustanawianie więzi i kontaktów), emocjonalno-ekspresywną. Poprawny język to oznaka kulturalności narodu. Przedstawiciele różnych mniejszości narodowych, bez wątpienia, mogą posługiwać się językiem ojczystym, ale pod warunkiem szacunku do języka tej ziemi, gdzie mieszkają dzisiaj. Dla Europejczyka istnieją trzy Ojczyzny: jego mały świat (powiedzmy, umownie to „Itaka”), świat jego kraju oraz ogólnoeuropejska przestrzeń. I siła Europy tkwi w różnorodności światopoglądów i kultur, pod warunkiem, że wszyscy przedstawiciele odczuwają szacunek do języka tytularnego tej ziemi, na której przebywają. Inaczej Europejczycy automatycznie trafiliby do kategorii „barbarzyńców”. A barbarzyństwo, niestety, historycznie kojarzy się z przedstawicielami Wschodu, w szczególności z terytoriów słowiańskich. Czerniowce mogłyby stać się tą marką ukraińskiego świata, w której zachowano europejskie kategorie komunikacji społecznej. Już sam Czerniowiecki Uniwersytet Narodowy im. Jurija Fedkowycza to ozdoba rodzimej edukacji. Dla siebie ten uniwersytet od razu porównałem z brytyjskim Uniwersytetem w Cambridge. Na poziomie architektonicznym zbieżności jest niezwykle wiele. Na terenie rezydencji uniwersytetu znajduje się Świątynia Trzech Świętych oraz Wydział Teologiczny. Jednym słowem, to prawdziwy ukraiński Cambridge. Wkrótce, być może, Uniwersytet Czerniowiecki im. J. Fedkowycza oficjalnie zostanie uznany za obiekt europejskiego dziedzictwa kulturowego w UNESCO, a to da możliwość zdobycia dodatkowego zasobu finansowego na utrzymanie uniwersytetu w należytym stanie. Jednak Czerniowce słyną nie tylko z potężnego uniwersytetu. Nawet na pierwszy rzut oka zwykła średnia placówka oświatowa, gdzie odbywał się finałowy etap Konkursu — gimnazjum nr 5 (wśród najsłynniejszych absolwentek gimnazjum są pisarki Iryna Wilde i Marija Matios), jest w rzeczywistości wzorowa, i to nie tylko dla szkół bukowińskich, ale i dla całej Ukrainy. Gabinet biologiczno-chemiczny w
Tłumaczenie maszynowe
— Panie Aleksandrze, proszę przypomnieć historię naszej pierwszej chrześcijańskiej świątyni — Cerkwi Dziesięcinnej w Kijowie, wzniesionej zaraz po chrzcie Rusi. — Cerkiew Dziesięcinna została wzniesiona przez Wielkiego Księcia Kijowskiego Włodzimierza w latach 989—996. Na jej budowę Włodzimierz Wielki przeznaczył dziesiątą część dochodów państwa. W cerkwi pochowano samego Włodzimierza wraz z jego żoną, bizantyjską księżniczką Anną. Tam też przechowywano relikwie księżnej Olgi, przeniesione tam przez Włodzimierza. Dziesięcinna była kolosalną świątynią jak na całą Europę Wschodnią, której cerkwie w tamtym czasie były wielkości pokoju. Cerkiew Dziesięcinna przeżyła niemało. W 1169 roku wojsko skierowane na Kijów przez księcia suzdalskiego Andrzeja Bogolubskiego splądrowało Dziesięcinną, a także Sofię, podpaliło Monaster Pieczerski i inne cerkwie. Według słów rosyjskiego historyka Kluczewskiego, był to „pierwszy wielkorus, który wyszedł na arenę dziejową”. Cztery lata później, w 1173 roku, książęta Rusi pod Wyszogrodem zadali suzdalczykom decydującą klęskę. Do 1240 roku Cerkiew Dziesięcinna służyła jako miejsce pochówku najwybitniejszych książąt. Od wiosny 1240 roku kijowianie pod dowództwem tysięcznika Dymitra rozpoczęli przygotowania do oporu wobec oczekiwanego ataku mongolskich zdobywców. (Tysięcznikiem nazywano namiestnika księcia, który stał na czele pospolitego ruszenia miasta i okolic, tak zwanej tysiączki, oraz pełnił funkcje władzy sądowej i wykonawczej w mieście). Jesienią miasto zostało wzięte w oblężenie. Kijowianom udało się odeprzeć kilka szturmów. Mongołowie używali w oblężeniu miast poroków — taranów do burzenia murów. Przy Bramie Lackiej mongolskie poroki zniszczyły drewniane umocnienia zainstalowane na szczycie wału. Podczas walki został ranny wojewoda Dymitr. Obrońcy zmuszeni byli wycofać się na Górę Starokijowską i wykorzystać do obrony stare wały „miasta Włodzimierza”. Na ulicach Kijowa i w posiadłościach toczyły się zacięte walki. Na Górze Starokijowskiej wykonano nowe umocnienie wokół Cerkwi Dziesięcinnej. Tam też masowo wycofała się reszta ludności cywilnej miasta. Ludzie zbiegli się na chóry kamiennej Cerkwi Dziesięcinnej. Jednak mury cerkwi nie wytrzymały uderzeń mongolskich machin oblężniczych i zawaliły się. Ostatnie umocnienie kijowian zostało zdobyte przez wroga. W Cerkwi Dziesięcinnej Mongołowie wzięli do niewoli rannego wojewodę Dymitra. Ze względu na jego męstwo chan Baty-chan darował mu życie. Wojewodę Dymitra wyznaczył w Kijowie książę Daniel Halicki. Nawet po najazdzie mongolsko-tatarskim, jak pisze poseł Papieża Rzymskiego do mongolskiego chana Plano Carpini, kijowianie w 1245 roku uważali za swoich książąt Daniela Halickiego i jego brata Wasylka, a mieszkańcy terytoriów od Wołynia do Kijowa okazywali szacunek posłom tych książąt. Całe swoje życie Daniel Halicki poświęcił walce z Mongoło-Tatarami. Orda w tym czasie znajdowała się w zenicie swojej potęgi. Państwo mongolskie kontrolowało ziemie od Korei i południowych Chin, Iranu i Azji Mniejszej po Europę Środkową. Żadne inne państwo nie odważało się rzucać wyzwania Ordzie. Jedynie Daniel Halicki i jego państwo rozpoczęli walkę z Mongoło-Tatarami na wieki przed tym, jak inne kraje dopiero na poważnie zastanawiały się nad taką możliwością. — W tym samym czasie niewielka Moskwa, założona ponad sto lat wcześniej przez syna księcia kijowskiego, była posłusznym wasalem Ordy. — Ta Moskwa, która obecnie kieruje Patriarchatem Moskiewskim. Jaki związek Patriarchat Moskiewski może mieć z cerkwią zbudowaną półtora wieku przed pierwszą wzmianką o Moskwie i trzy wieki przed narodzinami minimalnej moskiewskiej państwowości? Pytanie jest retoryczne. Tym bardziej, jeśli wspomnieć, że przez całe średniowiecze Moskwa była wasalem państw, które wyłoniły się z Imperium Mongolskiego, i wypłacała daninę Krymowi aż do początku XVIII wieku. Księstwo Moskiewskie powstało dopiero w 1277 roku. Polityka książąt włodzimiersko-suzdalskich, a później moskiewskich, w relacjach z Ordą polegała na tym, aby poprzez przejawy maksymalnej lojalności wobec ordyńskich chanów oraz walkę z próbami powstań zapewnić sobie władzę i prawo do zbierania daniny oraz odsyłania jej do Ordy. Podczas gdy Daniel Halicki budował twierdze i walczył z ordyńskim temnikiem Kuremsą, książę włodzimiersko-suzdalski Aleksander Newski stał się przybranym synem niszczyciela Kijowa (i Cerkwi Dziesięcinnej!) chana Baty-chana, przyczynił się do rozprawy z własnym bratem Andrzejem, a w 1257 roku okrutnie ukarał tych mieszkańców Nowogrodu, którzy nie chcieli przeprowadzenia spisu i wypłaty Mongoło-Tatarom pogłównej daniny. — Wygląda na to, że potomkowie Newskiego, którzy umocnili się na tronie moskiewskim, rzeczywiście mogą być uważani za spadkobierców Ordy? — Ideologia eurazjatyzmu, wzięta na uzbrojenie przez obecny Kreml, wprost twierdzi, że Rosja jest spadkobiercą Imperium Mongolskiego. Z tego punktu widzenia zamiar oddania właśnie Patriarchatowi Moskiewskiemu miejsca Cerkwi Dziesięcinnej jest szczególnie bluźnierczy. Przecież to nie tylko ukraińska świętość duchowa o kolosalnym znaczeniu, ale także ostatni bastion oporu kijowian wobec najazdu mongolsko-tatarskiego. — Jednak proces przejmowania tej świętości przez Moskali trwa…
— Jeszcze w 2005 roku przy fundamencie Cerkwi Dziesięcinnej na terenie muzeum wzniesiono kaplicę Patriarchatu Moskiewskiego, należy zaznaczyć, za przyzwoleniem ówczesnej „demokratycznej” władzy. Na przykładzie ławr Peczerskiej i Poczajowskiej, a teraz także Cerkwi Dziesięcinnej, daje się zauważyć cel prozelityzmu zależnego od Kremla Patriarchatu Moskiewskiego w Ukrainie — „zaklepać” sobą miejsce największych świętości Ukraińców, aby wykorzystać je w interesach politycznych Moskwy. Albo, w ostateczności, zdyskredytować te świętości, aby nie stały się źródłem formowania ukraińskiej solidarności. To nic innego jak próba niedopuszczenia do wykorzystania tego kolosalnego moralnego bogactwa, pozostawionego przez przodków, dla dobra ukraińskiej duchowej (a zatem i politycznej) jedności. Moralne potrzeby wiernych w Rosji, która wchodzi do dziesiątki najbardziej skryminalizowanych państw świata, zdaje się, martwią Patriarchat Moskiewski znacznie mniej niż budowa „ruskiego miru” na odwiecznych ukraińskich ziemiach. — Czy to nie pierwsze zakusy Moskwii na naszą świętość? — Cerkiew Dziesięcinną imperium już „odnawiało” w latach 1828—1842 w imperialnym stylu moskiewskim, który nie miał nic wspólnego z pierwotną budowlą. Paradoks: elementy namiotowej architektury mongolsko-tatarskiej, przyswojonej przez Moskwię, zostały wymurowane na ruinach Cerkwi Dziesięcinnej, zniszczonej przez Mongoło-Tatarów. Rzecz w tym, że jeszcze w 1801 roku synod Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej zabronił budowy cerkwi w stylu ukraińskim i wprowadził normy budowy cerkwi w stylu moskiewskim synodalnym. Nie jest wykluczone, że taką samą budowlę chcą wznieść na miejscu Cerkwi Dziesięcinnej, aby podmienić starodawną architekturę kijowską „nowodziełem” „ruskiego miru”. Chociaż do odtworzenia Cerkwi Dziesięcinnej z dokładnością na ponad 90 procent są wszelkie warunki: zachowany fundament, starodawne rysunki z XVII wieku oraz liczne analogiczne cerkwie z końca X wieku z epoki bizantyjskiej, które zachowały się w Grecji, Bułgarii, Turcji, na Cyprze, w Syrii i Jordanii. Ale, według słów kijowskiego architekta, z jakiegoś powodu planuje się budowę nowej świątyni, a nie odtworzenie Cerkwi Dziesięcinnej. Decyzja władz o przyznaniu pierwszeństwa jednej konfesji jest nie tylko bezsensowna, gdyż istnieje elementarny fakt: świątynia była religijnym centrum państwa kijowskiego jeszcze wtedy, gdy nie tylko Cerkwi Moskiewskiej, ale i samej Moskwy nie było. To także jawna dyskryminacja ze względu na wyznanie. Przecież, według wszystkich dostępnych sondaży socjologicznych, liczba wiernych Patriarchatu Kijowskiego w Ukrainie jest większa niż liczba wiernych Patriarchatu Moskiewskiego. Patriarchat Kijowski jeszcze w 2004 roku zadeklarował swój zamiar uzyskania prawa do odrodzenia Cerkwi Dziesięcinnej. Dlatego Rysunek Piotra Mohyły decyzja władz prowokuje skrajnie poważny konflikt międzywyznaniowy w sercu stolicy. Jeśli chodzi o sondaże dotyczące Kijowa, to sytuacja jest jeszcze bardziej uderzająca. Według danych sondażu przeprowadzonego przez fundację „Demokratyczne Inicjatywy” oraz Kijowski Międzynarodowy Instytut Socjologii, ponad połowa (50,3 %) kijowian deklarowała przynależność do UKP KP, podczas gdy z UKP MP utożsamia się prawie pięć razy mniej (8,8 %) kijowian. Nawet według danych rosyjskiej firmy FOM-Ukraina, liczba wiernych Patriarchatu Kijowskiego w Kijowie prawie trzykrotnie przewyższa liczbę wiernych Patriarchatu Moskiewskiego. Dlaczego więc ukraińska świętość ma przejść w ręce Patriarchatu Moskiewskiego? Bo w Ukrainie wciąż panuje obce „igło”? Przedstawiciele Patriarchatu Moskiewskiego deklarują, że szybko rozwiązują wszystkie kwestie dotyczące budowy swojej świątyni. Za przyzwoleniem władz. To niedopuszczalne. Kategorycznie. Tym bardziej, że mowa o UKP MP, mniejszości religijnej w Ukrainie. — Jaka jest Pana propozycja co do dalszych losów pozostałości Dziesięcinnej? — Według mojego przekonania, mimo wszystko należy odbudować cerkiew. Ale, być może, nieco większych rozmiarów, aby nie uszkodzić fundamentu starej budowli. Tę odnowioną świątynię trzeba oddać Patriarchatowi Kijowskiemu jako największej Cerkwi stolicy. Albo najpierw umieścić tu Muzeum Rusi Kijowskiej, a w przyszłości, po zjednoczeniu ukraińskich cerkwi, przekazać świątynię tej zjednoczonej Ukraińskiej Cerkwi. — Panie Ołeksandrze, jest Pan autorem dziesiątek ciekawych publikacji, zwłaszcza z historii Rusi Kijowskiej, książki „Klucz do historii Ukrainy” (2005). I właśnie wydał Pan „Historię Ukrainy”, podręcznik dla studentów i nauczycieli szkół ogólnokształcących. Ale przecież obecnie trwają ostre debaty dotyczące koncepcji nauczania historii, pisania podręczników. — Tak naprawdę wszystko jest bardzo proste, jeśli się nie kłamie, jeśli piszemy tak, jak wszystko się działo, badamy wszystkie źródła, podchodzimy do historii nie jak do ideologii, a jak do faktu. A oto Tabacznyk chce, z jednej strony, napisać podręcznik korzystny dla Rosji, a z drugiej — stara się nie być kompletnym błaznem, troglodytą czasów breżniewowskich. Źródeł z historii Ukrainy na świecie jest kolosalna ilość. Ogromny zasób materiałów znajduje się w Stambule i prawie nie był badany, także bardzo dużo materiału jest w Polsce, Szwecji. U nas, niestety, wiele rzeczy po prostu spłonęło, celowo było palonych za caratu. Za Piotra I i Katarzyny II były dwa wielkie pożary — w monasterach Peczerskim i Meżyhirskim, kiedy nasze archiwa celowo podpalono. W każdym razie nawet dostępny materiał wystarczy, by pisać prawdziwą historię Ukrainy. O Ukrainie jeszcze od czasów scytyjskich wiedziano na świecie, we Włoszech, Grecji. Podczas gdy o Niemczech, Anglii tamtych czasów na świecie prawie nic nie wiedziano. Dlatego trzeba wychodzić od faktów i mówić z punktu widzenia narodu ukraińskiego. To jest to, co tworzy każdy naród. Weźmy postać Piotra I. Dla nas to niszczyciel Ukrainy, dla Rosjan — wielki reformator. Naród ukraiński, jak każdy inny, ma prawo do własnej historii. Rozmawiał Petro ANTONENKO Informacja o tym, że na miejscu Cerkwi Dziesięcinnej w Kijowie, najstarszej chrześcijańskiej świętości Rusi Kijowskiej, zostanie zbudowana świątynia Patriarchatu Moskiewskiego, pojawiła się jeszcze kilka miesięcy temu. W każdym razie w listopadzie podczas jednego z „okrągłych stołów” (zob. publikację „Muzeów z Ławry nie eksmitują. Póki co…” w „Słowie Proświty”, nr 46 z 2010 r.) zastępca ministra kultury i turystyki Tymofij Kochan zapewnił, że to plotki, tylko jedna z propozycji co do dalszych losów Dziesięcinnej. A ostatecznie władze decyzji jeszcze nie podjęły: czy oddawać ten teren pod budowę świątyni jakiejś konfesji, czy odnowić Dziesięcinną w pierwotnym wyglądzie i zrobić tu muzeum, czy w ogóle zakonserwować ruiny jako obiekt muzealny. Kwestia, jakoby, jest rozpatrywana. I nagle okazuje się, że kwestia została już „rozpatrzona”, dalsze losy Dziesięcinnej zostały przesądzone. Główny architekt Kijowa Serhij Cełowalnyk poinformował, że w odpowiedzi na apel UKP Patriarchatu Moskiewskiego „proponuje się stworzyć platformę, pod którą archeolodzy mogliby prowadzić wykopaliska i gdzie zostanie założone muzeum, a bezpośrednio na platformie zbudować cerkiew. Ale to będzie budowa nowej świątyni, a nie odtworzenie Cerkwi Dziesięcinnej”. Nasz rozmówca — młody, ale już dość znany badacz, kandydat nauk historycznych Ołeksandr PALIJ. Niedawno pracował w Akademii Dyplomatycznej przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych Ukrainy. Ale nowa władza zwolniła go, jak i wielu specjalistów. Najwyraźniej poglądy młodego historyka, a także jego aktywna działalność społeczna nie podobają się władzy.
Tłumaczenie maszynowe
Hryć HAJOWYJ Społeczne znaczenie braci Mychajła i Bohdana Horyniów w politycznych igrzyskach współczesności zazwyczaj postrzega się jedynie łącznie, co więcej, w młodszym bracie wielu nie dostrzega samodzielnej opozycyjnej (i twórczej!) osobowości wśród czołowych działaczy doby ostatnich zmagań wyzwoleńczych. Naturalne jest, że zarówno w biografii, jak i w światopoglądzie braci jest wiele wspólnego, ale utożsamiać ich w żaden sposób nie można. (Mówię to na pewno, bo obu znam wystarczająco dobrze: swego czasu zdarzało się razem jeść mordowską lurę z aluminiowych misek.) Mychajło jako polityk jest maksymalistą: radykalnym, zdecydowanym, często niepohamowanym i bezwzględnym. Bohdan, przeciwnie, choć wytrwały, jest umiarkowany, rozważny, ostrożny i przewidujący. Co więcej, jest on nie tylko politykiem, ale i erudycyjnym historykiem sztuki, wymagającym krytykiem, wprawnym literatem i… skrupulatnym kronikarzem. Prawdopodobnie jeszcze z dzieciństwa (a ze studenckich lat — na pewno!) w procesie nauki, pracy oświatowej, podziemnej i otwartej działalności politycznej metodycznie utrwalał nie tylko w pamięci, ale i na papierze, taśmach fotograficznych i magnetofonowych wszystko to, co najważniejsze, co widział, słyszał i co o tym myślał. Aby po osiągnięciu 70. roku życia, dodatkowo uzbroiwszy się w wcześniej tajne dokumenty, w trzech opasłych księgach wspomnień i refleksji prawdziwie i szczerze opowiedzieć ludziom „Nie tylko o sobie”. Przy tym nie uzupełniać nieuniknionych luk w pamięci późniejszymi domysłami. Architektonikę pierwszej księgi tego wielopłaszczyznowego kolażu-powieści tworzą notatki, listy, wspomnienia, zapisy dziennikowe, oficjalne protokoły oraz fotografie. Z nich wyłaniają się portrety działaczy społecznych i kulturalnych — od współczesnych Iwana Franki po mało znanych wtedy podziemnych wydawców samizdatu. Opowieść ograniczona jest dziesięcioletnim odcinkiem czasowym: 1955—1965 r. Wiele nieprzeciętnych osób — utalentowanych, erudycyjnych, o wysokiej kulturze, ale różnych pod względem charakteru, poziomu odwagi obywatelskiej i zdolności organizacyjnych — znalazło swoje miejsce w kolażu Bohdana. A najjaśniej wyróżnia się kolosalna postać Iwana Switłycznego. „Silnik ruchu szestdesiatnykiw” — tak nazywa się rozdział poświęcony jemu — wyjątkowej osobowości, człowiekowi, który miał dar i wolę formowania nowej rewolucyjnej generacji, akumulując twórczą energię całego pokolenia, kierując ją w nurt ruchu narodowo-kulturalnego i „nadając temu ruchowi pewną organizacyjną wyrazistość”. Druga książka obejmuje dwukrotnie dłuższy odcinek czasowy (1965—
1985 r.) — okres zastoju i reakcji, na który przypada aż dwie kadebistowskie masowe „czystki” inaczej myślących, tak zwanych dysydentów o odchyleniu nacjonalistycznym. Jest ona niemal dwukrotnie większa objętościowo i bodaj najciekawsza (przynajmniej z mojego punktu widzenia). Upubliczniono wiele ciekawych dokumentów archiwalnych (w szczególności z klauzulami „tajne” i „ściśle tajne”) — od stenogramów z plenum związków twórczych po protokoły śledztwa w „sprawach o szczególnym znaczeniu” i zamkniętych procesów sądowych; od notatek służbowych służb specjalnych dla wysokich instancji partyjnych po „sygnały” od kapusiów; od „pokut” złamanych „szczególnie niebezpiecznych przestępców państwowych” po „ratunkowe” oszczerstwa zastraszonych „świadków” i uprzedzające donosy potencjalnych kandydatów na „przestępców państwowych”. Na przykład, wśród dokumentów aparatu partyjnego do użytku wewnętrznego znajduje się tekst datowanego na 11 lipca 1972 r. donosu gorliwego prowincjonalnego funkcjonariusza partyjnego W. Małanczuka do kijowskiego szefa W. Szczerbyckiego na relatywnie liberalnego sekretarza KC republiki F. Owczarenkę, którego stanowisko wkrótce rzeczywiście odebrał „zły geniusz lwowskiej inteligencji”, jak ironicznie nazywa autor tego podłego karierowicza. I już 23 marca 1973 r. brał on udział w pracy IV plenum zarządu Związku Pisarzy Ukrainy, stając na czele „wysokopostawionej zgrai partyjnych wilkołaków”, którzy wraz ze związkowymi pachołkami hańbili Iwana Byłyka, Romana Andrijaszyka, Olesia Berdnyka. (Iwan Dziuba, zdaje się, wtedy już siedział w więzieniu — do czasu skruchy). Przytaczane są stenogramy wystąpień pogromców — w szczególności W. Kozaczenki, L. Nowyczenki i im podobnych. Autor, skłonny do psychologizmu, rozmyśla nad problemem duchowego rozdwojenia i podwójnej moralności, charakterystycznych dla reżimu totalitarnego. „Podwójna świadomość była dla nich (chodzi o literatów pokroju Tyczyny, Rylskiego, Małyszki oraz niektórych szistdesiatnykiw), i nie tylko dla nich, pancerzem, który chronił ich przed zniszczeniem”. Tak, znana pisarka Iryna (Daria Dmytriwna) Wilde, teoretycznie uzasadniając swoją polityczną dwulicowość, w szczerej rozmowie dawała praktyczną wskazówkę także Bohdanowi Horyniowi: „Jeśli służyć władzy, to można coś zrobić i dla literatury, nie zaczepiając władzy. Przyjdzie czas — i to zostanie ocenione. Pomyślcie nad tym”. Widocznie myślał, i długo myślał, bo zakończył swoją filozoficzną dygresję nieoczekiwanym wnioskiem: „Byłoby błędem myśleć, że przy niepodległej Ukrainie ta choroba całkowicie już zniknęła i nikt na nią nie choruje. Choruje, i to jak!”. Ogólnie ciekawe, choć nie bezsporne, rozważania nie tylko z psychologicznego, ale i etycznego punktu widzenia, przypomniały mi „brodaty” dowcip o dziadku, który spróbował, ale nie zdołał przeskoczyć rowu, i wychodząc z niego, żałośnie powiedział: „Ech, starość — nie radość…”, a kiedy obejrzał się i zobaczył, że nikogo w pobliżu nie ma, dodał, machając ręką: „A, ja i młody taki byłem!”. Trudno zarzucić Bohdanowi brak czy choćby stłumienie poczucia humoru w pozornie poważnym stylu obszernego dzieła. Ten humor czasem czarnym cieniem przebija się nawet przez szpary budowli, gdzie, wydawałoby się, wcale nie jest do śmiechu — z aresztów śledczych, więzień etapowych i z więziennych listów z „małej strefy” obozu koncentracyjnego do „wielkiej strefy” obozu socjalistycznego. A dalej — postobozowy koloryt, a na jego tle — barwne postacie Nadiji Switłycznej i Ałły Horskiej, nieustraszonego Romana Andrijaszyka i wielolicowego Iwana Dracza, rozważnego Olesia Honczara i ostrożnej Iryny Wilde, niestrudzonych braci Anatolija i Wałerija Szewczuków. To był czas zastoju, nacisku moralno-psychologicznego, potęgowania strachu i drugiej „odsiadki” większości pierwszych „odsiadujących”. W odróżnieniu od swojego pryncypialnego, skłonnego do ekstremizmu brata, Bohdan Horyń zdołał uniknąć ponownego uwięzienia dzięki wyjątkowej ostrożności. I później Bohdan stał bliżej konstruktywnego liberalizmu niż radykalnego ekstremizmu, za swój ideał uważając Mahatmę Gandhiego z jego teorią wszechogarniającego bezprzemocowego oporu wobec reżimu kolonialnego. Największa objętościowo i, zapewne, najbardziej treściwa ostatnia książka trylogii (1985—1990), choć najkrótsza pod względem czasowym. To był czas tak zwanej Gorbaczowowskiej pieriestrojki i głasnosti. I w książce udokumentowano niemal wszystko, co planowano i na co się zdobyto. W osobach i myślach, planach i działaniach. Czyli o co walczono, a na co się natknięto. Jednym słowem — kolaż, w którym nawet wtajemniczonym niełatwo się rozeznać. Chcę zwrócić uwagę czytelników na niektóre naświetlone przez B. Horynia wątpliwe lub nie do końca wyjaśnione momenty historii zmagań wyzwoleńczych i jej czynników. W szczególności w odniesieniu do jednej z kluczowych i najbardziej wyrazistych postaci ówczesnego procesu — mojego byłego współstudenta z wydziału dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego Wiaczesława Czornowoła. Powszechnie przyjęta opinia o tym, że to właśnie Czornowił był inicjatorem przekształcenia Ruchu w partię (co nie bezpodstawnie uważa się za największy błąd taktyczny narodowych demokratów w procesie ukraińskiego państwowotwórstwa), okazuje się, nie do końca odpowiada rzeczywistości. W rzeczywistości pierwszą odezwę z taką inicjatywą, opublikowaną w „Literaturnej Ukrainie” 8 marca 1990 r., podpisało 22 już wtedy dobrze znanych działaczy Ruchu, wśród których byli — J. Badzio, S. Hołowatyj, W. Donczyk, I. Dracz, P. Kysłyj, W. Mulawa, D. Pawłyczko, W. Jaworiwski, a także kierownicy Ukraińskiej Grupy Helsińskiej (UGH) M. Horyń i L. Łukjanenko. A tydzień później W. Czornowił w odezwie do komitetu wykonawczego UGH kategorycznie wyraził zasadniczy sprzeciw wobec tego oświadczenia, uzasadniając go w następujący sposób: „Uważam, że stworzenie prawdziwej partii politycznej jest niemożliwe na tak szerokiej bazie jak Ruch, który wchłonął w siebie całą różnorodność opozycyjnie nastawionych elementów ukraińskiego społeczeństwa — od liberalnych członków KPZR i zwolenników federacji i konfederacji po otwartych antykomunistów i orędowników samodzielnego państwa ukraińskiego. Uważam również, że likwidacja Ruchu jako masowej bazy opozycji i przekształcenie go w partię wyrządziłoby niepowetowaną szkodę sprawie wyzwolenia narodowego” (Podkreślenie moje. — H. H.). Lecz, jak wiemy, wkrótce Ruch został jednak przekształcony w partię o tej samej nazwie — właśnie wysiłkami i pod egidą tego samego Czornowoła. Ale o tym Bohdan Horyń już nic nie pisze. Za to szczegółowo przedstawia prehistorię takiej, na pierwszy rzut oka, dziwnej metamorfozy swojego wybitnego towarzysza broni w rozdziale „Długa rozmowa z gorzkim posmakiem”. Zaczęło się od nieporozumień, a nawet kłótni między byłymi współmyślicielami i współwięźniami, którzy zaczęli powoli spychać Czornowoła z przyzwyczajonej dla niego pozycji lidera. Wtedy on, aby czuć się wolnym od nacisku autorytatywnych towarzyszy walki, jednocześnie rzekomo podnosząc poziom zawodowy drukowanej propagandy, postanowił wyodrębnić się z UGH w tak zwany UNWIS — Ukraiński Niezależny Związek Wydawniczo-Informacyjny. Przy tym chwalił się: „Kiedy tworzyliśmy UNWIS, zgodę na współpracę z nami dali nawet (podkreślenie moje. — H. H.) niektórzy oficjalni dziennikarze, jak Hanna Steciw z „Łeninskoji mołodi” (wtedy członkini KPZR, skromnie zaznacza w uwadze B. Horyń). 30 kwietnia 1990 r. na zjeździe założycielskim Partii Republikańskiej, która powstała ze środowiska UGH, w przemówieniu Czornowoła, według słów B. Horynia, „słychać było głęboką obrazę człowieka, który tworzył UGH, ale znalazł się na marginesie dalszych procesów”. W szczególności powiedział: „Po co nam wodzostwo? Jeśli dwóch-trzech autorytetów moralnych między sobą się nie dogada, to grosz warta taka partia”. To w tym przypadku, zaznaczmy dla siebie, jeśli wodzem nie będzie Czornowił. Bo, jak słusznie mówi Horyń, „Widzieć siebie pierwszym, udowodnić moralne i intelektualne prawo bycia pierwszym — takim był Wiaczesław we wszystkich sprawach, za które się brał. Marzeniem jego było stanąć na czele niepodległej Ukrainy, ale czynniki obiektywne i subiektywne stały się nieprzezwyciężoną przeszkodą dla realizacji największego celu jego życia”. Dla osiągnięcia celu w poszukiwaniach szerszego kręgu zwolenników gotów był (być może tymczasowo) ustąpić nawet z niektórych zasadniczych pryncypiów. Tak, przytaczane jest „w języku oryginału” dla wielu nieoczekiwane, a dla niektórych zapomniane „Obraczenije kandydata w dieputaty USSR Wiaczesława Czernowoła k russkomu nasieleniju Ukrainy”, skąd nagle wyłania się „projekt fiedieratiwnogo ustrojstwa buduszczego ukrainskogo gosudarstwa”. I dalej: „Niet, nie po nacionalnomu priznakom prochodit siegodnia gławnyj wodorazdiel w naszem obszczestwie”. No a potem Czornowił z odnowioną kohortą gorąco oddanych mu zwolenników przekształcił Ruch w partię polityczną, która wkrótce sama się rozpadła… Dawno wypróbowana w światowej praktyce taktyka walki politycznej (i nie tylko): najłatwiej rozwalić jakąś strukturę, stając na jej czele. Albo znaleźć sposób, by skierować konkurujących między sobą szefów tej struktury na odpowiednie działania lub, w ostateczności, zderzyć ich czołami. Z tego, co widzimy teraz, można bezbłędnie odgadnąć, czyje szkolenie przechodziły osoby z najbliższego „ruchowskiego” otoczenia zarozumiałego „wiecznego rewolucjonisty”. Oprócz Hanny Steciw (dla jasności: to ta sama Hanna Herman), można wspomnieć i niektórych jego partyjnych „sojuszników” wyższej rangi — na przykład trzykrotnego ministra sprawiedliwości w różnych rządach, z których żaden nie był ruchowski, albo kompartyjnego nomenklaturowego „międzynarodowca”, który nagle, jak Filip z konopi, wyłonił się z prymitywną służbową „legendą” i od razu znalazł się na czele ruchowskiej kolumny. Więc nam pozostaje tylko domyślać się, co szeptały oraz do czego skłaniały te przymilnie milczące (kiedy trzeba!) „profesjonalistki”. A dokąd one skierowały tę kolumnę i do jakiego finiszu doprowadziły samego Wiaczesława Maksymowycza — wiadomo… Bohdan Horyń miał twardy i konsekwentnie realizowany zamiar „skoncentrować świat własnej pamięci, wiedzy, rozmyślań, uczuć oraz, dokładając wysiłków, zostawić go ludziom”. I wykonał swój zamysł, trzeba powiedzieć, sumiennie i solidnie. Niestety, nie do końca: poza uwagą pozostał okres tak zwanej niepodległości, do zdobycia, a potem i „rozbudowy”, do której był bezpośrednio zaangażowany, a oto dlaczego ona do tej pory pozostaje tak zwaną, nie wyjaśnił… Jednak, jak mówią galicjanie, będziemy mieć nadzieję, bo jeszcze ma czas i siły: w lutym tego roku kończy zaledwie siedemdziesiąt pięć lat. Zatem nam pozostaje tylko przy okazji życzyć Bohdanowi Mykołajowyczowi zdrowia i natchnienia do pracy na chwałę i dobrobyt sobornej, wolnej i naprawdę niepodległej Ukrainy!
1 Rozbudowa — to przebiegły termin, wymyślony zapewne przez jakiegoś złośliwego humorystę specjalnie dla braci poselskiej, ukraińskich prezydentów, premierów oraz urzędników państwowych, aby zamiast budować państwo, oni je wspólnie i w pojedynkę rozbudowywali… (H. H.). Zaraz po przyjęciu deklaracji sfotografowali się deputowani z Rady Narodowej — byli więźniowie polityczni
Tłumaczenie maszynowe
„Kruty, jak sygnał do bitwy!” — pamiętam to. I dla mnie Kruty zupełnie nie kojarzą się z narodowymi klęskami: niewielka żołnierska linia naszych wojaków zatrzymała sześciokrotnie liczniejszą moskiewską zparamilitaryzowaną ordę. I, nawiasem mówiąc, umożliwiła osiągnięcie uznania Ukrainy na arenie międzynarodowej. A przewrotne twierdzenia o samych tylko studentach, rzuconych do boju przez dorosłych wujków, nie wytrzymują krytyki historycznej.
Wasyl CZEPURNYJ, przewodniczący czernihowskiej „Proświty”. Zdjęcie autora
W tym roku w Krutach na uczczenie pamięci bohaterów zebrało się niezwykle wielu ludzi. Niezwykle, bo w czasie odwrotu władzy od ukraińskich wartości miło widzieć, że ziarno, zasiane 20 lat temu, wykiełkowało. Oczywiście i tym razem w Krutach było wielu polityków: Wiktor Juszczenko, Wiaczesław Kyryłenko, Iwan Zajec, Walentyn Nalywajczenko. Mówili słuszne słowa, których prawie nie słuchałem, bo od tych ludzi czekamy na czyny, a nie na słowa. Natomiast mnie osobiście najbardziej ucieszyły dwie rzeczy: obecność trzech przewodniczących obwodowych rad Galicji: lwowskiej, iwano-frankowskiej i tarnopolskiej. I druga: było tak wielu młodych twarzy! Panichidę za poległych wojaków UNR odprawił biskup czernihowski i niżyński Ilarion. A władzom lokalnym również należy oddać sprawiedliwość: zastępca przewodniczącego czernihowskiej obwodowej administracji państwowej Wiktor Tkanko oraz przewodniczący obwodowej rady Anatolij Melnyk byli obecni, modlili się, oddali hołd bohaterom. Kursanci przemaszerowali w szyku. Odczytano apel Prezydenta Wiktora Janukowycza. Składano kwiaty — skromnie, ale stosownie. Widziałem nawet kilka flag Partii Regionów wśród morza flag „Swobody”, UNP, „Naszej Ukrainy”. Ale z jakiegoś powodu nie „błysnęła” „Batkiwszczyna”… A jeszcze zaprezentowano nowy ruch — „Opór”. Elektryczki, mijające krutiański pomnik pośród pola, odpowiadały sygnałami. Mówią, że u kolejarzy to już stała tradycja.
hartu, wolę do państwowości, wierzył w rolę przywództwa w walce o niepodległość i wolność narodu ukraińskiego. Emigracyjny los rzucał nim po różnych miastach, lecz gdziekolwiek mieszkał, nie tracił umiejętności skupiania wokół siebie czołowych sił narodowych, zakładał gazety i czasopisma, sam je redagował i był utalentowanym publicystą, znawcą zagadnień ekonomicznych. W historii kultury ukraińskiej zapisał się jako redaktor czasopism „Nowa Ukraina” (Praga, 1925–1929), „Wpered” (Użhorod, 1932–1938), „Nowa wolność” (Użhorod, 1938–1939), „Dozwillia” (Berlin-Plauen, 1942–1945), „Słowo” (Ratyzbona, 1945–1946). Znany literaturoznawca, profesor Uniwersytetu Kolumbii (USA) Jurij Szereh w swoich wspomnieniach „MUR i ja w MURze” opisuje ciekawy epizod, który wydarzył się we wrześniu 1945 roku we Fürth, na przedmieściach Norymbergi. Nasz rodak-emigrant, poeta Leonid Poltawa, wykradł z plauenskiej niemieckiej drukarni skrzynię z czcionkami, aby drukować utwory literackie. Ale doświadczony Spyrydon Dowhal wyprosił od niego te czcionki dla gazety „Słowo”. „Byłem wtedy wściekły na Dowhala, lecz może miał rację. Może nie warto było oddawać nam drukarni. Może byliśmy jeszcze zbyt dziećmi, by mieć własność i nią zarządzać”. Analizując przeskoki ówczesnych literatów od nacjonalizmu do komunizmu, Jurij Szereh podsumowuje: „Dowhal był lepszy od takich pisarzy. Pewniej, że drukarnia była w jego rękach. Niech nie będzie wielkiej literatury, ale nie będzie też komunistycznej prowokacji”. S. Dowhal był autorem wielu artykułów na tematy ekonomiczne, docentem ekonomii w Ukraińskim Techniczno-Gospodarczym Instytucie w Podiebradach, członkiem KC UPSR, a od 1950 roku przewodniczącym i członkiem KC Ukraińskiej Partii Socjalistycznej. Był wybitnym działaczem Ukraińskiej Rady Narodowej na emigracji, od 1951 roku – zastępcą przewodniczącego Organu Wykonawczego. Zmarł jako kawaler. Stało się to 15 października 1975 roku w Monachium.
Tłumaczenie maszynowe
Oleksandr ASTAFJEW. Jednym z aktywnych uczestników walk wyzwoleńczych w 1918 roku był Spyrydon Mykytowycz Dowhal. Oto co pisze o nim przewodniczący fundacji Symona Petlury w Londynie Oleksandr Bondarewski: „Urodził się Spyrydon 1 października 1896 roku w Nosówce, swego czasu jako młodzieniec został powołany do carskiego wojska, a podczas rewolucji, kiedy studenci bronili się pod Krutami, Dowhal dowodził studentami w walce o Kijów w rejonie Arsenału, gdzie został ciężko ranny, do śmierci nosił na głowie głęboką bliznę”. Spyrydon Dowhal był współorganizatorem i dowódcą Kurenia Studenckiego i pozostawił o nim swoje wspomnienia, w których w trzeciej osobie liczby pojedynczej wspomina także siebie: „Po wyjeździe pierwszej sotni studenckiej pod dowództwem sotnika Omelczenki pod Kruty pod koniec stycznia nominalnym dowódcą Kurenia Studenckiego został mianowany sztabskapitan Pawło Han, ale faktycznym dowódcą był sotnik S. Dowhal. Przy jego udziale formował się kureń i pod jego dowództwem prowadzone były walki na ulicach Kijowa z miejscowymi bolszewikami. 19 stycznia sotnik S. Dowhal został w walce ciężko ranny w głowę i przebywał w szpitalu do marca 1918 r. Resztki pierwszej i drugiej sotni studenckiej przed zajęciem Kijowa przez Murawjowa przyłączyły się 8 lutego 1918 r. do oddziałów wiernych Centralnej Radzie i wycofały się w kierunku Żytomierza. 2 marca zreorganizowane oddziały ukraińskie wraz z Niemcami wyzwoliły Kijów od hord bolszewickich, Centralna Rada powróciła z Żytomierza do Kijowa. Sotnik S. Dowhal po wyzdrowieniu wyszedł ze szpitala w marcu i prowadził organizację kurenia studenckiego dalej, ale już w innych okolicznościach i bez pośpiechu. Z przyjściem Niemców na Ukrainę nie było koniecznej potrzeby, by studenci przerywali studia, postanowienie studentów z pierwszych dni stycznia, że wszyscy ukraińscy studenci-patrioci mają wstępować w szeregi ukraińskiego wojska, aby bronić suwerenności Państwa Ukraińskiego, było już nieobowiązkowe. Kureń Studencki zredukowano do jednej sotni i jako 4. sotnię przyłączono do 1. pułku imienia Tarasa Szewczenki, Sinej Dywizji. Przed przewrotem hetmańskim 29 kwietnia 1918 r. Siny Dywizja, pod dowództwem generała Wiktora Zelińskiego, została przez Niemców rozbrojona”. Spyrydon Dowhal opuścił Ukrainę podczas pierwszej fali emigracji, wraz z setkami innych uchodźców, którzy otwarcie sympatyzowali z Centralną Radą i nie zgadzali się z dyktaturą bolszewików na Ukrainie. W 1927 roku w Podiebradach ujrzała światło dzienne broszura S. Dowhala „Powrót od socjalizmu”, która jest odpowiedzią na utwór W. Wynnyczenki „Powrót na Ukrainę”. Główna teza pracy S. Dowhala sformułowana jest w słowach: „I powstaje przede mną w całej okazałości tragiczne bezdroże i przystosowanie się do obcych i wrogich koncepcji ukraińskich byłych przywódców, którzy nie czują żadnej odpowiedzialności za swoje postępowanie, za swoje czyny. Przywódcy dzisiaj plują na swoje wczorajsze i zdradzają te masy, które poszły na ich wezwanie do walki. Ściska się serce z bólu, że my w tak sławnej dobie wyzwoleńczego świtu, w dobie pełnej heroicznych czynów i krwawych ofiar rozbudzonego narodu, mieliśmy takich przywódców”. Autor mówi o zjawisku, które F. Nietzsche nazwał „wiekiem mas”, wiekiem „europejskiego nihilizmu”, kiedy na arenę historii wyszli nowi demokratyczni „panowie”, bohaterowie przeciętności, krótkowzroczności i wygody, którzy, w odróżnieniu od przedstawicieli dawnych europejskich elit, wikingów, arabskiej, japońskiej i greckiej arystokracji, przynieśli ze sobą zamęt i „wallenrodyzm”. O tym samym fenomenie pisał J. Ortega y Gasset: „elita”, która wyszła z masy, z jednej strony pretendowała do rządzenia krajem, a z drugiej — ani mądrością, ani szlachetnością, ani odwagą od członka tej masy się nie różniła. „Jeśli dawny ustrój Europy trzymał się na trzech filarach: idei Boga, kulcie prawa moralnego oraz kulcie obowiązku i odpowiedzialności za losy kraju, to teraz panuje duch „naiwnego rozumowania chłopa, który nie widział świata i nie potrafi wznieść się myślą do zrozumienia wyższej organizacji społecznej ponad swoją gminę lub swój powiat” (I. Franko). S. Dowhal z oburzeniem mówi o tym, że tacy przywódcy jak M. Hruszewski i W. Wynnyczenko „pasują przed rosyjską okupacją”. Będąc socjalistą-państwowcem, S. Dowhal występował przeciwko sojuszowi z najeźdźcami i zajmował jasną pozycję polityczną: Ukraina powinna mieć swoje niepodległe państwo, „państwo ukraińskich mas pracujących”, swoją, a nie „okupacyjną” władzę, która mogłaby zapewnić „wolne wybory do rad”. W. Wynnyczenko, jego zdaniem, stając na czele najwyższych organów narodowych — Związku Narodowego i Kongresu Pracy, wykorzystuje „taktykę Konrada Wallenroda”: on jeszcze w 1920 roku poszedł na kompromis z okupantem — partią bolszewicką, aby być przy władzy, ale z powodu rozbieżności z kierownictwem rządu radzieckiego w kwestiach polityki narodowo-kulturalnej i gospodarczej, nieprzyjęcia rekomendacji dotyczących wyprowadzenia gospodarki narodowej z ruiny, bolszewicy jego usług nie przyjęli. S. Dowhal pisze: „Wy nas oszukaliście, wzywając do walki, sami poddaliście się przeciwnikowi. Po pewnym czasie Wy, jak motyl, przypaliwszy skrzydła na bolszewickim ogniu, wróciliście do nas, kajaliście się, a my, z którymi wspólnie Wy szliście wcześniej do celu, jak już powiedziałem, darowaliśmy Wam Waszą pomyłkę, której historia Wam nigdy nie daruje. Przed wielotłumną publicznością w 1923 r. Wy uroczyście i dumnie wygłosiliście swoje słynne „ja się myliłem” i nam, krwią płacącym za Waszą pomyłkę, było miło słyszeć wyznanie, bo tym była potwierdzona przez Was nasza prawda. My zapomnieliśmy wszystko, nawet to, że Wy przeszliście przez tysiące trupów poległych za Wasze hasła bojowników, zapomnieliśmy tę lekkomyślność, z jaką Wy odnieśliście się do swojej roli, do której powołał Was Kongres Pracy”. S. Dowhal jest przekonany, że twórczą energią w życiu organizmów państwowych, która jest zdolna te mechanizmy utrzymać i natchnąć nową siłą, są cechy rządzącej elity: szlachetność, męstwo i mądrość. Oddziela je od przebiegłości, zręczności i sofistyki. Mądrość, z punktu widzenia S. Dowhala, to mądrość męża stanu w jego stosunku do spraw narodu, on musi mieć plan, koncepcję, program swoich działań i nieubłaganie wcielać go w życie. Wzorcami mężów stanu, którym przypisane są cechy rządzącej elity, są ludzie nieugięci w swoich przekonaniach, nieprzystępni dla oszustwa, demagogii i wrogiej propagandy. Katastrofa, która spotkała Ukrainę w latach okupacji bolszewickiej, ma skalę ogólnoeuropejską, to kryzys kultury europejskiej w ogóle — moralny rozkład rządzącej elity i zaprzeczenie twórczej roli ducha tradycjonalizmu w historii. Dla narodu ukraińskiego jedynym ratunkiem jest oparcie się na własnych tradycjach duchowych, bezwzględna walka z bolszewicką zarazą, wychowanie cnót warstwy przywódczej, cech rządzącego Ducha. Przywódcą, jak mówi I. Franko w „Pogrzebie”, musi być człowiek, który „karku nie zgina”, „patrzy życiu i śmierci w oczy śmiało”, „kocha bój, który prosto grzmiąc idzie na wyznaczone mu losem dzieło”. Bez wątpienia cechy warstwy przywódczej były przypisane samemu S. Dowhalowi, który „plebejskim instynktom” konformistów przeciwstawiał męstwo, odwagę, szla-
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET
Dwa lata temu pojawienie się tej książki stało się znaczącym wydarzeniem. Wówczas została ona wydrukowana w nakładzie trzech tysięcy egzemplarzy przez Centrum Wydawnicze „Proświta” w ramach programu „Ukraińska książka”. Kruty i ich czyn dawno już stały się jednym z symboli ukraińskiej niepodległości, więc popyt na literaturę poświęconą tej epoce historycznej jest znaczny. Nakład rozszedł się niemal błyskawicznie — wznowienie było tylko kwestią czasu. „Nikt tylko nie spodziewał się, że stanie się to tak szybko” — zauważył podczas prezentacji kompilator książki, honorowy przewodniczący historyczno-kulturoznawczego towarzystwa „Bohaterowie Krut”, zasłużony artysta Ukrainy Jarosław Hawryluk. Bez wątpienia, przy wsparciu przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawła Mowczana oraz Centrum Wydawniczego „Proświta”, dokonał wielkiej rzeczy, darując czytelnikom drugie wydanie książki „Kruty. Styczeń 1918 roku”. Ten fundamentalny zbiór dokumentów, materiałów, badań, wspomnień o czynie młodych obrońców państwa ukraińskiego, bojowników o
Jeśli jeszcze nie jesteś klonem, jeśli jeszcze jesteś żywy, nie zombifikowany i nie zgięty — podnieś swoją głowę wyżej trawy i choć raz świętuj swoje Kruty.
Świętuj. Choć to święto krwawe i smutne i jego panichidy wysławiają, niech przez serce cię przetnie, jak bagnet, to, czego inni nie widzą, nie słyszą. Świętuj. Wyszywankę wkładać na próżno — nie do pieśni tu, nie do parady.
niepodległość stanie się ozdobą każdej biblioteki. Drugie wydanie jest cenne także dzięki uzupełnieniom, które zostały zebrane już po tym, jak książka po raz pierwszy ujrzała światło dzienne. Nowe informacje archiwalne zebrał przewodniczący kolegium redakcyjnego — doktor nauk historycznych, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Serhij Biłokiń. Mowa w nich o mało znanej „Tragedii głuchowskiej”, która wydarzyła się niemal w tym samym czasie, co krutańska. Dyrektor CW „Proświta” Wasyl Kliczaka, który prowadził prezentację, jaka odbyła się 28 stycznia w Kijowskim Miejskim Domu Nauczyciela, odczytał fragment listu M. I. Tyszczenki z obwodu dniepropietrowskiego do przewodniczącego towarzystwa „Bohaterowie Krut” J. Hawryluka, w którym opowiedział o wspomnieniach swojego ojca, który również był w styczniu 1918 roku w Krutach. Wśród uzupełnień są też inne materiały o charakterze pamiętnikarskim, doniesienia o otwarciu na Iwano-Frankowszczyźnie pomnika jednego z uczestników bitwy pod Krutami, recenzje i opinie o pierwszym wydaniu książki „Kruty. Styczeń 1918 roku”. Kompilatorowi, wydawcom i gościom prezentacji pogratulowali Serhij Biłokiń, Iwan Dracz, historyk, kurator Muzeum Ukraińskiej Republiki Ludowej Ołeksandr Kuczeruk, historyk, wybrany w zeszłym roku na przewodniczącego towarzystwa „Bohaterowie Krut”, Ołeksandr Nadtoka, współautor scenariusza filmowego „Kruty” Wasyl Portiak, pisarz Hryhorij Bułach oraz inni naukowcy, pisarze, działacze społeczni. Inspirowała ich zarówno pamięć o sławnym wydarzeniu, jak i, bez wątpienia, miejsce przeprowadzenia prezentacji. Wszak to właśnie w budynku Centralnej Rady (obecnie — Domu Nauczyciela) na początku 1918 roku zapisywano się do oddziałów ochotniczych w obronie młodego państwa ukraińskiego.
Mimo że Kruty już od 90 lat poruszają pamięć narodową, nie schodząc z ust kilku pokoleń pamiętnikarzy, publicystów, badaczy, polityków, poetów, przeciętny ukraiński czytelnik dzisiaj wciąż woli wiedzieć więcej o tym poruszającym swoją ofiarnością wydarzeniu. Wielu gości prezentacji przyszło do Domu Nauczyciela po to, by nabyć książkę „Kruty. Styczeń 1918 roku”. Niestety, do sali przyniesiono tylko kilka egzemplarzy sygnalnych, a cały nakład przeznaczony jest nie na sprzedaż, lecz będzie rozprowadzany przez oddziały towarzystw „Proświta” i „Bohaterowie Krut”. Ale zainspirowany sukcesem kompilator Jarosław Hawryluk już marzy o kolejnym wznowieniu, być może nawet w dwóch tomach, aby dotrzeć z zebranym materiałem do szerokiego kręgu czytelników. W tym zamyśle ma nadzieję na kontynuację współpracy z „Proświtą” oraz pomoc mecenasów. Jestem pewien, że pojawią się nowe wspomnienia, badania naukowe, odkrycia. Wszak więź pokoleń nie została zerwana. Kruty, bez względu na żadne zmiany władz, były i są dla Ukraińców symbolem walk wyzwoleńczych.
Tłumaczenie maszynowe
Zdjęcie Olesia Dmytrenki Zdjęcie Olesia Dmytrenki Gdzie karabiny? naboje? szyniele? — Nie ma! Znowu, bracia, potknęliśmy się o zdradę. Pomajdaniliśmy. Szlagiery, fajerwerki. Nie dojrzeliśmy do wspólnego języka. I zniechęconych nas spowijają w mrok już tabacznicy — jak murawjowy. Lecz nie zbutwieje to wszystko, co było. I doczekamy — by przeciw nawałnicy potomkowie odważnie powstali tam, gdzie trzysta, jak szkło, heroicznie legło… Serhij CUSZKO Heroiczny czyn młodych Ukraińców pod Krutami dawno stał się symbolem męstwa i miłości do Ukrainy. Jednak nie wszyscy wiedzą, że w ikonostasie cerkwi Opieki Matki Bożej, która znajduje się na Podolu w Kijowie, jest ikona „Krutiańska Matka Boża”, która jednoczy wokół siebie wiernych synów naszego państwa, przelewa kojący balsam na zranioną duszę. O powstaniu ikony i jej symbolice opowiada proboszcz cerkwi Opieki Matki Bożej ojciec Wołodymyr Czerpak. — Władyko Wołodymyrze, jak pojawił się pomysł stworzenia ikony? — Pomysł uwiecznienia w cerkwi mężnego czynu dzieci, które poległy pod Krutami, zrodził się u mnie dawno. Razem z malarzem Feodosijem Humeniukiem stworzyliśmy ikonę wszystkich świętych nowomęczenników ziemi ukraińskiej i poświęciliśmy ją bitwie pod Krutami. Artysta wykorzystywał te skąpe materiały archiwalne, które były nam dostępne. Pracowaliśmy długo — ja korygowałem pracę, a Feodosij Humeniuk malował tak, jak Pan zsyłał mu na duszę. Nie na darmo mówią, że pędzlem artysty kieruje anioł. — Co symbolizuje ikona męczenników ukraińskich i ikona namiestna Krutiańskiej Matki Bożej? — Kiedy zawisło zagrożenie nad Ojczyzną, dzieci, nie mając wykształcenia wojskowego, wyszły na jej obronę. Wykazały się takim patriotyzmem i odwagą, że są godne naśladowania przez naszych współczesnych. Matka Boża przykrywa całe to zło, które jest na ziemi i do którego przywykliśmy, i które, właściwie, zarobiliśmy swoim bezprawiem, swoimi grzechami. Nad tym wszystkim stoi kochająca matka całego świata — Matka Boża. Nasi wrogowie mówią, że „narysowaliśmy Banderę z Petlurą”. Po prostu artysta miał taki cel: odzwierciedlił zmagania narodu ukraińskiego o swoją niepodległość, dlatego na ikonie widać i żółto-błękitne sztandary, i czerwono-czarne. Na ikonie wszyscy żyją — to potwierdzenie tego, że dla Pana nie ma martwych. Krutiańska ikona Matki Bożej — to jedność nieba i ziemi, jedność ziemskiej i niebieskiej Ukrainy. Na ikonie widać, jak aniołowie błogosławią ziemię ukraińską, to symbol naszej niepodległości i autokefalii naszej cerkwi. Krutiańska ikona Matki Bożej wskazuje nam na to, że wszyscy ludzie i wszystkie narody są równe przed Bogiem i nie może być tak, żeby jeden naród uciskał drugi. — Jak parafianie odbierają ikonę? — Bardzo kocham tę ikonę, bo ona mnie uspokaja, kiedy na duszy ciężko. Moi parafianie mówią, że kiedy jest im całkiem źle, przychodzą do cerkwi, modlą się i otrzymują pomoc od Matki Bożej oraz od tych młodzieńców, którzy zginęli pod Krutami. Niektórym nawet wydaje się, że ikona zaczyna wydzielać mirrę. Często obserwuję, że do ikony podchodzi wielu młodych, którzy szczerze się modlą. Od ikony „Krutiańska Matka Boża” bije łaska, choć jest ona nowo objawiona i namalowana przez naszego współczesnego. Rozmawiała Natalia ANTONIUK KRUTY
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
kozaka Szwajki” „Strażnica” rzeczywiście była interesująca, a teraz, po nich, wygląda nieco… lekkomyślnie. Trzeba, zachowując główne linie fabularne, dodać nowe rozdziały, w których postać Ilji Murowca osiągałaby rozmiary prawdziwego historycznego olbrzyma. Początkowo się wahałem, bo proszę zapytać każdego krawca, jak to jest przerabiać ubranie na drugą stronę, jednak obecnie to przerabianie praktycznie dobiega końca i jest nadzieja, że w tym roku z ukraińskim bohaterem Ilją Murowcem młody — a i nie bardzo młody — czytelnik jednak się spotka. — Co Pan myśli o ilustrowaniu Pana książek przez Maksyma Pałenkę? — Jestem szczęśliwy, że los zetknął mnie z takim artystą. Dziwię się jego wyobraźni i umiejętności dostrzegania codziennych rzeczy tak, jak nikt ich jeszcze nie widział. Jego rysunki to swoista książka w książce, która nie tylko ilustruje główną myśl utworu, ale też ją wzbogaca. — Wołodymyrze Hryhorowyczu, jak się Panu, „zaciekłemu nacjonaliście”, dzisiaj żyje w kosmopolitycznej Odessie? Jaka jest tutaj obecnie sytuacja z ukraińskimi książkami? — Nie należę do tych, którzy lubią się skarżyć, jednak muszę powiedzieć: tak strasznych dla ukraińskiej książki czasów w Odessie jeszcze nie było. To miasto zasadnicze: jeśli nie czytam i nie oglądam niczego ukraińskiego, to dotyczy to również reszty rzeczy. Wyjątek to telenowele i talk-show, które nie dają nic ani rozumowi, ani sercu. Moim zdaniem, w tym sensie Odessa stacza się do poziomu miasta rejonowego. Nie na darmo przecież kiedyś sławny klub piłkarski „Czornomoreć” i owidiopolski „Dniestr” dzisiaj rywalizują w jednej prowincjonalnej lidze. Na lokalnych ekranach telewizyjnych — tylko lokalne wiadomości pod rubryką „Kultura” — jednostajne wycie lokalnej pop-muzyki, a o naprawdę znaczących wydarzeniach, które miały miejsce w innych regionach czy stolicy, nie usłyszysz. Dzisiaj samozadowolone przyglądanie się własnemu pępkowi przedstawiane jest jako sukces. Staraniami naszych władz Odessa coraz bardziej zamyka się w sobie. — Powiedział Pan kiedyś, że nagroda im. Łesi Ukrainki została zdyskredytowana i należałoby stworzyć nową nagrodę literacką dla dzieci i młodzieży. Jak przywrócić prestiż tej nagrodzie? — Jedynie pod tym warunkiem, że do jury przyznającego nagrodę wejdą kompetentni i obiektywni ludzie, a sama nagroda stanie się wyróżnieniem za konkretne osiągnięcia, a nie za umiejętność wysługiwania się władzy. Ustanowienie nowych nagród można tylko witać, bo będą one stymulować pisarzy do tworzenia nowych, wysokiej klasy dzieł artystycznych. Rozmawiała Maria KUCZERENKO
Tłumaczenie maszynowe
O ZDOBYCIE NARODOWEJ NAGRODY UKRAINY imienia TARASA SZEWCZENKI — Do Pana prawdziwe uznanie przyszło po trylogii “Dżury kozaka Szwajki”, która ujrzała światło dzienne w dziecięcym wydawnictwie “A-BA-BA-HA-ŁA-MA-HA”. Przyznam szczerze: przeczytałam wszystkie trzy książki o “Dżurach…” z wielkim zainteresowaniem, dziwiąc się samej sobie, wszak dawno wyszłam z wieku dziecięcego. Za mojego dzieciństwa nie było takich książek o historii ukraińskiego kozactwa, po prostu z wiadomych przyczyn nie mogły one ujrzeć światła dziennego. Wiem, że i droga tej trylogii do czytelnika była niełatwa. Jak przyszło Panu zostać pisarzem wewnętrznej emigracji? — To bardzo długa, chociaż i niezwykle typowa historia. Gdzieś w 1969 roku trafiłem na zamkniętą listę KC KPU jako ideowo niedojrzały młody poeta; dwa lata później kolega-pisarz napisał list do KGB, komitetu obwodowego partii oraz do organizacji pisarskiej, w którym sygnalizował: “Na Odeskim obwodowym radiu zasiadła grupa ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów na czele z najbardziej zaciekłym z nich Wołodymyrem Rutkiwskim”. Uratował mnie Borys Olijnyk. “Stary, — powiedział on, — musisz zniknąć na dwa-trzy lata, żeby o tobie zapomnieli…” — i pomógł poza konkursem wstąpić na moskiewskie wyższe kursy literackie. Jednak takie rzeczy ówcześni ideolodzy nie zapominali, więc to nie bardzo pomogło. Przed tymi, którzy nie chcieli wysługiwać się, były trzy drogi: walczyć z reżimem i trafić za kraty, zapić się i przedwcześnie odejść na tamten świat albo beznadziejnie pisać do szuflady. Początkowo wybrałem drugą drogę, potem, przestraszywszy się, że może ona doprowadzić do pierwszej, gwałtownie skręciłem na trzecią. — Od czego zaczął się powrót do ukraińskiego czytelnika? — A ja nigdy się od niego nie odwracałem. Nawet wtedy, kiedy odmówiono mi wydania moich książek. Dzięki Bogu, wystarczyło mi rozumu, by nie robić z tego dożywotniej tragedii, a samodzielnie przetłumaczyć teksty na język rosyjski i zawieźć je do Moskwy. I tam je wydano. Wtedy ja, wróciwszy z tymi książkami do Kijowa, rzuciłem nimi o redaktorski stół: “Oto utwory, które odrzuciliście jako ideowo i artystycznie niedoskonałe, ujrzały światło dzienne w moskiewskim wydawnictwie. Więc na jakiej podstawie odmawiacie mi?”. Redaktor, obecnie już nieżyjący, przekartkował je i powiedział: “To w czym rzecz? Oto teraz zawołam chłopaków-tłumaczy i oni natychmiast…” — “Nie trzeba tłumaczy, — odciąłem. — Te książki były przetłumaczone z ukraińskiego i ja jedynie naniosłem niezbędne poprawki, zrobione przez moskiewskich redaktorów”. Słowem, trafiła kosa na kamień. I zamiast w 1983 czy 1984 roku, moje baśniowe powieści “Goście na miotle” ujrzały światło dzienne dopiero w 1987. — Być może już zbrzydło to powiedzenie Antoine’a de Saint-Exupéry’ego o tym, że “wszyscy dorośli byli kiedyś dziećmi, tylko mało kto z nich o tym pamięta”, — jednak jest ono bardzo prawdziwe. Czy może Pan powiedzieć, że należy do tej szczęśliwej mniejszości? Jak często powraca Pan do swojej pierwszej pamięci, na ile jest Pan z nią związany, jakimi epizodami pozostała ona z Panem? Pamięta Pan ulubione książki swojego dzieciństwa? — Nie rozumiem, dlaczego to powiedzenie może zbrzydnąć. Dla mnie jest ono tak samo naturalne, jak nawyk witania się. Pierwsza pamięć… O niej już napisałem powieść “Poterczata”. A jeśli chodzi o książki, to dla nas, nauczycielskiej rodziny, były one taką zwyczajną rzeczą, jak chleb i woda. Pierwszą książką, oczywiście, był “Kobziarz”. Potem — “Osceola” Mayne Reida, “Bardzo dobrze” Kopylenki, “Desnę przekroczyły bataliony” Desniaka, “Lachtak” i “Szkuna „Kolumb”” Trubłainiego. Jak każde dziecko wojny, lubiłem czytać sceny batalistyczne. A jeszcze jakoś wpadła mi w ręce książka bez początku i końca, w której mowa była o wiedźmach. Od tego czasu baśniowa i historyczna tematyka stały się tymi dwoma skrzydłami, które do dziś trzymają mnie w literaturze. — Co skłoniło Pana do tematu ukraińskiego kozactwa u jego początków? — Każdy Ukrainiec wie, kim są Bohdan Chmielnicki, Iwan Wyhowski, Iwan Sirko — czyli kozaccy marszałkowie i generałowie. A czy wiemy, jak nazywali się ci, którzy stali u źródeł takiego światowo-historycznego zjawiska jak kozactwo? Co więcej — jakimi ci ludzie byli w dzieciństwie? Chciałem pokazać, jak nasi przodkowie bili się z wrogiem, jak potrafili przystosowywać się do zjawisk przyrody. Tak umiejętnie, że sami stawali się jej zjawiskiem… To nie było trudne. Wszak ja pochodzę z tej ziemi, gdzie to kozactwo się zaczynało. Przyznam, dotąd nie pisało mi się tak łatwo i, jeśli wolno tak powiedzieć, wesoło. Jakbym na cały rok otrzymał oddelegowanie do swojego dzieciństwa z jego wędrówkami po lasach i rozlewiskach, z jego łodziami płaskodennymi, z opowieściami o wilkołakach i wszelkiej innej czartowinie. — Natrafiłam w publikacjach na taką myśl: rzekomo w “Dżurach kozaka Szwajki” tak i nie doszło do długo oczekiwanego przemienienia Szwajki w wilkołaka — po prostu, jak się okazało, kozakom pomagali zwykłe oswojone wilki. A na oczekiwaniu tego przemienienia trzymała się przecież cała intryga utworu. Takie W tych dniach Komitet ds. przyznania Nagrody Szewczenkowskiej rozstrzyga losową kwestię — komu z najbardziej utalentowanych w tym roku pisane jest wysokie miano laureata. Wołodymyr RUTKIWSKI — jeden z pretendentów. Jego “Dżury kozaka Szwajki” już zdążyły stać się dla ukraińskich dzieci najulubieńszym bestsellerem.
fantasy na podstawie rzeczywistej jedynie wywołuje rozczarowanie czytelnika. Mówią, że nie wyszła ukraińska potteriada. — I Pan tak uważa? — Ja tak nie uważam. To opinia dorosłego krytyka. Mnie natomiast ciekawi, jak odbierają to dzieci? Co piszą Panu w swoich listach? — Nie rozumiem, skąd ci krytycy wzięli, że zamierzałem napisać właśnie fantasy? Nie, zamysł miałem bardziej znaczący — ukazać realne źródła tego niezwykłego zjawiska, pokazać, że nasi przodkowie-kozacy osiągnęli w sztukach walki taki poziom, którego nawet mity nie są w stanie pojąć. A co tam mity! Nawet my, ich niewdzięczni i leniwi wobec własnego losu potomkowie, w których krwi powinny jeszcze żyć kozackie geny, zdobyliśmy się jedynie na to, by nazwać sztukę walki naszych przodków charakternictwem. Dla mnie dziwna nie jest umiejętność naszych przodków do desperackiej i pomysłowej obrony, a to, że my, dla których hipnoza i tak zwane wschodnie sztuki walki są zjawiskiem powszednim, wzięliśmy na siebie niewdzięczne prawo odmówienia naszym przodkom prawa do posiadania tej sztuki. Co się tyczy tego, czy wyszła mi ukraińska potteriada, czy nie… Próbowano mi nawet udowodnić, że to naśladownictwo Pottera. Jednak pierwszą książkę „Dżury…” ukończyłem jeszcze w 1992 roku i opublikowałem w czasopiśmie „Odno kłasnyk” w 1995 roku, a pierwsza książka Potteriady ujrzała światło dzienne dopiero w 1997! Więc o jakim naśladownictwie mowa? Nie, moje „Dżury…” wyrosły na naszej wielostradalnej narodowej glebie. Jeśli chodzi o wilkołactwo, którego rzekomo nie wykorzystałem, to po co mi to? Zapytajmy pierwszego lepszego chłopca, co bardziej mu się podoba: być wilkołakiem i biegać samotnie po stepie, czy mieć obok tak silnego i wiernego towarzysza broni, jak potężny wilk? Na moich spotkaniach z dziećmi wszyscy niemal jednogłośnie głosowali za drugim wariantem. I cieszę się, że także wśród krytyków jest wielu takich, którzy podzielają moje zdanie. Wśród nich — Natalia Marczenko i Tetiana Szczerbaczenko, które przejęły na siebie większość krytycznych strzał wymierzonych w „Dżury…” — „Dżury kozaka Szwajki” ukazały się w wydawnictwie „A-BA-BA-HA-LA-MA-HA”, w którym każdy pisarz uważa za zaszczyt wydawanie książek, a artysta — ich ilustrowanie. Jak Panu pracowało się z tak skrupulatnym wydawcą, jak Iwan Małkowycz? — To Iwan Antonowycz jest skrupulatnym człowiekiem? Takiego marzyciela i pomysłodawcy jeszcze trzeba poszukać! Moim zdaniem Iwan Antonowycz mógłby zająć najwyższe szczeble hierarchii społecznej, jednak wybrał najbardziej beznadziejny segment społeczny i podniósł go na poziom europejski. Mimo wszystko ma Pan rację: pomimo swojej wyrafinowanej inteligencji, Iwan Antonowycz jest niezwykle profesjonalnym i wymagającym wydawcą. Od niego nie ukryje się najmniejsza skaza. Wiem, z jakim przerażeniem czekają na jego pojawienie się drukarze. Dla niego nie istnieją drobnostki — ani w szczegółach, ani w koncepcji utworu. I bardzo się cieszę, że nasze poglądy na literaturę dziecięcą jako na najważniejszy składnik wychowania nowego ukraińskiego pokolenia całkowicie się pokrywają. A jeszcze jestem mu wdzięczny za to, że jednak namówił mnie do napisania drugiej i trzeciej książki „Dżury kozaka Szwajki”. Choć wahałem się, bo każdy autor wie, jak to trudne — pisać kontynuację po tym, gdy całkowicie wyłożył się w poprzednim utworze. — Przed trylogią „Dżury kozaka Szwajki” była powieść „Storożowa zastawa”, która jawi mi się jako ogniwo pośrednie w Pana twórczym rozwoju. Jednak jest ona ciekawa już przez to, że zrywa zasłonę z wielkomocarstwowych mitów o „rosyjskich” bohaterach, w szczególności o Ilji Muromcu. Jakimi, że tak powiem, argumentami historycznymi kierował się Pan w tej kwestii? — Zamiar napisania o ukraińskim — właśnie ukraińskim! — bohaterze Ilji Muromcu pojawił się jeszcze w latach szkolnych, kiedy dowiedziałem się, że ten sławny człowiek pochowany jest w Ławrze Pieczerskiej w Kijowie. Już wtedy pomyślałem: dlaczego uważa się go za rosyjskiego bohatera, skoro walczył na ukraińskiej ziemi i jest w niej pochowany? Jednak przystąpić do tego tematu przez długi czas nie mogłem, bo w naszych narodowych źródłach nie znajdowałem ważkich świadectw dotyczących jego ukraińskiego pochodzenia. Zrobić to udało się dopiero w połowie lat 80., dzięki badaniom rosyjskich specjalistów. Niektórzy z nich wspominali nawet miejsce urodzenia Muromca — czy to z Wołynia, czy to z Czernihowszczyzny. Dopuszczali nawet, że Ilja może być nie tylko Muromcem, ale i Murowcem, czy Murowlaninem. To odkrycie zmusiło mnie do natychmiastowego zasiądnięcia do biurka. I gdzieś w 1986 roku ukończyłem powieść. I choć teraz nazywają ją najlepszym ukraińskim kryminałem, ujrzała światło dzienne dopiero po 15 latach, i to na mój koszt. W kolejce jest jej wznowienie. Swoją drogą, tutaj znowu nie mogę nie wspomnieć o Iwanie Małkowyczu. On sam zaproponował mi wznowienie tej powieści jeszcze jakieś dwa lata temu. Już i tekst był zredagowany, i ten sam niesamowity Maksym Pałenko zrobił prześliczne ilustracje do nich. Słowem, pozostało tylko wszystko to zawieźć do drukarni. I wtedy Iwan Antonowycz nagle zatrzymał proces wydawniczy. Wszystko przez tę samą jego niezwykłą wymagalność — mówiąc, że do „Dżur”
Tłumaczenie maszynowe
Festiwal muzyki ukraińskiej pod taką nazwą zakończył się niedawno w Teodozji. Przebrzmiały wesołe głosy uczestników, ucichły oklaski wielbicieli, zwinięto banery reklamowe i plakaty, wręczono dyplomy laureatów, książki i płyty kompaktowe od „Proświty”. Jewhen BIŁOUSOW, Teodozja Zdjęcie autora W ubiegłym roku w Teodozji podjęto pierwszą próbę przeprowadzenia święta muzyki ukraińskiej, poświęcając festiwal Dniu Jedności Ukrainy. Kłopoty organizacyjne wzięli na siebie pedagodzy teodozyjskiej szkoły muzycznej nr 2. Od razu ustalono trzy nominacje: „Ukraińska muzyka instrumentalna”, „Wokal ludowy i estradowy”, „Zespoły folklorystyczne i wykonawcy”. Do udziału zaangażowano 50 uczniów teodozyjskich miejskich szkół muzycznych. Tegoroczny festiwal nieco zmienił zawartość i format. Współorganizatorem stało się Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. H. Szewczenki, a współprzewodniczącym komitetu organizacyjnego — autor tych słów — zastępca przewodniczącego teodozyjskiej „Proświty”. Towarzystwo wsparło festiwal organizacyjnie, wyznaczyło do nagrodzenia uczestników (a było ich w tym roku już 135) książki i płyty kompaktowe, przygotowało kolorowe banery, afisze i inną produkcję drukowaną. Uczestnicy otrzymali ostatnie numery gazety „Słowo Proświty”. Salę koncertową ozdobiły duże kolorowe rysunki o tematyce narodowej autorstwa uczniów teodozyjskiej dziecięcej szkoły plastycznej im. I. K. Ajwazowskiego. Wystawę nazwano tak samo jak festiwal: „Moja krajina — Ukraina”. Znacznie rozszerzyła się geografia uczestników, którzy przyjechali z Symferopola i Kijowa, Moskwy oraz krymskich osiedli Zołote Pole, Stary Krym, Koktebel, Prywitne, rejonu kirowskiego. O ile w szkołach muzycznych Krymu przygotowania do występów koncertowych trwały cały rok, to runda eliminacyjna przeciągnęła się prawie na miesiąc. Zakres utworów okazał się niezwykle szeroki: były to pieśni ludowe „Oj, ty że, krynyczeńko”, „Od Kyjewa do Łuben”, „Oj, na hanku, na hanoczku”, „Żenczeczok, brenczeczok”; utwory fortepianowe, przede wszystkim M. Skoryka, O. Żyłynskiego, I. Berkowicza, J. Szczurowskiego, L. Rewuckiego, W. Iwasjuka oraz innych utalentowanych twórców. Pierwszą pieśnią, która zabrzmiała na festiwalu, był Hymn Narodowy Ukrainy — „Szcze ne wmerły Ukrainy ni sława, ni wola…” Otwierając festiwal, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, naczelnik wydziału kultury rady miejskiej, przewodnicząca jury festiwalu Tamara Stebluk zaznaczyła: „Wykonywanie muzyki ludowej, cechującej się naturalną melodyką, śpiewnością i wielogłosowością, gra na instrumentach ludowych zawsze w Ukrainie uważane były za sprawę szlachetną i przejaw nieprzeciętnych ludzkich zdolności i talentu. Nasz naród słynie ze swojej śpiewności i muzykalności. Uosobieniem narodowego eposu heroiczno-patriotycznego, wolnościowego charakteru i czystości moralnych zamysłów narodu stały się kobza i bandura. Instrumenty te nie mają analogów w światowej kulturze muzycznej”. Najpowszechniejszym instrumentem muzycznym na festiwalu stał się fortepian. Wśród festiwalowego instrumentarium nie było drymby i derkaczy, rubeli z wałkami, terkotek i buhajów. Z punktu widzenia klasycznego podejścia do tradycyjnych ukraińskich ludowych instrumentów muzycznych, do instrumentarium wykonawców tegorocznego festiwalu podejdziemy pobłażliwie. Rzeczywiście, nie wszystkie one w równym stopniu niosą w sobie ukraińską cechę narodową. Bezsprzecznie, bandura i kobza to swoiste emblematy naszej kultury muzycznej. Jak w takim razie być z fortepianem i bajanem, gitarą, bałałajką, akordeonem? Były one i pozostają instrumentami muzycznymi międzynarodowymi, które harmonijnie rozpowszechniły się w ukraińskiej muzyce ludowej. Tutaj warto wspomnieć badania Hnata Chotkewycza „Instrumenty muzyczne narodu ukraińskiego”. Zaliczał on do ukraińskiego instrumentarium muzycznego, między innymi, instrumenty, które w większości wykorzystywała inteligencja: harfę, lutnię, waltornię, organy. Oczywiście, nie można ich nazwać ukraińskimi ludowymi, ponieważ nie brały udziału w tworzeniu ukraińskiej muzyki. Ale wiele instrumentów muzycznych, w szczególności wyżej wymienionych, w pewnym stopniu wykorzystywano wcześniej i dzisiaj funkcjonują one w sferze muzyki ludowej Ukrainy. Tego pierwszego dnia wszyscy oczekiwali występu jedynej na festiwalu bandurzystki Nasti Flahy z krymskiego osiedla Prymorske. Patrzyli na tak niezwykły dla Krymu instrument. A wykładowczyni bandurzystki Tamara Fuhol, znalazłszy wolną chwilę, opowiadała obecnym o historii tradycji kobziarsko-lirniczej. Kiedy Nastia weszła na scenę, na sali zapanowała cisza, ponieważ wiele teodozyjskich dzieci wcześniej nie widziało kobzy i nie słyszało, jak brzmi. Niezwykła cisza panowała podczas całego występu. Nastia, choć gra na kobzie zaledwie dwa lata, mistrzowsko przebierała palcami po strunach, demonstrując wysoką technikę gry. W koronkę występów młodych muzyków organicznie wplotło się brzmienie bałałajki — tego instrumentu pochodzenia rosyjskiego. Młody wykonawca Petro Korol mistrzowsko wykonał ukraińską pieśń ludową „Oj, ty ż krynyczeńko”. A mnie przypomniały się wersy z gogolowskich „Wieczorów na chutorze w pobliżu Dikańki”. Pamiętacie opis wieczornic: „…śmiech i pieśni słychać z daleka, brzęczy bałałajka, a czasem i skrzypce…”? Potwierdzając istnienie w Ukrainie autentycznej bałałajki, warto wspomnieć o jej krewniaczce — gitarze. Wchodząc do praktyki muzyki estradowej, zajmuje ona, tak jak półtora wieku temu, swoje miejsce w miejskiej kulturze muzycznej. A jeśli tak, to ma miejsce jej udział w tworzeniu naszej muzyki ludowej. Dyrektor teodozyjskiej szkoły muzycznej nr 2, wykładowczyni klasy gitary Natalija Czorna-Wojewidko zaznaczyła: „Gitara, akordeon i fortepian są dzisiaj najpopularniejszymi wśród naszych uczniów instrumentami. Nawiasem mówiąc, w ustanowienie i popularyzację gitary w Europie Ukraina wniosła niemały wkład. W 1841 roku gitarzysta-samouk z Pohrebyszcz M. Sokołowśkyj dał w Żytomierzu swój pierwszy koncert solowy. Przez kolejne półtorej dekady oklaskiwano go w Kijowie i Moskwie, Paryżu i Warszawie, Mediolanie i Berlinie. W Wiedniu zdobył honorowy dyplom najlepszego gitarzysty Europy. Mało prawdopodobne, by „wielka czwórka z Liverpoolu” domyślała się w swoim czasie, że na świecie nastąpi boom gitarowy. Ogromny zakres możliwości dźwiękowych, kompaktowość i niewielka waga, a do tego wszechobecna moda na gitarę — to gwarancja, że ten instrument nie będzie pomijany uwagą”.
Na potwierdzenie tych słów na scenę wchodzi grupa gitarzystów. Prowadząca koncert Inna Melnykowa ogłasza: „Ukraiński taniec ludowy »Metelycia« w opracowaniu Mychajłenki. Wykonuje zespół gitarzystów »Tonika«. Kierownik — Iryna Il”. Nie zdążyła prowadząca zapowiedzieć kolejnego uczestnika, gdy sala wybuchła oklaskami. W stronę sceny, podskakując na lewej nodze, zmierzał chłopiec. Okazało się, że dziecko trzy dni temu złamało nogę. Ale występ na festiwalu był dla niego dawnym marzeniem. Rodzice początkowo postanowili go nie puszczać. Lecz synowskie pragnienie wejścia na scenę i zaprezentowania przygotowanego utworu zwyciężyło. Prowadząca ogłosiła: „Kompozytor Ludmyła Żuljewa »Kosari«. Nauczyciel — Żanna Symonenko. Wykonuje dyplomant Krymskich republikańskich konkursów »Młody wirtuoz« oraz »Młody kompozytor« Iwan Pawłow. Teodozyjska dziecięca szkoła muzyczna nr 2”. To był niezapomniany występ wspaniałego dziecka. Zastępczyni dyrektora szkoły muzycznej Ołena Chudowa dodała chłopcu otuchy: „Brawo, Iwanku! Prawdziwy kozak!”. Zgodziłem się z tymi słowami. Pomyślałem też — tak właśnie powinien postępować prawdziwy artysta, jeśli pragnienia są czyste, a myśli jasne. Dwa dni — 21 i 22 stycznia — trwał program festiwalowy. Wiele ciekawych wydarzeń miało miejsce w Dniu Jedności. I koncerty, i liczne gratulacje, i oklaski, i uśmiechy. I Łańcuch Jedności uczestników i widzów, rodziców i wychowawców rozciągnął się wzdłuż centralnego miejskiego prospektu imienia Ajwazowskiego. I pogoda była wspaniała, i nastrój dobry. Dlatego też chętnych do przyłączenia się do naszego świątecznego towarzystwa było niemało. I głośno rozbrzmiewały słowa: „Z Dniem Jedności!”, „Wschód i Zachód razem!”, „Jednoczmy się, przyjaciele!”. Trwał świąteczny koncert laureatów. Wokalistów zmieniali instrumentaliści. I nagle, jakby z orkiestry Wojska Zaporoskiego, przybyły na festiwal skrzypce. Początkowo cicho i, zdawało się, niepewnie, smukła dziewczynka Nastia Prylepa poprowadziła melodię. Takt po takcie nabierała tempa. Coraz głośniej brzmiało pianino. I poleciała przez salę koncertową ukraińska pieśń ludowa „Oj, lata sokół”. A po kilku minutach głośne oklaski rozbrzmiewały pod adresem duetu instrumentalnego w składzie Daryna Wołczina (skrzypce) oraz Olesia Kowalowa (pianino). Wykonały nokturn na temat ukraińskiej pieśni ludowej „Wieczór na dworze”. Prawdziwą ozdobą uroczystego koncertu na cześć Dnia Jedności Ukrainy stały się zespoły folklorystyczne z Teodozji — zespoły „Weselka”, „Dudaryky” oraz teatr piosenki estradowej „Kolorowy świat”. W kategorii „Wokal ludowy i estradowy” jury jednogłośnie uznało za zwyciężczynię kijowiankę, laureatkę konkursów i festiwali ogólnoukraińskich oraz międzynarodowych Darynę Łukawą. Z kunsztu dziewczynki dumne są jej nauczycielka, zasłużona artystka Ukrainy Nadija Burawska oraz matka — naukowczyni Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia Borysa Hrinczenki Ołena Korykowa. Organizatorzy sprawili laureatom prawdziwe święto. Kiedy indziej dziecko będzie mogło odebrać nagrody i prezenty w Narodowej Galerii Obrazów imienia I. K. Ajwazowskiego. A dodatkowo jeszcze zaprezentować swój kunszt w światowej sławy galerii. Wielogłosowy i wesoły, pełen zgiełku i głośny, poważny i dźwięczny festiwal dobiegł końca. Ale praca nad popularyzacją ukraińskiej muzyki trwa nadal. Postanowiliśmy rozpocząć niezwykły projekt „Muzycy piszą książkę”. Będzie to zbiór, którego autorami staną się nie tylko uczestnicy festiwalu, ale także ich rodzice, babcie i dziadkowie. Będą to opowiadania i eseje z muzycznej biografii autorów, związane z ukraińską muzyką. Wspomnienia o tym, jak po raz pierwszy zetknęli się z ukraińskimi utworami muzycznymi, o roli muzyki w codziennym życiu. Teksty będą zilustrowane rysunkami i fotografiami oraz obowiązkowo napisane po ukraińsku. Mam nadzieję, że festiwal muzyki ukraińskiej „Mój kraj — Ukraina” będzie żył nadal, zmieniając format na ogólnoukraiński. Gwarancją tego jest szczere pragnienie sympatyków ukraińskiej muzyki, kierownictwa towarzystwa „Proświta”, mieszkańców Teodozji jako głównych organizatorów tego wydarzenia. I chociaż data festiwalu pozostanie niezmienna — styczeń, mam nadzieję, że u uczestników pojawi się motywacja do udziału. I to pomimo zimowych krymskich chmur i niepogody, niedostatecznego finansowania i różnych problemów. Do następnego spotkania w 2012 roku! Na scenie teatr piosenki estradowej „Kolorowy świat” (Teodozja)
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno w Turcji, w regionie Antalya, odbyła się Międzynarodowa konferencja „Rodzina jako wartość w kontekście religii, tradycji i współczesności”, w której wzięło udział 600 przedstawicieli z 53 krajów. Skala tego wydarzenia świadczy o nadzwyczajnej ważności instytucji rodziny dla ludzkości, a w szczególności dla społeczeństwa tureckiego. Konferencję zorganizowały platformy „Dialog Eurazji” oraz „Dialog Międzykulturowy” wraz z Platformą Kobiet. Jednocześnie odbyło się IX posiedzenie plenarne Platformy „Dialog Eurazji” — międzynarodowej organizacji społecznej (z siedzibą w Stambule), której działalność skierowana jest na rozwój więzi kulturowych, edukacyjnych i humanitarnych między narodami Europy i Azji. Na kolejne dwa lata jej przewodniczącym wybrano kierownika ukraińskiego przedstawicielstwa, profesora Wołodymyra Serhijczuka. Swoimi przemyśleniami na temat niezmiennych tradycyjnych wartości ukraińskiej rodziny dzieli się uczestnik konferencji Ołeksander SZOKAŁO. Ołeksander SZOKAŁO Rodzina — wynik przyrodniczo-duchowej ewolucji i jedna z najdawniejszych form jedności ludzi. Naukowcy doszli do wniosku, że instytucja rodziny powstała jeszcze przed pojawieniem się religii. Religie stały się czynnikami wtórnymi, wspierając poligamię lub monogamię. W ogóle pierwotnymi istotami są duchowy światopogląd i osiągnięta w duchowym doświadczeniu wiedza sakralna, które określają sposób życia społeczeństwa w systemie kultury. A kulty religijne narzucają pasożytnicze antysystemy w celu manipulowania masową świadomością różnych wspólnot. Wspólnoty łowiecko-zbierackie i koczownicze nie były przywiązane do określonego terytorium i żyły rodzinami poligamicznymi (poliginia i poliandria). I dopiero wraz z powstaniem i rozwojem społeczeństw agrarnych na rodzimych ziemiach i na ładowej podstawie światopoglądowej (ok. 10 tys. lat temu) celowa staje się rodzina monogamiczna, która najmocniej jednoczy ludzi, tworząc podstawę zbiorowej osoby narodu. Rodzina monogamiczna agrokultury oparta jest na jedności pokrewnych dusz, na zgodzie męskiego i żeńskiego pierwiastka. Te pierwiastki oddziałują na siebie na zasadzie współdziałania dwóch przeciwnych ładunków w żywej komórce, tworząc „nieparzystą symetrię” (W. Wernadski) — rodząc nowe indywidualne życie. Wszechjedyny prawo nieparzystej symetrii — podstawa samorozwoju wszystkiego, co żywe, z własnej samodzielnej siły. Zgodnie z taoizmem, Dao jako wszechprzenikająca pulsująca istota tworzy jedno — dwujedyną męsko-żeńską prabazę, która dzieli się na dwa pierwiastki — męskie jin i żeńskie jang; te dwa pierwiastki w zgodzie, miłości rodzą trzecie — życiowy pierwiastek, oddech lub ład życia; i te trzy istoty rodzą wszystko w Światowej Wszechjedni. W ukraińskim ładowym światopoglądzie analogiczny życiotwórczy model odkrywa się poprzez sakralne istoty: Dij (Wszechjedyny, Ród), Łado (dwujedyna męsko-żeńska prabaza), Ład i Łada (te dwa pierwiastki we Wszechjedynej Miłości rodzą życiowy pierwiastek, oddech, ład życia). W zgodzie, miłości poczyna się także ludzka rodzina. Stworzenie rodziny — jedno z powołań człowieka w Białym świecie. Zdrowie i wiek rodziny zależą od siły miłości. A sama miłość jest wypróbowywana przez małżeństwo. MIŁOŚĆ — ŹRÓDŁO SIŁY RODZINY I SPOŁECZEŃSTWA Miłość rodzi się w ludzkim sercu z duchowego zalążka. I z miłości człowiek rodzi się po raz pierwszy (biologicznie) i po raz drugi (duchowo). Pierwszy raz człowieka rodzą rodzice, a drugi raz rodzi się on sam z duchowego zalążka w sercu. To „drugie, duchowe, narodzenie” człowieka jest jego własną kulturą (H. Skoworoda). Tak z ludzkich rodzin, rodów samorodzi się zbiorowa osoba narodu. A zbiorowe osoby narodów tworzą planetarną wspólnotę — ludzkość. W ukraińskiej tradycji duchowej miłość jest główną cnotą moralną człowieka — przejawem życiotwórczej siły i woli ducha w czystym sercu. Wola ducha w połączeniu z żarliwą zmysłowością serca objawia się jako namiętna miłość — kochanie. Kochanie budzi wewnętrzną siłę duchową i wyostrza odczucie przepływu życiowej energii w ludzkim jestestwie. Dzięki temu następuje głęboka wymiana energii życia między mężczyzną i kobietą, ich zjednoczenie w energetyczną całość. Kochający mężczyzna i kobieta żyją z realnym odczuciem swojego energetycznego zjednoczenia. A gdzie jest realne odczucie siebie nawzajem, tam nie ma miejsca na zabobony i zazdrość. W ludowej mądrości znajdujemy taką formułę wzajemnego odczucia: „Miłość — to kiedy mężczyzna i kobieta patrzą nie na siebie nawzajem, a w jednym kierunku”. Miłość — uniwersalna zasada zmysłowo-duchowej wzajemności, wymiany życiotwórczej energii między mężczyzną i kobietą, między człowiekiem i Wszechjedynym, między ludźmi w zbiorowej osobie narodu. Dla utrzymania w sobie binarnego kosmicznego balansu życiowej energii człowiekowi niezbędna jest energia przeciwnej płci. Energetyczna wymiana między mężczyzną i kobietą oparta jest na wzajemnym dawaniu i wzajemnym napełnianiu energią miłości, a to daje odczucie szczęścia, radości: „Każda radość na tym świecie płynie z pragnienia szczęścia innym. Każde cierpienie na tym świecie zaczyna się od pragnienia szczęścia tylko sobie” (Dalajlama). Wzajemna radość — przejaw siły miłości: „Ani na jedną chwilę nie powinniśmy tutaj zapominać, że życie nam dano dla miłości i że my sami jesteśmy dziełem Wszechjedynej Miłości do nas” (Mykoła Hohol).
W systemie tradycyjnych wartości moralnych Ukraińców miłość jest siłą życia wprowadzającą ład. Stąd nasz odwieczny zasada moralna: “Miłość daje ład wszystkiemu”. W miłości człowiek poznaje siebie i realizuje życiowy program własnej duszy. Przez kochające serce biegnie wewnętrzna droga duchowa od człowieka do człowieka, a siłą miłości ludzie osiągają ład w życiu osobistym i społecznym. “Mężczyzna i kobieta — najlepszy na świecie związek” — tak naród ukraiński scharakteryzował opartą na miłości rodzinę, życiodajną komórkę etnicznego bytu. Wszak zgoda życia rodzinnego, siła ducha rodzinnego to gwarancja jedności i duchowej mocy zbiorowej osobowości narodu. Przypomnijmy nasze klasyczne doświadczenie: “Gdzie zgoda w rodzinie, gdzie pokój i cisza, Szczęśliwi tam ludzie, błogosławiona strona”. Kierując się w swoim życiu wolą Wszechjednej Miłości, rodzina jest głównym prawodawcą życia społecznego. “Miłość sama tworzy prawo życia” — tę prawdę Ukraińcy od dawna wyznają jako wiodącą zasadę prawa naturalnego, dzięki czemu naród żyje na Białym Świecie wbrew sztucznym prawom. Bo miłość jako wola ducha jest najwyższym prawem człowieka. W miłości ludzie żyją wartościami duchowymi — tworzą świat kultury, nie zważając na cynizm władców i ich bezprawie. Bo człowieka codziennie budzi do pracy fizycznej i duchowej światło Słońca i serdeczna miłość do swojej rodziny. Utrata duchowego punktu odniesienia i siły miłości prowadzi do upadku poszczególnej rodziny i całego narodu. Kiedy w małżeństwie upada duch miłości, ludzie tracą wolę życia. A stawszy się poddanymi, nie znają już poczucia ludzkiej godności, szacunku do samego siebie: sprzedają duszę i ciało, rozum i ducha. Sprzedawczykarstwo staje się plagą, a naród traci wolę zbiorowej osobowości — staje się narzędziem cudzej siły. Obecnie społeczeństwo ukraińskie przeżywa głęboki kryzys: brakuje w nim miłości, twórczego rozumu, woli narodowego ducha. Ci, którzy świadomie nie powołują na świat dzieci, stają się nieludźmi. Rodzice, którzy nie kochają swoich dzieci, stają się martwodusznymi. Społeczeństwo, które nie wychowuje nowych pokoleń, skazuje się na zagładę. Rodzice są zobowiązani wychować swoich spadkobierców i zapewnić nieprzerwaną więź pokoleń narodu. Stąd obowiązek dzieci wobec rodziców — zachować honor rodziny, rodu. Ta wzajemna odpowiedzialność rodziców i dzieci to przejaw świętego serdecznego uczucia, które zapewnia jedność rodziny, rodu i zbiorowej osobowości narodu. Kiedy naród upadł w niechęci i niezgodzie, niezwykle ciężko jest przetrwać poszczególnej rodzinie. Zbyt ciężko w warunkach etnicznej niemocy narodzić się nowej zdrowej rodzinie. Jednak każde małżeństwo z woli życia powinno pojąć prawdę, że tworząc swoją zdrową rodzinę, tym samym odnawiają naród. Wszak rodzina jest nosicielem etnicznego genotypu. A wychowując dzieci, każda rodzina wychowuje nowe pokolenie społeczeństwa ukraińskiego. RODZINA I MORALNOŚĆ Rodzina jako całościowy system psychoenergetyczny oparta jest na wzajemnej miłości i moralnej dojrzałości rodziców i dzieci. U kochających rodziców wyrastają szczęśliwe dzieci, rodząc się po raz drugi, duchowo, z własnej siły miłości. Jeśli w sercu nie ma miłości, tam nie ożywia duch, a wszystkie czyny są pozbawione duchowych dążeń. W niemoralnym środowisku miłość zastępuje się handlem: ty — mnie, ja — tobie. Sprzeczności między ukraińską tradycją rodzinną a niemoralnością współczesności ujawniają się przede wszystkim na granicy przenikania do świata rodzinnego wpływów zewnętrznych. Agresywny wpływ środowiska zewnętrznego na delikatną organizację świata rodzinnego niezwykle wzmacniają media. Telewizja swoimi programami o przedmałżeńskim doświadczeniu seksualnym, związkach pozamałżeńskich, wyborze orientacji seksualnej szerzy anomalię i podważa zdrową podstawę instytucji rodziny. Liberalizacja życia społecznego prowadzi do niszczenia tradycji rodzinnej i zastąpienia monogamicznej rodziny parą jednopłciową. Dlatego obecnie szczególnego życiodajnego sensu nabiera ukraińskie tradycyjne pojęcie rodzina — ta, która rodzi, a nie rodzina (ukr. simja) — ta, która się mnoży (ukr. simenyt). Znowu pojawia się konieczność zwrócenia się do zaniedbanego doświadczenia minionych pokoleń. Jak nasi przodkowie zachowywali czystość naturalnych instynktów, pielęgnowali w swoich dzieciach duchowość uczuć? Jak uczyli się rozróżniać duchowe dążenie duszy do życia i biologiczne potrzeby organizmu do bycia? Mało jest urodzić dziecko, koniecznie trzeba jeszcze wyhodować i wychować — przygotować je do duchowego samonarodzenia. W tradycyjnych ukraińskich rodzinach wychowaniem dzieci zajmują się dziadkowie i babcie. Bezpośrednie serdeczne relacje dziadków i wnuków zapewniają także nieprzerwaną więź pokoleń rodu. Obecnie główne wysiłki ojca-matki, dziadka-babci i pedagogów powinny być skierowane na wzmocnienie i harmonizację psychiki dziecka, na zachowanie czystości serca, czystych naturalnych instynktów i pielęgnowanie w dziecięcej duszy dążenia do duchowego ideału. A dopiero na podstawie wychowania powinno odbywać się nauczanie z uwzględnieniem wrodzonych zdolności dziecka. Wychowanie rodzinne to podstawa edukacji. Wszystko to powinno stać się gwarancją moralnej dojrzałości człowieka oraz stworzenia przez niego zdrowej rodziny. Zważając na duchowo-biologiczną istotę człowieka, zadanie wychowania polega na odkryciu poprzez sakralną pedagogikę serca jego duchowego rdzenia dla drugiego narodzenia i duchowego dopełnienia osobowości.
Sakralna pedagogika serca Pamfiła Jurkewycza: „System wychowawczy, który budzi w sercu wychowanka miłość do tego, co wyższe i idealne, do tego, co święte i duchowe… — ten system czeka na wychowawcę zdolnego odnaleźć w ciele człowieka niewidzialną duszę, a w niewidzialnej duszy — niezniszczalne zalążki podobieństwa do Wszechjednego”. Twórczym rezultatem sakralnej pedagogiki serca jest „drugie, duchowe narodzenie człowieka” w czystym sercu oraz jego samorozwój siłą moralnej woli w systemie rodziny i rodzimej kultury. Moralna wola człowieka zapewnia mu realizację programu własnej duszy poprzez odkrywanie własnej twórczej energii. W wychowaniu niezwykle ważna jest psychoenergetyczna interakcja rodziców i dzieci. Energia miłości płynie od serca do serca, a rodzice i dzieci uczuciami i myślami tworzą wokół siebie pozytywne pole energetyczne. Energetyczna więź rodziców z dziećmi jest bardzo ścisła i potężna. Kiedy rodzice dają dziecku życie, muszą zaszczepić w nim energię miłości. Dalszym zadaniem rodziców jest pomoc w odkryciu tego źródła energii wewnątrz dziecka, stworzenie warunków do przebudzenia pozytywnej energii w moralnej dojrzałości i duchowym narodzeniu. Jeśli środowisko rodzinne jest pełne szacunku i miłości, taka sama energia budzi się także w dziecku, stając się decydującą w jego indywidualnym życiu. U rodziców i dzieci więzi krwi zapewniają głęboką więź energetyczną, dlatego bliscy ludzie ostrzej odczuwają zarówno miłość, jak i jej brak. Dla dziecka miłość rodziców jest życiowo niezbędna. Rodzice zawsze mają możliwość przebudzenia swoją miłością uczucia miłości w dziecku. Sensem życia ojca i matki jest kierowanie energii miłości na duchowy samorozwój swoich dzieci. Wyjątkowej uwagi rodziców wymaga wychowanie dziewczynki. Bo każda dziewczynka to potencjalna mama. Zachowajmy i pielęgnujmy czystą podstawę naszego macierzyństwa — a będziemy mieli nowe społeczeństwo. Szczególną nadzieję w wychowaniu młodego pokolenia pokładał w matkach Pantełejmon Kulisz: przede wszystkim musimy wychować nowe pokolenie matek, które urodzą i wychowają nowe pokolenie narodu. Pojęcie „materyzna” (macierzyna) Kulisz niezmiennie stosuje zamiast ogólnie przyjętego „batkiwszczyna” (ojczyzna) i jest przekonany, że tylko czyste matczyne serce jest zdolne urodzić odnowionego człowieka: „Kobiecie powierzono wielce cenny obowiązek żywienia i ogrzewania młodej duszy, która się otwiera. Kobieta bez zamiarów, bez systemu formuje młode serce w najcudowniejszy odlew, zmiękczając je matczyną miłością i czułością”. Właśnie tę uczuciowo-sercową zasadę ukraińskiej etnopedagogiki położył u podstaw swojej teorii psychologicznej i praktyki pedagogicznej Kostiantyn Uszynski: „pedagogika to sztuka, a nie nauka wychowania”. Postrzegał on pedagogikę jako „pierwszą, najwyższą ze sztuk, a wiecznie poprzedzający ideał tej sztuki — to doskonały człowiek”. Stąd testament wielkiego pedagoga — „uczynić nasze dzieci lepszymi od nas”. Ale do tego konieczne jest stworzenie rodziny — życiodajnego środowiska dla duchowo-intelektualnego, psychofizycznego i społecznego rozwoju dziecka. W rodzinie dziecko otrzymuje wsparcie emocjonalne, ochronę psychologiczną, przyswaja narodowe wartości kulturowe i ogólnoludzkie wartości moralne. Wszystkie instytucje państwowe i społeczne są zobowiązane wspierać wysiłki rodziców, skierowane na wychowanie, duchowe narodzenie, samorozwój i edukację godnego człowieka. Stworzyć rodzinę — życiotwórczą komórkę narodu — są w stanie tylko moralnie dojrzali ludzie siłą miłości swoich czystych serc i zgodą wysokich dążeń swoich pokrewnych dusz. Ta droga komuś może wydać się idealną. Ale to realna droga Ładu i tylko tak człowiek, rodzina, ród i zbiorowa osoba narodu będą mogły osiągnąć odnowę i godne życie.
Tłumaczenie maszynowe
Nadia ONYSZCZENKO, m. Niżyn Zdjęcie Ołeksandra WASYŁENKI
Generalny dyrektor firmy oświatowo-produkcyjno-handlowej „Sjajwo” Mykoła Szhurko otrzymał pisemne zaproszenie do wzięcia udziału w Ogólnoukraińskim konkursie na przestrzeganie równości płci przez pracodawców Ukrainy w ramach projektu UE „Prawa kobiet i dzieci na Ukrainie — komponent komunikacyjny”, podpisane przez wiceminister ds. rodziny, młodzieży i sportu Switłanę Tołstouchową. Celem konkursu jest zachęcanie firm biznesowych działających na Ukrainie do wprowadzania podejść genderowych, zapewniania warunków do łączenia życia rodzinnego i zawodowego, propagowania najlepszych wzorców w dziedzinie równości kobiet i mężczyzn. Na adres Ministerstwa Mykoła Szhurko wysłał taką odpowiedź.
„Od razu zaznaczmy, że w naszym przedsiębiorstwie kobiety zajmują odpowiedzialne stanowiska, mają równe z mężczyznami prawa. Uważamy, że nie ma takiego problemu także w ukraińskim społeczeństwie. Historycznie mamy wysoki szacunek do kobiet i dzieci. Zasada równości płci we wszystkich sferach życia jest zapisana w Konstytucji Ukrainy (artykuły 3, 21, 24, 51). Ustawą Ukrainy „O zapewnieniu równych praw i możliwości kobiet i mężczyzn” mężczyznom i kobietom gwarantuje się jednakowe możliwości w działalności społeczno-politycznej i kulturalnej, w zdobywaniu wykształcenia i przygotowania zawodowego, w pracy i wynagrodzeniu za nią. Oprócz tego Ukraina ratyfikowała szereg odpowiednich konwencji międzynarodowych. Jednak niepokoi nas stabilne pogarszanie się sytuacji demograficznej w kraju, co nie może nie odbić się na zapewnieniu zasobów pracy dla krajowej gospodarki. W związku z tym, jeśli chcemy, aby na Ukrainie było normalne społeczeństwo, trzeba zacząć od rodziny, a mianowicie — od priorytetu matki i dziecka. To dobrze, że tworzone są warunki pracy dla kobiet-matek. Ale mimo wszystko najważniejsze jest rodzenie i wychowywanie dzieci, a nie odwrotnie — praca matki w zakładzie produkcyjnym. Czyli ważne jest stymulowanie rodzenia przynajmniej trojga dzieci, ponieważ wciąż znajdujemy się w stanie wymierania. Ale z jakiegoś powodu ani w ukraińskim rządzie, ani w UE nie przejmują się taką sytuacją demograficzną. Medycy twierdzą, że najlepszy wiek rozrodczy dla kobiety to 20 lat. Tymczasem narzuca się nam stereotyp jakiejś „idealnej dziewczyny”, a nie przyszłej żony, matki. Standardy wyglądu, kariery, statusu w społeczeństwie, które propagują media, wpędzają dziewczęta najpierw w euforię, a potem w depresję, sprzyjają kształtowaniu u nich poczucia niższości, lekceważeniu potrzeby terminowego rodzenia dzieci. Do tego w tym czasie wiele z nich przebywa na studiach w uczelniach wyższych, oderwane od rodziców w dużych miastach. Jeśli wziąć ilość seksu, który obecnie jest w spotach reklamowych, czasopismach, i porównać z ilością przemocy w rodzinie, to zobaczymy bezpośrednią zależność. Nie trzeba zapominać i o problemie wymierania Ukraińców-mężczyzn. Bo już obecnie dorośli mężczyźni — to tylko 38 procent całej populacji, średnia długość ich życia jest o 10—12 lat mniejsza niż u kobiet. Jeśli tak będzie dalej, to przez następne 20 lat niepodległości będziemy mieli zubożałą, przeważnie kobiecą populację, katastrofę z jej odtwarzaniem. I zderzymy się z ogromnym problemem zasobów ludzkich. Zatem, jak połączyć zdobycie przez dziewczynę wykształcenia i zawodu z macierzyństwem, jak zrobić tak, aby ojciec mógł sam zapewnić rodzinie byt — to kwestia państwa, a nie tylko pracodawców. Wydaje się, że pod wymyślonym dla nas problemem równości płci kryje się naruszenie naszych tradycji, kiedy podsuwa się tolerowanie nietradycyjnej orientacji seksualnej, stymulowanie wyjazdu Ukraińców, przede wszystkim kobiet, do krajów UE, gdzie w rzeczywistości nie mają one równych praw z obywatelami tych krajów. Dlatego proponujemy opracować i podać do wiadomości publicznej własny program wyjścia Ukrainy z kryzysu demograficznego, w którym trzeba znaleźć miejsce na rozwiązanie opisanych przez nas wyżej problemów”.
Aktualne przemyślenia naszego stałego autora, ojca trzech synów, okazały się bolesne dla wielu mężczyzn i kobiet.
Tetiana KAHITINA, dyrektor Niżyńskiej Szkoły Ogólnokształcącej nr 6, matka dwojga dzieci: — Jako pedagog z zawodu i z doświadczenia zawodowego, chcę poprzeć Mykołę Szhurkę w tym, że dzisiaj rodzice poświęcają mało uwagi wychowaniu dzieci. Często są do tego po prostu nieprzygotowani. W przeważającej większości rodzin wychowawczynią jest matka, wszystkie domowe kłopoty są na niej — i to wszystko po ośmiogodzinnym dniu pracy. Zatem kobietom jest trudniej niż mężczyznom. Wiele z nich pracuje nie dlatego, że próbują się twórczo realizować czy być materialnie niezależnymi, a dlatego, że rodzina nawet z jednym dzieckiem nie może przeżyć z pensji ojca. Oczywiście, na to musi zwrócić uwagę państwo, aby zapewnić kobiecie warunki do łączenia rozwoju zawodowego i wychowania dzieci. Niech to będzie i niepełny dzień pracy, i wyższa płaca za urlop macierzyński. Ze względu na warunki pracy zawody mogą być męskie i żeńskie. Ale zawód nauczyciela stał się żeński nie ze względu na płeć, a przez niskie płace. Właśnie w oświacie jest nierówność płci w stosunku do mężczyzn. A szkoła bardzo cierpi z powodu kobiecej dominacji. O, kiedy nas tutaj będzie po równo, wtedy można będzie mianować na stanowiska kierownicze według przydatności zawodowej niezależnie od płci.
Jewhenija HORYACZOWA, p.o. redaktora firmy telewizyjno-radiowej „Niżyńska Telewizja”: — To moje pierwsze miejsce pracy po studiach na wydziale filologicznym Niżyńskiego Uniwersytetu Państwowego imienia Mykoły Hohola. Miło mi pracować w zespole, w którym męska większość szanuje kobiecą mniejszość. Dyrektor Serhij Kowalow wytrwale, ale delikatnie uczył mnie zawodów dziennikarza telewizyjnego i redaktora, z którymi wcześniej byłam zaznajomiona jako widz i czytelnik. I po trzech latach uważnie wsłuchuję się w jego profesjonalne rady. Nas, trzy kobiety, szanują nie tylko 8 Marca: w dzień wolny od pracy dyrektor może zastąpić kobietę-dziennikarza, nie nosimy ciężkich kamer telewizyjnych. Ale codzienna żmudna praca dla trzy- czy pięciominutowego materiału, duża odpowiedzialność za słowo powiedziane na antenie męczy. Praca umysłowa też wymaga odpoczynku. A w domu na kobietę czekają jeszcze sprawy gospodarcze. Mój mąż proponował mi rzucić pracę, ale nie zgodziłam się. Nawet zabezpieczonej kobiecie praca jest potrzebna dla poczucia własnej wartości, równouprawnienia w rodzinie. Chociaż z wdzięcznością wspominam te czasy, kiedy mama, opiekując się w domu małoletnim bratem, pomagała mi w nauce.
Anatolij LINNYK, dyrektor sklepu ze sprzętem komputerowym „Bravo”, radny rady miejskiej, ojciec dwojga dzieci: — Jeśli kobieta pragnie pracować dla pieniędzy czy przyjemności, trzeba tworzyć dla niej niezbędne warunki. W naszym sklepie cięższą pracę wykonują mężczyźni. Kobietom nie pozwalam podnosić więcej niż pięciu kilogramów. Pensję otrzymują nie niższą niż średnia w mieście. I w mojej rodzinie obowiązki domowe są męskie i żeńskie. Moja żona pracuje nie w moim przedsiębiorstwie i jej się to podoba. Dla normalnego rozwoju społeczeństwa trzeba zapewnić rodzinie: mieszkanie, warunki pracy i wypoczynku, ulgi dla rodzin z dwojgiem i trojgiem dzieci. U nas tradycyjnie szanowano wielodzietnych. Dzisiaj mężczyzna i kobieta jeszcze są w stanie wykarmić dwoje małoletnich dzieci, ale dać im wysokiej jakości wykształcenie mogą nie wszyscy. Oto o to powinno dbać państwo.
Switłana HRYNIUK, kierownik działu aktywnego wsparcia bezrobotnych Niżyńskiego miejsko-rejonowego centrum zatrudnienia: — 58,3 procent bezrobotnych, zarejestrowanych w ciągu 11 miesięcy 2010 roku, stanowią kobiety. Spośród nich 1005 to takie, które nie posiadają żadnych kwalifikacji. Nie chcą i nie mogą być gospodyniami domowymi, ponieważ muszą materialnie utrzymywać siebie i rodzinę. Dlatego zgadzają się na każde warunki pracy. Uderzające jest to, że kobiety z wyższym wykształceniem wykonują prace pomocnicze. Kobiety częściej zwalniane są z powodu redukcji etatów: takich mamy w ewidencji 160 z 266. Nowe miejsca pracy otrzymało tylko 35. Zaledwie 92 młode mamy z 306, które mają dzieci w wieku do sześciu lat, zdołały znaleźć pracę. Kobiety odczuwają dyskryminację także w oferowanych wakatach. Pracodawca pisze: „W wieku do 45 lat”. A dowiedziawszy się, że kandydatka jest o dwa lata starsza, od razu odmawia przyjęcia na stanowisko. A dlaczego? Czyżby ta różnica wpływała na zdrowie lub doświadczenie? Na seminariach, które prowadzimy dla bezrobotnych kobiet, uczymy je, jak prawidłowo się reklamować. Zaczynamy od kultury ubioru i podajemy przykład z życia płci przeciwnej. Dyrektor dużego przedsiębiorstwa od razu za progiem oświadczył młodemu wykwalifikowanemu prawnikowi z doświadczeniem zawodowym: „Proszę udać się do działu kadr, tam wyjaśnią panu, dlaczego pana nie przyjmuję”… Taką była jego reakcja na „japonki”, szorty i związane w kucyk włosy. Zatem wygląd zewnętrzny musi odpowiadać temu stanowisku, które chce się otrzymać. Podczas takich szkoleń zauważamy, że nasze kobiety, mimo całej swojej odwagi, potrzebują wsparcia psychologa. Trudniej im niż mężczyznom przeżywać problemy domowe, dziecięce i społeczne…
RESUME SOCJOLOGA
Ołeksandr KOREHIN, docent katedry socjologii NaUKMA: — Wydarzenia, które doprowadziły do obecnej sytuacji demograficznej, miały miejsce jeszcze cztery dekady temu, kiedy współczynnik reprodukcji pokoleń ludności Ukrainy spadł poniżej 1,0. Innymi słowy, w pokoleniu rodziców zaczęła rodzić się taka liczba dzieci, która nie mogła ilościowo zastąpić tego pokolenia. Czarnobyl, rozpad postradzieckiej gospodarki i ucieczka części ludności przed tym wszystkim z kraju tylko przybliżyły depopulację, która rozpoczęła się w 1993 roku, kiedy wskaźniki śmiertelności przewyższyły wskaźniki urodzeń. Musimy dzisiaj osiągnąć powszechną dzietność na poziomie dwojga-trojga dzieci. To znaczy, że trzeba, aby średnio na każdą kobietę rodziło się o jedno dziecko więcej. Urodzenie i wychowanie dwojga dzieci można nagrodzić obniżeniem o jeden rok progu emerytalnego i wymaganego do uzyskania emerytury stażu ubezpieczeniowego. A także — jakimś wariantem bonusowym okresu opłacania składek ubezpieczeniowych, które powinny być wnoszone za kobietę w czasie jej przebywania na urlopie w związku z opieką nad dzieckiem, niezależnie od tego, czy jest to pierwsze, drugie czy czwarte dziecko. Jednak szczególnie powinno być wyróżnione urodzenie trzeciego „decydującego” dziecka. Po jego urodzeniu ogólny wiek emerytalny i wymagany staż pracy matki mogą zostać obniżone, na przykład, o trzy lata. Dla matek pięciorga i więcej dzieci trzeba zachować obowiązującą normę skrócenia wieku emerytalnego o pięć lat, ale staż ubezpieczeniowy zmniejszyć w mniejszej proporcji. Potrzebne są warunki, przynajmniej jakościowe miejsca pracy, dostępne mieszkanie i bezpieczne (w każdym sensie) środowisko. A o kobietę należy zadbać szczególnie, na początek czyniąc tak, aby kobiety nie układały szyn, nie prowadziły traktorów, nie stały na trzeciej zmianie przy obrabiarce. A obniżenie wieku emerytalnego w porównaniu z mężczyznami powinno zależeć od liczby dzieci właśnie dlatego, że kobieta — to nie tylko pracownik, ale i matka.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
a dla osoby w podeszłym wieku jest to bardzo ważne. — Jakie są Pana rady dotyczące racjonalnego odżywiania? — Obecnie mamy do czynienia z kilkoma nowymi epidemiami, w szczególności z epidemią cukrzycy typu drugiego — otyłością. Na tę chorobę cierpią nawet dzieci poniżej 10 roku życia, głównie w Ameryce. Co ciekawe, wśród Afroamerykanów osób otyłych jest znacznie więcej, co wiąże się z tym, że ich organizm był przystosowany do spożywania małej ilości jedzenia, zarówno genetycznie, jak i epigenetycznie. Afroamerykanie trafili w warunki, w których jedzenia jest pod dostatkiem (zwłaszcza niedrogiego fast foodu), zaczęli się przejadać, a aktywność ruchowa jest niewystarczająca. Jeść trzeba w proporcji do aktywności ruchowej: to, co dla maratończyka jest normalne, dla pracownika biurowego jest nadmiarem. Współczesny biurowy tryb życia negatywnie wpływa na zdrowie i dlatego pojawia się epidemia cukrzycy. Pracownikom biurowym właściwa jest również hipodynamia. Stanem fizjologicznym dla człowieka jest chodzenie lub leżenie, wszystko inne to uraz dla całego układu mięśniowo-szkieletowego. Ludzie genetycznie się nie zmienili, jednak szybko zmienił się ich tryb życia. Jeśli utrzyma się taka tendencja, jaką obecnie obserwujemy, to za 50—60 lat ludzie, którzy zaczynają swoje życie od fast foodu, będą żyli krócej. — Tradycyjnie uważa się, że w Japonii jest wielu długowiecznych ludzi. Co sprzyja długowieczności w tym kraju? — Oni spożywają owoce morza — wodorosty, ryby. W Japonii rzeczywiście jest bardzo wielu długowiecznych ludzi, tam jest najwyższa na świecie średnia długość życia — ponad 80 lat. Ale jest kilka niuansów. Na Ukrainie długość życia jest niska, a śmiertelność mężczyzn wysoka, ponieważ kilkakrotnie zmienialiśmy tradycyjny tryb życia, jego porządek, a ludzie psychicznie nie są na to gotowi, co wywołuje stres. U Japończyków mentalność zbudowana jest na zasadzie mrowiska, są bardzo kolektywni. Dla każdego Amerykanina najstraszniejszą rzeczą jest utrata pracy. Japończyk tego strachu nie ma, ponieważ zawiera dożywotni kontrakt z określoną korporacją i nie martwi się poszukiwaniem pracy, jest spokojny o przyszłość. Co więcej, Japończycy, w odróżnieniu od Amerykanów, nie mają rywalizacji we krwi, konkurują tylko o miejsca w hierarchii danej korporacji, a w ramach tej korporacji nigdzie się nie podzieją. Japończycy bardzo długo trzymali się swojego tradycyjnego trybu życia, nie dopuszczali do siebie fast foodu.
Tłumaczenie maszynowe
— Aleksandrze Mychajłowiczu, proszę opowiedzieć, czym jest epigenetyka? — Epigenetyka to nowy kierunek w badaniach medyczno-biologicznych, który bada zmiany aktywności genów, niezwiązane ze zmianami ich struktury. Czyli z mutacjami. Na przykład pod wpływem promieniowania coś ulega uszkodzeniu i powstaje mutacja. Wiadomo już, że wiele negatywnych skutków dla zdrowia wiąże się nie z mutacjami, a z epimutacjami: geny pozostają takie, jakie były, ale dzięki pewnym przemianom chemicznym albo pracują, albo nie pracują, niczym w jakichś urządzeniach ON i OFF. Geny zawsze się przebudowują, są bardzo wrażliwe na wszelkie zmiany otoczenia, a zmiany mogą prowadzić do tego, że te przełączenia będą albo pozytywne, albo negatywne. Właśnie to jest epigenetyka. — W Państwa Instytucie działa klinika eksperymentalno-biologiczna (wiwarium). O czym mówią badania? — Badamy proces starzenia, aby mu przeciwdziałać. Aby wynaleźć środki przeciwdziałające starzeniu, trzeba je opracować i przeprowadzić odpowiednie eksperymenty. Na ludziach się ich nie przeprowadza, czyli z definicji nie możemy tego robić. W naszym instytucie jest wiwarium, gdzie żyją szczury i myszy, i właśnie na nich przeprowadzamy doświadczenia. Te zwierzęta żyją 30—40 razy krócej niż ludzie, a poza tym nie można ich pytać, czy podoba im się to, co się z nimi dzieje. Chociaż obecnie w każdym instytucie są komisje etyczne i jeśli ktoś przeprowadza eksperymenty zbyt okrutnie, to nie pogłaszczą go za to po głowie. Obecnie sytuacja materialna w naszym instytucie jest tak zła, że nawet szczury i myszy są dla nas luksusem. Kosztują dużo, trzeba je normalnie karmić, potrzebna jest karma, a ta jest obecnie bardzo niskiej jakości, zresztą nawet na nią brakuje pieniędzy. Dlatego z powodu takiego finansowania wielu przechodzi na badania muszek owocówek — są małe, praktycznie nie wymagają żadnych kosztów. Zatem w naszym laboratorium pracujemy w dwóch kierunkach: obserwacja ludzi oraz badania na muszkach owocówkach. Na muszkach testujemy środki, które proponuje się w celu wydłużenia życia lub przeciwdziałania chorobom zależnie od wieku. Ta muszka w normie żyje 70 dni, a człowiek — 70 lat. Choć biologicznie bardzo się różnimy, jednak charakter wymierania muszek owocówek jest bardzo podobny do ludzkiego wymierania. Czyli najbardziej globalny proces, który się z nami dzieje — starzenie — jest uniwersalny dla wszystkich istot żywych. — Czy długość życia zależy od genów? — Geny dają człowiekowi potencjał, ile może przeżyć. Jeśli człowiek ma krewnych długowiecznych, to znaczy, że prawdopodobnie też przeżyje długo. Długość życia zależy od genetyki średnio w 20 %, a od stylu życia w 30—40 %. U nas na Ukrainie 14 % mężczyzn — co szósty do 40 roku życia — umiera z powodu nieszczęśliwych wypadków i samobójstw. W krajach zachodnich różnica między długością życia mężczyzn i kobiet wynosi 5—6 lat, u nas — 12. Kobiety średnio żyją 74 lata, a mężczyźni — 62. Tak ogromna różnica tłumaczy się nie genami, a tym, że nasi mężczyźni nie prowadzą zdrowego trybu życia, w odróżnieniu od Europejczyków. — A co z poszukiwaniami genu, który wydłuża życie? — W ludzkim organizmie wszystko jest zrównoważone. Jeśli na coś radykalnie wpływamy, to wpływamy od razu na cały organizm. Jeśli będziemy w stanie wydłużyć długość życia, to możliwe, że coś w nim będzie funkcjonować gorzej. Istnieje pewien gen — insulinopodobny czynnik wzrostu, od niego bardzo zależy, jak będą się rozmnażać komórki: jeśli jest go dużo, zaczynają intensywnie się dzielić. Na pierwszy rzut oka to dobrze — człowiek będzie się starzał, a u niego będą rozmnażać się młode komórki. Zaczęto przeprowadzać takie doświadczenia na zwierzętach. Ale w organizmie wszystko jest zrównoważone: jeśli intensywnie rozmnażają się komórki, to poprawia się proces regeneracji, ale powstają choroby onkologiczne. Niezwykle trudno jest ingerować w to, co stworzyła matka natura, ponieważ możemy zaszkodzić organizmowi. Jednak nie oznacza to, że za dziesięć lub sto lat nie będziemy w stanie wydłużyć ludzkiego życia. — Mówi się, że dla długowieczności bardzo ważny jest pełnowartościowy sen. Jak go określić? — Jest powiedzenie: „Lekarstwo od trucizny różni się tylko dawką”. Dotyczy to także snu. Na przykład człowiek przyzwyczaił się spać po 8 godzin i jest mu komfortowo. Jeśli będzie stale spał po 6 godzin, będzie u niego powstawało napięcie psychoemocjonalne, stresy, jeśli zaś ten człowiek będzie spał 10 godzin, to też będzie miało negatywne skutki dla zdrowia. Niezbędna jest norma snu, chociaż jest ona bardzo indywidualna. Napoleon spał 4 godziny na dobę, a są ludzie, którym potrzeba 10 godzin — to ich fizjologiczna norma. Człowiek samodzielnie określa dla siebie minimalną normę dla odpoczynku i produktywnej pracy. Jej (normy) nie warto przekraczać. Należy tak strukturyzować swój dzień pracy, aby codziennie była mniej więcej taka sama liczba godzin snu, a nie tak: w dni powszednie człowiek śpi po 6 godzin, a w weekendy — po 12. Praktycznie zawsze można wcześniej kłaść się spać, ale każdy ma swoją „wymówkę”: „Tak się przyzwyczaiłem, nie mam czasu”, i człowiek zazwyczaj na wieczór odkłada jakieś nieobowiązkowe sprawy, bez których całkowicie można się obejść. — Jak Pan odnosi się do podziału na „sowy” i „skowronki” oraz snu dziennego? — Podział na „sowy” i „skowronki” jest absolutnie uzasadniony. Swoją drogą, nasza cywilizacja to cywilizacja skowronków, bo wszyscy muszą do godziny 9. być w pracy. Jeśli człowiek jest sową, to dla niego jest to poważny problem fizjologiczny, bo właśnie przez to powstaje wiele chorób. Obecnie w Ameryce do 30 % ludzi pracuje w nocy. To katastrofa dla zdrowia. Ci ludzie pracują dwa-trzy lata i koniec — są emerytami, bo mają straszne wyczerpanie organizmu. Kiedy ludzie pracują na nocne zmiany, mogą nie rozumieć i nie odczuwać negatywnego wpływu, a potem, nadszarpnąwszy zdrowie, odzyskać je jest niezwykle trudno. Popieram sen dzienny. Kiedy w weekendy jestem w domu, w dzień na odpoczynek wystarcza mi 30—40 minut. Są badania — fenomen „diety śródziemnomorskiej” — u ludzi, którzy żyją w krajach południowo-śródziemnomorskich (południe Francji, Włochy, Grecja), jest o wiele niższy poziom chorób układu krążenia niż u mieszkańców innych regionów. I jednym z wyjaśnień jest to, że u nich do tej pory jest sjesta. Ale ten fenomen nie ma naukowych potwierdzeń. — Aleksandrze Mychajłowiczu, gdzie na Ukrainie jest najwięcej długowiecznych ludzi? — Jakość warunków ekologicznych i socjalnych jest przede wszystkim ważna dla młodych. Tam, gdzie są one niezadowalające, szybciej będą umierać młodzi ludzie w wieku produkcyjnym. Jeśli człowiek ma ponad 80 lat, to od tych czynników mało zależy. Dlatego długowiecznych ludzi jest mniej więcej tyle samo we wszystkich obwodach Ukrainy, niezależnie od środowiska ekologicznego. Największą długość życia miał Hryhorij Nestor, który żył w obwodzie lwowskim w górach. Miał 115 lat, kiedy zmarł. — Jakie są jego recepty na długowieczność? — Żył w dużej rodzinie. A dla człowieka bardzo ważny jest komfort psychiczny. Są takie badania, że w regionach górskich, w szczególności w Abchazji, na tysiąc osób przypada dziesięciokrotnie większa liczba długowiecznych ludzi. Najpierwszą receptą na ich długowieczność jest aktywny ruch, ponieważ stale chodzą. Po drugie, odżywianie. Po trzecie, tradycje. Ludzie żyją w dużych, przyjaznych rodzinach, gdzie ich szanują, słuchają ich i radzą się ich,
— pojawił się on w tym kraju nie tak dawno. Młody człowiek zaniża swój wiek, a kiedy ma ponad 90 lat — przeciwnie, lubi dodawać sobie liczbę przeżytych lat. Nazywa się to starczym kokietowaniem. Okazało się, że jest ono rozpowszechnione wśród Japończyków, to znaczy sztucznie zwiększają oni liczbę długowiecznych osób w swoich rejonach, aby otrzymać określone środki finansowe. — Czy rzeczywiście pojawił się syndrom przedwczesnego starzenia? — U ludzi zaczęły przejawiać się te choroby, które wcześniej były przypisane tylko ludziom w podeszłym wieku. Obecnie „młodnieje” rak, zespół metaboliczny, choroby kardiologiczne. Jest to związane ze stylem życia, pogorszeniem stanu ekologicznego i poprawą (ilościową, a nie jakościową!) odżywiania. Dla mało ruchliwego człowieka tak ogromna ilość pożywienia to bomba. Obecnie człowiek otrzymuje nadmierną ilość kalorii, to znaczy zdecydowana większość się przejada. Wydłużenie życia to KOR (kaloryczne ograniczenie racji żywnościowych). W Ukrainie odżywianie w wielu przypadkach jest bardziej jakościowe niż, powiedzmy, w USA. Tam jest o wiele więcej „nieżywego” jedzenia, na przykład truskawki czy pomidory nie mają właściwego im w naszych stronach smaku i zapachu. Ponadto, jeśli porównywać Kijów i Moskwę, to ukraińska stolica jest o wiele bardziej komfortowa, mamy wiele alternatyw dla McDonalda, gdzie można normalnie i zdrowo zjeść. Chipsy i coca-cola są niezwykle szkodliwe dla organizmu. — Obecnie na świecie panuje moda na zdrowy styl życia. Czy w Ukrainie ona istnieje? — W Ameryce i Europie ludzie pracy intelektualnej bardzo dbają o swój styl życia, spożywają mało alkoholu, jedzą zdrową żywność i dużo się ruszają. U nas występuje rozwarstwienie na bogatych i biednych, a u nich rozwarstwienie według stylu życia: to albo ci, którzy wyznają kult zdrowego ciała, albo miłośnicy fast foodów. Na przykład w Holandii praktycznie wszyscy jeżdżą na rowerach. Holendrzy są szczupli, wysportowani. To ludzie, którzy osiągnęli pewien poziom świadomości. Zauważyłem, że u tak zwanego biurowego planktonu pojawiła się tradycja: w każdy piątek pracownicy w dużych ilościach piją piwo, w ten sposób zdejmując stres z powodu nudnej i napiętej pracy. Dlatego dzisiaj nawet młodzi chłopcy mają „piwne brzuchy”. — Ołeksandrze Mychajłowiczu, jakie recepty na silnego ducha i dobry nastrój poleci Pan czytelnikom „Słowa Proświty”? — Trzeba umiarkowanie się odżywiać, używać mniej przypraw smakowych, które pobudzają apetyt. Warto wykorzystywać wszystkie możliwości, by chodzić pieszo, nie radzę jeździć samochodami, a korzystać z roweru. Nie trzeba wpędzać się w depresję, istnieje nawet taki termin — zanurzenie w chorobę, kiedy człowiekowi jest źle, a on robi sobie jeszcze gorzej. Jeśli człowiek wpada w depresję, obniża mu się odporność i może zachorować. Jeśli chcemy być zdrowi, trzeba zaprowadzić porządek w głowie i sercu. Należy być optymistą i nawet jeśli w życiu są jakieś niepowodzenia, trzeba znajdować sposoby na poprawę życiowej kondycji. Rozmawiała Natalia ANTONIUK Zdjęcia autora Jak zachować aktywną długowieczność, silne zdrowie i jasny umysł na długie lata? Warunki czy zasady długiego życia, prawidłowe odżywianie czy stan ducha? O tym czytelnikom „Słowa Proświty” opowiada kierownik laboratorium epigenetyki Instytutu Gerontologii im. D. F. Czebotariowa Narodowej Akademii Nauk Medycznych Ukrainy, doktor nauk medycznych Ołeksandr WAJSERMAN. A ponadto zapewnia nas — poszukiwania genu długowieczności, którymi zajmują się naukowcy z całego świata, są na razie bezskuteczne.
Tłumaczenie maszynowe
Nadia KYRIAN. Ludową kulinarią od dawna interesowali się badacze dziedzictwa kulturowego i obyczajów Ukraińców. W XIX i na początku XX wieku kuchnię ukraińską opisali M. Markewycz, P. Czubynski, Chw. Wowk, W. Hnatiuk i inni. Cenne informacje o odżywianiu Ukraińców zawierały się w niektórych artykułach, napisanych według pierwszego programu etnograficznego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, utworzonego w 1845 roku. Wśród nich praca Akima Kaniewskiego, opublikowana w 1855 r. w „Połtawskich gubernskich wiedomostiach” pt. „Nieskolko zamietok o narodnoj piszczie w Zołotonoszskom ujezdzie”. Podobne materiały drukowały czasopisma etnograficzne i literacko-historyczne „Etnograficzeskoje obozrienije”, „Ziwaya starina”, „Kijewskaja Starina”, „Kijewskije gubernskije wiedomosti”, „Sbornik Chersonskogo ziemstwa”, „Połtawskije gubernskije wiedomosti”, różne gazety itp. Jednak etnografowie XIX wieku pozostawili tylko pojedyncze opracowania o ludowej kulinarnej sztuce, nie było żadnej pracy uogólniającej. Pierwszą obszerną książką kucharską, w której zebrano tysiąc przepisów kuchni narodowej z różnych rejonów Ukrainy i wykorzystano materiały poprzednich badaczy, była praca Z. Kłynoweckiej „Strawy j napytky na Ukraini” (Kijów—Lwów, 1913). Ogólnie rzecz biorąc, liczba ówczesnych prac poświęconych odżywianiu Ukraińców jest niewielka. Później, w latach 1960—70, ukazały się zbiory przepisów kulinarnych „Ukrainśki strawy” (Kijów, 1960), „Ukrainśka kuchnia” (Kijów, 1974), „Suczasna ukrainśka kuchnia” (Kijów, 1974), badania L. Artiuch „Ukrainśka narodna kulinarija” (Kijów, 1977), „Ukrainśka starodawnia kuchnia” (opracowała T. Szpakowśka), (Kijów, 1993). W 2006 roku w wydawnictwie „Baltija-druk” ukazała się książka „Tradycijna ukrainśka kuchnia w narodnomu kalendari”, gdzie podano około 300 przepisów od XVIII wieku do naszych dni. Jej autorką jest Lidia Fedoriwna Artiuch, wiodąca pracowniczka naukowa Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, kandydatka nauk historycznych. Jednak sztuka kulinarna Ukraińców jest tak różnorodna, że badacze mają szerokie pole do popisu. W każdym rejonie, miasteczku czy wsi są swoje przepisy i sekrety. Nawet najpopularniejsze potrawy — barszcz, wareniki, gołąbki, wypieki, napoje itp. w każdej miejscowości, a nawet u każdej gospodyni, czymś się różnią. Znany krajoznawca, dziennikarz Mykoła Sawczuk w książce „Z kulinarnoho mynuloho Kołomyjszczyny” (MPP „Tala”, 2010) pisze: „Najmniej zbadaną dziedziną lokalnego krajoznawstwa pozostaje obyczajowość naszych przodków, w tym także tradycje kulinarne wsi, miasteczek i miast. Informacje dotyczące tego, czym odżywiano się w dawnych czasach, jak nazywano potrawy i jak je przygotowywano, trzeba zbierać po okruszku”. Jedzenie może być lekarstwem i trucizną. Ponieważ obecnie z powodu szkodliwych dodatków mamy wiele problemów ze zdrowiem, odrodzenie tradycyjnej kuchni ukraińskiej i zdrowego odżywiania jest bardzo ważne. Niski ukłon dla ludzi, którzy podejmują się tej niezwykle potrzebnej sprawy i zapisują tradycje kulinarne swojej miejscowości. W 2010 roku w Kołomyi ukazała się książka Marii Wasylchuk-Kobylianśkiej „Klucziwśke mołoko ta inszi strawy”. Maria Wasylchuk urodziła się w huculskiej wsi Wełykyj Klucziw, położonej 12 kilometrów od Kołomyi, w 1945 roku. Jej mama i babcia dobrze gotowały i piekły, jak większość miejscowych gospodyń. Od nich nauczyła się tego również Maria. Ukończyła Śniatyńskie Technikum Rolnicze, a później wydział filologiczny Uniwersytetu w Czerniowcach. Jej syn Mykoła Wasylchuk jest naukowcem, pisarzem, kandydatem nauk filologicznych. Pani Maria przez długi czas pracowała w swoim zawodzie — jako agronom, nauczycielka, bibliotekarka. Ale przygotowywanie potraw zawsze było dla niej nie tylko życiową potrzebą, ale i ulubionym zajęciem. Dlatego postanowiła uratować od zapomnienia dawne przepisy Wełykoho Klucziwa i dać im nowe życie. Klucziwskie potrawy są smaczne, pożywne, nieskomplikowane w przygotowaniu, a co najważniejsze — niezbędne składniki prawie zawsze są pod ręką u każdej gospodyni. W Wełykim Klucziwie bardzo popularne są potrawy z produktów mlecznych. „Tych składników nie żałują — pisze Mykoła Sawczuk — i jeśli już gotują biały barszcz, to wlewają do niego trzy litry śmietany, albo kosiarzom na szybko gospodyni przygotuje głęboką miskę śmietany z pokrojonymi jajkami, i nie znajdziesz tak jakościowego i pożywnego posiłku w żadnej restauracji”. Szeroką sławę w regionie zdobyło klucziwskie mleko. Spróbujcie je przygotować, a także niektóre inne potrawy z kulinarnego notatnika pani Marii. KLUCZIWSKIE MLEKO. Mleko przecedzić przez trzy warstwy gazy, wlać do pięciolitrowego garnka. Zagotować i gotować na bardzo słabym ogniu, dopóki nie stanie się odrobinę brązowawe — prażone. Dobrze jest to robić w piekarniku lub wiejskim piecu, gdzie mleko przetrzymuje się dwie-trzy godziny. Wtedy na jego powierzchni tworzy się gruba pianka i tłuszcz. Mleko ostudzić do temperatury pokojowej, dodać do niego szklankę śmietany; wymieszać i pozostawić w ciepłym miejscu, aby zgęstniało i skwaśniało. Do mleka włożyć ser białymi kawałkami (musi być dobrze odgrzany i odciśnięty). Potrawę spożywa się samą, podaje z kuleszą lub różnorodnym pieczywem. Produkty: 3 litry świeżego mleka, 1 szklanka domowej śmietany, 1 litrowy słoik domowego sera. FASOLA BRĄZOWA Z BURACZKIEM, PODGRZYBKAMI I CEBULĄ. Fasolę namoczyć w wodzie na 8 godzin, ugotować, przepuścić przez maszynkę do mięsa, posolić (jedna trzecia całej soli), dodać utarty czosnek. Olej zagotować. Burak pokroić w kostkę, dodać 30 gramów (1 łyżkę stołową oleju). Do opieniek dodać 30 gramów oleju i utarty ząbek czosnku. Resztę oleju dodać do fasoli i starannie wymieszać. Cebulę zetrzeć na drobnej tarce i dodać ocet. Wszystkie trzy składniki potrawy przygotowuje się w oddzielnych naczyniach. Potrawę układa się w kwadratowym półmisku. Wszystkie składniki dzieli się na trzy części i układa warstwami: fasola, opieńki, burak itd. Ostatnią warstwę posypuje się cebulą z octem. Spożywa się jako zimną przekąskę. Możliwy wariant potrawy z dodatkiem śledzia. Produkty: 200 gramów brązowej fasoli, 200 gramów gotowanego buraka, 200 gramów marynowanych opieniek, 1 duża cebula, 100 gramów oleju, 0,5 łyżki stołowej soli, 3 małe ząbki czosnku, 0,5 łyżeczki octu. „SZYBKA” KISZONA KAPUSTA. Kapustę pokroić na szatkownicy. Wszystkie składniki, oprócz kapusty, przegotować z wodą przez 5 minut, a następnie ostudzić do ciepłego stanu i zalać kapustę ułożoną w słoiku. Postawić w ciepłym miejscu. Można spożywać już po trzech godzinach. Produkty: 1 kilogram posiekanej kapusty, 1 szklanka wody, 0,5 szklanki cukru, 3 łyżki stołowe octu, 3 liście laurowe, 6 ziaren czarnego pieprzu. BARSZCZ DZEROWY. Burak pokroić w słupki o wymiarach około 1x1 centymetr i ugotować w wodzie. Dzer (serwatkę) podgrzać i doprowadzić do wrzenia, dodać ugotowany burak i ponownie doprowadzić do wrzenia. Masło wymieszać z solą i mąką oraz podgrzać do wrzenia. Do garnka z burakami i dzerem dodać rozgrzane masło, mąkę, sól. Śmietanę podgrzać oddzielnie, doprowadzając ją do wrzenia, a następnie dodać do barszczu. Barszcz podaje się jako dodatek do ziemniaków ze skwarkami. Produkty: 1 niewielki burak stołowy, 2 litry serwatki, 200 gramów śmietany, 1 łyżka stołowa masła, 1 łyżeczka soli, 1 łyżeczka białej mąki.
CZUFREJ Kapustę udusić ze smalcem, masłem lub śmietaną. Do duszonej kapusty dodać mąkę, sól, jajko i zagnieść ciasto. Zrobić dwa okrągłe placki i położyć je na wysmarowanej smalcem blasze (formie). Aby placki były równe i gładkie, ich wierzch wyrównać ręką zwilżoną wodą. Placki włożyć do piekarnika i piec około 30 minut. Czufrej je się z barszczem. Produkty: 200 gramów kapusty kiszonej, 300 gramów świeżej kapusty, 150 gramów smalcu, masła lub śmietany, 1 marchew, 100 gramów mąki kukurydzianej drobnego przemiału, 1 łyżeczka soli, 1 jajko. SIEŃKA SKOROMNA Rozbić jajka, wymieszać je z twarogiem. Na rozgrzaną patelnię położyć masło. Mleko wymieszać z mąką, dodać jajka z twarogiem, a także sól, cukier, pieprz. Otrzymaną masę wylać na rozgrzaną patelnię. Gotować na słabym ogniu do gotowości, stale mieszając. Najlepiej sieńka wychodzi w piekarniku — rumiana, puszysta. Produkty: 3 jajka, 5 łyżek stołowych domowego solonego twarogu, 1 łyżka stołowa białej mąki, 50 gramów świeżego słodkiego mleka, 20 gramów masła, 1 łyżka stołowa smalcu, cukier, sól, pieprz ziołowy do smaku.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen CYMBALIUK, obwód rówieński
Pod koniec lat 30. XX wieku we lwowskiej drukarni „Nowoczasna” (pasaż Mikołiasza) ukazała się książeczka „Świąteczne i bożonarodzeniowe potrawy”, która miała stać się książką kucharską na stałe leżącą na stole ukraińskich gospodyń. Jednak ze względu na niewielki nakład, który autorka Hanna Onyszkewycz zamówiła za własne pieniądze, wydanie nie zostało rozpowszechnione. Mimo to to, o czym marzyła Hanna Onyszkewycz ponad 70 lat temu, spełniło się dziś dzięki starszemu wykładowcy Rówieńskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego, śpiewaczce, laureatce ogólnoukraińskich i międzynarodowych konkursów Halynie POPOWYCZ SZWYDKIW.
— Los tej książki jest ciekawy — opowiada Halyna Popowycz-Szwydkiw —
przynajmniej imienia autorki Anny Onyszkewycz nie udało mi się, mimo moich poszukiwań, „odtajnić”. Najprawdopodobniej pochodziła z rodziny duchownych, była znakomitą znawczynią sztuki kulinarnej, głęboko wierzącą osobą, która gorliwie zachowywała ukraińskie tradycje. Zbierała dawne receptury na świąteczne stoły, sama według nich gotowała i dzieliła się doświadczeniem z innymi. Wydanie książeczki „Świąteczno-wigilijne i bożonarodzeniowe potrawy” miało właśnie taki cel… Jeden egzemplarz tego zbioru przepisów trafił do mojej babci Jelizawiety Hołońko, żony prawosławnego duchownego, i ona, podczas postu lub przygotowując się do wigilii, korzystała z rad zawartych w tej książce. Przy tym nie tylko kulinarnych (w przygotowaniu różnorodnych kompotów, pierogów, makowców, zawijańców, zimnej ryby, barszczów, zup — niezwykle smacznych, a zarazem prostych w przygotowaniu), lecz także duchowych, bo na kartach książki można było przeczytać zarówno kolędy, jak i szczedriwki oraz modlitwy. Tę książkę przekazywano z rodziny do rodziny, z pokolenia na pokolenie. Obecnie trafiła ona do mnie. Niestety, dziś nie wszystkie strony są w należytym stanie. Pojawiła się więc myśl o wydaniu autentycznym. Jestem szczęśliwa, że dzięki wsparciu TOV „Ostrogski Zakład Wód Mineralnych” oraz wydawcy Ołeha Zenia udało się zrealizować ten zamiar. Co więcej, nowe wydanie wyszło jako prezentowe, gdyż wzbogacono je o świąteczne pocztówki bożonarodzeniowe. A także o szczedriwki-kolędy z nutami. Duch książki pozostał jednak taki sam jak w poprzednim wydaniu — przesiąknięty wiekami i tradycjami. Prezentacja „Świąteczno-wigilijnych i bożonarodzeniowych potraw” Anny Onyszkewycz pod redakcją Haliny Popowycz-Szwydkiw odbyła się w Równieńskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym. Zgromadziło się na niej tyle zainteresowanych ludzi, że nie wszystkim wystarczyło książek przeznaczonych na prezentację. A to, jak zauważył redaktor i redaktor naukowy, jest pierwszą oznaką tego, że w przyszłości książka będzie wymagać już nie tysięcznego, lecz wielotysięcznego nakładu.
Tłumaczenie maszynowe
Obecnie w każdym kiosku z prasą można łatwo znaleźć kilkanaście wydawnictw w rodzaju „Zielnik”, „Ludowe przepisy”, „Uzdrowiciel” czy coś podobnego. Niestety, nie wszystkie są równie wartościowe: ktoś poważnie pracuje w tej dziedzinie, a ktoś po prostu zarabia na modnym temacie. Ale nawet wśród tej różnorodności nie ginie czasopismo, które właściwie zapoczątkowało temat etnomedycyny — gazeta „Ludowy Lekarz Ukrainy” (w swoim czasie nawet niezapomniany Oles Honczar nazwał ją „…naprawdę wyjątkowym wydawnictwem, i naprawdę ludowym…”). Ukazuje się od 1991 r. — początkowo jako dodatek do gazety „Słowo Proświty”, a od 1994 r. już jako samodzielne wydawnictwo. O tym, czy trudno przez długi czas utrzymywać stałe zainteresowanie czytelników i jak ukraińskiej gazecie udaje się przetrwać na tych terenach, rozmawiamy z redaktor „NLU” Ludmyłą Aldabajewą.
— Pani Ludmyło, „Ludowy Lekarz Ukrainy” wyraźnie różni się od wielu wydawnictw o podobnym profilu, które sięgają po magię, czarownictwo, reklamują różnych „uzdrowicieli” i „rodowe wieszczki”… — Od samego początku powstania gazety bardzo wysoko postawił poprzeczkę jej pierwszy redaktor (który właśnie stworzył „NLU”) Anatolij Żurawski. Kiedy zwracano mu uwagę, że w gazecie, rzekomo, jest za dużo rozpraw naukowych, a za mało praktycznych porad, Anatolij Fedorowicz odpowiadał: „Ja robię gazetę, a nie książkę kucharską z przepisami…” Dążył do odejścia od ówcześnie panującego poglądu na medycynę ludową jako na zabobony i przesądy, a traktował ją jako część duchowego dziedzictwa narodu ukraińskiego i chętniej posługiwał się terminem etnomedycyna. Niestety, Anatolij Żurawski odszedł od nas nieodwracalnie wcześnie, ale także kolejny redaktor — poeta i pisarz Walentyn Hrabowski — nie odstąpił od wytyczonego przez siebie kierunku. — Krąży opinia, że wzmożone zainteresowanie ludowymi metodami leczenia wywołane jest rozczarowaniem oficjalną medycyną. Człowiekowi właściwa jest wiara w cud — w taką swoistą cudowną pigułkę, która od razu przywróci zdrowie.
A jeśli cud się nie zdarza — szuka innej drogi… — Znaczna część ludzi ma dość utylitarne podejście do leczenia, a większość współczesnych wydawnictw ich w tym popiera. Na przykład bolą stawy — natrzyj maścią, kręci się w głowie — wypij nalewkę… I żadnej próby, by zrozumieć, skąd dokładnie wzięła się choroba, jakie „rozchwianie” duszy i ciała doprowadziło do „awarii w programie”, a w konsekwencji — do niedomagania, co i jak trzeba zmienić w swoim życiu, aby być zdrowym ciałem i duszą. — Ale to przecież trudne! — A innej drogi nie ma. Jak nie ma „cudownej pigułki”, tak nie istnieje też „cudowny tybetański przepis” czy prastare zielarskie ziele, które od razu postawi na nogi. Zdrowie to codzienna praca nad sobą, harmonia człowieka z otaczającym światem, czystość ciała i duszy. A lecznicze zioła, które wchłonęły siłę ojczystej ziemi, pomogą nam w tym. I jeszcze chciałoby się przypomnieć słowa sławnego akademika-fitoterapeuty, członka naszej redakcji Jewhena Towstuchy o tym, że przede wszystkim w organizmie trzeba „włączyć” odporność, a wtedy on sam zaczyna szukać dróg do wyzdrowienia. Koniecznie trzeba wsłuchać się w siebie.
— Aby zaszczepić takie poglądy na temat zdrowienia, trzeba prowadzić znaczną pracę oświatową. Kto pomaga Pani w tej sprawie? — Etnomedycyna to rzeczywiście duchowe dziedzictwo naszego narodu, które trzeba zbierać i zachowywać po odrobinie. Należy dokładniej zapoznać się z lekarstwami ukraińskiego kozactwa albo z materiałami wyprawy „Szlakami czumackimi” (zbieracz i redaktor A. S. Szkarban z Czerkaszczyzny), w których słychać echo jeszcze epoki trypolskiej, aby uświadomić sobie, że zawarty jest w nich całościowy system leczniczy i filozoficzny. Tą drogą idą od wielu lat nasi stali autorzy i wierni przyjaciele: J. S. Towstuch, profesor I. S. Czekman, który w swojej pracy skutecznie łączy medycynę oficjalną z fitoterapią, ludowi zielarze Iwan Prosianyk z Czernihowszczyzny, Julian Koniecznyj z Iwano-Frankiwszczyzny (obecnie, niestety, zmarły, ale jego dzieło kontynuuje syn Taras) i inni. Nie możemy nie wspomnieć także babci Marii Kowtun z Żytomierszczyzny, która również odeszła do wieczności — przeszedłszy piekło faszystowskich i stalinowskich obozów koncentracyjnych, zachowała do głębokiej starości jasną duszę i pragnienie niesienia pomocy ludziom. W ostatnich latach zwróciliśmy się ku nowemu i jeszcze słabo zbadanemu tematowi — funguterapii, leczeniu grzybami, i to jest nasz „smaczek”. Prowadzi „Stronę grzybową” entuzjastka swojej sprawy, pracownik naukowy obwodowego muzeum krajoznawczego L. H. Żurawska z Żytomierza. Wyobraźcie sobie tylko, ile grzybów rośnie na Ukrainie, ludzie je zbierają, oddają w punktach skupu, a potem te same grzyby sprzedają do Polski, Rumunii, a stamtąd przywożą nam je w postaci leków (tzw. BA-Di). A nasza ludność kupuje ten produkt za duże pieniądze. — Wśród wydawnictw poświęconych medycynie ludowej przeważają publikacje rosyjskojęzyczne, które ukazują się w sporych nakładach. „Ludowego lekarza Ukrainy” nie widać w kioskach, a jego nakład nie jest zbyt imponujący… — „Ludowy lekarz Ukrainy” rozprowadzany jest tylko w prenumeracie i do handlu detalicznego nie trafia. Zwiększenie nakładu wymaga reklamy, czyli, mówiąc współczesnym językiem, „rozkręcenia”, a to wymaga środków… Wychodzi więc na to, że u rosyjskojęzycznych „ljecziebnikow” i „traw nikow” sponsorzy się znajdują, a u ukraińskiego wydawnictwa — nie. Nasz założyciel — Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” ma ograniczone możliwości finansowe i my to rozumiemy. Jednak w Ukrainie jest wiele partii i fundacji, które w swoich nazwach używają słów „ukraiński”, „narodowy”, a jednak żaden z nich nie zainteresował się ukraińskim wydawnictwem. Ale kiedy czytelniczka z niemal całkowicie rosyjskojęzycznego południa Ukrainy pisze, że czyta naszą gazetę ze słownikiem, ale jednak czyta, to uważam, że nasza praca przynosi ludziom pożytek. Dlatego dziś jedynymi i najpewniejszymi sponsorami pozostają nasi czytelnicy, i mamy nakład odpowiedni do ich możliwości…
Wł. kor.
Tłumaczenie maszynowe
Koszt zamówienia prenumeraty
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
W «Katalogu wydawnictw prenumerowanych Ukrainy» na 2011 rok — strona 49, indeks 30051. Odpowiedzialność za rzetelność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Dział kultury Lesia KOWERZNIEWA 279-49-47 Dział pracy proświtańskiej Nadia KYRIAN Dział literatury Maria KUCZERENKO 270-55-57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor dyżurny Maria KUCZERENKO Korespondenci Natalia ANTONIUK, Ulana WOLYKOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10B, m. Kijów, 01001 Email: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrainy” w środę. Zam. nr 3301205 Nakład w lutym — 20 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 1 1 0 0 5 Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Redaktor naczelny: Liubov HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Liubov HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Zastępcy redaktora naczelnego:
Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji: Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Sekretarz odpowiedzialny: Iryna SZEWCZUK
Tłumaczenie maszynowe