Strona · s. 10strona oryginału ↗
ODDELEGOWANIE DO DZIECIŃSTWA
Слово Просвіти, №05 за 2011 рік
O ZDOBYCIE NARODOWEJ NAGRODY UKRAINY imienia TARASA SZEWCZENKI — Do Pana prawdziwe uznanie przyszło po trylogii “Dżury kozaka Szwajki”, która ujrzała światło dzienne w dziecięcym wydawnictwie “A-BA-BA-HA-ŁA-MA-HA”. Przyznam szczerze: przeczytałam wszystkie trzy książki o “Dżurach…” z wielkim zainteresowaniem, dziwiąc się samej sobie, wszak dawno wyszłam z wieku dziecięcego. Za mojego dzieciństwa nie było takich książek o historii ukraińskiego kozactwa, po prostu z wiadomych przyczyn nie mogły one ujrzeć światła dziennego. Wiem, że i droga tej trylogii do czytelnika była niełatwa. Jak przyszło Panu zostać pisarzem wewnętrznej emigracji? — To bardzo długa, chociaż i niezwykle typowa historia. Gdzieś w 1969 roku trafiłem na zamkniętą listę KC KPU jako ideowo niedojrzały młody poeta; dwa lata później kolega-pisarz napisał list do KGB, komitetu obwodowego partii oraz do organizacji pisarskiej, w którym sygnalizował: “Na Odeskim obwodowym radiu zasiadła grupa ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów na czele z najbardziej zaciekłym z nich Wołodymyrem Rutkiwskim”. Uratował mnie Borys Olijnyk. “Stary, — powiedział on, — musisz zniknąć na dwa-trzy lata, żeby o tobie zapomnieli…” — i pomógł poza konkursem wstąpić na moskiewskie wyższe kursy literackie. Jednak takie rzeczy ówcześni ideolodzy nie zapominali, więc to nie bardzo pomogło. Przed tymi, którzy nie chcieli wysługiwać się, były trzy drogi: walczyć z reżimem i trafić za kraty, zapić się i przedwcześnie odejść na tamten świat albo beznadziejnie pisać do szuflady. Początkowo wybrałem drugą drogę, potem, przestraszywszy się, że może ona doprowadzić do pierwszej, gwałtownie skręciłem na trzecią. — Od czego zaczął się powrót do ukraińskiego czytelnika? — A ja nigdy się od niego nie odwracałem. Nawet wtedy, kiedy odmówiono mi wydania moich książek. Dzięki Bogu, wystarczyło mi rozumu, by nie robić z tego dożywotniej tragedii, a samodzielnie przetłumaczyć teksty na język rosyjski i zawieźć je do Moskwy. I tam je wydano. Wtedy ja, wróciwszy z tymi książkami do Kijowa, rzuciłem nimi o redaktorski stół: “Oto utwory, które odrzuciliście jako ideowo i artystycznie niedoskonałe, ujrzały światło dzienne w moskiewskim wydawnictwie. Więc na jakiej podstawie odmawiacie mi?”. Redaktor, obecnie już nieżyjący, przekartkował je i powiedział: “To w czym rzecz? Oto teraz zawołam chłopaków-tłumaczy i oni natychmiast…” — “Nie trzeba tłumaczy, — odciąłem. — Te książki były przetłumaczone z ukraińskiego i ja jedynie naniosłem niezbędne poprawki, zrobione przez moskiewskich redaktorów”. Słowem, trafiła kosa na kamień. I zamiast w 1983 czy 1984 roku, moje baśniowe powieści “Goście na miotle” ujrzały światło dzienne dopiero w 1987. — Być może już zbrzydło to powiedzenie Antoine’a de Saint-Exupéry’ego o tym, że “wszyscy dorośli byli kiedyś dziećmi, tylko mało kto z nich o tym pamięta”, — jednak jest ono bardzo prawdziwe. Czy może Pan powiedzieć, że należy do tej szczęśliwej mniejszości? Jak często powraca Pan do swojej pierwszej pamięci, na ile jest Pan z nią związany, jakimi epizodami pozostała ona z Panem? Pamięta Pan ulubione książki swojego dzieciństwa? — Nie rozumiem, dlaczego to powiedzenie może zbrzydnąć. Dla mnie jest ono tak samo naturalne, jak nawyk witania się. Pierwsza pamięć… O niej już napisałem powieść “Poterczata”. A jeśli chodzi o książki, to dla nas, nauczycielskiej rodziny, były one taką zwyczajną rzeczą, jak chleb i woda. Pierwszą książką, oczywiście, był “Kobziarz”. Potem — “Osceola” Mayne Reida, “Bardzo dobrze” Kopylenki, “Desnę przekroczyły bataliony” Desniaka, “Lachtak” i “Szkuna „Kolumb”” Trubłainiego. Jak każde dziecko wojny, lubiłem czytać sceny batalistyczne. A jeszcze jakoś wpadła mi w ręce książka bez początku i końca, w której mowa była o wiedźmach. Od tego czasu baśniowa i historyczna tematyka stały się tymi dwoma skrzydłami, które do dziś trzymają mnie w literaturze. — Co skłoniło Pana do tematu ukraińskiego kozactwa u jego początków? — Każdy Ukrainiec wie, kim są Bohdan Chmielnicki, Iwan Wyhowski, Iwan Sirko — czyli kozaccy marszałkowie i generałowie. A czy wiemy, jak nazywali się ci, którzy stali u źródeł takiego światowo-historycznego zjawiska jak kozactwo? Co więcej — jakimi ci ludzie byli w dzieciństwie? Chciałem pokazać, jak nasi przodkowie bili się z wrogiem, jak potrafili przystosowywać się do zjawisk przyrody. Tak umiejętnie, że sami stawali się jej zjawiskiem… To nie było trudne. Wszak ja pochodzę z tej ziemi, gdzie to kozactwo się zaczynało. Przyznam, dotąd nie pisało mi się tak łatwo i, jeśli wolno tak powiedzieć, wesoło. Jakbym na cały rok otrzymał oddelegowanie do swojego dzieciństwa z jego wędrówkami po lasach i rozlewiskach, z jego łodziami płaskodennymi, z opowieściami o wilkołakach i wszelkiej innej czartowinie. — Natrafiłam w publikacjach na taką myśl: rzekomo w “Dżurach kozaka Szwajki” tak i nie doszło do długo oczekiwanego przemienienia Szwajki w wilkołaka — po prostu, jak się okazało, kozakom pomagali zwykłe oswojone wilki. A na oczekiwaniu tego przemienienia trzymała się przecież cała intryga utworu. Takie W tych dniach Komitet ds. przyznania Nagrody Szewczenkowskiej rozstrzyga losową kwestię — komu z najbardziej utalentowanych w tym roku pisane jest wysokie miano laureata. Wołodymyr RUTKIWSKI — jeden z pretendentów. Jego “Dżury kozaka Szwajki” już zdążyły stać się dla ukraińskich dzieci najulubieńszym bestsellerem.
fantasy na podstawie rzeczywistej jedynie wywołuje rozczarowanie czytelnika. Mówią, że nie wyszła ukraińska potteriada. — I Pan tak uważa? — Ja tak nie uważam. To opinia dorosłego krytyka. Mnie natomiast ciekawi, jak odbierają to dzieci? Co piszą Panu w swoich listach? — Nie rozumiem, skąd ci krytycy wzięli, że zamierzałem napisać właśnie fantasy? Nie, zamysł miałem bardziej znaczący — ukazać realne źródła tego niezwykłego zjawiska, pokazać, że nasi przodkowie-kozacy osiągnęli w sztukach walki taki poziom, którego nawet mity nie są w stanie pojąć. A co tam mity! Nawet my, ich niewdzięczni i leniwi wobec własnego losu potomkowie, w których krwi powinny jeszcze żyć kozackie geny, zdobyliśmy się jedynie na to, by nazwać sztukę walki naszych przodków charakternictwem. Dla mnie dziwna nie jest umiejętność naszych przodków do desperackiej i pomysłowej obrony, a to, że my, dla których hipnoza i tak zwane wschodnie sztuki walki są zjawiskiem powszednim, wzięliśmy na siebie niewdzięczne prawo odmówienia naszym przodkom prawa do posiadania tej sztuki. Co się tyczy tego, czy wyszła mi ukraińska potteriada, czy nie… Próbowano mi nawet udowodnić, że to naśladownictwo Pottera. Jednak pierwszą książkę „Dżury…” ukończyłem jeszcze w 1992 roku i opublikowałem w czasopiśmie „Odno kłasnyk” w 1995 roku, a pierwsza książka Potteriady ujrzała światło dzienne dopiero w 1997! Więc o jakim naśladownictwie mowa? Nie, moje „Dżury…” wyrosły na naszej wielostradalnej narodowej glebie. Jeśli chodzi o wilkołactwo, którego rzekomo nie wykorzystałem, to po co mi to? Zapytajmy pierwszego lepszego chłopca, co bardziej mu się podoba: być wilkołakiem i biegać samotnie po stepie, czy mieć obok tak silnego i wiernego towarzysza broni, jak potężny wilk? Na moich spotkaniach z dziećmi wszyscy niemal jednogłośnie głosowali za drugim wariantem. I cieszę się, że także wśród krytyków jest wielu takich, którzy podzielają moje zdanie. Wśród nich — Natalia Marczenko i Tetiana Szczerbaczenko, które przejęły na siebie większość krytycznych strzał wymierzonych w „Dżury…” — „Dżury kozaka Szwajki” ukazały się w wydawnictwie „A-BA-BA-HA-LA-MA-HA”, w którym każdy pisarz uważa za zaszczyt wydawanie książek, a artysta — ich ilustrowanie. Jak Panu pracowało się z tak skrupulatnym wydawcą, jak Iwan Małkowycz? — To Iwan Antonowycz jest skrupulatnym człowiekiem? Takiego marzyciela i pomysłodawcy jeszcze trzeba poszukać! Moim zdaniem Iwan Antonowycz mógłby zająć najwyższe szczeble hierarchii społecznej, jednak wybrał najbardziej beznadziejny segment społeczny i podniósł go na poziom europejski. Mimo wszystko ma Pan rację: pomimo swojej wyrafinowanej inteligencji, Iwan Antonowycz jest niezwykle profesjonalnym i wymagającym wydawcą. Od niego nie ukryje się najmniejsza skaza. Wiem, z jakim przerażeniem czekają na jego pojawienie się drukarze. Dla niego nie istnieją drobnostki — ani w szczegółach, ani w koncepcji utworu. I bardzo się cieszę, że nasze poglądy na literaturę dziecięcą jako na najważniejszy składnik wychowania nowego ukraińskiego pokolenia całkowicie się pokrywają. A jeszcze jestem mu wdzięczny za to, że jednak namówił mnie do napisania drugiej i trzeciej książki „Dżury kozaka Szwajki”. Choć wahałem się, bo każdy autor wie, jak to trudne — pisać kontynuację po tym, gdy całkowicie wyłożył się w poprzednim utworze. — Przed trylogią „Dżury kozaka Szwajki” była powieść „Storożowa zastawa”, która jawi mi się jako ogniwo pośrednie w Pana twórczym rozwoju. Jednak jest ona ciekawa już przez to, że zrywa zasłonę z wielkomocarstwowych mitów o „rosyjskich” bohaterach, w szczególności o Ilji Muromcu. Jakimi, że tak powiem, argumentami historycznymi kierował się Pan w tej kwestii? — Zamiar napisania o ukraińskim — właśnie ukraińskim! — bohaterze Ilji Muromcu pojawił się jeszcze w latach szkolnych, kiedy dowiedziałem się, że ten sławny człowiek pochowany jest w Ławrze Pieczerskiej w Kijowie. Już wtedy pomyślałem: dlaczego uważa się go za rosyjskiego bohatera, skoro walczył na ukraińskiej ziemi i jest w niej pochowany? Jednak przystąpić do tego tematu przez długi czas nie mogłem, bo w naszych narodowych źródłach nie znajdowałem ważkich świadectw dotyczących jego ukraińskiego pochodzenia. Zrobić to udało się dopiero w połowie lat 80., dzięki badaniom rosyjskich specjalistów. Niektórzy z nich wspominali nawet miejsce urodzenia Muromca — czy to z Wołynia, czy to z Czernihowszczyzny. Dopuszczali nawet, że Ilja może być nie tylko Muromcem, ale i Murowcem, czy Murowlaninem. To odkrycie zmusiło mnie do natychmiastowego zasiądnięcia do biurka. I gdzieś w 1986 roku ukończyłem powieść. I choć teraz nazywają ją najlepszym ukraińskim kryminałem, ujrzała światło dzienne dopiero po 15 latach, i to na mój koszt. W kolejce jest jej wznowienie. Swoją drogą, tutaj znowu nie mogę nie wspomnieć o Iwanie Małkowyczu. On sam zaproponował mi wznowienie tej powieści jeszcze jakieś dwa lata temu. Już i tekst był zredagowany, i ten sam niesamowity Maksym Pałenko zrobił prześliczne ilustracje do nich. Słowem, pozostało tylko wszystko to zawieźć do drukarni. I wtedy Iwan Antonowycz nagle zatrzymał proces wydawniczy. Wszystko przez tę samą jego niezwykłą wymagalność — mówiąc, że do „Dżur”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
