Strona · s. 12strona oryginału ↗
Bikownia i misja na „cmentarzu rozstrzelanych iluzji”
Слово Просвіти, №05 за 2012 рік
Iryna OLIJNYK, Kijów. Kwadratowe serce — w kwadratowym kole, w śmiertelnym kare padamy do ziemi. Wasyl Stus. Wydaje się, że pierwszy krok do wymarzonego przez Ukraińców przeznaczenia Artystycznego Arsenału jako ośrodka historii Ukrainy został zrobiony. Trzy żałobne dni pamięci ofiar wielkich głodów na Ukrainie rozszerzyły się o wspomnienie ofiar represji politycznych. Płaszczyzna ekspozycyjna projektu „Prawda ratuje od śmierci” tonęła w czerwonych jabłkach, migotała świecami, szlochała „requiem”, a wszyscy, którzy się tam znajdowali, szli wśród realnych eksponatów „drogą bólu”. Zapłonęła nadzieja, że w końcu zniknie utrwalony podział na tragedię miasta i wsi, ponieważ niedola zamęczonych Ukraińców nie znała granic i regionów, a była całościowym tworem represji politycznych, według definicji Wasyla Stusa, „zewnętrznej strefy” — ZSRR. Projekt zapoczątkowano z inicjatywy byłego prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki, co odrodziło nadzieję na to, że „ojciec chrzestny” Artystycznego Arsenału jednak doprowadzi do logicznego zakończenia te głęboko narodowe inicjatywy, za które naród Ukrainy wyraził mu w 2004 roku swoje zaufanie. Bo właśnie Ukaz Prezydenta Juszczenki z 17.05.2006 r. nr 400/2006 „O nadaniu Państwowemu historyczno-memoriałowemu rezerwatowi „Bikowniańskie mogiły” statusu narodowego” był pierwszym krokiem do ustanowienia historycznej sprawiedliwości wobec totalitarnych represji na Ukrainie. Tym bardziej, że czeka na dokończenie druga część kijowskiego Memoriału pamięci ofiar wielkich głodów. W ramach tych działań artysta ludowy Ukrainy Anatolij Hajdamaka przedstawił koncepcję projektu Memoriału pamięci ofiar totalitarnego reżimu „Cmentarz rozstrzelanych iluzji”. Anatolij Hajdamaka obdarzony jest zdumiewającą zdolnością wznoszenia metaforycznych struktur na historycznym tle bytu, które materializują się w konkretnych rzeczach. Teoretycy sztuki nazwali to zjawisko „poetyckim symbolizmem”, jednak, moim zdaniem, należy do niego dodać talent OBRAZOtwórczego reżysera, u którego siłą napędową procesu twórczego jest przede wszystkim pamięć genetyczna. Centrum „rozstrzelanych iluzji” jest tarcza strzelnicza. Ten obraz pochodzi z jego dzieciństwa. Według słów artysty, wyraźnie pamięta siebie od 4 roku życia, od momentu, kiedy sam był celem dla niemieckich samolotów, przed którymi chował się za drzewami. Zamiast niego celem stała się jego chata, płomień z której na zawsze odbił się w dziecięcych oczach, formując odpowiedni próg bólu „poetyckiego symbolizmu”. A jego ojciec, przechodząc wojnę radziecko-fińską i Wielką Wojnę Ojczyźnianą, nie zastrzelił ani jednego żołnierza, bo nie potrafił uczynić celem żywego człowieka. Może właśnie dlatego fiński snajper, który celował mu w głowę, trafił w ramię, zachowując rękę, która nie strzelała. Memoriał planowany jest na bazie kompleksu memoriałowego „Bikowniańskie mogiły”, którego autorami są Mykoła Kysłyj i Wołodymyr Czepełyk. W celu zachowania integralności obiektu filozoficzna koncepcja i struktura pierwszej części będzie rozwijana i pogłębiana. Przede wszystkim maksymalnie zostanie zachowane historyczno-dokumentalne otoczenie, naturalny krajobraz, który sam w sobie jest wymownym symbolem-świadkiem wydarzeń lat 1930—1940. Kompleks memoriałowy „Bikowniańskie mogiły” — miejsce masowych pochówków represjonowanej kijowskiej inteligencji lat 1930—1940. Ten teren został oficjalnie określony jako „specstrefa” dla tajnych pochówków w 1936 r. 20 marca 1937 r. Prezydium Kijowskiej Rady Miejskiej o godzinie 2 w nocy tajnym postanowieniem podjęło decyzję o przeznaczeniu ziemi na cele specjalne. Właśnie tutaj znaleźli swoje ostatnie schronienie skazani na rozstrzelanie w trybie pozasądowym, wyrok wobec których został wykonany w Kijowie. Kwiat ukraińskiego narodu: artyści, naukowcy, pisarze, przedstawiciele duchowieństwa doświadczali nieludzkich tortur w piwnicach NKWD (ul. Lipska 16), co jest bardzo symboliczne, ponieważ obecnie znajduje się tam Ukraiński Fundusz Kultury i Instytut Pamięci Narodowej, oraz w piwnicach obecnego Centrum Sztuki (ul. Instytucka). Wyroki na „wrogów ludu” wydawano nie personalnie, a „z listy”, przez sądy „trójki” i „dwójki”. W przededniu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej naród ukraiński doświadczył fizycznego wyniszczenia z rąk totalitarnej maszyny: wielki głód lat 1921—1933 wyniszczył ukraińską wieś, a represyjna stalinowska maszyna próbowała zetrzeć z powierzchni ziemi wolnomyślną ukraińską inteligencję. Kompleks memoriałowy znajduje się na „specstrefie” o powierzchni 4 ha, stanowiąc system znakowych symboli, które z kinematograficzną precyzją wizualizacji cyfr, faktów, sumy ludzkich losów mają na celu nie tylko uczczenie pamięci poległych i pochowanych na tym terenie. Oprócz panteonu (miejsca pochówku) Memoriał ma na celu pokazanie dwuwymiarowości przestrzeni: dusze poległych nie znikają na wieki, one znowu są tutaj, w tej przestrzeni, występując jako przestroga dla współczesnych poprzez połączenie różnych symboli. Ludzie, przedmioty, szyny, pociąg, platformy, płyty nagrobne, obeliski — ten „cmentarz rozstrzelanych iluzji” przekształca się w jednolity obrazowy strumień, dopełniany twórczą fantazją każdego, kto znajduje się w tym polu znaczeniowym, w ognisku tarcz strzelniczych. Kompleks memoriałowy zostanie „udźwiękowiony” poetyckimi wersami bojowników o niepodległą Ukrainę, wśród których są i ci, którzy prawdopodobnie pochowani są w Bikowni, jak na przykład: Słuchajcie szeptu igliwia na grzbietach i gwaru wiekowych wiatrów. Nie można zasłaniać współczesnym życiem życia tysiącleci. Mychajl Semenko. Pod linie celownika zostali postawieni przedstawiciele ukraińskiej inteligencji, którzy stali się wygodnymi celami, bo ich bronią była sztuka, nauka, słowo. Wśród nich fundator Akademii Sztuk profesor M. Bojczuk, metropolita W. Łypkiwski, pisarz J. Sawczenko, poeci M. Semenko i M. Skuba… Na dzień dzisiejszy znane są nazwiska 16 tys. osób. Po raz pierwszy informację o masowych pochówkach ujawniono w 1941 r. podczas niemieckiej okupacji jako zbrodnie bolszewickiego reżimu. Przed wejściem do Memoriału, na samym początku torów kolejowych, znajduje się ogromny kamień, gdzie wyryto słowa W. Symonenki, które są epigrafem do całego Kompleksu: Granitowe obeliski, jak meduzy, Pełzły, pełzły i opadły z sił. Na cmentarzu rozstrzelanych iluzji Już nie ma miejsca dla mogił. Miliardy wiar — zasypane w czarnoziem, Miliardy szczęść — rozwiane w proch…
Z tego miejsca ciągną się dwie długie drogi, które przecinają się w centrum placu pod kątem prostym, tworząc linie celownicze na ogromnej tarczy, będące jednocześnie drogami poprzez promienie radialne do koncentrycznych kręgów. Na nich chaotycznie rozmieszczone są kluczowe obiekty Kompleksu, które tworzą jednolite pole znaczeniowe — jako uogólniony obraz milionów zamordowanych, zakatowanych, rozstrzelanych. Poprzez wizualizację przestrzeni można przemyśleć i analizować wydarzenia z perspektywy czasu. Symboliczny system dróg zlewa się na centralnym placu, pokazując zdystansowaną pozycję współczesnego człowieka na tle historii, tworząc efekt obecności, dając możliwość każdemu pokonania tej drogi. Centralny plac widać ze wszystkich stron dzięki wysokiej dzwonnicy (ok. 30 m), utworzonej z metalowych fragmentów z 4 stron, w centrum której stoi „Stół Tryzny”. Na nim każdy może postawić świece, fotografie poległych, położyć kwiaty, czcząc tych, których dusze odeszły do nieba. Na drodze, która ciągnie się od trasy Browarskiej, stoi pociąg z tamtych lat jako symbol systemu represyjnego, który miażdżył ludzi. To właśnie on pcha platformy, do których podjeżdżają „Czarne wrony” (obraz ludzi, którzy dokonywali represji). „Czarne wrony” wykonane są z zbrojenia w formie zakratowanej przestrzeni. Tutaj działa zasada kompozycji dynamicznej: wydaje się, że sami znajdujemy się w jej centrum, a wokół jest bezwymiarowy świat, który trzyma nas w tym kręgu. Szyny stopniowo zagłębiają się w ziemię, aby w ten sposób wygodniej było dotrzeć do centralnego placu, a dalej na nich stoją już platformy z granitowymi płytami, na których zapisane są wszystkie znane nazwiska zakatowanych. Ostatnia platforma stoi na brzegu jeziora, gdzie kończy się droga, a w jeziorze zatopione są białe krzyże w kształcie ptaków, takich samych, jak przy wejściu. Na innej platformie znajdują się bezimienne płyty. W jednym z wagonów znajduje się prawdziwe obuwie, które zdjęto z poległych przed rozstrzelaniem. Wzdłuż tej drogi wznoszą się symboliczne figury-cele, które stopniowo zanurzają się i ostatecznie znikają w ziemi (tworzy się efekt ruchu). Koncentryczne koła — drogi wokół placu połączone są radialnymi ścieżkami w liczbie odpowiadającej międzynarodowym obiektom, jak wybuchy kul na tarczach. Główne drogi oraz koncentryczne koła pokryte są czerwonym odsiewem tłuczonej cegły, jak ogromna rana tej ziemi. Lecz mimo wszystko, totalitarny reżim nie zdołał pokonać wielowymiarowości niezależnego ducha wolnego człowieka, tych, którzy przede wszystkim liczyli się w tym świecie jako osobowości. Właśnie dlatego Memoriał musi dać odpowiedź na pytanie, które w imieniu Ukraińców sformułował Wasyl Symonenko: Gdzie teraz jesteście, kaci mojego narodu? Gdzie wielkość wasza, siła wasza gdzie? Na jasne zorze i na ciche wody Już czarna wasza złość nie spadnie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
