Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Odeski Caravaggio znów w centrum uwagi

Слово Просвіти, №05 за 2012 рік

Słynny włoski malarz Michelangelo da Caravaggio (właściwie Merisi) był na Ukrainie reprezentowany tylko jednym swoim dziełem — obrazem „Pojmanie Chrystusa”, który ma także drugi tytuł — „Pocałunek Judasza”. To płótno stanowiło ozdobę stałej ekspozycji Odeskiego Muzeum Sztuki Zachodniej i Wschodniej, wielokrotnie eksponowano je także na międzynarodowych wernisażach poświęconych twórczości twórcy realistycznego kierunku w malarstwie europejskim XVII wieku. Całemu światu obraz stał się znany po tym, jak w nocy z 1 na 2 sierpnia 2008 roku złodzieje wykradli go z muzeum. Płótno odnaleziono aż w Niemczech w czerwcu 2010 roku, a później, bardzo uszkodzone, zwrócono na Ukrainę. Od tego czasu odeski Caravaggio jest jedynie dowodem rzeczowym w sprawie karnej o kradzież, a historycy sztuki od czasu do czasu podnoszą kwestię, czy dzieło to jest oryginałem, autorskim powtórzeniem czy kopią. Zatem detektywistyczna historia trwa dalej, eksperci spierają się, a arcydzieło niszczeje w oczekiwaniu na konserwację. O tym porozmawiamy szczegółowiej dalej. Serhij SŁOBOŻANSKI, m. Odessa Detektywistyczna historia wciąż trwa. Szczegóły dotyczące zatrzymania przestępców, którzy ograbili odeskie muzeum, oraz wszczętej przeciwko nim sprawy karnej są już znane. W wyniku międzynarodowej operacji specjalnej zatrzymano dwóch Ukraińców i Rosjanina, którzy próbowali sprzedać skradziony obraz przez Internet. Choć prosili o azyl w Niemczech, odmówiono im tego i pod eskortą wydano ich z Berlina do Kijowa. Ogółem Zarząd Śledczy MSW Ukrainy wziął pod straż 20 osób, które uznaje się za uczestników międzynarodowej bandy złodziei antyków. Oprócz obrazu Caravaggia podejrzanym zarzuca się jeszcze 19 kradzieży z domów zamożnych Ukraińców. Nie pogardzili również mieniem Narodowego Komitetu Sportu Osób Niepełnosprawnych Ukrainy, wynosząc z ich biura komputery i sprzęt biurowy. Całkowita wysokość poniesionej szkody materialnej, łącznie z obrazem „Pocałunek Judasza”, wynosi 3 mln 624 tys. hrywien. Były minister spraw wewnętrznych Anatolij Mohyliow nazwał zatrzymanie członków tej bandy najgłośniejszą operacją specjalną resortu. Wszczęta przeciwko przestępczemu zgrupowaniu sprawa karna liczy 10 tomów. 10 października 2011 roku prokuratura Kijowa przekazała do sądu sprawę karną przeciwko pięciu osobom. Zarzuca się im naruszenie części 5 artykułu 185 Kodeksu karnego (kradzież), części 3 artykułu 28 (popełnienie przestępstwa przez grupę osób w ramach wcześniejszego porozumienia), części 2 artykułu 201 (przemyt). Maksymalna kara dla złodziei obrazu Caravaggia wynosi 12 lat pozbawienia wolności z konfiskatą przedmiotów przemytu i mienia. Takie skomplikowane sprawy sądy rozpatrują przez wiele miesięcy, a nawet lat. Właśnie to niepokoi właścicieli obrazu i historyków sztuki, ponieważ płótno trzeba odrestaurować, a wciąż pozostaje ono dowodem rzeczowym przestępstwa. Choć można było już dawno udokumentować je na taśmie fotograficznej i filmowej, a te materiały filmowe i fotograficzne wykorzystać w sądzie jako dowód. Wątpliwi eksperci krzyżują szpady Dziwne i przykre jest to, że właśnie w tych dniach, gdy obraz „Pojmanie Chrystusa. Pocałunek Judasza” faktycznie został aresztowany i jest niedostępny dla badań specjalistów, w prasie wybuchł szum, że to nie oryginał Caravaggia i nawet nie jego własna replika. Szczególnie zajadle opluwa to arcydzieło malarskie, będące własnością Ukrainy, zagraniczne media, zwłaszcza te, które nigdy nie przejawiały sympatii do naszego niepodległego państwa. A ponieważ wciąż znajdujemy się w głębokiej okupacji informacyjnej, to ukraińskim wydawnictwom nie pozostaje nic innego, jak powtarzać rozmaite zmyślenia. Bardzo żal, że odeskie media nie przeprowadziły gruntownego śledztwa. Przeglądając dziś nagłówki gazet i portali internetowych w rodzaju „Odeski Caravaggio — falsyfikat”, „Skradziony w Odessie obraz Caravaggia — podróbka”, „Pocałunek Judasza” — nie oryginał”, przypominam sobie, że kilka lat temu podobną hałaśliwą kampanię podważania autentyczności tego płótna już rozpoczynano. Nie przypadkiem inspirował ją wówczas „najlepszy znawca twórczości Michała Anioła da Caravaggia” Sergio Benedetti. Dyrektor Odeskiego Muzeum Sztuki Zachodniej i Wschodniej Wołodymyr Ostrowski, który zarówno wtedy, jak i teraz w stu procentach jest przekonany, że obraz odeski należy do pędzla Caravaggia, zaznaczył, że „Pojmanie Chrystusa” malarz napisał co najmniej dwukrotnie: jedno płótno znajduje się w muzeum irlandzkiego miasta Dublin, drugie — w Odessie. Jego zdaniem plotki o podróbce rozpowszechniają zainteresowane osoby, które kiedyś określały „autentyczność” obrazu bez należytych badań eksperckich. Wołodymyr Ostrowski zakwestionował wypowiedzi włoskiego eksperta Sergio Benedettiego, który wydał swój wniosek na podstawie złej fotografii z czasów sowieckich. „Kiedy później dowiedziałem się, że pan Benedetti jest kuratorem dublińskiego muzeum, wszystko stało się dla mnie jasne: Benedetti jest osobą zainteresowaną” — powiedział W. Ostrowski w wywiadzie dla prasy. Tak samo powierzchowne spojrzenie na odeskiego Caravaggia wyraża obecnie kurator działu malarstwa włoskiego i hiszpańskiego XVI–XVIII wieku Berlińskiej Galerii Sztuki Roberto Contini: „Skradziony w Odessie obraz to najwyraźniej dobrze wykonana kopia. Oryginał wisi w Dublinie. Wystarczy spojrzeć na obraz w Dublinie, aby od razu zobaczyć, który z dwóch należy do pędzla Caravaggia”. Co ciekawe, niemiecka agencja DPA podała tę informację, powołując się na anonimową przedstawicielkę dublińskiej galerii. Koło, jak widać, się zamknęło. Prawdą jest jednak, że stuprocentowej pewności co do oryginalności dublińskiego Caravaggia również nie ma. Ten obraz „Pocałunek Judasza” odnaleziono dopiero w 1990 roku w jezuickim klasztorze w Dublinie. Wówczas za oryginał uważano właśnie odeskiego Caravaggia. Inne wydawnictwa, rozpowszechniając sensacyjne demaskowanie w sprawie fałszerstwa i podróbki odeskiego Caravaggia, po prostu powołują się na bezimiennych „włoskich i niemieckich ekspertów”, którzy nie przeprowadzili żadnych ekspertyz, a wyniki prawdziwych badań po prostu ignorują. A niedawno do grona demaskatorów oryginalności odeskiego Caravaggia dołączyła zastępczyni dyrektora Narodowego Naukowo-Badawczego Centrum Konserwacji, gdzie obecnie znajduje się obraz, Tetiana Byczko. Różnica w jej twierdzeniach polega jedynie na tym, że powołuje się na zdanie pracowników Ermitażu, gdzie w swoim czasie konserwowano płótno. A dlaczego by nie przypuścić, że również w Petersburgu mogą istnieć tacy sami „zainteresowani” w poniżaniu odeskiego Caravaggia, jak w Dublinie? Ermitaż posiada cztery prace tego mistrza, włącznie ze szkicami, lecz wszystkie razem są mniej wartościowe z artystycznego punktu widzenia niż monumentalne odeskie płótno „Pojmanie Chrystusa”. Deprecjonować w oczach opinii publicznej wszystko, czym się posiada i z czego się jest dumnym Płótno w oczekiwaniu na sąd i konserwatorów Dla Ukrainy, dla naszego „starszego brata” sprawa jest znajoma. W latach pięćdziesiątych XX wieku moskiewska historyczka sztuki Ksenia Malicka przedstawiła przekonujące dowody, że odeskie obraz jest autorskim oryginałem. W 2005 roku jej wnioski potwierdzili hiszpańscy eksperci. Zdaniem Wołodymyra Ostrowskiego wszystkie rozmowy i spory o autentyczność obrazu są bezsensowne. Aby właściwie ustalić, który autor jest twórcą dzieła, trzeba przeprowadzić złożony zespół prac: zarówno analizę fizykochemiczną, jak i określenie, z jakiego czasu pochodzi płótno i użyte farby. Trzeba też wyjaśnić to, co nazywa się „dziejami obrazu”, tak zwany „proweniencję”; często taka informacja waży więcej niż prześwietlenie rentgenowskie. Zdaniem historyczki sztuki, zastępczyni dyrektora Odeskiego Muzeum Sztuki Zachodniej i Wschodniej Ludmyły Saulenko, należy przeprowadzić równoległe badania odeskiego Caravaggia i płócien tego mistrza, przechowywanych w Watykanie. Właśnie to pozwoliłoby poznać prawdę i położyć kres wszelkim insynuacjom. Ale muzeum nie może zamówić takich badań. Pod siłami są najwyżej Ministerstwo Kultury Ukrainy, i to za poparciem prezydenta. Przypomnijmy, że właśnie podczas wizyty Wiktora Janukowycza w Niemczech nasz kraj odzyskał skradziony obraz. Dlaczego zatem nie miałby on teraz zaangażować się w ustalenie jego oryginalności i dalszych losów? A arcydzieło niszczeje w oczekiwaniu na konserwację. Przekazując płótno Ukrainie, niemieccy specjaliści przeprowadzili jego wstępną konserwację. Restauracja dzieła, które bardzo ucierpiało z rąk przestępców, została powierzona specjalistom Narodowego Naukowo-Badawczego Centrum Restauracji Ukrainy. Praca będzie musiała być złożona i żmudna, bo złodzieje po barbarzyńsku wycięli płótno z ramy i nie zwinęli go w rulon, lecz złożyli je jak jakąś gazetę. Warstwa farby została naruszona, cała pokryta jest pęknięciami. Los tego obrazu wszystkim przypomniał historię z „Giocondą”, którą przed stuleciem wykradziono z Luwru. Ale francuskiego złodzieja szybko znaleziono, a obraz pozostał nienaruszony. Dzięki temu wydarzeniu „Mona Liza” stała się jednym z najsłynniejszych dzieł zachodnioeuropejskiego malarstwa. A tymczasem słynnego płótna Caravaggia odwiedzający muzeum nie zobaczą wkrótce. Zdaniem pracowników Narodowego Instytutu Badawczego Centrum Restauracji nie da się odnowić płótna w krótkim terminie, ponieważ trzeba przymocować wszystkie nitki w miejscu cięcia i usunąć mnóstwo pęknięć. Odessyci narzekają, że wciąż nie wiadomo, kiedy organy ścigania dadzą restauratorom zgodę na rozpoczęcie pracy. Bo nawet w najlepszych warunkach przechowywania odsłonięte z powłoki konserwującej miejsca cięć obrazu nadal ulegają zniszczeniu. Na spotkanie z ukraińskim Caravaggiem z niecierpliwością czekają nie tylko odessyci. Obraz mógłby stać się prawdziwą sensacją na wystawie prac tego mistrza, którą zorganizowano jesienią w Moskwie, ale tam ostatecznie się nie pojawił. Teraz jest już wiele zaproszeń z innych krajów, by zaprezentować tam ten rzadki utwór. Czy więc wbrew tym, którzy dążyli do zdeprecjonowania wartości i oryginalności dzieła Michała Anioła Merisi da Caravaggio „Pojmanie Chrystusa. Pocałunek Judasza”, może właśnie jemu przeznaczona jest taka sama popularność, jak słynnej „Giocondzie” Leonarda da Vinci? Chciałoby się wierzyć, że odesski Caravaggio jednak do nas wróci.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn