Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 16strona oryginału ↗

Historia ukraińskiego haftu

Слово Просвіти, №05 за 2012 рік

Oleksandr BAKUMENKO, laureat ogólnoukraińskich nagród literacko-artystycznych im. I. Neczuja-Lewyckiego oraz im. O. Olesia. Fundamentalna praca doktor nauk o sztuce, członkini korespondentki Akademii Sztuk Ukrainy, zasłużonej działaczki sztuki Ukrainy, kierowniczki działu sztuki dekoracyjnej IMFE im. M. T. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Tetiany Kara-Wasyliewej stała się prawdziwie niezwykłym wydarzeniem w ukraińskiej kulturze. Autorka monumentalnego, jaskrawo ilustrowanego tomu (463 s., 580 il.), który ujrzał światło dzienne w 2008 roku w kijowskim wydawnictwie „Mystectwo”, odtwarza unikalny obraz rozwoju fenomenalnego zjawiska ukraińskiego haftu od czasów pradawnych do współczesności. Najsłynniejsza na świecie badaczka ukraińskiego haftu na podstawie wieloletnich poszukiwań naukowych i analitycznych uogólnień przekonująco dowodzi pierwotnych źródeł oraz fenomenu tego zjawiska w ukraińskiej kulturze duchowej i artystycznej. Na podstawie mało znanych dokumentów archiwalnych, źródeł naukowych i literackich Tetiana Kara-Wasyliewa twierdzi, że ukraiński haft należy do jednej z najdawniejszych i najważniejszych składowych narodowej kultury dekoracyjnej naszego narodu. Dzięki dogłębnym badaniom autorki dowiadujemy się, że ukraiński haft, jako nurt sztuki, przez stulecia doświadczał nie tylko wysokich wzlotów, ale i okresów upadku. Systematyczna praca badawcza Tetiany Kara-Wasyliewej w muzeach i archiwach Ukrainy, w zbiorach Narodowych rezerwatów rozpoczęła się jeszcze na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku, a zakończyła wydaniem szeroko zakrojonej „Historii ukraińskiego haftu”, a poprzedziło ją prawie 400 artykułów z zakresu teorii i praktyki sztuki ludowej, 20 książek popularnonaukowych, podręczników i poradników, 50 monografii zbiorowych i zbiorów naukowych. Wśród prac Tetiany Kara-Wasyliewej uwagę zwracają monografie „Połtawski haft ludowy” (1983), „Ukraiński haft” (1993), „Ukraińska koszula” (1994), „Ukraiński ręcznik” (1997), które znalazły należyte odzwierciedlenie na stronach „Historii ukraińskiego haftu” w pięknej oprawie artystycznej Andrija Prybiehy. Znaczną uwagę badaczka poświęca studiom nad cerkiewnym haftem Ukrainy i osobliwościom jego rozwoju. Skutkiem takich wieloletnich badań w muzeach i archiwach Ukrainy stały się najciekawsze rozdziały „Historii ukraińskiego haftu”: „Złote szycie Rusi Kijowskiej”, „Cerkiewne haftowanie XIV—XVIII w.” oraz „Malarze i haft XIX wieku”. Autorka doskonale zbadała i przeanalizowała prace hafciarskie o treści religijnej, w szczególności haft liturgiczny Ukrainy XVII—XVIII wieku. Atrybuowała ona haftowane dzieła o treści religijnej, które należały do matki wybitnego ukraińskiego hetmana I. S. Mazepy — ihumenii Marii Magdaleny Mazepyny oraz haftowane prace innych ihumenii i mniszek. Za gruntowne badania naukowe i odkrycia w dziedzinie ukraińskiej sztuki plastycznej, przedstawione w rozprawie doktorskiej „Haft liturgiczny Ukrainy XVII—XVIII w. (ikonografia, typologia i stylistyka)”, Tetianie Kara-Wasyliewej w 1994 roku przyznano stopień doktora nauk o sztuce. Po raz pierwszy w ukraińskim literaturoznawstwie opublikowała ona materiały archiwalne, które ujawniły na Ukrainie szeroką sieć żeńskich klasztorów XVII—XVIII w., w szczególności z czasów Hetmanatu. Były one fundowane przez wybitnych działaczy ukraińskiej kultury — hetmanów, starszyznę kozacką. Mniszki tych klasztorów były utalentowanymi ikonopisami, a to unikalne zjawisko artystyczne średniowiecznej kultury europejskiej. Szkoły przygotowujące kobiety-ikonopisów działały przy Niżyńskim Monasterze Teologicznym, przy Kijowsko-Florowskim klasztorze, przy Złotoniskim Uspieńskim. Analizując źródła formowania się haftu liturgicznego, autorka „Historii ukraińskiego haftu” dochodzi do wniosku, że Ruś Kijowska otrzymała grecką ikonografię chrześcijańską jako już stały system, który osiągnął swoją klasyczną doskonałość w Bizancjum. Jednak staroruskie mistrzynie szły dalej, twórczo je przetwarzając, asymilując na lokalnym gruncie. Kara-Wasyliewa w swoich badaniach udowodniła również, że XVII—XVIII w. to doba jaskrawego wzniesienia narodowych cech ukraińskiej kultury. Innowacje baroku znalazły swoistą interpretację zarówno w sztuce ludowej, jak i profesjonalnej, w ich narodowym zabarwieniu. W „Historii ukraińskiego haftu” zamieszczono gruntowny „Słownik” terminów dla szerokiego grona czytelników, gdzie podano złożone interpretacje teologiczne zrozumiałym językiem. W swojej pracy badaczka podniosła prestiż szeroko znanego na świecie ukraińskiego tradycyjnego haftu XIX—XX w. Analizując według regionów typy haftu ukraińskiego stroju wiejskiego XIX—XX w., autorka twórczo przemyśliwuje i naświetla fenomen naszego haftu wiejskiego jako rzadkiego zjawiska kultury narodowej. Na wysoką ocenę zasługuje kompozycyjna budowa i stylistyka książki z trafnymi epigrafami do każdego rozdziału, udanymi komentarzami i gruntownymi tekstami-badaniami. Trzeba zaznaczyć, że nad „Historią ukraińskiego haftu” Tetiana Kara-Wasyliewa rozpoczęła pracę wtedy, gdy w warunkach dyktatu ideologicznego obiektywne badanie form kulturowych, których wiodąca rola w powstaniu i rozwoju należała do światopoglądu religijnego, było praktycznie zabronione. Wbrew faktom, badacze narodowych form kulturowych byli zobowiązani niwelować i przemilczać realnie istniejące międzykulturowe relacje z innymi narodami, twierdząc w zamian o wiodącej roli kultury rosyjskiej. Zabraniano również personifikacji twórców narodowych rodzajów sztuki okresu przedradzieckiego, którzy należeli do wspólnot cerkiewnych i napiętnowanych rodzin. Dlatego chronologia badań ograniczała się do dozwolonego w radzieckiej nauce i kulturze okresu — XIX—XX w. Wartość i nowość „Historii ukraińskiego haftu” Tetiany Kara-Wasyliewej właśnie na tym polega, że po raz pierwszy w ukraińskim literaturoznawstwie wyłożyła ona historię naszego narodowego fenomenu, jakim jest tradycyjny haft, na terenach Ukrainy w jej wielkim chronologicznym spektrum. Chrestomatyjna książka Tetiany Kara-Wasyliewej z głębokim narodowym podtekstem dzisiaj nie tylko sprzyja odrodzeniu i rozwojowi starodawnej sztuki haftu, ale ma również wielkie znaczenie patriotyczne. Wśród dzieł dopuszczonych do udziału w trzeciej turze konkursu, o zdobycie najwyższej Narodowej nagrody Ukrainy — Narodowej nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki 2012 roku czołowe miejsce zajmuje przedstawiona przez Instytut Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy książka Tetiany Kara-Wasyliewej „Historia ukraińskiego haftu”. Ta książka-album pełno i wszechstronnie naświetla główne etapy rozwoju ukraińskiego haftu od czasów jego narodzin do współczesności, odkrywa rolę i miejsce tradycyjnego rodzaju sztuki dekoracyjnej w zdobieniu odzieży, mieszkań, w wykorzystaniu w wystrojach świątynnych, podczas różnorodnych świąt i obrzędów ludowych. W wydaniu szeroko zaprezentowano unikalne wzory haftów, wykonane według rysunków Tarasa Szewczenki, Wasyla Kryczewskiego, Hanny Sobaczko-Szostak, przedstawicieli awangardy początku XX wieku, a także współczesnych mistrzów ludowych i profesjonalnych. PRZEDPŁATA 2012 Koszt przedpłaty (z dostawą i kosztami pocztowymi):

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn