Strona · s. 10strona oryginału ↗
«Smutek stoi nad Dnieprem…»
Слово Просвіти, №07 за 2014 рік
9 lutego po ciężkiej chorobie zmarł pierwszy przewodniczący Zaporoskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki i Kongresu Ukraińskiej Inteligencji W. A. Czabanenko (12.09.1937—9.02.2014). Witalij ABLICOW, Kijów To nieuniknione: dla każdego nadchodzi dzień, kiedy po raz pierwszy powiedzą: „On był…” Wiktor Antonowycz Czabanenko był wybitnym naukowcem, pedagogiem, pisarzem, działaczem społecznym. Doktor nauk filologicznych, profesor, członek rzeczywisty Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy, autor ponad 500 prac naukowych (monografii, słowników, artykułów), zbiorów poezji i przekładów, w szczególności „Sobór duszy mojej”, „W wiecznym pojedynku”, „Sugłosie” oraz „Oratania”, laureat nagród im. D. Jawornyckiego, P. Czubynskiego, J. Nowyckiego, odznaczony medalem „Budowniczy Ukrainy”. Ale przede wszystkim był niezłomnym synem Wielkiego Ługu — Ukraińskiej Atlantydy (tak nazwał swoje wieloletnie fundamentalne badanie, poświęcone zniszczonej przez przywódców minionego reżimu totalitarnego w imię iluzorycznej „komunistycznej przyszłości” najbogatszej przyrodniczej oazy w centrum Ukrainy). Oles Honczar — doradca i człowiek o podobnych poglądach jak Wiktor Czabanenko, ostro potępił w powieści „Sobór” decyzję o stworzeniu Morza Kachowskiego, pod którym dzisiaj pogrzebano tysiące hektarów żyznych czarnoziemów i łąk-pastwisk (powierzchnia Morza Kachowskiego — 2155 km2 terytoriów obwodów zaporoskiego, dniepropietrowskiego i chersońskiego), 5 historycznych Siczy Zaporoskich, scytyjskie kurhany, około 10 tysięcy wiejskich zagród, 3 tysiące obiektów rolniczych, masywów leśnych na 150 tysięcy hektarów: „…myśleli, że morze zbudują, a zbudowali bagno!”. Wiktor Czabanenko jako jeden z pierwszych głęboko przemyślał tragiczne skutki barbarzyńskiego zniszczenia Wielkiego Ługu przede wszystkim dla duchowości naszego narodu. Podarował ojczyźnie unikalną encyklopedię — „Ukraińska Atlantyda”, gdzie uwiecznione są nazwy wszystkich wsi Wielkiego Ługu, rzeczek, limanów, imiona historyków-badaczy dnieprowskiego kraju… „Z nadejściem jesieni 1955 roku dolina Wielkiego Ługu zaczęła być zalewana. Zalewanie odbywało się stopniowo i już po roku woda podniosła się aż do wysokich grzbietów w pławniach Kuszuhumskich. Byłem wtedy studentem 3. roku Zaporoskiego Instytutu Pedagogicznego… Mnie strasznie poraził obraz, który otwierał się na zachodzie: prawie po całej dolinie burzyła się mętna woda, w niej pływały kłody i kupy chrustu; na niezalanym grzbiecie płonęły suche trawy, a w ponurym niebie z niepokojem rwały się to w jedną, to w drugą stronę stada ptactwa przelotnego i miejscowego. Porywisty zimny wiatr przynosił zapach pogorzeliska i jakieś tysiąckrotne zawodzenie. Płakała, konając, przyroda; rozpaczliwie krzyczały pod chmurami łabędzie, żurawie i dzikie gęsi; straciły one pradawne orientatory w drodze do ciepłych krajów. Ja też płakałem i sam sobie przysiągłem, że kiedyś o wszystkim, co widziałem, opowiem ludziom”, — to akapit ze wspomnianego fundamentalnego wydania W. Czabanenki. W podręcznikach szkolnych i akademickich teraz piszą o problemach ekologicznych jako o czymś nieuniknionym, co towarzyszy historii ludzkości. Może i tak. Ale na Ukrainie klęski ekologiczne to bezpośrednie skutki realizacji ignoranckich planów moskiewskich imperialnych pseudoindustrializacji. Po rozpadzie ZSRR znaczna część zaporoskich (a także charkowskich, doniecko-krzyworoskich, mikołajowskich, dniepropietrowskich) zakładów-gigantów straciła swoje przepowiedziane przez Kreml globalne znaczenie. I obecnie Ukraina potrzebuje wielkoskalowych zmian, zwłaszcza dotyczących nowego modelu kompleksu gospodarki narodowej, szerokiego wdrażania zaawansowanych technologii itp. Naturalne jest, że dzisiaj napełnianie państwowego skarbca naszego kraju już w ponad połowie realizowane jest kosztem rozwoju kompleksu rolno-przemysłowego. I to zrozumiałe: największe bogactwo naturalne Ukrainy — jej ziemia, żyzne gleby-czarnoziemy… Wszyscy to wiedzą i rozumieją, oprócz egoistycznych szefów rodzimej władzy. Ukrainie niepotrzebne były ani Kachowska Elektrownia Wodna, ani Kachowskie „morze”… „Co się tyczy Chortycy… Już dawno zniszczyliby ją ci sami ludzie, którzy działają tylko „na prośbę pracujących”. Ale ona jest granitowa. Mnie zawsze wydaje się, że granit Chortycy — to stwardniałe od bólu, od zniewagi serce Ukrainy, a Dniepr jakby krwią je obmywa, a ono, granitowe, stoi. Nie mogą ci ludzie jej przegryźć…” — dzielił się swoimi myślami autor „Ukraińskiej Atlantydy”. Wiktora Antonowycza Czabanenkę bolały krzywdy naszego narodu, z pesymizmem patrzył w przyszłość Ukrainy. Jeszcze mało przeżyłem na białym świecie — A tyle zgryzoty zaznać przyszło! Winni wszystkiemu — pigmeje nienasyceni… W. Czabanenko „Spowiedź” Ci właśnie pigmeje skrócili życie patriocie Zaporoża, wszak prześladowań za swoje poglądy doświadczał jeszcze w młodych latach. Ale nie zrezygnował z działalności skierowanej na ochronę ojczystego języka, kultury, nie poszedł na układ ze swoim sumieniem — pamiętał, czyim jest synem i jakiemu narodowi zobowiązany jest służyć wiarą i prawdą. „Ale Wielki Ług żyje — jako symbol szczodrości ojczystej ziemi, jako duch wolności, jako nasza historyczna pamięć” Wiktor Czabanenko nie mylił się, gdy twierdził, że i ojczysta ziemia, i wolności, i nasza historyczna pamięć są niezniszczalne. Ta wiara żyje w sercach wielu zaporożców. Chociaż teraźniejszość dnieprowskiego kraju nie daje przekonujących podstaw, by mieć nadzieję na optymistyczne jutro. Nie studiowałem w Zaporoskim Instytucie Pedagogicznym, z czasem zreorganizowanym w uniwersytet, gdzie całe swoje życie wykładał W. A. Czabanenko. Nasze z nim poznanie nastąpiło pod koniec lat 80. ubiegłego wieku. Od tamtej pory powstała korespondencja. W numerze 7 z 2007 roku czasopisma „Sprawa Państwowa”, które redagowałem, na 70-lecie rodaka wydrukowany został szkic „Wielki Ług ze stolicą Zaporożem”. Kończy się publikacja moim optymistycznym wezwaniem
Głęboki smutek zapanował w środowisku uczonych, smucą popularyzatorzy nauki, pisarze, dziennikarze, działacze kultury, wielką stratę przeżywa społeczeństwo: opuścił ten świat szeroko znany na Ukrainie i poza jej granicami profesor filologii, pisarz Wiktor Antonowycz CZABANENKO. Nie stało człowieka, który w swojej niestrudzonej działalności obejmował tyle kierunków, że wystarczyłoby ich nie na jedno życie. Urodziwszy się 12 września samowolnie burzliwego 1937 roku we wsi Jelizawetiwka w rejonie wasyliwskim obwodu zaporoskiego, W. A. Czabanenko, od pierwszych dni uświadomienia sobie Świata Bożego, żył według zasad Prawdy, Dobra, Sumienia i nie zdradzał ich w żadnych okolicznościach. Ukończywszy w 1959 roku wydział filologiczny Zaporoskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego, pewien czas pracował jako nauczyciel, potem kształcił się w aspiranturze. W 1966 roku obronił pracę kandydacką. Egzamin z dojrzałości obywatelskiej, patriotyzmu, głębokiej konsekwencji i pryncypialności uczony zdał, kiedy w 1968 roku publicznie wystąpił w obronie powieści „Sobór” oraz jej autora w czasie, gdy szczuto dobrej pamięci Olesia Terentijowycza ze wszystkich stron. Za to młodego uczonego, ojca dwojga dzieci, pozbawiono pracy, lecz Wiktor Antonowycz nie złamał się. Doprowadził do przywrócenia do pracy, w 1984 roku obronił pracę doktorską i przez lata 1985—1996 był dziekanem wydziału filologicznego Zaporoskiego Uniwersytetu Państwowego. Od 1985 roku kierował katedrą językoznawstwa ogólnego i słowiańskiego tej samej uczelni. Przygotował około dwudziestu kandydatów nauk filologicznych, kierował specjalistyczną radą naukową ds. obrony prac kandydackich Zaporoskiego Uniwersytetu Państwowego. Właśnie Wiktor Antonowycz u zarania Ukraińskiej Niepodległości stanął na czele Zaporoskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, Zaporoskiego Oddziału Obwodowego Kongresu Ukraińskiej Inteligencji, wzmacniał twórcze więzi z naukowcami Ukrainy, Białorusi, Kanady, a z czasem przez długi czas był redaktorem odpowiedzialnym „Wiestnika Zaporoskiego Ośrodka Badań nad Ukraińską Diasporą”. Jego spuścizna naukowa, naukowo-publicystyczna i artystyczna składa się z ponad 30 książek i 1000 artykułów w fachowych wydawnictwach naukowych, w periodykach oraz w encyklopediach. Osiągnąwszy znaczne sukcesy naukowe w dziedzinie językoznawstwa ogólnego i słowiańskiego, o czym przede wszystkim świadczą dwutomowy słownik „Przezwiska Dolnego Naddnieprza” (2005), książki „Studia slawistyczne” (2003), „Na wezwanie sumienia” (2008), „Prożysty Dniepr” (2008), „Próby literaturoznawcze i literacko-krytyczne” (2009), „Prace etnograficzne” (2010) oraz seria wydawnictw o życiu i twórczości T. Szewczenki, O. Honczara, M. Bohdanowycza, Jara Sławutycza, W. A. Czabanenko wzbogacił skarbiec ukraińskiej spuścizny folklorystycznej (w szczególności terenów Dolnego Naddnieprza), opracowując szereg unikalnych zbiorów legend, podań, stałych porównań, wśród których najbardziej znaczącymi są „Sawur-Mogiła” (1990), „Hartowane słowo” (1995), „Siczowy skarbiec” (1999). Głęboką przenikliwością oraz nasyceniem metaforycznym odznaczają się książki artystyczno-publicystyczne i poetyckie W. A. Czabanenki — „Na wezwanie sumienia” (2008), „Sobór duszy mojej” (1998), „W wiecznym pojedynku” (2000), „Oratania” (2001). „Trzymajcie się, Wiktorze Antonowyczu! Nadejdą lepsze czasy! Zło nie jest nieśmiertelne”. Gorzko przyznawać, że tak się pomyliłem… Lepsze czasy jeszcze długo nie nadejdą w naszej małej ojczyźnie. Niestety… Z naszej pisemnej komunikacji zatrzymam się tylko na urywkach z jednego listu. Odzwierciedlone są w nim niepowodzenia zaporoskiego życia, otwierają się przyczyny ucisku miejscowej inteligencji, wzmocnienia rusyfikacji kozackiego kraju. Przygotowując do wydania książkę „Dialog przez ocean”, poświęconą dwóm wybitnym działaczom rodzimej nauki i kultury profesorowi Jurijowi Szewelowowi (Uniwersytet Columbia, USA) oraz jego byłemu studentowi na Uniwersytecie Charkowskim Olesiowi Honczarowi, zwróciłem się do W. Czabanenki z prośbą o uściślenie informacji dotyczącej historii z prześladowaniami, których doznał w 1968 roku. Wtedy powieść O. Honczara „Sobór” została poddana miażdżącej krytyce, zainicjowanej przez kijowskich partyjnych bonzów i podchwyconej przez ich zaporoskich pachołków — różnych wsewołozkich, charczenków, petrykinów, trutniewów, wołowyków… Wiktor Czabanenko należał do ludzi o podobnych poglądach jak wybitni zaporożanie Mykoła Kycenko oraz Stepan Kyryczenko, którzy, będąc kierownikami szczebla obwodowego, jak mogli, wspierali założenie na Chortycy kompleksu badań nad historią kozactwa zaporoskiego, powstrzymywali rusyfikatorski napór, zainicjowany przez kremlowskiego ideologicznego mrocznika M. Susłowa, który, jak wspominał w swoich pamiętnikach były lider partyjny Ukrainy P. Szełest, dziwił swoim ignoranctwem nawet członków moskiewskiego biura politycznego, pytając P. Szełesta oraz M. Pidhornego, mianowicie, czy to prawda, że na Ukrainie rozmawiają w języku ukraińskim. S. M. Kyryczenko otworzył ludziom o podobnych poglądach
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
