Zdjęcie Heorhija Łukjanczuka Pawło Mowczan, laureat Nagrody im. Tarasa Szewczenki Zakończenie na str. 14 Wiersze Wasyla Kujbidy zostały przetłumaczone na język japoński. Pod osąd wyrafinowanego gustu artystycznego japońskiego czytelnika poddana zostaje współczesna ukraińska poezja. Poezja nie uspokajająca, a niepokojąca, zorientowana na rozpoznawanie ukrytych sensów bezkresnego Wszechświata: Przeszłość ma znaczenie Tylko z punktu widzenia przyszłości: Bez niej traci sens. Jeśli wszyscy jesteśmy w perspektywie — martwi, To kto wyznacza sens naszego życia? [1] Uroczysta Akademia z okazji 30-lecia wznowienia w Ukrainie działalności Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, którego 150-lecie założenia obchodzono pod koniec ubiegłego roku, odbyła się 11 lutego w budynku Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej. Przewodniczącemu Kijowskiego oddziału miejskiego Towarzystwa Kyryłowi Stecence, który przygotowywał i prowadził akademię, przypadła niełatwa rola, gdyż oprócz wszechogarniającej radości i triumfu, uczestnicy wydarzenia, zwłaszcza ci, którym przyszło odradzać «Proświtę», nie przestawali prowadzić swojej 30-letniej dyskusji dotyczącej pilnych zadań organizacji, jej metod pracy. Wolność wypowiedzi i żywy dialog — to najjaśniejsza i najciekawsza demonstracja żywego rozwoju «Proświty», jej wzrostu. Najostrzejsze były wystąpienia dwóch sławnych proświtian. Pierwszy, jak przedstawił go Kyryło Stecenko — «Człowiek-legenda, poeta, dyplomata i działacz społeczny, nasz największy pasjonat odrodzenia ukraińskiego państwa Dmytro Wasylowycz Pawłyczko». Drugi — «Kierownik-szef Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta», które zostało oficjalnie zarejestrowane jako odrębna organizacja zaraz po tym, jak Ukraina w 1991 roku uzyskała niepodległość, polityk, poeta, publicysta Pawło Mowczan». O ostrości polemiki możemy sądzić po jego wystąpieniu. Pawło Mowczan: — Droga Ukraińska rodzino! Dziękuję WOLNOŚĆ TWÓRCZOŚCI CZY PROWOKACJA?
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
wszystkim wam, że przypominacie, iż jesteśmy współuczestnikami wielkiego ruchu. Możemy polemizować z Dmytrem Wasylowyczem. Dla niego jest to bardzo ważna definicja. Wszystkim chcę jeszcze przypomnieć, co robiła wtedy (w 1989 roku — red.) Komunistyczna Partia. Wtedy razem z Towarzystwem Języka Ukraińskiego powstawały Towarzystwa Języka Rosyjskiego na Ukrainie, bułgarskiego, polskiego, żydowskiego, chociaż takiego języka nie ma, nawet cygańskiego, chociaż takiego języka także nie ma. Nie będę wyliczać całej międzynarodówki, którą wymienił Jurij Jelczenko (sekretarz KC Komunistycznej Partii Ukrainy ds. ideologii — red.), siedząc w Prezydium w Domu Kina, w odpowiedzi na propozycję Romana Iwaniczuka, by odrodzić Towarzystwo Języka Ukraińskiego „Proświta”. Powiedział, że żadnej „Proświty” burżuazyjnej nie będzie. Wszystko to działo się w Domu Kina. Wtedy zarejestrowano najważniejsze rzeczy. Najważniejsze było przemówienie Ołesia Honczara, który zaczął od cytowania Tarasa Szewczenki: „Cóż by się zdawało, słowa... Słowa i głos — nic więcej”. A za to „nic więcej” można było stracić głowę, iść na zesłanie, zostać zniszczonym za to „nic”. Za ten język. Sam fakt, że przebywamy w tych murach, świadczy, Dmytrze Wasylowyczu, że jesteśmy niezniszczalni. Nie będę mówić o przeszłości. Nie będę przypominać wszystkich perypetii, bo my z Panem, Dmytrze Wasylowyczu, byliśmy świadkami, kiedy kilkakrotnie składaliśmy projekty ustaw, między innymi opracowane przy pomocy Iwana Pylypowycza Juszczuka, któremu należy się pokłon jako pierwszemu inicjatorowi, który stworzył Klub Miłośników Języka Ukraińskiego. Chcę Panu przypomnieć, Dmytrze Wasylowyczu, że od 1986 roku kierował Pan komisją Związku Pisarzy do spraw współpracy z wyższymi uczelniami, ponieważ całe szkolnictwo wyższe było zrusyfikowane. Kiedy zbieraliśmy się w tej komisji, mówiliśmy o znaczeniu Słowa. Dziś możemy już przewracać strony Renégo Guénona i stwierdzać, że język to rzeczywiście boski dar. Ten wielki Francuz jako pierwszy powiedział, że Boża cząstka, której dziś szuka się przy pomocy zderzacza, powiększa ją już o kilka kilometrów, by znaleźć ten tunel. A on powiedział: „Boża cząstka jest w Słowie”. I Słowo ma decydujące znaczenie dla wszystkiego.
Zakończenie na str. 2
SPOTKANIE W RUBANOWSKIM
PIOTR BIEWZA: W POSZUKIWANIU ESENCJI
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nich, szczerze podziękował za inicjatywę, za niełatwą pracę, po przyjacielsku objął i zaprowadził do sali obrad. A później w swoim wystąpieniu opowiedział delegatom o patriotycznym czynie I. Brykulca i A. Hławackiego oraz wezwał wszystkich, by brali z nich przykład. Po zakończeniu pracy konferencji część delegatów, głównie kijowianie i ci, którzy nie spieszyli się na dworzec na pociągi, zebrali się przy pomniku T. Szewczenki, który znajduje się naprzeciwko Czerwonego Korpusu KDU. Śpiewaliśmy „Testament”, „Myśli moje...”, „Czerwoną kalinę”, chętni recytowali poezje Tarasa. Obecnie znana artystka, a wtedy jeszcze charkowska studentka M. Burmaka, przy akompaniamencie gitary bardzo przejmująco wykonała patriotyczne pieśni. Wokół nas „kręciło się” niemało tych, których wtedy nazywano „osobami w cywilu”, czyli szpicli. Aby pokazać, że się ich nie boimy, a nawet ignorujemy i lekceważymy, wszyscy zgodnie zaśpiewali wtedy zakazaną przez władze „nacjonalistyczną, petlurowsko-banderowską” pieśń „Jeszcze nie zginęła Ukrainy ani chwała, ani wolność”. Później półtora tuzina delegatów zebrało się w jednym z pokoi akademika dla aspirantów, przyozdobionym symbolami narodowymi, gdzie do późna dzieliliśmy się wrażeniami z forum. Wśród nas była wyjątkowa osoba — Chrystia Freeland. Wtedy mało komu znana młoda kanadyjska dziennikarka, która swobodnie mówiła po ukraińsku (jej matka jest Ukrainką), a obecnie — minister spraw zagranicznych przyjaznej nam Kanady. Podczas tego wieczoru znany kobziarz, dziennikarz i poeta Mykoła Łytwyn wysoce profesjonalnie wykonał kilka patriotycznych pieśni ludowych i dum kozackich, w szczególności dumę o hetmanie I. Mazepie. Rozchodziliśmy się do domów ze szczerą radością i wielką satysfakcją, ze świadomością osobistego udziału w świętej sprawie odrodzenia narodowego.
Tłumaczenie maszynowe
12 lutego minęło 30 lat od chwili założenia Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki (TUM). Towarzystwo zostało utworzone jednogłośną decyzją ponad 700 delegatów konferencji założycielskiej, którzy przybyli do Kijowa z całej Ukrainy. W sali posiedzeń stołecznego Domu Kina zebrali się najlepsi przedstawiciele naszego narodu. Gośćmi forum byli znani działacze ukraińskiej diaspory.
to rozumieli jako „Naród!”. Kiedy mówiono: „Naród!”, rozumiano: „Samodzielne ukraińskie Państwo!”. Tak było wtedy, jest dziś i będzie zawsze! Państwo i społeczeństwo rodzą się z narodu i jego ziemi. Naród zaś – z jednego języka, który łączy wszystkie jego grupy etnograficzne i stany społeczne w jedną nierozerwalną wspólnotę duchową, polityczną i gospodarczą. Uchwały przyjęte przez konferencję miały charakter rewolucyjny. Były znamienne również dlatego, że w sposób widoczny potwierdziły kilka fundamentalnych prawd: ukraińskość, przetrwawszy podczas okupacyjnej moskiewskiej nocy – czarnej i straszliwej, „wszystkie nieszczęścia, wszystkie zła” – nie załamała się, nie zginęła. Ostała się i zaczęła szybko odradzać się. Nieprzerwane siedemdziesięcioletnie eksperymenty komunistyczne, choć wyrządziły ukraińskości ogromną szkodę, nie unicestwiły ani nie stłumiły uczuć narodowej tożsamości naszego narodu, nie zniszczyły duchowych podstaw jego ludzkiej, patriotycznej i chrześcijańskiej istoty. Nie sprowadziły i nie poniżyły jego świadomości społecznej do obrzydliwego poziomu bezimiennego, amoralnego, prymitywnego „homo sovieticusa”. Nasze forum potwierdziło: Ukraińcy szybko uwalniają się od strachu przed totalitarną władzą i jej represyjnymi organami. Konferencja założycielska Towarzystwa wywarła potężny wpływ na dalszy rozwój całego kompleksu procesów odrodzenia narodowego, dowiodła niepohamowanego procesu zmartwychwstania ukraińskości we wszystkich jej wymiarach – duchowym, moralnym, społecznym, patriotycznym i politycznym! Nasze forum stało się wybitnym zjawiskiem życia kulturalno-politycznego i wydarzeniem nie tylko ogólnoukraińskiej, lecz także planetarnej skali. Bardzo mocne i radykalne było wystąpienie znanego pisarza Ołesia Hończara. Uczestnik walk w czasie II wojny światowej, Bohater Pracy Socjalistycznej i laureat Nagrody im. Lenina, nie bał się ani Szczerbyckiego, ani Krawczuka, ani nędznych funkcjonariuszy KGB, dlatego nazywał obrzydliwe zjawiska i rzeczy ich prawdziwymi imionami. W szczególności mówił, podając liczby i fakty, o rusyfikacji ukraińskich dzieci i młodzieży w placówkach oświatowo-wychowawczych URSR, o wypaczaniu naszej historii i znieważaniu bohaterów narodowych. Wzywał do powstrzymania niszczycielskich procesów w sferze społeczno-gospodarczej i ekologicznej oraz w życiu kulturalno-duchowym. Chociaż jako członek partii komunistycznej, aby wzmocnić swoje krytyczne argumenty, czasem cytował Lenina. Wielu kolejnych mówców spośród „pisarzy” (dzień wcześniej otrzymali instrukcje od ideologa partii komunistycznej L. Krawczuka, o czym i jak można i trzeba mówić, a o czym – milczeć, bo inaczej zostaną ukarani moralnie – wykluczeniem z partii, a materialnie – wydawnictwa przestaną drukować ich „genialne” dzieła), nabrawszy odwagi pod wpływem błyskotliwego przemówienia O. Hończara, pospiesznie wprowadzali zmiany do tekstów swoich wystąpień, by nadać im bardziej krytyczny wydźwięk. Na konferencji poinformowano o utworzeniu komitetu organizacyjnego ds. odrodzenia zakazanej przez władze Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej. Na moje zaproszenie na konferencję przyjechali dwaj nauczyciele-patrioci ze wsi Nowe Sioło (rejon iziasławski obwodu chmielnickiego) Ipolit Brykulec i Arsen Hławacki. Nie byli delegatami, dlatego pojawił się problem ich obecności na sali obrad. Nawiasem mówiąc, przed wejściem do kijowskiego Domu Kina, gdzie miała się rozpocząć konferencja, zebrało się bardzo wielu ludzi, którzy choć nie byli jej delegatami, pragnęli przyłączyć się do wielkiej sprawy. Jednak ochrona ich nie wpuszczała. W chwili, gdy zastanawialiśmy się, jak postąpić, moi przyjaciele pokazali duży uczniowski zeszyt z ponad trzema setkami podpisów mieszkańców Nowego Sioła z żądaniem do Rady Najwyższej, by nadała językowi ukraińskiemu status państwowego. Autentyczność podpisów nowosielców swoim podpisem i pieczęcią poświadczył przewodniczący rady wsi. Miałem jeden sposób, by pomóc tym krzewicielom ojczystego języka – pokazać zeszyt Dmytrowi Pawłyczce, przewodniczącemu komitetu organizacyjnego forum. Docenił on godnie wyjątkowy czyn prostych nauczycieli z Iziasławszczyzny: wyszedł do
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Kijów — 30 lat odrodzonej „Proświty”», s. 1
Anatolij KOWALCZUK, delegat konferencji założycielskiej Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki (od ukrainoznawczego klubu „Spadszczyna” przy Kijowskim Domu Uczonych)
Podczas dwudniowych obrad konferencji delegaci rozpatrzyli aktualne kwestie społeczne. Z uargumentowanymi przemówieniami wystąpili znani na Ukrainie pisarze, naukowcy-językoznawcy, prawnicy, działacze społeczni. Konferencja zatwierdziła Statut TJU, wybrała jego organy kierownicze, przyjęła szereg oświadczeń i apeli. W szczególności — apel do Rady Najwyższej USRR z żądaniem niezwłocznego nadania językowi ukraińskiemu statusu jedynego języka państwowego na Ukrainie, prawnie utrwalając go w Konstytucji republiki. Na przewodniczącego Towarzystwa wybrano znanego poetę i działacza społecznego Dmytra Pawłyczka. Sam fakt udanego przeprowadzenia konferencji założycielskiej TJU im. Tarasa Szewczenki (jako pierwszego w warunkach komunistycznej dyktatury legalnego i skutecznego forum ukraińskich patriotów) można ocenić jednym jedynym słowem, choć krótkim, ale przepełnionym kolosalną treścią: „Dokonało się!”. 12 lutego 1989 roku można uważać za punkt wyjścia, symboliczny początek naszego niepowstrzymanego ruchu państwowotwórczego naprzód, ku wolności, ku Samodzielnej Ukrainie. Społeczeństwo, które przez długi czas przebywało w galaretowatym stanie chaotycznego, bezcelowego chwiania się (to rodziło zwątpienie, apatię i beznadzieję), wreszcie otrzymało potężny impuls i bodziec do poruszania się w jedynym słusznym kierunku ku wzniosłemu celowi! Przed ukraińskimi patriotami rozpostarła się nieodkryta droga do spełnienia najskrytszych marzeń, chociaż nikt wtedy nie domyślał się, jak stromą, ciernistą i długą ona dla nas będzie. Ale kiedy mówiliśmy (i obecnie mówimy): „Język!”,
Dwadzieścia siedem lat nie przyjęliśmy głównego, fundamentalnego dokumentu. Pytam: wybór europejski — to dobrze? Tak, nie ma sprzeciwów. NATO — to gwarancje, i tworzyliśmy razem, tutaj jest wielu obecnych, społeczny komitet ds. wspierania naszego wejścia do Sojuszu Północnoatlantyckiego. Ale nie rozwiązano tematu fundamentalnego. Tematu języka. Czyż brakowało dzisiaj odwagi? Bardzo szanuję naszego Prezydenta, ale przejdźcie się po Chreszczatyku. Włączcie radio, telewizję, co tam panuje? Mówią językiem moskiewskim, język moskiewski rozpanoszył się przez pięć lat. Gdzie on, was pytam, nasz ojczysty, gdzie on? Zbierają się po „Proświtach”. Jeszcze są pośród nas ludzie, którzy delegowali od Towarzystwa Języka Ukraińskiego, my delegowaliśmy do polityki cały skład Rady Narodowej. Tutaj są obecni, i dziękuję Mykole Porowskiemu, on dobrze wie, on w Równem tworzył TJU. Jak Mykoła Stepanowycz Tymoszyk na Czernihowszczyźnie, Bukowinie. Jak Heorhij Filipczuk, i Wiktor Wowk, i Pawło Hrycenko, i wszyscy inni. Mogę powiedzieć o Petrze Makarowyczu, który jest tutaj obecny. Wszyscy oni są współtwórcami tego ogólnopolitycznego ruchu, który stworzyliśmy. I doprowadziliśmy do powstania państwa ukraińskiego. Właśnie przyszedłem z telewizji — kanału „Kijów”. Byłem oponentem niejakiego Bystriakowa, rosyjskiego kompozytora, rosyjskojęzycznego, rosyjskocentrycznego. I oni żądają swoich praw, a ja mu mówię: „Gdzie nasze prawa? Było 20 milionów Ukraińców w Rosji, gdzie oni się podziali? Gdzie znalazłem choć jedną szkołę w Moskwie, we Władywostoku, na Sinym Klinie? Ani jednej. Żadnej ukraińskiej gazety. A wy żądacie tutaj rosyjskich teatrów, rosyjskiej telewizji, rosyjskiego wszystkiego. Gdzie my, dokąd nas wyparli, dokąd wycisnęli?”. „Proświta” jest nieśmiertelna. Potwierdziło to jej 150-lecie. Inicjatywa naszych poprzedników i to, że byli tam księża, świadczy, że my z Kościołem razem byliśmy i będziemy, bo to sprawa Pańska. „Na początku było Słowo, a Słowo było Bogiem”. Niebiańskie nasze przesłanie od Słowa. Jeśli nasza przestrzeń informacyjna jest teraz pokrojona, nie możemy przebić się do kosmosu, do tej uzdrawiającej energii i przyjąć jej tutaj. Dlatego decydujące znaczenie ma formowanie całej struktury Towarzystwa Języka Ukraińskiego, które właściwie zapoczątkowało ten impuls. Wypisałem słowa Olesia Terentijowycza Honczara. Na tyle były ważne te słowa i pozostają do dzisiaj. Nie możemy tylko obserwować. Trzeba działać. Żadne Towarzystwo Języka Ukraińskiego, które Jelczenko wtedy narzucił, nie może zrobić tego, co robiła „Proświta”. Dlaczego wyniszczali „Proświtę” tyle razy, dlaczego zakazywali? Stworzyliśmy martyrologium zamęczonych prośwician na całej Ukrainie. Wydać nie możemy. Na 150-lecie „Proświty” państwo nie zrobiło nic. Tutaj są obecni przedstawiciele Ministerstwa Kultury. Dzień języka ukraińskiego, ojczystego języka, będziemy obchodzić tak, jak i w zeszłym roku, w Użhorodzie czy może w Kijowie? Zdołamy wpłynąć na Prezydenta czy nie? Czy może wykastrowana ustawa pójdzie tam, zrobią wykastrowaną ustawę jak ustawę „KK”? Właśnie dlatego zebraliśmy się tutaj, aby przypomnieć Prezydentowi: będziemy go wspierać, kiedy on będzie wspierał i rozwiązywał naszą fundamentalną kwestię — językową. Wtedy będziemy mu stawiać warunki. Tylko pod warunkiem rozwiązania wreszcie kwestii naszej perspektywy, bo bez języka nie ma narodu. Jestem bardzo wdzięczny D. Pawłyczce, że nie jest obojętny na przeszłość. Ale mnie niepokoi bardziej jutro. Jeśli będzie dalej ta sama liberalszczyzna, która panuje — a wiemy, że nawet na uniwersytecie Drahomanowa dzisiaj zagranicznym studentom wykładają po rosyjsku. Toż to hańba! ZSRR siedzi tutaj, w nas. Nie możemy wystawić i przuczyć. To może tylko ta ustawa, do której przyczynił się Wołodymyr Andrijowycz Wasylenko. Jestem bardzo wdzięczny wszystkim tym, którzy robią wspólną sprawę i przypominają, że tylko w Słowie możemy się odrodzić. Żadne problemy socjalne, żadne programy socjalne, żadna orientacja. Ta sama Europa — ona nas zdradzała, Piłsudski rozbroił armię Petlury. Ile można powtarzać te same błędy? Musimy być silni. A tę siłę daje słowo. Sława Ukrainie, Sława ojczystemu słowu!
Na zakończenie Uroczystej akademii z okazji 30-lecia odnowienia Ogólnoukraińskiego towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki na propozycję doktora nauk prawnych, profesora Wołodymyra Wasylenki uczestnicy zebrania jednogłośnie poparli apel do Prezydenta Ukrainy z żądaniem uchwalenia wreszcie ustawy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” — bez jakichkolwiek wyłączeń.
Własna inf.
Tłumaczenie maszynowe
Maksym STRICHA, naukowiec, pisarz. Już od kilku tygodni wielka liczba naszych twórczych i okołotwórczych osób oraz środowisk jest wciągnięta w kolejny skandal. Student Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury S.H., który wcześniej nie wyróżniał się wysokimi wynikami w nauce, za to „zasłynął” epatującymi instalacjami („wyszywanka na słoninie”, ozdobiona świńskimi ogonami; fallusy doczepione do minaretów i cerkwi), wystawił nową instalację — tym razem z figurkami żołnierzy o „fallicznym kształcie”. Jeśli wierzyć oponentom S.H., to zgodnie z jego pierwotnymi wyjaśnieniami instalacja była inspirowana wydarzeniami w Donbasie, gdzie obie strony rzekomo „mierzą się fallusami”. Później sam S.H. na Facebooku nazwał instalację „antywojenną” i „antyputinowską”. Dzisiaj nie mam już możliwości dokładnie ustalić, co dokładnie mówił S.H. wykładowcy akademii, znanemu ukraińskiemu artyście Wołodymyrowi Charczence, który jako ochotnik poszedł bronić Ukrainy (podobnie jak jego córka, która wywoziła rannych i zabitych chłopców spod Awdijiwki). Wspominam o tym, żeby stało się zrozumiałe. Heorhij ŁUKJANCZUK
Okupacyjna władza bolszewicka zrobiła wszystko, aby zatrzeć w naszym narodzie pamięć o tej heroicznej karcie w historii narodu ukraińskiego. Ale miejscowi starzy mieszkańcy ją zachowali. Śp. Andrij Swyryd zachował szczegóły tej bitwy, które opowiedział mu w detalach jego ojciec, jeden z niewielu ocalałych z kozackiej sotni, który zginął w szeregach Ukraińskiej Powstańczej Armii w 1942 roku w walkach przeciwko faszystowskim okupantom na Galicji. Materiały o tej heroicznej bitwie nad rzeką Trubeż zebrał i uporządkował mieszkaniec Boryspola Anatolij Kowalczuk. Dzięki jego staraniom ukraińska społeczność ma możliwość godnie uczcić sławnych synów narodu ukraińskiego. Na wezwanie Anatolija Kowalczuka wójt wsi Worońkiw Ihor Mychajłowycz Zabornyj wraz z miejscowymi radnymi oraz przy wsparciu Boryspolskiej Rejonowej Administracji Państwowej postawili pomnik pamiątkowy w centrum wsi Worońkiw obok pomnika żołnierzy-rodaków, którzy zginęli w walkach II wojny światowej. Na pomniku wyryto słowa: Bojownikom z bolszewizmem za wolność Ukrainy “Umrzeć za Ojczyznę znaczy — żyć!”. W 2003 roku poeta Mykoła Karpenko napisał poemat-rozmyślanie “Ataman Czerpak”, poświęcony rodakowi Iwanowi Czerpakowi — dowódcy sotni worońkiwskiej. Niedawno przedstawiciele miło: reakcję człowieka z takim życiowym doświadczeniem na “antywojenny” (wyrażenie samego S.H.) projekt “artysty”, który w tym czasie przebywał w bezpiecznym Kijowie, przewidzieć było nietrudno. W rezultacie trywialna sprawa o skreślenie studenta-nieuka z powodu braku postępów w nauce zamieniła się w polityczną. Różne “liberalne” i “lewackie” struktury ogłosiły bezwarunkowe poparcie dla prawa S.H. do twórczej ekspresji (nieważne, że nie opanował nawet “podstaw” tego przygotowania zawodowego, które powinien, zgodnie z planami nauczania, dawać tak poważny zakład naukowy, jak NAOMA). Zamiast tego protestować przeciwko instalacji S.H. pod murami akademii przyszli chłopcy z “S14”. Ostatecznie sam S.H. szczęśliwie opuścił Ukrainę z wygrywającym biletem “prześladowanego artysty” — i obecnie stempluje swoje fallusy w Finlandii. A nasi “liberałowie” i “lewacy” rozpętali kampanię nagonki przeciwko W. Harczence, który rzekomo odniósł się do “falicznej” instalacji S.H. w “niedopuszczalnie brutalnej formie”. Historia pozostawiła u wielu (w tym u mnie) gorzki i skrajnie nieprzyjemny osad. Wraz ze znanym poetą i wydawcą Iwanem Małkowyczem zmuszeni byliśmy opuścić szeregi Ukraińskiego PEN-Clubu, ponieważ kategorycznie nie zgodziliśmy się z opublikowanym oświadczeniem organizacji, która wspierała studenta-prowokatora i potępiała zasłużonego artystę, który ponad rok spędził na pierwszej linii frontu. Jednocześnie ta historia obnażyła ostrość pytania o odpowiedzialność artysty w kraju, który broni się przed agresją. Dlatego zaryzykuję wyrażenie kilku własnych myśli na ten temat. Główny błąd metodologiczny obrońców S.H. polega, według mojego przekonania, na tym, że wierzą oni: ktokolwiek, kto (zasadnie czy bezpodstawnie) nazwie siebie artystą, jest wolny, by wyrażać się tak, jak mu się podoba, ani trochę nie zważając na to, czy dotyka to uczuć innych. I ci inni nie mają żadnego prawa przeszkodzić mu w takim “samowyrażaniu”. Zasadniczo nie zgadzam się z taką pozycją. Rzecz w tym, że Ukraina należy dzisiaj do “społeczeństw z traumą”. Prawie milion mężczyzn i kobiet tak czy inaczej przeszło przez działania bojowe. Ponad półtora miliona opuściło rodzinne domy. Nie zważać na to — to co najmniej głupota i nieodpowiedzialność. Każde “społeczeństwo z traumą” ma swoje recepty na ustanowienie balansu wolności artystycznej — i odpowiedzialności artysty, aby tej traumy nie pogłębiać i nie rozjątrzać. Przypomnę najsłynniejszy przykład: muzyka genialnego Niemca XIX wieku, reformatora gatunku operowego Richarda Wagnera, do dziś znajduje się pod niepisanym, ale bardzo skutecznym zakazem w Izraelu. Jego opery nigdy tam nie były wystawiane. Epizodyczne próby wykonywania poszczególnych fragmentów symfonicznych przez miejscowe orkiestry i transmisje ich przez miejscowe stacje radiowe zawsze napotykały na ostrą obstrukcję społeczną (ostatni głośny przypadek miał miejsce pod koniec ubiegłego roku). O wykonywaniu Wagnera przez zagranicznych gości w ogóle nie ma mowy — byłoby to jednogłośnie odebrane jako zniewaga pamięci ofiar Holokaustu. Mniejsza o to, że Wagner zmarł na długo przed pojawieniem się nazizmu. Mniejsza o to, że do jego twórczości przychylnie odnosił się sam Theodor Herzl — “ojciec” syjonizmu. Mniejsza o to, że stosunki między Izraelem a RFN są dziś jak nigdy przyjazne. Żydzi, zdaje się, już wybaczyli Niemcom — ale do dziś nie wybaczyli antysemicie Wagnerowi, ulubionemu kompozytorowi obłąkanego Adolfa Alojzowicza… Gdyby jakiś prowokator czy szaleniec spróbował uraczyć publiczność w izraelskim zakładzie naukowym wariacjami na temat “Lotu Walkirii”, nieobojętni obywatele szybko przywołaliby go do porządku. Możliwe, że nawet w “brutalnej formie”. I izraelski PEN nigdy nie wystąpiłby z oświadczeniem w obronie takiego szaleńca czy prowokatora. Nie wzywam do zakazywania na Ukrainie Czajkowskiego — choć, przyznam, że długo nie mogłem położyć na gramofon płyt z ulubionym Pierwszym koncertem fortepianowym po wydarzeniach pod Iłowajskiem. Ale otwarcie i brutalnie prowokacyjna twórczość osób podobnych do S.H. ma wszelkie podstawy, by trafić pod wyraźne potępienie moralne ze strony tych, których nasze społeczeństwo jeszcze uważa za swoje autorytety. “Społeczeństwo z traumą” ma takie prawo — zatrzymywać prowokatorów. Lekceważenie tego prawa, nagonka na prawdziwego artystę-weterana, który odważył się odnieść do prowokacji S.H. tak, jak jego koledzy w Izraelu z pewnością odnieśliby się do próby wykonania Wagnera, może tylko stworzyć pożywny grunt dla różnych “nacików”. I ci “nacicy” będą zdobywać punkty na tle tego, jak “wysokoczołowi intelektualiści” będą bronić S.H. i podobnych do niego. Głupotą i nieodpowiedzialnością jest ignorowanie także innej oczywistej okoliczności, która jednak tak łatwo zapomina się w przytulnych kijowskich (amerykańskich, szwajcarskich — dalej według listy) biurach czy domach. Przecież na wschodzie grzmi wojna i prawie codziennie giną nasi chłopcy i dziewczęta. Ktoś oddaje życie tam, abyśmy my tutaj mogli prowadzić intelektualne dyskusje. Dla mnie osobiście największym wstrząsem w tej skrajnie ciężkiej i nieprzyjemnej historii były słowa córki znieważonego przez nasz PEN-Club artysty W. Harczenki, dziewczyny — medyka wojskowego, która wiele razy zaglądała w oczy śmierci, a teraz z rozpaczą powiedziała tylko jedno: “Przegrywamy wojnę na tyłach”. Nie trzeba dodawać, że w tym samym Izraelu, otoczonym ze wszystkich stron przez potencjalnych lub jawnych wrogów, armia jest absolutną strefą poza krytyką. Nikomu nawet do głowy nie przyszłoby tam urządzać “falicznych” instalacji, które mogłyby mieć niepożądany i niebezpieczny podtekst. Artysta, który odważyłby się na takie coś, ryzykowałby nie tylko reputacją… Dlatego bardzo ważne jest dla nas wszystkich rozpoczęcie poważnej dyskusji eksperckiej nad problemem balansu prawa i odpowiedzialności artysty w “społeczeństwie z traumą”. I recepty Izraela wydają mi się tutaj znacznie bardziej przydatne dla obecnej sytuacji ukraińskiej niż to, co narzucają nam dzisiaj większość amerykańskich i europejskich grantodawców, za których środki istnieją nasze “liberalne” struktury. Pamiętajmy: jeśli rosyjskie czołgi (uchowaj Boże!) pojawią się na ulicach Kijowa, ci grantodawcy tylko powiedzą: “Przykro, nie wyszło”. I wtedy nasze dyskusje na tematy “wolności twórczości” i “poprawności politycznej” nie będą już miały żadnego praktycznego znaczenia.
znaków pamięci Bohaterów Trubeża oraz przyszłego Memoriału Bohaterów Trubeża „Rozerwane mosty”. P. S. Wzywamy środki masowego przekazu oraz darczyńców do włączenia się w tę narodowo-patriotyczną sprawę odrodzenia heroicznej karty naszej historii i uczczenia Bohaterów Trubeża: rachunek fundacji charytatywnej „Memoriałno-oświatowy kompleks Bohaterom Trubeża” w PrivatBanku 26009056222803 MFO 380269. Datki można przekazywać również w inny sposób, w szczególności poprzez usługi informacyjne i inne lub bezpośredni udział w budowie Memoriału. Wszyscy darczyńcy będą uważani za współorganizatorów budowy Memoriału — ich nazwiska, nazwy instytucji oraz mediów zostaną umieszczone na Memoriale.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
patriotyczna opinia publiczna Kijowszczyzny i stolicy (przede wszystkim członkowie Związku Oficerów Ukrainy, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, Ukraińskiego Kozactwa, regionaliści, wykładowcy, naukowcy, pracownicy muzeów, artyści, działacze społeczni i polityczni, mecenasi i dobroczyńcy) zjednoczyli się w Komitecie Organizacyjnym, utworzyli Fundację Charytatywną „Memorialno-edukacyjny kompleks Bohaterom Trubiża” w celu opracowania i przeprowadzenia na poziomie państwowym szeregu wydarzeń oraz budowy Memoriału Bohaterom Trubiża. Nad projektem zgłosił się pracować autor i budowniczy Memoriału „Pamięci Bohaterów Krut”, ludowy artysta Ukrainy Anatolij Hajdamaka. Będzie to przestrzenna kompozycja z przęseł kolejowych, przypominających zerwane mosty, symboliczny kurhan z tetrapodów z obecnej linii frontu, z państwową flagą. W samej rzece, na dnie której spoczywają szczątki poległych bohaterów bitwy nad Trubiżem, zostanie ustawiony granitowy pomnik, zwieńczony kozackim krzyżem. W wagonach zostanie pokazana kronika walki, deportacji i wszystkich zbrodni Rosji przeciwko Ukrainie. Prezentacja projektu Memoriału
Bitwa pod Trubieżem „Zerwane mosty” odbyła się 17 lipca 2018 r. w budynku Narodowego Muzeum Historyczno-Wojskowego Ukrainy. Wśród delegacji byli przedstawiciele społeczności Perejasławia, Boryspola, Baryszówki, a także SOU, NRU, KUN, WO „Swoboda”, Partii Ukraińskiej, Młodzieżowego Skrzydła partii „PATRIOT”, OUN, WUT „Proświta”, MOG „Bractwo Sołowieckie”, przedstawiciele „Prawego Sektora” oraz innych organizacji społecznych. Wśród uczestników wydarzenia byli wychowankowie Liceum Wojskowego im. Iwana Bohuna, Kijowskiego Kolegium z rozszerzonym przygotowaniem wojskowym i sportowym, studenci Kijowskiego Uniwersytetu im. B. Hrinczenki. W dniu 100. rocznicy bitwy przy pomniku-obelisku na kurhanie Chwały kozakom Woroniwskiej setni w wsi Woroniwce, przy pomniku Bohaterów Trubieża na stacji kolejowej Baryszówka oraz na miejscu samej bitwy przy moście na rzece Trubiż wybrzmiały imiona poległych bohaterów, które stały się znane dzięki pracy badawczej w miejscowych archiwach prezydent Międzynarodowej Fundacji Edukacyjno-Charytatywnej im. Jarosława Mądrego Walentyny Strilko. Na mi-
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl Kujbida, doktor administracji publicznej, profesor. Jak wygrać wojnę z Rosją? To kluczowe pytanie współczesności i przyszłości narodu ukraińskiego. Wygramy — i otworzy się „okno możliwości”, by stać się jednym ze znaczących graczy na euroazjatyckiej mapie geopolitycznej, przegramy — i czeka nas, w najlepszym wypadku, długa droga tułaczki w taborze silnych państw tego świata, w najgorszym — całkowite historyczne zapomnienie. Przy okazji doprecyzujmy, że pokój na warunkach Kremla jest właśnie dokumentalnie potwierdzoną przegraną w wojnie. Zrozumiałe, że wygrać wojnę z Federacją Rosyjską nie jest tak łatwo, przewyższa nas ona pod większością względów: ekonomicznych, wojennych i demograficznych. Ale historia świata zauważa, że nie zawsze wielkie państwo jest w stanie wygrać wojnę z mniejszym, na przykład na początku XVII wieku niewielkie rozmiarami Niderlandy zdołały nie tylko wygrać wojnę wyzwoleńczą z potężnym wówczas Imperium Hiszpańskim, ale i same, po zwycięstwie, przekształciły się w światowego aktora. Główną przewagą Holendrów nad Hiszpanami stał się przyspieszony rozwój gospodarki — opartej na nowych relacjach, no i, oczywiście, patriotyzm, fanatyczne dążenie do uwolnienia się od cudzoziemskiego jarzma. Zatem intensywny rozwój gospodarczy Ukrainy jest pierwszą przesłanką udanej wojny z Imperium Rosyjskim — i my o tym ani na chwilę nie powinniśmy zapominać. Realne zmiany społeczno-ekonomiczne na Ukrainie nastąpią po delegitymizacji pasożytniczej kasty oligarchicznej, pozbawieniu jej wpływu politycznego na ukraińskie społeczeństwo. To jedno z najtrudniejszych zadań, jakie stoją przed ukraińskim społeczeństwem. Zmiany należy rozpoczynać od najprostszego: od nacjonalizacji rosyjskiego kapitału na Ukrainie. Z punktu widzenia prawa międzynarodowego będzie to prawna rekompensata za rozpętaną przez FR wojnę hybrydową, za zaanektowany Krym i zagrabiony Donbas. Drugim czynnikiem, który hipotetycznie daje nam historyczną możliwość wyjścia zwycięsko z wojny z Rosją, jest zmiana kierunków rozwijania się procesów globalnych na kontynencie euroazjatyckim. Jeśli chodzi o teorię naukową, która racjonalnie wyjaśniałaby zmiany w terytorialnej władzy państw, to oprócz dorobku klasycznej i współczesnej geopolityki można skorzystać z osiągnięć najnowszej amerykańskiej socjologii makrohistorycznej, przede wszystkim z twórczego dorobku jej założyciela Randalla Collinsa. R. Collins w samym środku zimnej wojny zdołał naukowo udowodnić szybki rozpad ZSRR. Zaznaczmy, że wszystkie podstawowe warunki, które doprowadziły imperium radzieckie do bezchlubnego końca, automatycznie przeszły na jego historycznego spadkobiercę — Federację Rosyjską. I dziś znów znajdują się one w stanie aktywowanym. Szczególnie warto zwrócić uwagę na czwartą i piątą zasadę geopolityczną, sformułowaną przez R. Collinsa, które skłaniają Imperium Rosyjskie do poruszania się ku katastrofalnemu finałowi. „Nadmierne rozszerzenie imperiów — mówi on — zawsze kończy się przeciążeniem zasobów i dezintegracją państwową”, a rozmiary FR, która rozciąga się od Bałtyku i Morza Czarnego po Ocean Spokojny, „tworzą niekorzystne położenie geopolityczne z nadmiernym rozszerzeniem i przewagą przeciwników w zasobach lokalnych, konflikty regionalne wcześniej czy później nałożą się na siebie — podkreśla naukowiec — i zdeterminują niepowodzenia w znaczących regionach, w końcu osiągną one „punkt zwrotny”, który spowoduje kryzys wewnętrzny i rozpad imperium” (Randall Collins. Predskazanie w makrosociologii: słuczaj sowietskogo kollapsa. — Almanach „Wriemia mira”, wyd. 1, 2000, s. 234—278: https://nsu.ru/filf/rpha/lib/collins-predicti-on.htm).
Aneksja Krymu i inwazja Rosji na Donbas stały się rażącym naruszeniem międzynarodowego systemu bezpieczeństwa i przeciwstawiły Federację Rosyjską całemu cywilizowanemu światu. Próbując uniknąć izolacji, Putin zaproponował zbiorowemu Zachodowi zjednoczenie się we wspólnym zwalczaniu islamskiego terroryzmu. Oczywiście nikt poważnie nie potraktował tego dyplomatycznego wybiegu. Stopniowo narastał proces powstrzymywania agresji FR za pomocą środków dyplomatycznych i gospodarczych. Aby nie znaleźć się w pełnej izolacji, Kreml zintensyfikował stosunki dwustronne z ChRL, choć sytuacja na Dalekim Wschodzie i na Wschodniej Syberii dla Rosjan układała się dość katastrofalnie. Chińczycy po rozpadzie ZSRR rozwinęli masową „pokojową ofensywę” na niegdyś odebrane im dalekowschodnie terytoria, przesiedlając się dziesiątkami tysięcy do pustoszejących wsi i miasteczek. Wraz z migracją ruszył tam również chiński biznes. Dynamika demograficzna i gospodarcza wskazywała, że jeszcze kilka dekad takiej pokojowej ekspansji — i gubernatorem na Dalekim Wschodzie zostanie wybrany Chińczyk, ze wszystkimi późniejszymi negatywnymi konsekwencjami dla rosyjskiej państwowości. Ale oszołomiony rewanżyzmem rząd Rosji nie miał innego wyjścia, jak szukać politycznych i gospodarczych alternatyw dla Zachodu, dlatego Rosja ogłosiła Chiny swoim strategicznym sojusznikiem. Dawało to tymczasowe korzyści polityczne i gospodarcze, ale jednocześnie jeszcze bardziej zintensyfikowało chiński udział w rozwoju regionu. Czyli, z punktu widzenia rosyjskiej perspektywy, zaostrzało i tak już negatywne zjawiska kryzysowe. Aby przeciwstawić coś realnego pod względem znaczenia chińskiej ekspansji gospodarczej i demograficznej, a jednocześnie nie stracić ChRL jako politycznego sojusznika w konfrontacji ze Stanami Zjednoczonymi, Kreml opracował dość wyrafinowaną politykę „podwójnej gry” z zaangażowaniem w życie gospodarcze na Dalekim Wschodzie państw, które nigdy wcześniej nie wyróżniały się jakąś szczególną sympatią do Chin. Jedynym równorzędnym wobec ChRL aktorem w tym regionie jest tylko Japonia. Ale na drodze rozwoju stosunków dwustronnych między Rosją a Japonią leży „kamień obrazy” — Wyspy Kurylskie, zaanektowane przez Rosję od Japonii w czasach II wojny światowej. W ubiegłym roku Kreml zaproponował japońskiemu rządowi powrót do kompromisowego projektu Traktatu z 1956 roku, na mocy którego ZSRR zgadzał się zwrócić Japonii wyspy Habomai i Szikotan z Małego Grzbietu Kurylskiego. Resztę wysp rząd FR zaproponował oddać pod wspólną działalność gospodarczą. Z przejrzystą sugestią, a być może i obietnicą ich przyszłego przekazania Japonii. Zrozumiałe, że zwrot Wysp Kurylskich to niezauważalna „kropla w morzu” wobec narastającego zagrożenia utraty całego Dalekiego Wschodu. O tym dość trafnie napisał znany rosyjski anonimowy polityczny insider „Niezygar”: „Negocjacje z Japonią mają być może główną ukrytą stronę. Jest nią powstrzymywanie Chin. Bardzo opłacałoby nam się wpuścić na Daleki Wschód Japonię, a z nią, niechby pośrednio, Stany Zjednoczone Ameryki. Jako tarczę przeciwko Chinom. Dałoby to możliwość przy umiejętnym scenariuszu manewrowania przez dziesięciolecia. Może to i rozsądne — podkreśla „Niezygar” — poddać się Japończykom dla ochrony przed Chińczykami pod warunkiem wspólnego, bezchińskiego rozwoju regionu. Trudno mi oceniać, po prostu nie wiem, na ile na Dalekim Wschodzie jesteśmy bliscy upadku” (Niezygar. — 16 stycznia 2019 r.). Dzisiaj negocjacje z Japonią w sprawie losów Wysp Kurylskich są tymczasowo wyhamowane, ponieważ zaistniała niekorzystna sytuacja wewnątrzpolityczna — część opozycyjnych, skrajnie szowinistycznych sił politycznych rozpoczęła masową agitację „przeciwko handlowi rosyjską ziemią” i uzyskała poparcie większości społeczeństwa. W odróżnieniu od taktycznego charakteru myślenia rosyjskich władz, opozycja operuje kategoriami strategicznymi: dzisiaj oddajemy Kuryle, a jutro Królewiec, pojutrze Karelię i Krym itd. Faktycznie rację mają obie strony i w tym tkwi tragizm sytuacji: z jednej strony rząd musi znaleźć realną dźwignię zewnętrzno-gospodarczą przeciwstawienia się chińskiej ekspansji, a z drugiej strony „prawo precedensu” legitymizuje możliwość rozwoju destrukcyjnych procesów wewnątrzpolitycznych w nowych okolicznościach historycznych i blokuje wszelkie racjonalne inicjatywy. Dzisiaj można dowodowo stwierdzić, że nadmierne rozszerzenie Imperium Rosyjskiego weszło w bezpośrednią sprzeczność z wewnętrznymi możliwościami zapewnienia równomiernego rozwoju wszystkim regionom państwa. W konsekwencji rośnie jej realna niezdolność do zapewnienia niezawodnej ochrony własnych granic. W połączeniu z przewagą regionalnych przeciwników w lokalnych zasobach i dążeniem do odzyskania okupowanych terytoriów, wszystko to obowiązkowo, wcześniej czy później, zakończy się dla Rosji pełnowymiarową klęską, z odwrotem aż za Ural.
Po udanej realizacji planu Denga Xiaopinga „Czterech modernizacji”, Chiny stały się drugą pod względem potęgi gospodarczej krajem świata. Szybko oswajając się z nową rolą, przeszły do „pełzającej ekspansji” we wszystkich możliwych kierunkach. Dziś rząd Chin myśli globalnie, dążąc do realizacji swoich dalekosiężnych celów o światowej hegemonii w formie miękkiej polityki zagranicznej współpracy, a najbardziej ambitnym projektem w tym kierunku jest budowa nowego „jedwabnego szlaku” z Chin do Europy. Należy rozumieć, że chiński rząd realizuje ten projekt nie tylko jako wielki, supernowoczesny korytarz komunikacyjny, ale jako środek do zbudowania wokół niego w samym centrum Eurazji systemu państw sojuszniczych — „Jeden pas, jeden szlak”. Coś w rodzaju euroatlantyckiej wspólnoty krajów Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Taką swoistą prochińską oś geopolityczną Eurazji. 24 stycznia 2019 roku oficjalne chińskie wydawnictwo „Xinhua” poinformowało, że „wolumen handlu Chin z państwami-uczestnikami inicjatywy „Pas i szlak” w minionym roku osiągnął poziom 1,3 biliona dolarów USA”. (Xinhua: http://russian.news.cn/2019-01/25/ c_137772042.htm). To bardziej niż poważne. Chcesz czy nie chcesz, od razu przypomina się nieśmiertelna sentencja Halforda Johna Mackindera: „Kto włada Eurazją, ten włada światem!”. Jestem pewien, że równie śmiertelnie poważnie traktuje ten projekt główny oponent chińskiej ekspansji — rząd USA. Narastanie wszelkich możliwych wojen handlowych to dopiero początek globalnej konfrontacji między nimi. Niedopuszczenie do realizacji projektu „Jeden pas, jeden szlak” jest dla USA równoznaczne jeśli nie ze zwycięstwem w wojnie, to przynajmniej w wielkiej strategicznej bitwie. Zrozumiałe, że rządy dwóch potężnych mocarstw jądrowych nie zamierzają rozpoczynać trzeciej wojny światowej, nie są samobójcami, a skrajnymi pragmatykami. Najprawdopodobniej będzie to wojna cudzymi rękami. Mniej więcej tak, jak prowadzili wojny USA i ZSRR w czasach zimnej wojny. Z różnorodnych danych wyspecjalizowanych źródeł można wyciągnąć wniosek, że USA znalazły sposób na maksymalne utrudnienie życia Chińczykom. Zamierzają wykorzystać dobrze przez nich wypracowany instrumentarium walki przeciwko ZSRR w Afganistanie, kiedy zorganizowani przez amerykańskich instruktorów mudżahedini na wielbłądach, ze stingerami i przeciwpancernymi granatnikami, złamali niepokonaną do tego czasu Radziecką imperium. Polem zakrojonej na szeroką skalę bitwy ma stać się najbardziej wrażliwy odcinek przebiegu „Pasa i szlaku” — Azja Środkowa. Różne źródła już od ponad roku donoszą, że w Północnym Afganistanie intensywnie formowane są dwie islamskie armie (z szyitów i sunnitów). A ponieważ dwa wielkie etnosy — Tadżycy i Uzbecy — są faktycznie podzielone granicami państwowymi na pół (jedna część istnieje jako samodzielne państwa, a druga jako wielkie prowincje Afganistanu), to zrozumienie i wsparcie w Azji Środkowej otrzymają. Sceptykom przypomnijmy, że najskuteczniejszym ministrem obrony Państwa Islamskiego był Gulmurod Chalimow — pochodzący z Tadżykistanu. Amerykanom pozostało jedynie stworzyć wojskowo-polityczne przesłanki do tej wyprawy. Przede wszystkim wycofać własne wojska z Afganistanu, czyli usunąć główny integrujący obiekt nienawiści miejscowej ludności; dalej — porozumieć się z talibami o względnej neutralności wobec proamerykańskiego rządu w Kabulu, czyli zneutralizować opozycję pasztuńską w nowo tworzonej północnoafgańskiej konfederacji islamistów; a na zakończenie — nakierować uzbrojone islamskie masy na wyzwoleńczą wyprawę do Azji Środkowej. Odrodzenie ISIS w Azji Środkowej nastąpi tak samo błyskawicznie, jak w Iraku czy Syrii, ale to już będzie problemem nie USA, Izraela czy Arabii Saudyjskiej, a Chin i Rosji. Filigranowa polityka. Przypomnijmy, że realnych granic między Rosją a państwami środkowoazjatyckimi dziś praktycznie nie istnieje. Od Turkmenistanu, powiedzmy, do Kaukazu czy muzułmańskiego Powołża rzut beretem. To będzie bardziej niż poważny problem dla Federacji Rosyjskiej. Dlatego już na początkowym etapie konfliktu FR zmuszona będzie wciągnąć się w wojnę z islamistami. Wojnę o wiele bardziej kosztowną i zakrojoną na szerszą skalę niż, powiedzmy, obecna syryjska ekspedycja. Problemy jednych podmiotów, perspektywy innych. Jeśli spróbować wymodelować dalszy rozwój wydarzeń po konflikcie środkowoazjatyckim i ostatecznym „pogrzebaniu” projektu „Jednego pasa, jednego szlaku”, to zmobilizuje on Chiny do przyspieszonego ruchu na Północ, aż do Arktyki, do jej zasobów gazowych i naftowych. Do tego pchać je będzie nie antyrosyjska polityka, a logika globalnego przetrwania. I pierwszym ostatecznie upadnie rosyjski Daleki Wschód. Będzie to krachem Rosji, bezalternatywnie pogrąży się ona w nieznanym jej jeszcze „okresie smuty” („bezczasie”). Dla okradzionych przez Rosję narodów sprawiedliwie będzie zamienić jej okres smuty na odzyskanie własnego dobra. Te wydarzenia zaczną rozgrywać się nie za dziesięciolecia, a w o wiele bliższej perspektywie. Musimy tylko prawidłowo obliczyć swoje siły, nie poddawać się, nie zgadzać się na haniebne porozumienia pokojowe, a pragmatycznie pracować nad doskonaleniem społeczeństwa, armii, gospodarki. Świadomie stawać się silniejszymi. I nasz czas nadejdzie!
Tłumaczenie maszynowe
W Chmielnickim (do 1954 roku — Proskurów) odsłonięto tablicę pamiątkową z wizerunkiem Symona Petlury. W ten sposób mieszkańcy Chmielnickiego wyraźnie wyrazili brak akceptacji dla mitu o inspirującej roli Głównego Atamana armii Ukraińskiej Republiki Ludowej i Przewodniczącego Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej w pogromach żydowskich w czasie Ukraińskiej Rewolucji Narodowej. Jest to czwarty w mieście znak pamięci poświęcony wybitnym Ukraińcom, którzy wyróżnili się w zmaganiach o niepodległość Ukrainy. Od końca 2017 roku uhonorowano już Mychajła Hruszewskiego, Jewhena Konowalca i Romana Szuchewycza. Mychajło CYMBALIUK, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Znak pamięci Symona Petlury przymocowano na fasadzie miejskiego domu kultury, w którym sto lat temu działał teatr dramatyczny. Jak ostrzega chmielnicki historyk Ołeksij Żurko, żadnym dokumentem nie potwierdzono, że sam Petlura odwiedzał to pomieszczenie. Jednak krajoznawcy nalegają: kiedy ukraiński rząd narodowy — Dyrektoriat — miał schronienie w Proskurowie w latach 1919—1920, to tutaj trzykrotnie odbywały się jego posiedzenia. Właśnie w Proskurowie podczas sprowokowanego przez bolszewików pogromu („krwawej łaźni”) 15 lutego 1919 roku zginęła rodzina ze strony Szwarcbardów. Wywodzący się z niej Szloma (Samuił) Szwarcbard zabił Symona Petlurę w Paryżu w maju 1926 roku. Nawiasem mówiąc, jego kuzyn Naum Szwarcbard w latach dwudziestych ubiegłego wieku był przewodniczącym żydowskiego kołchozu we wsi Wydosznia w rejonie mychałpilskim (obecnie wieś Mychajliwka w rejonie jarmolińskim). — Jestem pewien, że tutaj opracowywano plany, idee, jak bronić państwa ukraińskiego, jak walczyć o państwo ukraińskie — powiedział mer Chmielnickiego Ołeksandr Symczyszyn (z wykształcenia historyk). „W walce wyrasta siła” — wyryto słowa przywódcy walki o ukraińską państwowość na tablicy pamiątkowej. Podobnie jak trzy poprzednie dzieła poświęcone działaczom URL, została ona plastycznie skomponowana i wykonana przez rzeźbiarza Romana Albula — autora znanego w Chmielnickim pomnika Niebiańskiej Sotni. Tablice te wykonano z żywic poliestrowych — jest to sztuczny kamień, zrobiony na wzór brązu. Kosztorys wynosi w granicach stu tysięcy hrywien. Tymczasem w Chmielnickim przygotowywane są konferencje naukowe i okrągłe stoły, poświęcone stuleciu tragedii lokalnej społeczności. W szczególności aktualizowane są materiały i badania w muzeum historii miasta Chmielnickiego. O przeprowadzeniu okrągłego stołu poinformowano w żydowskiej fundacji charytatywnej „Chesed-Beszt”. Niedawno jej wolontariusze Leonid Zapadenko i Semen Milman poprzez zapytania do archiwów i badania różnych źródeł zestawili listy osób, które zginęły od 15 do 18 lutego 1919 roku w Proskurowie (Chmielnickim) oraz miasteczku Felsztyn (obecnie wieś Hwardijśke, 25 kilometrów od Chmielnickiego), dokąd dotarła rzeź. Zgodnie z tymi listami, w Proskurowie zabito 1063 osoby, we Felsztynie 150 osób. W ten sposób zakończono dyskusje, w których jedni umniejszali liczbę ofiar do pięciuset, a inni zaokrąglali aż do pięciu tysięcy, co stawiało ten pogrom w rzędzie najkrwawszych. Wszak ogółem z rąk bolszewików, białogwardzistów i wojsk wiernych URL zginęło około pięćdziesięciu tysięcy Żydów. A rozpraw nad nimi w latach 1918—1921 na Ukrainie było około czterdziestu. — Listy tych, którzy zginęli w Proskurowie, przechowywały się w Kijowskim Archiwum Obwodowym — mówi Leonid Zapadenko. — To zdumiewające, w jaki sposób listy mogły się zachować, ponieważ sporządzono je w 1921 roku, a po 20 latach była II wojna światowa. Kijów został zajęty przez Niemców, potem wyzwolony i gdzie przechowywano te listy — możemy tylko się domyślać. W dokumentach podano nazwiska ofiar, wiek, charakter ran, powikłań oraz wyniki leczenia. W tamtym czasie w Proskurowie mieszkało około pięćdziesięciu tysięcy mieszkańców, społeczność żydowska stanowiła połowę mieszkańców miasta. Zatem zniszczono gdzieś pięć procent Żydów-proskurowian (razem z felsztyńskimi). Wiadomo, że rozkaz zabijania wydał 22-letni dowódca Zaporoskiej Brygady Kozackiej Iwan Semesenko. Powodem zbrodni przeciwko ludności cywilnej stały się probolszewickie nastroje. Trzy tygodnie wcześniej w Winnicy odbył się zjazd bolszewików, który przyjął rezolucję o konieczności powstania bolszewickiego w guberni podolskiej, dzień powstania wyznaczono na 15 lutego. W Proskurowie jego przeprowadzenie powierzono 15. Biełgorodzkiemu i 8. Podolskiemu pułkowi. 6 lutego w Zaporoskiej Brygadzie Kozackiej ukraińskiego wojska republikańskiego imienia Głównego Atamana Petlury wydano rozkaz skierowany do ludności żydowskiej. „Proponuję ludności zaprzestać swoich anarchistycznych wystąpień, jako że do walki z nimi mam siły wystarczająco. Najbardziej zwracam na to uwagę Żydom. Wiecie, że jesteście narodem przez wszystkie nacje nielubianym, a tworzycie taki nieład między chrześcijańskim ludem. Czyż wam nie chce się żyć, czyż wam nie żal swojej nacji? Jeśli was nie ruszają, to siedźcie spokojnie, a to oto taka nieszczęsna nacja oburza biedny lud”. Żydzi w Proskurowie po prostu stali się zakładnikami lokalnych elementów rewolucyjnych, w liczbie których było trochę tych samych Żydów. Kiedy jeden z oficerów zaproponował zamiast pogromu nałożyć na Żydów kontrybucję, Semesenko zaczął grozić mu rozstrzelaniem. Młody ataman rozkazał rżnąć, ale nie strzelać. Rozsypawszy się w grupki od 5 do 15 osób, z absolutnie spokojnym wyrazem na twarzach wchodzili kozacy do żydowskich domów… Pojawiają się, co prawda, pytania. Otóż kozakom kategorycznie zabroniono grabieży — ani kosztowności nie można było brać, ani odzieży, ani naczyń. Ale bardzo wiele ciał zamordowanych było ubranych tylko w bieliznę i spotkało śmierć w łóżkach. Rzeź trwała w nocy (wiele świadectw na korzyść tego, że noc kozacy spędzali w miejscu zakwaterowania) czy ofiary czekały na zabójców rozebrane? Wiodący pracownik naukowy Chmielnickiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego Serhij Jesiunin komentuje: — W czasach radzieckich o tragedii proskurowskiej wiedziano z wydań, które napisano w latach 1920—30, aby wywołać negatywny stosunek do Dyrektoriatu, Symona.
Petlury, ukraińskich nacjonalistów. Opowiadając o pogromie z 1919 roku, przemilczano fakt, że w Płoskirowie doszło do powstania, które wzniecili lewicowi radykałowie-bolszewicy, ale nie skalkulowali swoich sił — nawet nie wiedząc, ile wojsk Dyrektoriatu znajduje się na stacji kolejowej. A kiedy spotkali się z tą siłą, którą zmobilizował ataman Semesenko, uciekli z miasta, a wszystko wylało się na zwykłych ludzi. A były to i kobiety, i dzieci, i zwykli rzemieślnicy oraz kupcy Płoskirowa, którzy stali się zakładnikami walki politycznej. Jednym z tych, którzy stanęli w obronie mieszkańców miasta i zapłacili za to życiem, był sobórny protodiakon Kłymientij Kaczurowśkyj. Zagrodził drogę pogromcom obok cerkwi Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy (zachowała się w mieście, choć przez dziesięciolecia była zaniedbana), w której służył. Jego również przebito bagnetami. Miejscowy działacz ukraińskiej społeczności Trochym Werchoła na posiedzeniu rady miejskiej w Płoskirowie wyrzucał Iwanowi Semesence: „Atamanie, myślałeś, że zbudujesz Ukrainę na żydowskiej krwi? Więc wiedz, że tym zgubiłeś Ukrainę. Ponieważ nie ma takiego środka chemicznego, który mógłby zmyć żydowską krew. Grozisz mi?! Ale co możesz zrobić? Zabić? No, strzelaj!!! Jeśli zarżnięto trzy tysiące Żydów, to nie będzie wielkiej biedy, jeśli zginie jeden Werchoła. I nie tylko za trzy tysiące Żydów, ale gdybym nawet za dziesięciu Żydów mógł położyć swoją głowę, to bym to zrobił”. — Bolszewickie metody w naszej walce są jedyne i dla nas, dla Zdjęcie z archiwów: pogromy naszego zwycięstwa. Przesiąknięty taką wiarą, przyznaję, rozkazałem wyciąć miejscowych żydów w pień. Miałem tym terrorem ostrzec całą żydowską ludność Ukrainy, że ich też czeka ten los, jeśli nie porzucą swojej pracy w szeregach naszych wrogów. Tym aktem miałem wpłynąć także na Petlurę, który próbował i wroga pokonać, i nie zaszkodzić jego zdrowiu — tłumaczył potem Semesenko. — Oskarżają mnie o antysemityzm. Bzdura! Dodaję, pogromy — mój taktyczny manewr na polu bitwy. Prasa szkaluje mnie jako bandytę. Ludność Płoskirowa potwierdzi: ani jeden żyd nie poskarży się, że jego ograbili moi ludzie. Swoim wyglądem zewnętrznym Semesenko sprawiał wrażenie spokojnego, zrównoważonego i umiarkowanego człowieka. Średniego wzrostu, blondyn, o zimnych szaro-niebieskich oczach, o uczciwych rysach twarzy, szczupły, uprzejmy w rozmowie. Miał na sobie wyszywaną jedwabną koszulę, przepasaną rzemykiem, niebieskie bryczesy z generalskimi lampasami, lakierowane buty, na głowie — czarną barankową czapkę... Tak go opisywano. Symon Petlura rozkazał jak najszybciej przeprowadzić śledztwo i surowo ukarać winnych płoskirowskiej rzezi. Semesenkę przewieziono do kamienieckiego więzienia. Kiedy Kamieniec Podolski zajęli denikinowcy, komisja śledcza się rozbiegła, a Semesenko znalazł się na wolności. Trafił do Galicji, ożenił się. Wiosną 1920 roku zgłosił się do 3. Żelaznej Dywizji, którą formował pułkownik Ołeksandr Udowyczenko. I wtedy sztab armii rozkazał aresztować atamana. Semesenkę zatrzymano na czeskiej granicy. Sąd polowy w Czortkowie postanowił go rozstrzelać. Ochrona sztabu Armii Czynnej wywiozła go w pole, postawili pod skałą. Iwan Semesenko rzucił się na straż, ściskając to jednego, to drugiego w mocnych objęciach. Poradzili sobie z nim po kilku godzinach — powalili na ziemię i już leżącego zabili… A ponad tysiąc jego ofiar pochowano w polu za Płoskirowem, obok cmentarza miejskiego w zbiorowej mogile. Pomnik na niej postawiono w 1925 roku kosztem społeczności żydowskiej i mecenasów. Również tutaj pochowano ofiary pogromu w Felsztynie. Ten monument jest unikalnym dla Ukrainy pomnikiem ofiar żydowskich pogromów. Pod koniec XX wieku monument zrekonstruowano.
Tłumaczenie maszynowe
Lesia STEPOWYCZKA Po raz pierwszy o cerkwi Opieki Matki Bożej w Rubaniwśkomu oraz o niezwykłym duchownym, ojcu Wasylu Pysznym, usłyszałam od znajomych kobiet jeszcze latem 1998 roku. Córka pisarza i pianistka, artystka i pracownica muzeum literackiego, cztery inteligentne kobiety w średnim wieku, które nigdy nie były przesadnie pobożne, prześcigały się w chwaleniu nabożeństwa, po którym, jak mówiły, ksiądz każdego wysłucha, udzieli rady, pobłogosławi. „Jedź z nami na święto!” — namawiały. „A to ja księży nie widziałam, czy cerkwi w mieście zabrakło, żeby jechać aż 120 km do jakiegoś Rubaniwśkego!? Na dodatek Patriarchatu Moskiewskiego! Noga moja tam nie postanie! Dość już tego, że nasi przodkowie kłaniali im się przez kilkaset lat, jeszcze od czasów Siczy Zaporoskiej”. Z czasem pokazano mi książeczkę, jedną, drugą, trzecią, periodyki, czasopismo „Nawiky”, w których rozkwitały utwory prozatorskie i poetyckie Tarasa Szewczenki, Jewhena Swerstiuka, Iwana Manżury, pisarzy Naddnieprza, wydane w wydawnictwie o tej samej nazwie, które działało przy cerkwi w Rubaniwśkomu, ozdobione malowniczymi ilustracjami, wykonanymi z wielką miłością i smakiem przez artystę Wołodymyra Jermakowa. Zdziwiłam się, że przy cerkwi PM działa ukraińskie wydawnictwo. Zdziwienie przerodziło się w ciekawość, gdy około 2003 roku przy cerkwi w Rubaniwśkomu wzniesiono muzeum poety i folklorysty Iwana Manżury, który swego czasu służył na tych ziemiach u ziemianina Wasylenki jako zarządca. W Internecie pojawiła się informacja, że 15 maja odbędzie się tu święto wiosennego Manżury (urodził się w 1851 r.), a 1 listopada — święto jesiennego Manżury (zmarł w 1893 r.). Kierowałam wtedy organizacją pisarską i nawiązywałam twórczą współpracę z kreatywnymi osobistościami. Zapragnęłam zobaczyć, co to za księża, którzy tak kochają literaturę? Podano mi telefony kierowców autobusów, którzy na zamówienie wożą ludzi do cerkwi. O 5 rano trzeba było stać w umówionym miejscu, podjeżdżał autobus, zabierał ciebie i innych pasażerów z różnych przystanków i dowoził wszystkich na godzinę 8 do celu. A wieczorem tak samo odwoził wszystkich do Dniepru i rozwoził tam, skąd zabrał. Całkiem nowocześnie, cywilizowanie, po europejsku. Trzy godziny drogi, wschód słońca, i w blasku jego delikatnych porannych promieni ukazała się oczom majestatyczna cerkiew z czerwonego kamienia. Byłam oczarowana jej pięknem, błyszczącą taflą rzeki Rostawyci, Mszą Świętą, uporządkowanym podwórzem, pachnącymi, kwitnącymi zaroślami bzu, potężnymi dzwonami, wszystkim, co zobaczyłam i usłyszałam. Wyszywanki kwitły na dziewczętach i chłopcach, na kobietach, mężczyznach i dzieciach, tak jak radosne uśmiechy na ich twarzach, tak jak starodawne ręczniki rozwieszone na gałęziach drzew. Czysta ukraińszczyzna na ustach. Swoboda poruszania się w cerkwi podczas nabożeństwa. Dzieci, niczym święte krowy w Indiach, mogły robić wszystko, co im się podobało. Nikt nie chodził z tacami po cerkwi i nie żądał, by składać pieniądze. Parafianie swobodnie brali świece i według uznania wrzucali swoją ofiarę do skrzynki. I nikt nikogo nie poprawiał, nie karcił, nie pouczał, gdzie stanąć, jak przejść, jak to bywa w parafiach PM, gdzie słudzy Boży, a nawet sprzedawczynie świec, zachowywali się grubiańsko pod pozorem surowości wobec wiernych. Kontrast był uderzający. Lecz najbardziej poruszył mnie proboszcz cerkwi, mnich, ojciec Wasyl. Prosty w kontakcie, oczy i słowa jego jaśniały cichą dobrocią, łagodny głos człowieczeństwem, i w tym utwierdzałam się za każdym razem, gdy tu przyjeżdżałam. Nabożeństwo prowadzone było tradycyjnie w języku starocerkiewnosłowiańskim, a od 2014 roku o. Wasyl przeniósł je całkowicie na ukraiński. Zaczęłam przyjeżdżać do Rubaniwśkego kilka razy w roku, zaprzyjaźniłam się z ojcem Wasylem i jego pomocnikami-mnichami, którzy podnosili swój poziom, uczyli się zaocznie w Połtawskim Seminarium Duchownym, a z czasem dwóch z nich również wyświęcono na księży — Wołodymyra Derewiankę i Pawła Tiepina. Rubaniwśke pochodzi od nazwiska kozaka Rubana, który założył jeszcze w XVIII wieku na stepie mały chutor. Kozackie prochy spoczywają na podwórzu cerkwi Opieki Matki Bożej, obok grobów innych dostojników. A parafia w Rubaniwśkomu stała się na długie lata duchową oazą dla mnie, jak i dla pielgrzymów z różnych zakątków Ukrainy: Dniepru, Zaporoża, Charkowa, Połtawy, nawet z Kijowa. Rubaniwśke stało się miejscem duchowej, religijnej oraz literacko-artystycznej atrakcji. Działa tu księgarnia, szkoła niedzielna. Po nabożeństwie częstują ludzi obiadem, przygotowanym rękami mnichów i posłuszników, przez których uprawiano pszenicę, z której pieką chleb, łowiono ryby, z których gotują zupę rybną, zbierano owoce, z których robią kompoty. Tutaj warzą piwo i robią wino. Po obiedzie ludzie na placu artystycznym pod namiotem mogą obejrzeć koncerty, w których biorą udział zaproszeni znani muzycy, poeci. Rubaniwśke to cerkiew Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego, w której nigdy nie modlono się „za zdrowie Cyryla” i „za zwycięstwo rosyjskiego wojska”, a wznoszono modlitwę wyłącznie za los Ukrainy, za zwycięstwo bojowników ATO, gdzie ich ślubowano, przyjmowano jak drogich gości, pomagano frontowi. Tutaj chrzczono dzieci i śpiewano ludowe pieśni całą cerkwią. A ojciec Wasyl po nabożeństwie, nawet nie przebierając się, stawał się showmanem, artystycznie, z właściwym sobie łagodnym humorem i samokrytycyzmem prowadził koncert, żartował, głaskał dzieci po głowie, częstował je cukierkami. Raz występował na scenie żongler z Zaporoża, żwawo przerzucając kozackie miecze z ręki do ręki, aż batiuszka „przestraszył się”, zadrżał ze strachu. A kiedy numer się skończył, ojciec Wasyl mówi: „Oto ludzie dobrzy, patrzcie, czym jest mistrzostwo, to wam nie panikadiłem w cerkwi machać”. A to znów cygański zespół przyjeżdżał z solistką Lubow Własową. Wszystko to mnisi fotografowali, nagrywali, filmowali i wystawiali w mediach społecznościowych oraz zamieszczali w czasopismach, które potem dawali parafianom lub rozsyłali pocztą wiernym. Raz zapytałam o. Wołodymyra: „To jakiego wy w końcu jesteście patriarchatu — moskiewskiego czy kijowskiego?” Odpowiedź brzmiała: „Rubaniwśkego!” Jednym słowem, była to unikalna cerkiew z unikalnym ukraińskim Duchownym. Czasami ludzie pytają, skąd taki cud wziął się w naszym stepowym kraju? Takich parafii, gdzie jest wszystko, czego człowiek potrzebuje — i modlitwa, i zabawa, i łaska — nie widzieli nigdy na Ukrainie. A ojciec Wasyl jest stąd, urodził się we wsi Szyroke, niedaleko, ale kapłański los zaniósł go aż na Syberię nieprzebytą, gdzie przyszło mu służyć w starej, opuszczonej cerkwi w Bodajbo, a najpierw musiał wyremontować tę szopę-cerkiew na mrozie -50 stopni. A cała jego parafia — trzy staruszki: Domna, Maria i Wassa, które odsiedziały w łagrach GUŁAG-u wyroki jako antysowieckie, dwie z nich to ukraińskie zesłanki. Swoje dzieciństwo i dojrzałe życie, swoją miłość do Boga od wczesnych lat, swoje posługiwanie i cuda, które go spotykały, oraz znaki Boże, które otrzymał, Wasyl Pyszny utalentowanie, żywo i dowcipnie opisał w książce wspomnień „Takim właśnie bądź!”. Tam, w Bodajbo, spotkał dobrych młodych ludzi, którzy nie wiedzieli, co ze sobą zrobić, stali się jego pomocnikami, a potem mnichami, których przywiózł ze sobą w latach 90. na Ukrainę. A i tutaj zlecieli się do niego młodzi ludzie, jak pszczoły do miodu, i też zostali mnichami-posłusznikami. Raz pytam ojca Wołodymyra: „Do Dniepru przyjeżdża Cyryl. Pojedziecie na spotkanie z nim?” A on tak chytrze zmrużył oczy i pyta: „A kto to jest?” W styczniu 2014 roku po nabożeństwie ojciec Wołodymyr pyta mnie już cicho: „No co, pani Lesiu, dziś w nocy idziemy obalać Pietruszę?” Nie od razu zrozumiałam, o co mu chodzi. A rano dowiaduję się, że w nocy grupka chłopaków-patriotów linami obaliła pomnik Pietrowskiego. Przy pierwszym spotkaniu zapytałam o. Wołodymyra: „A dlaczego nie przejdziecie do Patriarchatu Kijowskiego?” Wiecie, co odpowiedział? „Zrobimy to pewnego pięknego dnia, i ludzie pójdą za nami. Ale teraz jeszcze nie czas: odłączą nas od służby, po prostu nas wyrzucą, a tutaj postawią takich, że Rubaniwśke na tym się skończy”. Słynnie świętowaliśmy w cerkwi stary Nowy Rok 2015. Malankowaliśmy, kolędowaliśmy, o. Wasyl hojnie sypał cukierkami i monetami dzieciom i dorosłym na wszystkie cztery strony od przystrojonej choinki. Jak bardzo chciałam opisać Rubaniwśke, jak swędziały mnie ręce, by napisać do „Słowa Proświty” czy do „Literackiej Ukrainy” o tych niesamowitych księżach-partyzantach, którzy… No, rozumiecie, o co mi chodzi. Ale jakże napiszę, jeśli ujawnię całą prawdę, przecież ich podstawię! A nikt nie wydrukowałby takiego tekstu o cerkwi PM. Towarzysz po piórze i Związku ostrzegł mnie: „Pani Lesiu, czytelnicy pomyślą, że dach Pani zjechał, że Pani zbłądziła…” A jednak odważyłam się, choćby na Facebooku, opisać w najlepszych tonach wspaniałe, wręcz dziecięco-dziecinne uroczystości na Wasyla Wielkiego w Rubaniwśkomu z malankowaniem i rozrzucaniem cukierków, z pięknym zaśnieżonym ogrodem, na gałęziach drzew którego całą noc świeciły różnokolorowe lampki, dzwoniły dzwony, a ludzie chodzili w tym ogrodzie po śniegu, niczym zaczarowane postacie jakiejś dziwnej boskiej bajki… Reakcja nie kazała na siebie czekać. Jeden poseł, nasz krajan, błyskawicą i gromem uderzył w duszę: „Pani Lesiu, ukraińska pisarko, jaką to konfesję Pani chwali? Sama Pani do Moskali jeździ, jeszcze ludzi nęci. Co Pani robi?”. No i masz! Kolega jak w wodę patrzył! Zaczęłam tłumaczyć surowemu przedstawicielowi ludu, co to za batiuszki-partyzanci i że oni, jakoby, niechybnie przejdą do Patriarchatu Kijowskiego w stosownym czasie: „Sama Pani pojedź i przekonaj się, co to za duchowni”. A on mi na to: „Ja w Doniecku widziałem moskiewskiego popa, który modlił się o to, żeby Bóg pomógł zabijać banderowców. Rzuciłem mu się do gardła, a on mi, ledwo nas ludzie rozdzielili. Ot, kiedy przejdą do PK, wtedy pogadamy”. Tak smutno mi się zrobiło… I już rzadziej bywałam w Rubaniwśkomu, choć tęskniłam za nim i moimi duszpasterzami. Ale obiecana chwila nadeszła! W ostatnich dniach 2018 roku dnieprzan poruszyła wiadomość: wspólnota cerkwi Opieki Matki Bożej UKP PM we wsi Rubaniwśke jednogłośnie zdecydowała o przyłączeniu się do Jednej Pomieстной Prawosławnej Ukraińskiej Cerkwi. W mediach społecznościowych pojawił się materiał wideo, w którym proboszcz cerkwi o. Wasyl Pyszny zwraca się do wiernych i proponuje wspólnie rozwiązać tę kwestię. Przepełniona cerkiew wykazała zdumiewającą dobrowolną jednomyślność, radość na twarzach mieszkańców Rubaniwśkego potwierdziła to.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Wszystkim wiernym z Rubaniwskiego oraz zwolennikom ojca Wasyla Pysznego przyszło się denerwować. Ojciec Wołodymyr napisał na swojej stronie na Facebooku: „Król Herod nie drzemie, zamierza zabić małe Boże dziecię, które się rodzi — Prawosławną Cerkiew Ukrainy”. Odpowiedziałam: „Trzymajmy się, bracia! Najważniejsze już zrobione! Herod nie zastraszy — krótkie rączki! Chroni nas nasza duchowa Matka — Wszechprawosławna Cerkiew! Chroni nas Chrystus, który się rodzi! Pan sam wszystko z czasem ułoży”. Niezwłocznie napisałam list do deputowanego ludowego, że nadszedł wielki dzień i że mieszkańcy Rubaniwskiego przeszli, ale zaczynają się prześladowania. Obiecał wsparcie. Wierni z Rubaniwskiego, gotowi na uciski, postanowili uzbroić się w cierpliwość i doczekać rozwiązania kwestii w sensie prawnym. Lecz odważni księża z Rubaniwskiego nie chcieli cierpieć i czekać, aż Rada Najwyższa przyjmie i zatwierdzi ustawę o mechanizmie przejścia. Trzeba było działać natychmiast! 10 stycznia zebrali się i pojechali na audiencję do Władyki Dnieprzańskiego i Krzyworoskiego Symeona (wtedy jeszcze UCP KP) i położyli na stole oświadczenie, że tak i tak, Wasza Ekscelencjo, wspólnota zagłosowała, prosimy o przyjęcie nas pod jurysdykcję Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. I zaprosili Władykę Symeona, aby w najbliższym czasie przyjechał do Rubaniwskiego, zapoznać się z parafią. Na co Władyka Symeon, mrużąc oko, uśmiechnął się: „A ja już bywałem w Rubaniwskim. Byłem incognito, wsiedliśmy z bracią do samochodu, w cywilnych ubraniach, przyjechaliśmy, żeby spojrzeć na cerkiew pod wezwaniem Opieki Matki Bożej. Byliśmy u was na nabożeństwie, wszystko usłyszeliśmy i zobaczyliśmy”. Księża z Rubaniwskiego zmieszani spojrzeli na siebie: „A my, Władyko, nawet nie wiedzieliśmy, nie zauważyliśmy Waszego przyjazdu”. „Przyjadę! — obiecał Władyka Symeon. — Jak śpiewa się w ludowej kolędzie: „A co drugie święto Świętego Wasyla”, oto na Wasyla będę u was!”. Czekać długo nie trzeba było. 14 stycznia, w Dzień Wasyla Wielkiego, Jego Świątobliwość Władyka Symeon, który tydzień wcześniej był obecny w Stambule na wręczeniu Tomosu, przybył do Rubaniwskiego z wielką delegacją księży. Odprawił Mszę Świętą w cerkwi razem z proboszczem o. Wasylem Pysznym. W atmosferze niezwykłego religijnego uniesienia witali wiernych ze świętem. Pod ich przewodnictwem ludzie kolędowali, szczodrowali, sławili Boga i Ukrainę cerkiewnymi i ludowymi kolędami. Ojciec Wasyl sypał szczodrującym cukierkami, słodyczami i hrywnami, które wylatywały zgodnie z tradycją z wielkiej miedzianej cerkiewnej misy. Władyka Symeon kropił cerkiew i twarze wiernych święconą wodą, a później ogłosił ważne wieści: odczytał Dekret nr 1 dla obwodu dnieprzańskiego o przyjęciu wspólnoty cerkiewnej wsi Rubaniwskie do Prawosławnej Ukraińskiej Cerkwi. Uroczyście pogratulował o. Wasylowi imienin i wręczył mu Dyplom od Eparchii PCU oraz ikonę z relikwiami świętych, którą przywiózł ze stołecznego grodu Kijowa. Nabożeństwo to było niezwykłe, historyczne, a cerkiew, przepełniona śpiewem, modlitwą, radosnymi uczuciami zwycięstwa, jak objawienie Niebieskie przyjmowała każde słowo Pisma Świętego z ust wysokiego gościa. A jeszcze Władyka powiedział, że na stole w jego gabinecie leży już dwadzieścia wniosków od różnych parafii z prośbą o przyjęcie ich do PCU. Chwała Bogu! W pierwszych tygodniach początku budowy cerkiewnej i reformowania te słowa wypowiadane są i słyszane jakoś szczególnie. Chwała Tobie, Boże nasz, że teraz będziemy silniejsi, bo połączyliśmy się w Jednej, Pomiestnej, Autokefalicznej, Prawosławnej Ukraińskiej Cerkwi. Oto spotkaliśmy się ze swoją rodzimą, teraz Jedną Cerkwią, ze swoją pradawną istotą. Chwała Bogu! Ze Spotkaniem Pańskim Was, moi autokefaliczni Ukraińcy!
Tłumaczenie maszynowe
Tysiące ludzi tą wiadomością nie było zdziwionych, bo kto choć raz był na Mszy Świętej w tej Świątyni, już nie mógł zapomnieć podniosłej atmosfery nabożeństwa, niezwykłej dobroci i prostoty prawdziwego duchowego Pasterza ks. Wasyla w stosunku do wiernych, dzieci. Kreatywna ekipa mnichów na czele z W. Pysznym stworzyła cud na stepie… Zatem w Rubaniwskim stało się wielkie, jedyne słuszne, dawno oczekiwane i przez Pana pobłogosławione — przyłączenie do Jednego Pomieistnego Prawosławnego Kościoła Ukraińskiego, a zatem i do Powszechnego Kościoła Prawosławnego. I stało się to na kilka dni przed otrzymaniem długo oczekiwanego Tomosu, zanim Prezydent Ukrainy P. Poroszenko wypowiedział w Stambule to, co skryte: „Wreszcie zerwaliśmy pęta, które wiązały nas z moskiewską cerkwią”. Nie zdążyli ludzie nacieszyć się wspaniałą nowiną, a już rozpoczęto prześladowania „heretyków”. 3 stycznia w mediach rozpowszechniła się informacja z odwołaniem do oficjalnej strony internetowej eparchii dniepropetrowskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego. Oto ten tekst: „Rozkazem Zarządzającego eparchią dniepropetrowską Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego metropolity dniepropetrowskiego i pawłohradzkiego Ireneusza proboszcz i duchowni cerkwi Świętej Opieki Matki Bożej we wsi Rubaniwskie w rejonie wasylkiwskim obwodu dniepropetrowskiego: protojerej Wasyl Pyszny, ksiądz Wołodymyr Derewianko i ksiądz Pawło Tepin, na podstawie 10, 11 i 39 reguły świętych Apostołów, 2 reguły Soboru Antiocheńskiego, za skłonienie się ku rozłamowi, rażące naruszenie przysięgi duchownego... zostają zwolnieni z funkcji proboszcza i duchownych... i zostają zawieszeni w posłudze kapłańskiej bez prawa przyjmowania Świętych Tajemnic Chrystusowych”. Ale historii odrodzenia Kościoła Ukraińskiego nie jest w stanie zatrzymać już nikt. 5 stycznia w Stambule patriarcha ekumeniczny Bartłomiej podpisał złotym atramentem Tomos dla Kościoła Prawosławnego Ukrainy. „Właśnie miłością i modlitwą teraz jednoczy się Ukraina. To wielki dzień, wielkie podziękowania dla wszystkich, którzy się do tego przyczynili. Jeszcze raz słowa wielkich podziękowań w imieniu narodu ukraińskiego, w imieniu naszego narodu, Wasza Wielebności, za to ogromne dzieło, którego dokonaliście... Ukraińcy bardzo długo szli do tego, aby usłyszeć modlitwę w języku ukraińskim w cerkwi Świętego Jerzego Zwycięzcy w Stambule” — podkreślił Prezydent Petro Poroszenko. Na Boże Narodzenie, 7 stycznia, w Soborze Mądrości Bożej w Kijowie odbyło się świąteczne nabożeństwo z udziałem głowy państwa, podczas którego zaprezentowano Tomos. Przewodniczący Rady Najwyższej Ukrainy A. Parubij, przebywając w Stambule przy przekazaniu Tomosu, obiecał, że Rada Najwyższa w najbliższym czasie zatwierdzi mechanizm przechodzenia cerkwi do KPU. A póki to się nie stało, Switłana MASŁOWSKA, przewodnicząca Zastawniwskiego rejonowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Tego dnia do cerkwi Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy w Zastawnie z całego obwodu przybywały autobusy i samochody, w tym drogie auta zagraniczne i z europejskimi numerami (paradoks: na Europę rzucają oszczerstwa, a tamtejsze stalowe konie są dla nich szczęściem). Mieszkańcy Zastawny (było ich niewielu) szli pieszo, aby wraz z tak samo złymi i smutnymi parafianami z różnych zakątków obwodu wykonać polecenie metropolity czerniowieckiego i bukowińskiego UKP (PM) Melecjusza — „ratować” cerkiew Patriarchatu Moskiewskiego przed… ukraińską… — Młodzieńcze, skąd i w jakim celu przyjechaliście do Zastawny? — pytam młodego mężczyznę, dołączając do pochodu. — Nie ma znaczenia skąd. Ja bronię swojej wiary, błogosławionego Onufrego i nie przeszkadzajcie mi się modlić… — Dlaczego w naszym mieście to robicie, a nie w swojej cerkwi? I za co się modlicie, może za to, żeby rosyjscy żołnierze więcej nie deptali naszej ziemi? Żeby zwrócili nasz Donbas i Krym? Za nasze zwycięstwo? Jesteście mężczyzną, powinniście bronić swojego kraju… — nie ustępuję. — Jakie zwycięstwo?! Wojny żadnej nie ma! A kiedy nadejdzie, pójdę walczyć… — usłyszałam agresywną odpowiedź. Oto tak, drodzy nasi bohaterowie-obrońcy, którzy jeszcze się wahacie — przechodzić do ukraińskiego Kościoła czy jeszcze pocierpieć Moskali i ich „zombie-pranie mózgu” młodzieży i dzieci, bo nie obył się ten „sabat” bez dzieci-nastolatków, które oderwano od szkoły na „poważną misję”… A w rzeczywistości dla tłumu, aby pokazać „siłę”, „potęgę” i nieprzejednanie wobec ukraińskiej duchowości… — Przyszliśmy oświadczyć, że w waszym rejonie dzieje się bezprawie. We wsiach Bojanczuk i Horosziwci jacyś ludzie, przedstawiając się jako wspólnota religijna, nielegalnie odebrali cerkwie, a władza cynicznie milczy — powiedział władyka Melecjusz, który wystąpił przed drzwiami administracji. Oto co! „Przybysze” do stolicy rejonu w ten sposób biją na alarm, wszak nie tylko wspólnoty religijne tych wsi, ale także Wasłowiwci i Zadubriwki (a na Ukrainie jest wiele innych wsi) już zagłosowały za chęcią przejścia spod jurysdykcji rosyjskiej opieki nad cerkwiami do Kościoła Prawosławnego Ukrainy. A to, nawiasem mówiąc, najwięcej w obwodzie czerniowieckim — 4 wsie (z 7 w naszym kraju), co zapewne bardzo przeraża księży PM, bo przecież tracą wszystko: parafie, pracę, a co najważniejsze, wpływ na ludzi. Jak opowiadają parafianie cerkwi PM, księża pozwalają sobie na taką agitację: głosujcie na kandydata na prezydenta Bojkę, bo on, rzekomo, odwoła Tomos… A mówią, że polityką się nie zajmują!.. Wtedy módlcie się w swoich cerkwiach i nie urządzajcie „sabatu” w Zastawnie, odrywając od spraw tamtejszych mieszkańców. Ale jak nie zareagować na zwycięskie przejścia do KPU? Im tego nie wybaczy ani Onufry, ani Cyryl, ani Putin… W rzeczywistości rozumieją, że to nieodwracalny proces i w kolejce są inne wsie, których wierni chcą niewiele: po prostu mówić „Ojcze nasz…” w ojczystym, zrozumiałym języku ukraińskim (jak powiedziano w Głównej Księdze życia „lepiej powiedzieć 5 słów zrozumiałym językiem,
ponad 5000 — niezrozumiałą, bo dusza się modli, a rozum milczy...”; wychowywać dzieci na wartościach moralno-duchowych ze znajomością prawdziwej, a nie narzuconej, kłamliwej rosyjskiej historii, bo ukraińska cerkiew była wiekami gnębiona; nie wspominać w swoich modlitwach moskiewskiego patriarchy Cyryla, nazywać wojnę z Rosją wojną, modlić się za naszych żołnierzy. W końcu właśnie to mówiła do rozgoryczonego duchowieństwa, wyjaśniając swoją misję, autorka tej publikacji, którą jako radną obwodową i przewodniczącą „Proświty” metropolita Meletij oraz niektórzy duchowni oskarżali niemal najbardziej o to, że oświeca ludzi. Dokończyć nie dali: głośno zaczęli śpiewać, bezceremonialnie popychając tak, że mało nie upadłam... A jeszcze grozili... Oto tacy duchowi nauczyciele! Z Bożą „sprawą” — zuchwale „pracować” łokciami przeciwko tym, którzy opowiadają ludziom prawdę o historii naszej cerkwi, szyderczo uśmiechać się do dziennikarskiej kamery i po tym nazywać się „pośrednikami” między Panem a ludźmi oraz duchowymi „ojcami”... Tak, ksiądz, który mnie obraził, po pewnym czasie przeprosił, ale raczej nie było to szczere. Niech Pan wybaczy... Ta „pikieta” — to wynik naszej z wami, drodzy Ukraińcy, obojętności i bierności wobec tak poważnych kwestii sfery humanitarnej, jak bezpieczeństwo informacyjne, język ukraiński, kultura ukraińska, edukacja ukraińska, cerkiew ukraińska, którą traciliśmy przez wieki, a teraz odradzać bierze się nie tak wielu ludzi. W tym roku Bukowina obchodzi 150 lat od narodzin w naszym kraju pierwszej organizacji oświatowej „Ruska besida”, którą zakładała wiejska inteligencja — księża i nauczyciele. Teraz takich jest bardzo mało. „Moja chata z kraja” jednak działa. Nie na naszą korzyść. Tymczasem duchowni wpadli do pomieszczenia rejonowej administracji państwowej i w gabinecie przewodniczącego Jurija Kitara „przelewali” swój „ból” z pustego w próżne. Dziennikarzy tam nie wpuszczono (to, nawiasem mówiąc, nielegalne utrudnianie naszej działalności). Po wszystkim tak zwaną mini-konferencję prasową my jednak „wyprosiliśmy” u metropolity Meletija. Oskarżał on władze i aktywistów, jakoby wymyślili sobie jakiś Tomos i zaciągają ludzi w nieznaną wiarę... Co na to odpowiedzieć biskupowi, który jest zdolny oskarżyć cały świat, byle nie stracić stanowiska, zaszczytów i właściwie moskiewskiej opieki?.. Przewodniczący rejonowej administracji państwowej powiedział dziennikarzom, że głównym wynikiem negocjacji jest to, że w rejonie zostanie utworzona komisja, w skład której wejdą duchowni, prawnicy i przedstawiciele różnych służb, aby nie dopuścić do naruszenia obowiązującego ustawodawstwa przy przechodzeniu parafii, przestrzegając dobrowolności i woli członków wspólnoty religijnej. Zwieziono do Zastawnej około 4 setek ludzi, dla Bukowiny to mizeria. Jednocześnie wciąż jest wystarczająco dużo tych, których trzeba oświecać, opowiadać prawdę: co oznacza Tomos, o niezależności cerkwi i o złu Moskwy, od którego my małymi krokami, ale jednak posuwamy się naprzód. Niech Pan i nadal nam w tym pomoże. A tym, którzy jeszcze w drodze?.. Zaprawdę: „Panie Jezu Chryste, zmiłuj się... Bo oni nie wiedzą, co czynią”. „Gospodi Iisusie Chrieste, pomiłuj nas, griesznych...” Ponad dwie godziny wielu księży cerkwi UCP (Patriarchatu Moskiewskiego) obwodu czerniowieckiego śpiewało właśnie tę pieśń duchową w pomieszczeniu Zastawnieńskiej rejonowej administracji państwowej, dokąd przyjechali ze swoimi parafianami-Bukowińczykami. Śpiewali, odciągając urzędników państwowych od pracy, nie zważając na policję, popychając się i grożąc, że Pan wszystkich ukarze i nie podaruje Wiecznego życia temu, kto ośmieli się zapragnąć Prawosławnej Cerkwi w Ukrainie!
Tłumaczenie maszynowe
— Od czego dla ciebie zaczęła się wojna? — Ona przelała się z Majdanu. Tutaj rosyjsko-ukraińska wojna się zaczęła, tylko wyrażała się w inny sposób. A dla mnie osobiście jeszcze wcześniej — od krzyków wołającego na puszczy. Wyjaśniałem, że w Ukrainie w sferze humanitarnej dzieją się rzeczy niesłychane, szaleńcze jak na niepodległe państwo. Występowałem i przekonywałem wszystkich, że trzeba zakazać bezkontrolnych występów moskiewskich „gwiazd”, które zarabiają pieniądze i agitują za Rosją, „ruskim mirem”. I kiedy po Majdanie Rosja zaanektowała Krym i rozpoczęła natarcie w Donbasie, zrozumiałem: trzeba coś robić. Po rozstrzelaniu Niebiańskiej Sotni my pierwsi zaczęliśmy jeździć jako wolontariusze do Honczariwskiego, Desny, do jednostek wojskowych pod Nieżynem, Pryłukami, Romnami. Nadchodziły niepokojące wieści, w powietrzu wisiała groźba pełnej inwazji rosyjskiej armii. Na własne oczy widziałem, w jakim strasznym stanie była nasza armia. Obdarci żołnierze, brak zwykłej dyscypliny wojskowej (ochotnicy byli zmotywowani i wiedzieli, dokąd idą), koszary z wybitymi oknami. Przywoziliśmy wszystko, co niezbędne — od pasty do zębów, prześcieradeł po żywność — tam niczego nie było. Oprócz tego — koncerty… Po kilku miesiącach byliśmy zdumieni: nasza armia odradza się jak Feniks z popiołów. — Jak się czułeś, wracając do domu, do Kijowa? — Trudno. Jak wszyscy, monitorowaliśmy każdy gest, każdy ruch rzeczników władzy czy agencji informacyjnych. Siedzieliśmy nocami i chciwie, w niepokoju wsłuchiwaliśmy się w skąpe komunikaty z teatru działań wojennych na wschodzie kraju. Każda wieść była ważna. Kiedy na Doniecczyźnie Wołodymyr Rybak zginął, odbierano to jako ogólnonarodową tragedię. Obecnie zaś niemal codziennie giną nasi chłopcy i większość (nie o sobie mówię) tępo się do tego przyzwyczaiła. Wtedy graliśmy i śpiewaliśmy na pogrzebach naszych poległych ochotników. Sytuacyjnie zbierały się mieszane chóry z udziałem, na przykład, Wałerija Hładuncia, zespołu „Bożyczi”. Czyli kogo zdążyliśmy zebrać lub kto się zgłosił. Śpiewaliśmy „Wy ofiarą w boju nierównym padliście” czy „Jak upadł on z konia”. Teraz wszyscy spierają się, kto uruchomił „Pływie kacza”: Żdanow mówi, że to on, Hoński — on. A ja, wschodniowiec z Wielkiej Ukrainy, starałem się podczas Majdanu, kiedy odbywały się pierwsze odprowadzania (Werbycki, Nihojan, Żyznewski, Senyk), narzucić w rytuał czy przywrócić te pieśni, które śpiewano podczas Ukraińskiej Rewolucji czy podczas Walk o Niepodległość. Rozszerzyć i przywrócić, na przykład, marsz żałobny „Oj na górze ogień płonie” czy coś z pieśni pogrzebowych właśnie epoki Ukraińskiej Rewolucji. Starałem się wnieść też śpiewane modlitwy. To przeplatało się ze starymi modlitwami, które wiązałyby z dawniejszymi okresami naszej historii. Ludzka, jak i narodowa pamięć, potrzebuje ciągłości. — Wiem, że i w piątym roku wojny nie porzucasz swoich wyjazdów na front. Czego najbardziej chłopcy na pierwszej linii słuchają, proszą zaśpiewać? — Proszą o to, co znają. Początkowo „Koniaka”, obowiązkowo (!). Czy „Gomin, matko, po dąbrowie…”, jakieś hity. Potem coraz więcej i więcej, bo ludzie bardziej się otwierają, słuchają. Najbardziej proszą o „Deus et patria”, „Zawsze Ukraina będzie”, „Duma o Sawur-Mohyle”. Czyli współczesne utwory do współczesnych tekstów. Jakieś utwory, które korespondują z obecną wojną. To właśnie najbardziej chcą słuchać. A z sentymentu słuchają, w szczególności, radia „Kultura”. Miałem taki przypadek w Hołosijiwie. Zobaczyli mnie jacyś wojskowi, pytają: „Pan Kompaniczenko?”. „Nie — mówię — to jego alter ego”. Oni: „Chcemy wyrazić Panu swoją wdzięczność, bo niech Pan wie, że tam, na pierwszej linii, Pana audycji słuchają nie tylko Wasyl ze Lwowa i Iwan z Łucka (są tacy dzwoniący, którzy „terroryzują” prowadzących nasz program). Były też inne momenty. Jarosław Fedoruk, przyjaciel z dzieciństwa, historyk, syn Ołeksandra Fedoruka, historyka sztuki, nie powiedział ojcu, że poszedł na wojnę, dopóki nie wrócił. Był ranny, w Odessie leżał w szpitalu, wyleczył się. Tak więc, kiedy był na froncie, to często dzwonił do mnie i razem z chłopcami, ustawiwszy w ziemiance laptopa, prosił, żebym z nimi śpiewał przez Skype’a. — Podczas wyjazdów na front czułeś, że twoje koncerty podnoszą ducha naszych chłopców? — Oczywiście, czułem. Prawdziwa sztuka zmienia człowieka i pomaga. Po pierwsze, poczucie własnej ważności dla człowieka jest bardzo ważne. Poczucie, że nie są porzuceni, że tam, na pierwszej linii, nie po prostu bronią kraju, swojego narodu przed wrogiem, nie po prostu banalnie strzelają, a na nich nałożona jest wielka i odpowiedzialna misja. I ta misja wtedy jest odczuwalna, kiedy za tobą stoją pokolenia. Czyli kiedy uświadamiasz sobie ową historyczną ciągłość… — Wspomniałeś Siewierodonieck tamtych czasów, i ja też. Jakoś na jednej wystawie rozmawiam z miejscowym młodzieńcem. Pytam go: „Ty znasz nastroje miejscowej ludności, ich psychologię. Powiedz: co potrzeba, żeby Ukraina wreszcie zwyciężyła?”. Odpowiedź: „Ukraina zwycięży w Donbasie „ruski mir” wtedy, kiedy tutaj przyniesie i przedstawi wyższy poziom kultury”… — Wszystko bardzo słusznie — przed wojskiem musi przede wszystkim iść obiektywna, prawdziwa polityka informacyjna w tandemie z wysoką i prawdziwą kulturą narodową. Bo co tutaj było? Moskwa tutaj pchała jeden gatunek kultury — pop. Dlaczego? A dlatego, że to działa na większość młodzieży. Pop był związany z rezydentami i tymi, których rozkręcało „Russkoje radio” czy „Szanson”. Tak samo obecnie pracują wszyscy
Zdjęcia Heorhija Łukjanczuka, kanały medialne, na przykład informacyjne — 112, NewsOne, Inter pozostał jako propaganda kultury. Ich głównym wyznacznikiem jest rosyjskojęzyczność, i lepiej, żeby to było z Moskwy, dla statystów — angażowanie kulturalnych kolaborantów. Wszystko inne jest od złego: opowieści w rodzaju tego, że “nasz produkt, on tutaj, w Kijowie urodził się, on pokryje wszystkich, jak wielki stepowy ogier pokryje wszystkich i wszystko — od Kamczatki po Karpaty”… Ale były też inne sektory, w których oni aktywnie pracowali. To sektory intelektualne, w nich działali bardziej wyrafinowanie. Na przykład sektor dawnej muzyki czy dawnych tańców. Oni tutaj działali na kosmopolityzmie. Mówiąc, że ich kultura (w Petersburgu czy Moskwie) jest związana z dawną kulturą europejską. A przypomnijmy Petersburg, to późne miasto, kamienice Chmielnickich, Martosów, Markiewiczów, Łyzohubów, pochówki przedstawicieli ukraińskiej kultury na cmentarzu… — Ponad sto lat temu jeszcze Serhij Jefremow pisał o części ukraińskiej starszyzny, która oddała swój naród i sama sprzedała się w niewolę moskiewskim carom za wyszywane chałaty i złote tabakiery. Obecnie ceny są inne — naftowe przemysły, miliony rubli na kontach… — Niedawno byłem na intronizacji. I byłem mile zaskoczony, że nasz establishment, klasa polityczna jednak duchowo rośnie. To samo widziałem na forum Poroszenki. Jeszcze przed tym kilka razy byłem, na przykład na oficjalnych, państwowych zebraniach z udziałem Wiktora Juszczenki, i widzę, jak oni zmieniają się w porównaniu z tym, co było wcześniej. Pamiętam, wcześniej nie można było się do niego przebić przez “łokcie”, które szczelnie go otaczały. Teraz na Horodeckiego mogę spotykać się z Kateryną Mychajliwną, kiedy przestał być prezydentem — bywać u nich w domu. A wcześniej to było niemożliwe. Wtedy tak stali (pokazuje nastroszoną postawę i wystawione łokcie. — Aut.). Teraz wszystko się zmieniło. Tej świty, zbliżonej do ciała, już nie ma. To znaczy ona (polittechnolodzy, pomocnicy) jest, ale to nie to. Widzę ruch ku zmianom, już nie ma podziału na “bogów” i plebs. My w dobrym kierunku się poruszamy. — My to w dobrym kierunku się poruszamy, ale wydaje mi się, że ty przesadzasz. — Na intronizacji zobaczyłem tych, którzy są oponentami, — Julia, Sadowy. Ukraińcy wcześniej walczyli do upadłego: zwalczamy siebie nawzajem, jeśli jest oponentem, do zgonu. Ja nie jestem zwolennikiem ani pierwszego, ani drugiego. Ale to, że oni już mogą pozwolić sobie tak być razem w pewnych sferach… My przecież pamiętamy, jak niektórzy występowali przeciwko Tomosowi, jeździła do Jerozolimy, różne ciemne sprawy tworzyła… My wszystko to wiemy. Ale jednak, wydaje mi się, pewne zmiany w nich zaszły. I kiedy my podczas przyjęcia siedzieliśmy za stołem z niemieckim, francuskim, japońskim ambasadorami, kiedy wszystko było bogato, i herb był jak u grekokatolików u naszego Epifaniusza (póki co monogram M. E.), orkiestra grała Vivaldiego, — ja płakałem. Wszystko, co się działo, — to powrót do tradycji. A co najważniejsze — zjednoczenie duchowieństwa w jednym kościele. To przecież wielki postęp. Ja to widziałem właśnie tak. — I duch wolności, godności, który kipi w duszach ludzi? — Tak! Choć jest dziad, ale honorowy. Bo jest jasna broń, jak u kozaka, pierścień herbowy od dziada… I godność, która pozostaje. To ten ważny moment, który jest nam przyrodzony. To powrót, odnalezienie siebie takimi, jakimi byliśmy. Dlaczego płakałem? Jak łatwo stracić wolność i jak trudno ją zwrócić, jak ciężko zwrócić sobie należne miejsce w świecie. My zwracamy, i mimo wszystko zwrócimy należne nam miejsce. Tę drogę torować będzie nasza dawna i bogata ukraińska kultura. — Kiedyż zwrócimy należne nam miejsce i poczujemy wszyscy — od tego bezdomnego, który każdego ranka przeszukuje śmietniki, i do prezydenta-miliardera, że oni są przedstawicielami wielkiego narodu? Jak Polacy, na przykład, czy Francuzi albo Włosi? — Kiedy wszyscy będą czuli się szczerymi Ukraińcami. “Nie dlatego, że tak wyszło”. Przypominam sobie, w młodości jechaliśmy kolędować do Kijowa w strojach narodowych, z gwiazdą. Słyszę, ktoś w wagonie pyta: “Kto to?” Odpowiedź: “A, to szczerzy”. I dalej dla tych, którzy nie zrozumieli, kto to: “No, szczerzy Ukraińcy”. — “A kto to?” — “Żłoby!” — “A, jasne”. Ludzie, którzy tam siedzieli i prowadzili dialog, to też Ukraińcy. Albo politycznie przysłani przez kolonizatorów i stali się wbrew woli politycznymi Ukraińcami. Tak więc, u każdego z tych ludzi powinna być motywacja, dlaczego stali się Ukraińcami. Myśleliśmy, że tym stanie się gospodarka: kiełbasa tania, pod dostatkiem gazu itd. Pamiętacie, jakie ulotki rozdawaliśmy na początku niepodległości? Przekonywaliśmy, że jak tylko wyjdziemy z eseseru, tak od razu zaczniemy żyć, i tak dalej. I myśleliśmy, że wszystko inne można będzie zbudować... — Niepodległe, silne państwo i wysokoduchowy naród… — …Naprawdę to będzie wtedy, gdy w pełni Ukraińcy przekonają się, że bycie szczerym Ukraińcem jest godne. Że Ukraina, jako taka, jest silna swoimi współczesnymi osiągnięciami, że mocno stoi zakorzeniona w narodowych tradycjach. Ale ta tradycja powinna otworzyć się w taki sposób, że nikt nie będzie miał co do tego wątpliwości: “Boże mój, przecież to o mnie, “duch wolności wewnątrz nas rodzi się”. To znaczy Ukraina musi stać się synonimem wolności. Wolność dla realizacji, wolność dla twórczości; to współczesna nauka, to wspólnota radosnych i wesołych ludzi, którzy kochają siebie nawzajem, szanują swoje ukraiństwo, swoją kulturę. Rozmawiał Mykoła CYMBALIUK. Twórczość Tarasa Kompaniczenki, kobziarza, bandurzysty, lirnika, lidera zespołu “Choreja Kozacka” — to unikalne zjawisko współczesnej ukraińskiej kultury. Dzisiaj żadne większe czy mniejsze patriotyczne wydarzenie nie obywa się bez jego udziału. Tak samo nie można sobie wyobrazić licznych kulturalno-artystycznych desantów na wschodni front bez jego występów. Więc wysunięcie przez Towarzystwo “Proświta” jego twórczości do zdobycia prestiżowej Narodowej nagrody państwowej imienia Tarasa Szewczenki jest całkowicie uzasadnione i oczekiwane. Ponieważ wojna stała się tektonicznym rozłamem naszego życia, to i rozmowa z Tarasem o tym, co najważniejsze.
Tłumaczenie maszynowe
Petro Bewza jest Ukraińcem nie tylko z urodzenia. Jest kimś, kto głęboko czuje się Ukraińcem. We wszystkim. Jednocześnie obiekt narodowy w jego surogatowo-tradycyjnym rozumieniu jest artyście obcy. I nie tylko dlatego, że odstraszają go sztuczne obrazy. Budując swoje relacje z systemem sztuki, własną historią i społeczeństwem, nie znosi prostolinijności konceptualnego widzenia świata. Artysta jest przekonany, że historia tu i teraz daje nam szansę odczuwania Ukrainy jako kulturowego rdzenia świata.
Wołodymyr HORBATENKO
Pragnie uczynić przestrzeń naszego bytu lepszą i uważa, że nie potrzeba do tego wiele. Trzeba, powiedzmy, pojechać do domu dziecka, aby otworzyć przed dziećmi niepowtarzalny świat ukraińskiej sztuki i powierzyć im wszystkie tajemnice twórczości. I wtedy pod dziecięcymi spojrzeniami, pomnożonymi przez ich wrażliwość, powstanie zupełnie inna rzeczywistość. Być może to właśnie jest Ziemia jego (a może i naszej) nadziei? Trudno go do czegoś zmusić. Jest nietolerancyjny wobec fałszu, może wstać i wyjść w środku spektaklu, odbierając słabą scenografię jako osobistą zniewagę, niedosłuchać opery, poczuwszy niespójność z własną estetyką. Takie zachowanie nie ma nic wspólnego ze snobizmem. Potrafi usłyszeć i zobaczyć, ale jakoś po swojemu. Przynajmniej trudno przypomnieć sobie przypadek, żeby bezkrytycznie skorzystał z czyjejś rady. Pragnie wszystko przepuścić przez własną świadomość. I nigdy nie boi się znaleźć w niewoli wątpliwości, co pozwala mu być wolną osobowością. Każdy czas ma swoje znaki, swój niepowtarzalny etos. Za nami pozostała epoka modernizmu z jej ideą postępu, dążeniem do monologu, wielkimi zadaniami, iluzją uniwersalności wiedzy. Nadeszła epoka dominacji nieoczekiwanych przejawów kultury, fragmentaryczności ludzkiej świadomości, indywidualizacji. Dziś wszystko ściśle przeplata się w całościowy dyskurs humanistyczny, łączący filozofię, literaturę i sztukę. Artysta intuicyjnie to czuje i odzwierciedla w swojej twórczości. Pomiędzy dwiema epokami trudno balansować, jeśli jest się słabym duchem. Odwaga twórcy polega na tym, by nie zlać się z nowymi okolicznościami, stworzyć obraz swojego losu i rozpoznać najbardziej charakterystyczne znaki przypisanego mu czasu. W tych warunkach twórczość Petra Bewzy napędza poszukiwanie nieostatecznych bytów. Kult nowego nie jest dla niego dominantą. W czasie, gdy tradycję wypierają indywidualne style, on pragnie nie tylko ją zachować, ale i pomnażać wszystkimi dostępnymi środkami, wzmacniając kulturową odrębność w opozycji do jednolitości modeli artystycznych i zgubnej westernizowanej standaryzacji. Świadectwem tego jest seria duchowych wątków na domowych chodnikach jako symbol połączenia codziennego i sakralnego, ukraińskiego i ogólnonarodowego, wiecznego i ziemskiego. Można wyodrębnić trzy główne składowe jego poszukiwań twórczych — malarstwo, działania w otoczeniu oraz obiekty ekspozycyjne. Malarstwo jest bezsprzeczną dominantą w jego twórczości. Jeśli porównać je z muzyką, to tworzy ono jakby trzy różne melodie: narodziny pierwodźwięków w przedświtowej ciszy; cichnięcie dźwięków i stopniowe zanurzanie się w wieczorną ciszę; wzniesienie do poziomu uroczystego chorału. Rozumienie przez niego przeznaczenia malarstwa współbrzmi z postawą Claude’a Moneta: „Wszyscy rozważają i pretendują do rozumienia malarstwa, jakby trzeba było rozumieć, kiedy trzeba po prostu kochać”. Malarstwo to umiejętność rodzenia i niesienia ludziom radości. Unika blasku. Jego obrazy to matowe lustro, palimpsest, w którym niezmiennie przejawia się pewien lejtmotyw, związany z odpowiednim okresem jego życia i twórczości. Oto co mówi na ten temat Serhij Krymski, który uważnie obserwował ewolucję artysty: „Swoistym lejtmotywem w płótnach artysty jest temat drogi, traktowany nie tyle w planie przestrzennym, co metafizycznym, jako związek światów, jako przejście od jednego stanu do drugiego, od bytu do niebytu. Dlatego czasami droga obrazowo przypomina nurt, rzekę, która zgodnie z ludową mitologią łączy zmarłych i żywych, przeszłość i przyszłość. Droga ma sens sama w sobie, jeśli jest w niej nadzieja, jeśli dokądś prowadzi. W pewnym sensie i sam byt człowieka jest drogą, czasami najdłuższą drogą, która prowadzi do samego siebie. U Petra Bewzy drogi łączą nie tylko ludzi i wydarzenia, ale także symbole bytu, znaki, kolory, czasami wędrówki na drogach malarza prowadzą do ogromnych błysków światła i magnetycznego rozdarcia, rozprzestrzenienia pewnego koloru, który staje się wszechobecny”. Sztuka rodzi się ze zdziwienia i pragnienia przekazania obrazu własnego wewnętrznego odczucia innym. Pewność, że wszystko zostało już napisane, niszczy nas lub zamienia w cienie. Nieoczekiwane odkrycia czyhają na nas na każdym kroku, i jeśli artysta posiada zdolność odczuwania, odnajdzie całe piękno świata w którejś z jego stron. Odpowiednio, obiekty jego płócien malarskich są najbardziej nieoczekiwane: symboliczna rzeczywistość świata (krzyże, ślady, samoloty, wieloryby, wyspy); znaki przejść i osobistego wyboru (most, łódź, brama); nieoczekiwane stany przyrody (biały cień, kredowa przestrzeń); „żywe mieszkanie żywego życia” (sen dziecka, babcine objęcia, kobieta w winnicy, skok kozy, lot trzmiela, ptakospad letniego wieczoru). Pojęcie wielkich mas przestrzeni jako obiektu wysokiej sztuki stało się swoistym, nasyconym nieoczekiwanymi obrazami odzwierciedleniem wrażeń artysty z podróży w latach 2002—2006 po południowo-wschodnim wybrzeżu Krymu, które w przeszłości nazywano Kimmerią, a obecnie nosi nazwę Wielka Teodozja. W jego serii obrazów „Teodozje” z jakąś szczególną wewnętrzną siłą ujawnił się talent emocjonalnej fiksacji zmiennych nastrojów przyrody z jej mglistościami („Mgła na Bijuk-Jeniszar”, „Wiosenna mgła”, „Mglistość Marca Chagalla”, „Mgła na górze”, „Mgła pod górą”), murem chmur („Kijik-Atłama”, „Cień chmury”, „Wielki blask”), zastygłą magmą górskich zboczy i wysokich grzbietów („Góra”, „Wielka Teodozja”, „Kijik-Atłama”), nieoczekiwanym wtargnięciem żywych czy wyobrażonych istot („Droga trzmiela”, „Skok kozy”, „Kameleon”), drogami, które przypominają wizje i prowadzą do nieznanych światów („Droga na Eczki-Dag”, „Droga do Teodozji”, „Ogród ścieżek”).
Obserwując ten metafizyczny krajobraz, wraz z artystą przemierzamy nie tylko otwartą przed nami drogę prawdopodobnego powrotu do natury, ale w pewnym stopniu także drogę do jego zadziwiających dzieł, zważywszy na skalę pierwowzoru oraz fantazyjne połączenie fakturowych palimpsestów, krystalicznych kompozycji, gigantycznych formatów i stosunkowo małych form (Oleg Sydir-Hybelynda). Idea światła jako kluczowego elementu ukraińskiej codzienności szczególnie wyraziście odbija się w malarskiej serii „Kaniowska pielgrzymka”, poświęconej 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki. Tutaj artystę porusza przenikanie się światła zewnętrznego i światła wewnętrznego jako swoistego symbolu duchowej wolności jednostki (płótna „Ci, którzy niosą światło”, „Arka”, „Niebiańska sotnia”). Takie widzenie jest swoistym dekodowaniem narodowej natury Ukraińców z ich nieurzeczywistnioną należycie wewnętrzną potencją, zwróconą w przyszłość. Ucieleśniona w ramach tego projektu mitopoetycka linia, która otwiera przed naszym wzrokiem krajobraz kulturowy XXI wieku, znajduje swoją kontynuację w nowym projekcie artystycznym „Jordan”, w którym przed widzem wyłaniają się metafizyczne krajobrazy, pełne idei oczyszczenia żywą wodą, wzniesienia niewyczerpanej ludowej duchowości do poziomu sakralnego postrzegania świata, co widać w obrazach z przedstawieniami fontann, życiodajnej winorośli czy tajemniczego pierwoświata, który sięga stworzenia wód. Artysta jest zawsze nieobojętny na piękno. A powiedzcie, który twórca przejdzie i nie zauważy kwiatu — na skraju wody, nad przepaścią, pośrodku asfaltu? Kwiatu, który uduchowia nasze życie i podaje nam kruchą dłoń nadziei. Tak w życie Petra Bewzy wtargnęły irysy. Zobaczywszy je pewnego wiosennego poranka ze srebrnymi kroplami rosy na delikatnych płatkach, nagle fizycznie poczuł wszechogarniającą jedność bytu. A wkrótce, w latach 2008—2009, powstały duża i mała serie obrazów, które zachwyciły widza niepowtarzalnym, lirycznym widzeniem przebudzenia przyrody. Irysy jawią się na jego płótnach jako swoisty znak kruchości i drżenia życia. Bo nie bez powodu dla jego młodszego syna Bohdana irysy są żywymi istotami. Artysta utrwala nierozerwalność życia kwiatów i stanu otoczenia. Obok tego potwierdza indywidualność każdego kwiatu, czasami wiążąc jego istnienie z życiem twórczych osobowości, duszą małego dziecka, duchowym postrzeganiem świata całego narodu. Przy tym nie mogła go zmylić zewnętrzna wielobarwna efektowność obiektu. Stara się odgadnąć wewnętrzną istotę i samodzielność życia każdego pojedynczego kwiatu. Tą zagadką potwierdza autorytet pioniera i zarazem śmiało kontynuuje motyw, który odnaleźli w różnych czasach Ryūshi Kawabata, Vincent van Gogh, Claude Monet. „Powróćcie do kwiatów!” — wzywa nas Andriej Wozniesienski na początku XXI wieku. I z podziwem wykrzykuje: Irys — szaleniec irracjonalny? Czy trójząb narodowy? Nie umawiając się, podnosząc irysy do poziomu szczerej spowiedzi i poszukiwania duszy zagubionej w ostępach cywilizacji przemysłowej, poeta i artysta dają nam szansę powrotu do natury i do siebie. Subiektywne dążenie do połączenia ukrytego i realnego, które nieustannie towarzyszy nam w życiu, skłania artystę w nowym cyklu „Jordan” do znakowo-symbolicznego przemyślenia bytu. W rezultacie przed naszym wzrokiem trójząb (zaszyfrowany wcześniej w kwiatach) teraz pojawia się to w postaci sokoła, to w postaci gołębia. Natomiast anioły niespodziewanie nabierają obrazu kwiatów. Uderzająca jest głębia koloru w centralnym obrazie tego cyklu, która objawia się w organicznym triumfie niebieskiego i żółtego koloru, łączących bezmiar nieba, czystość i głębię żywej wody, która uświęca istotę owiniętych winoroślą postaci, które jakby zeszły do nas z ludowych ikon. Działania w otoczeniu stają się nakreśleniem swoistego „kręgu współistnienia” dla pewnego obiektu, wniesionego przez artystę w środowisko naturalne. Mistrzowsko i organicznie wykorzystuje sytuacyjny język otoczenia jako element odkrywania niewyczerpanego potencjału komunikacyjnego. „Otoczenie nie potrzebuje obcych idei — uważa artysta. — Celem jest ujawnienie tych, które istnieją wokół i nadają sens bytowi”. W jego obiektach daje się zauważyć dążenie do przezwyciężenia antropocentryzmu w stosunku do przyrody. Jego sztuka nie tylko daje możliwość rozpoznania nam tego, co już znane, ona otwiera przed nami nieodkryte tajemnice przyrody, uczy widzieć świat inaczej. Przy tym Petro Bewza przeważnie pracuje ze znakami przejść, które oznaczają zmianę stanów żywego życia, otaczającego człowieka i istniejącego niezależnie od jego pragnienia, nieobecności czy wtargnięcia. W tym kontekście historyk sztuki Mykoła Skyba słusznie zauważa: „Kiedy artysta organizuje działania w otoczeniu, przekształca środowisko w jedyną przestrzeń artystyczną, gdzie wszystko pracuje jako składowe dzieła. Wniesiony przez artystę obiekt wzmacnia realny świat, daje mu możliwość ujawnienia swojej istoty. Poszukiwanie wspólnego języka z otoczeniem, wyjście poza strefę konfliktów „natura — technocywilizacja” daruje odkrycie nowych czy zapomnianych dróg współtworzenia z naturą, współbrzmiących dźwięków kreatywnych energii”. Obok realizacji niepowtarzalnych działań i obiektów w otoczeniu („Nimby drzew”, „Korytarz komunikacyjny”, „Łybidź”, „Czas kredowy”, „Istota”, „Ten, który zmienia skórę”, „Słoneczny ptak” i in.) artysta wszystkimi dostępnymi mu środkami potwierdza ukraińską sztukę otoczenia jako nowy kierunek tworzenia obrazów artystycznych środkami naturalnymi. W przedmowie do zrealizowanego przez niego wraz z Hanną Hidorą albumu artystycznego „Sztuka otoczenia. Ukraina 1989—2010” zaznacza: „Widzimy swoje zadanie w tworzeniu obrazów z minimalną ingerencją w otoczenie, przeważnie z wykorzystaniem materiałów naturalnych. Wbrew panującemu obecnie w naszym społeczeństwie kultowi konsumpcji, sztuka otoczenia ma na celu aktywizację świadomości jednostek oraz zachęcenie do postrzegania i rozumienia otoczenia, idei i ludzi jako jednej całości”.
Tłumaczenie maszynowe
Iwan JUSZCZUK, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy. Ołeksandr Dowżenko zapisał w „Dzienniku”: „Przeczytałem znowu historię Ukrainy. Boże, jaka ona smutna i bezradna”. Czytam książkę-badanie Wasyla Wasylaszki „W piekle hołodomorów” (Kijów: Znannia Ukrajiny, 2018), w której odbito kawałek tej samej smutnej naszej historii — i serce zalewa się krwią. W książce mowa nie tylko o strasznych hołodomorach, urządzonych na naszej żyznej ziemi, ale i o nieludzkich stosunkach z naszym wschodnim sąsiadem. Nie zdążyła Ukraina poprosić sąsiada o pomoc przeciwko zachłanności polskich magnatów, jak ten sąsiad sam zabrał się do niszczenia Ukrainy. Wasyl Wasylaszko cytuje carskiego ministra z 1737 roku: „Nasza armia zabrała tutejszym ludziom całe ziarno i całe bydło. Tutaj nie zostało nawet takiej ilości chłopów, żeby choć sobie posiać… A trzeba jeszcze ściągnąć z tych ludzi 30 tysięcy miar mąki i siana”. Po 50 latach inny carski możnowładca Hryhorij Potiomkin przyznaje: „Nasza armia zabrała tutejszym ludziom całe ziarno, bydło, żywność, odzież, obuwie itd.”. To o Ukrainie. W 1918 roku Ukraińska Centralna Rada w IV Uniwersale zaznaczała: „Piotrogrodzki rząd komisarzy ludowych… nasyła na nasze ziemie swoje wojsko, krasnogwardzistów-bolszewików, którzy grabią chleb u naszych chłopów i bez żadnej zapłaty wywożą go do Rosji, nie żałując nawet ziarna przygotowanego na zasiew, zabijają niewinnych ludzi i sieją wszędzie nieład, złodziejstwo, bezprawie”. Wasyl Wasylaszko trafnie powołuje się na Wołodymyra Wynnyczenkę: „Cała historia stosunków między Moskwą a Ukrainą w ciągu ponad 250 lat od momentu zjednoczenia tych dwóch państw jest planowym, bezwzględnym, bezwstydnym, bezczelnym niszczeniem ukraińskiego narodu wszelkimi sposobami, aż do starcia wszelkiego śladu po nim, żeby nawet imię jego nie zostało”. W rosyjskich środkach masowego przekazu jeszcze teraz można przeczytać: „SSSR — samaja sprawiedliwaja strana w mirie”. Na południu Ukrainy zimą 1922 roku głodowało 8 mln chłopów. Tymczasem Moskwa „wyłudziła od chłopów z pomocą dyslokowanej na Ukrainie milionowej armii 71,5 mln pudów chleba” — powołuje się Wasyl Wasylaszko na wiarygodne źródła. Głodem zostało zabitych do 4 mln Ukraińców. Wielką krzywdę, materialną i moralną, wyrządziła Ukrainie tak zwana kolektywizacja — powrót wsi do feudalnych porządków; ona też stworzyła warunki do przeprowadzenia zaplanowanego masowego Hołodomoru-ludobójstwa lat 1932—1933. Teraz głodem zostało zabitych 7—10 mln Ukraińców. „Przyczyna śmierci — Ukrainiec”, — sprawiedliwie widniało w jednym pośmiertnym zapisie. Potem jeszcze był hołodomor lat 1946—1947, spowodowany, jak pisze Wasyl Wasylaszko, „nie tylko powojennym nieurodzajem, ale i zaplanowaną akcją wysyłania tysięcy ton ziarna z głodującej Ukrainy za granicę”. Zginął około milion Ukraińców. Teraz przynajmniej był ratunek — nieukołchoźniona Zachodnia Ukraina. „Mój tata odnosił na Pokucie bardzo ładne i smaczne jabłka „szczetyny”, cudem zachowane w latach 30. srebrne widelce i łyżeczki, babcine korale, jakieś obrączki, a przynosił worki kukurydzy czy kukurydzianego ziarna”. Dalej Wasyl Wasylaszko zaświadcza: „Wszyscy pamiętają, jak „zachodniacy” szczerze przyjmowali „starców Stalina”, głodnych ze wschodu — z obwodów chmielnickiego, winnickiego, czerkaskiego, kijowskiego, charkowskiego i innych, nawet z RFSRR, dzielili się z nimi, jak z braćmi i siostrami, chlebem i słoniną, warzywami i gorącym barszczem czy zupą”. W narodzie przecież sprawiedliwie mówią: „Swój choć nie zapłacze, to skrzywi się”. Grabieże i hołodomory — tego było za mało, żeby trzymać Ukraińców w ciągłym strachu. W kraju panowała atmosfera terroru: podejrzenia, donosy, prześladowania, aresztowania, zesłania, rozstrzeliwania. „Według danych SBU — pisze Wasyl Wasylaszko — od 1927 do 1990 r. na Ukrainie zostało aresztowanych ponad milion osób, 545 tysięcy zostało skazanych, co najmniej 140 tysięcy rozstrzelano”. Rozstrzeliwano przede wszystkim inteligencję, twórcze siły narodu. Na Ukrainie w edukacji, w kulturze, w produkcji, w życiu codziennym coraz mocniej dokręcano śruby zrusyfikowania — również jeden ze środków niszczenia ukraińskiego narodu. Wasyl Wasylaszko nie mógł ominąć i swojej podolskiej wsi Kurażyn, która nad Dniestrem: „W Kurażynie w latach 1932—1933, według niepełnych danych, zginęło 108 osób. Jeśli dodać jeszcze z pół setki represjonowanych, wśród których są i rozstrzelani, dodać uciekinierów z Ukrainy, to u nas w latach 30. prawie dwukrotnie więcej zginęło, niż w II wojnę światową. W II wojnę światową zginęło 88 osób”. I tak po całej podmoskiewskiej Ukrainie, w każdej wsi. Niektórzy dziwią się: skąd taka nienawiść, jak to można było — niszczyć swoich ludzi? Przecież Moskale, Rosjanie — „bratni naród”. W tym właśnie rzecz, że Moskale nie są „bratnim narodem” i niszczyli oni nie swoich ludzi (i teraz oni tak samo próbują zniszczyć nas). Warto zrobić tylko pobieżny ekskurs w historię, żeby przekonać się o tym. Na Ukrainie długo pamiętano, jak w pierwszej połowie XIII wieku na nasze ziemie napadła mongolsko-tatarska horda koczowników z azjatyckich stepów. W 1240 roku mongolo-tatarzy zajęli Kijów. Co to byli za ludzie? Chiński autor Zhao-Hong wtedy pisał o nich: „Przełamałszy miejski mur, Tatarzy zabijają wszystkich bez wyboru — starych i małych, pięknych i brzydkich, biednych i bogatych, tych, którzy się bronią i którzy się nie bronią, z reguły bez litości”. W naszym latopisie zapisano: „Zdobyli Kijów Tatarzy i świętą Sofię rozgrabili, i klasztory wszystkie, i ikony, i krzyże, i całe złocenie cerkiewne zabrali, a ludzi od małego do wielkiego wszystkich zabili mieczem”. Po bitwie nad Sinymi Wodami
W 1362 roku mongolsko-tatarscy najeźdźcy zostali wyparci poza granice Ukrainy. Na wschodzie jednak w tamtym czasie mongolsko-tatarscy najeźdźcy zakorzenili się mocno. Całkowicie opanowali tam miasta i wsie. Przecież, jak twierdzą historycy, „bezwzględni koczownicy wybijali tysiące ludzi, pozostawiając czasami przy życiu jedynie rzemieślników i silnych młodych ludzi, których zamieniali w niewolników”. Poszczególnymi ułusami (księstwami) rządzili wyznaczeni przez wielkiego chana baskakowie ze swoimi świtami i oddziałami. Mongolsko-tatarscy najeźdźcy, dotąd poganie, przyjmowali chrześcijaństwo jako religię i przybierali sobie chrześcijańskie imiona Iwan, Piotr, Wasyl; budowali prawosławne cerkwie, klasztory. Sobór w Moskwie został zbudowany w 1272 roku przez chana Czilaukuna za zgodą wielkiego chana Złotej Ordy Mengu-Timura. Metropolita Cyryl żył na dworze chana. Tutejsi ruscy książęta i bojarzy, którzy pozostali, spowinowacali się z mongolsko-tatarskimi najeźdźcami, przejmowali ich zwyczaje i nawyki. Wraz z chrześcijaństwem mongolsko-tatarscy najeźdźcy przyjęli także język cerkiewnosłowiański. O tym, że ich język rosyjski nie tworzył się przez stulecia, jak to bywa w naturze, lecz został zapożyczony, świadczą częste w nim tak nielogiczne szeregi, jak lekarstwo — wracz — bolnica; głaz — oczewidno; ostryj — nawostrit; sołod — składkij; dawajtie budiem diełat — po ukraińsku: robimo. O rodowodzie Moskali świadczą rozpowszechnione wśród nich nazwiska Achmatow, Bułgakow, Karamzin, Karatygin, Karaułow, Kurakin, Mansurow, Saburow, Tałizin, Tarakanow, Tynianow, Timiriaziew, Turgieniew, Szukszyn, Urusow, Jusupow i tym podobne — wyraźnie pochodzenia turkijskiego. I to, co najważniejsze — psychologia zbiorowa. Nasi przodkowie byli rolnikami, a rolnicy są mocno przywiązani do zasianej przez siebie ziemi w oczekiwaniu na zbiory, do wypielęgnowanego przez siebie sadu koło chaty. A przodkowie wschodnich sąsiadów to koczownicy, którzy, wydeptawszy pastwiska w jednym miejscu, szukają nowych darmowych pastwisk w innym. Grabieże to ich rzemiosło. Stąd ich mania światowego panowania, wszechświatowego imperium, „trzeciego Rzymu” i czarna nienawiść do czyjejkolwiek niepodległości. Według doniesień rosyjskiej opowieści o pogromie i złupieniu przez Moskali w 1570 roku niepodległego słowiańskiego Nowogrodu, Iwan III, moskiewski książę, kazał polewać nowogrodzian mieszanką zapalającą, a następnie, poparzonych i jeszcze żywych, zrzucać do Wołchowa; innych przed utopieniem wlekli za saniami. Księża i mnisi po różnych znęcaniach się byli zabijani pałkami i zrzucani w to samo miejsce. Współcześni donoszą, że Wołchow był wypełniony trupami. Nowogrodzki kronikarz opowiada, że były dni, kiedy liczba zabitych sięgała półtora tysiąca; dni, kiedy zabijano 500—600 osób, uważano za szczęśliwe. Jakby chrześcijanie mordowali chrześcijan, jakby Słowianie mordowali Słowian. Na radzie w Perejasławiu w 1654 roku Ukraina nierozważnie, choć w przymusowej sytuacji, poddała się następcy ordyńskich chanów — rosyjskiemu carowi, w ten sposób na 300 lat ponownie wpuściła na swoją ziemię mongolsko-tatarskich najeźdźców. 2 listopada 1708 roku Moskale, podstępem zdobywając Baturyn — rezydencję ukraińskiego hetmana, zaczęli bezlitośnie zabijać ludzi. Moskiewska horda nie zlitowała się ani nad kobietami, ani nad dziećmi. Obrońców rozpięto na krzyżach. Wytępiono całą ludność miasta — około 15 tysięcy ludzi, miasto spalono. Paryska „Gazette de France” pisała wtedy: „Wszyscy mieszkańcy Baturyna bez względu na wiek i płeć wycięci, jak każą nieludzkie zwyczaje Moskali. Cała Ukraina kąpie się we krwi”. W latach 1921—1922 potomkowie mongolsko-tatarskich najeźdźców po klęsce narodowowyzwoleńczej walki Ukraińców znów rzucili się na Ukrainę. I od razu ujawnił się, według trafnego określenia Wasyla Wasylaszki, „chwytny instynkt Ordy”: zaczęło się od grabieży ukraińskich chłopów — tak zwanych kułaków i niekułaków. I w tym historycznym szeregu mieści się przemyślane wyniszczenie naszego narodu głodem-ludobójstwem w latach 1932—1933. Więc jakiego sąsiada z nieludzkimi zwyczajami mamy na wschodzie? Trzeba zapomnieć o „starszym bracie” i „bratnim narodzie”. To podstępny mit. Nasi wschodni sąsiedzi to ci sami, którzy w pierwszej połowie XIII wieku wdarli się do Rusi-Ukrainy, — mongolsko-tatarscy najeźdźcy, teraz ze słowiańską domieszką i ugrofińskim komponentem z centralną siedzibą w Moskwie. Wasyl Wasylaszko, szczegółowo ujawniając nasze stosunki ze wschodnim sąsiadem na przestrzeni wieków, wyciąga jedyny możliwy dla nas, Ukraińców, wniosek: „Przeciwstawić się złu głodomorów i represji może tylko ekonomicznie silne i niepokonane pod względem wojskowym państwo, z wolnym i zjednoczonym narodem”. Dodam tylko: jeśli usuniemy z kierownictwa ukraińskim państwem na wszystkich szczeblach zesłanych i pozostawionych nam w spadku przez rosyjskie imperium przewodników mongolsko-tatarskich zakusów. Oni mają swoje państwo, my — swoje. Nasycona niepodważalnymi faktami książka Wasyla Wasylaszki „W piekle głodomorów” to bodziec do przemyśleń i jeszcze jeden dokument oskarżycielski dla nieludzkiego totalitarnego reżimu oraz ostrzeżenie przed niebezpieczeństwami, którymi grozi nam i światu nasz wschodni sąsiad. Historię trzeba pamiętać.
Tłumaczenie maszynowe
Ołena SEDYK Zdjęcie z Internetu Kilka dni temu do mnie, rodowitej mieszkanki miasta Berehowe na Zakarpaciu i historyka sztuki z wykształcenia, zadzwonili przyjaciele i poprosili, abym spotkała się w Kijowie i poświęciła kilka dni dwóm mężczyznom z węgierskiego miasta Kecskemét. Są oni artystami-emaliersami z już znanego na całym świecie ośrodka emalierstwa, gdzie regularnie odbywają się międzynarodowe sympozja poświęcone gorącej (!) emalii. Ostrzeżono mnie: panowie István i Sándor doskonale znają historię tej niezwykłej, starożytnej sztuki. Jadą nie tylko po to, by pochodzić po stołecznych muzeach i obejrzeć emalie z czasów Rusi Kijowskiej, ale także by zebrać materiał do zbioru naukowego o współczesnych mistrzach Europy, do którego, co cieszy, wejdą także Ukraińcy. Głównym „bohaterem” będzie Ołeksandr Borodaj — założyciel krajowego emalierstwa. Gorąca nie tylko emalia, ale i osobowość Opowiadając o twórczości plastycznej, być może będę Was zadziwiać. Pierwszą rzeczą, którą zadziwię, są maniery i nawyki. Wyobraźcie sobie, wychowani mężczyźni w dojrzałym wieku, po przywitaniu się z kobietą, wypowiadają po węgiersku tradycyjną frazę „całuję rączki”, a potem naprawdę to robią. Po powitaniach na Centralnym Dworcu Kolejowym, gdzie witałam gości, ja również ich zadziwiłam. Zaprosiłam ich do sali podwyższonego komfortu na drugim piętrze, którą ze względu na przytłumiony ultramarynowy kolor sufitu „ochrzczono” niebieską, oraz do obejrzenia „Malowniczej Ukrainy”. Kiedy powiedziałam, że jednym z autorów czternastu kompozycji ściennych jest Ołeksandr Borodaj, oni, włączywszy specjalny sprzęt fotograficzny, zaczęli pod różnymi kątami fotografować monumentalne wizerunki pałacu w Korsuniu Szewczenkowskim, „Aleksandrii” w Białej Cerkwi, Monasteru Świętogórskiego, starodawnego Głuchowa, Kamieńca Podolskiego... — Wrażenia są silne, bo coś podobnego jest nietypowe dla dworców — emocjonalnie powiedział pan István, podczas gdy Sándor fotografował wszystko, co się dało. — Nie od razu można rozpoznać: czy to malarstwo, czy artystyczne tkactwo. Koloryt, temperament, malarskość — cudowne. Nie myśleliśmy, że już na dworcu odkryjemy jedną z wyrazistych stron talentu maestro Borodaja. Drugą stroną poznawania artysty stało się kijowskie metro. Dokładniej, stacje „Wydubyczi” i „Osokorky”. Ich wnętrza, stworzone wcześniej niż malowidła na dworcu, są już kartą historii ukraińskiej sztuki. Stacje uszlachetniono na wieki wyrazistymi, przesiąkniętymi duchem Rusi Kijowskiej emaliami. Kiedy je jeszcze budowano, z grupy pretendentów do ozdobienia wnętrz specjaliści z „Ukrmetrotunelprojektu” bezbłędnie wybrali niezawodność i unikalność kompozycji emalierskich O. Borodaja i O. Babaka. Badacze z Kecskemét zauważyli, że nasz artysta zdołał na Ukrainie zapoczątkować i „zaszczepić” wyrazisty kierunek w sztuce monumentalno-dekoracyjnej — emalierstwo w architekturze. Każde dzieło jest tak „wypieczone” na metalu, że nie będzie wymagało ingerencji konserwatorów. Nawet cykl niebieski w Głównym Obserwatorium NAN Ukrainy. Na pokrywkach garnków narodził się... geniusz Jasna sprawa, zagraniczni zbieracze materiałów zapoznali się tylko z kijowskim okresem twórczości Ołeksandra Andrijowycza. Dokładniej, z cyklem „Sprawdzone czasem. Nierozwiane przestrzenią” w Muzeum Historii Kijowa. To właśnie to, co ich interesowało — emalie. Wstyd, ale przyznam się: dzięki Węgrom odkryłam niezwykle doskonałe dzieła Borodaja — tryptyk „Syn marnotrawny”, „Freski” z serii „Album Ławry”, „Nieprzewidywalne prawidłowości”... Szkoda, że nie było czasu na zapoznanie się z uczniami artysty. Pan Borodaj nie dlatego, że jest zasłużonym artystą Ukrainy, ale dzięki talentowi wykładowcy i szczerości duszy był docentem wydziału sztuki i designu Kijowskiego Uniwersytetu imienia B. Hrinczenki. Jego uczennica Tetiana Iljina, oceniając pedagoga, jako historyk sztuki uzupełnia charakterystykę pioniera-emaliersa: „Stworzył nieformalną szkołę ukraińskiej emalii malarskiej, szlachetnie dopuszczając do laboratorium twórczego, odkrywając sekrety kunsztu”. Artystą-emaliersem nie każdy może być. Trzeba dobrze znać i chemię, i fizykę, i wypalanie metali. To nie tylko skomplikowane, ale i fizycznie ciężkie, materialnie drogie. Kiedy opowiedziałam panom Istvánowi i Sándorowi, skąd po pierwszej podróży na sympozjum do Kecskemét w 1978 r. nasz eksperymentator zdobywał materiały do kompozycji, zaniemówili z wrażenia. Wy też się zdziwicie: w Nowomoskowskich Zakładach Produkcji Naczyń Emaliowanych. Wtedy tylko tam, w celu uzyskania szerokiej palety kolorowych emalii, można było zdobyć tlenki antymonu, uranu, manganu, miedzi, chromu, tlenek kobaltu i inne barwniki. Frazę jednego z przedstawicieli Związku Artystów: „Na pokrywkach garnków narodził się geniusz”, można uznać za śmieszną i gorzką. Taka rzeczywistość. To wam nie akwarelą czy olejem tworzyć dzieła. — U nas, na Węgrzech, Borodaj znany jest jako niezwykle odważny emalier-eksperymentator. Szkoda, że przez udar, który przykuł go do łóżka, nie będziemy mogli porozmawiać. Cała nadzieja w żonie, również artystce, Tamarze Turdijewej, przyjaciołach i uczniach Muzeum Sztuki Emalii w Dnieprze. Już w domu wiedzieliśmy, że autorem pomysłu jego założenia jest Ołeksandr. Tam pojedziemy po raz pierwszy. Gejzer pomysłów i poszukiwań W tym przemysłowym mieście w 1946 roku Borodaj przyszedł na świat i w spadku od przodków otrzymał artystyczny drogowskaz. Ojciec, Andrij Semenowycz, artysta-samouk z kozackiego rodu z Połtawszczyzny, przeprowadził się do ówczesnego Dniepropietrowska. Liczne fabryki z ogromnymi kominami nie zgasiły pragnienia malowania malowniczych krajobrazów, tematów o tematyce ludowej. Wszystkie płótna były takimi, jakimi chciało się, by było życie: „łany szerokopolne i Dniepr, i urwiska”. Od niego, a także od innych artystów z rodu Borodajów, wśród których jest też znany rzeźbiarz Wasyl Borodaj, Ołeksandr odziedziczył pociąg do sztuki. Ukończył Dniepropietrowską Szkołę Artystyczną, wyruszył do stolicy uczyć się na wydziale sztuki monumentalnej Kijowskiego Państwowego Instytutu Artystycznego. Wytrzymał szalony konkurs, trafił pod skrzydła słynnej i wymagającej Tetiany Jabłońskiej. Już wtedy ona, akademik, profesor, doceniła dążenia studenta do pracy w grafice, malarstwie, udziału w różnorodnych wystawach w ojczyźnie i za granicą. Rodzinnego miasta Dniepr nigdy nie omijał. Tam jeszcze od młodości znają go i cenią jako gejzer pomysłów i poszukiwań. Liczne ekspozycje w galeriach, których zakres jest niebotyczny, festiwale, spotkania, nawet jedyne na Ukrainie muzeum emalii — to dzieło rąk Ołeksandra Andrijowycza. Wszystko zrobione jakościowo, prestiżowo, bez patosu, jak obecnie wielu lubi robić. Nawet kiedy odbywały się zrodzone przez niego Międzynarodowe Festiwale Emalii, na które przyjeżdżali znakomici artyści zewsząd, godnej informacji czy rozgłosu nie było. Mimo to, wysoką ocenę i autorytet w Europie to wydarzenie już zyskało. Gdyby i u nas takiego fundatora-optymistę należycie oceniono! Cieszy, że nietuzinkowego artystę-monumentalistę jeszcze z czasów odbudowy Soboru Michajłowskiego o Złotych Kopułach cenią w Ukraińskim Kościele Prawosławnym. Kiedy będziecie w świątyni, zwróćcie uwagę na scenę „Sąd Ostateczny”. Tę, przestrzegając wszystkich chrześcijańskich kanonów, doskonale namalował O. Borodaj z kolegami. Malowidła w Cerkwi Opieki Matki Bożej na Podolu to również dzieło rąk i duszy maestro. Wszystko wspomniane to jeden z wyrazistych akcentów twórczości artysty. Jest on z tych, dla których najważniejsza w życiu jest sztuka prawdziwa i uczciwa.
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl JAREMENKO W biografiach dwóch Wielkich synów ukraińskiej ziemi jest zbyt wiele zbiegów okoliczności, by nazwać je przypadkami: obaj przeżyli równo po 47 lat. Obaj zmarli na obczyźnie: Szewczenko w rosyjskim Petersburgu, Hrinczenko we włoskim Ospedaletti. Obu przewieziono na Ukrainę i tutaj pochowano: Szewczenkę na Górze Mniszej w Kaniowie, Hrinczenkę — na cmentarzu Bajkowym. Ich droga na wieczny spoczynek była podobna. Hrinczenkę z francuskiego Mentonu wieziono w zaplombowanym wagonie od 9 do 21 maja i, po odprawieniu nabożeństwa żałobnego w soborze św. Włodzimierza, 22 maja pochowano na cmentarzu Bajkowym. A Szewczenkę wieziono do Kijowa z Petersburga od 9 maja do 21 maja i, po odprawieniu nabożeństwa w cerkwi Narodzenia Pańskiego na placu Pocztowym, 22 maja wywieziono i pochowano na Górze Mniszej w Kaniowie. Oba pogrzeby były tak liczne, jakich dotąd i później Ukraina nie znała. Borys Hrinczenko, tak jak cała ówczesna literatura rosyjska wyszła z szynela Gogola, wyszedł z szewczenkowskiego „Kobziarza”, o czym sam świadczy: „...mieszkając na stancji u moskiewskiej (pańskiej, rzecz jasna) rodziny i słysząc, jak chwaliła się swoją Moskwą i Kaługą, przypadkiem usłyszałem i drugie: jak pewna pani, która mieszkała w tym samym domu, broniła Ukrainy, języka ukraińskiego. Wspominała, chwaląc, o Szewczence. Pojechawszy do domu latem, przeczytałem ojcowego (czyli tego, który przechowywał się w ojcowej skrzyni. — W. J.) „Kobziarza” i w wieku 13 lat stałem się tym, kim jestem. Jakoś od razu i bez wahań zerwałem ze wszystkimi moskiewsko-patriotycznymi tendencjami szowinistycznego koloru (a właśnie do tego byłem skłonny) i Taras stał się dla mnie i do dziś pozostaje prorokiem. Nie żartując mówię, że do dziś nie mogę myśleć o nim jak o człowieku — on do dziś stoi przede mną na tak wysokim piedestale, że dotyka głową nieba. Może to naiwna dziecięca wiara sprawiła, ale śmiem myśleć, że historia powszechna nie daje nam drugiego takiego przykładu jak Szewczenko: z martwego uczynił żywe — „trup wstali i oczy otworzyli”! Naród zmartwychwstaje i zaczyna patrzeć na świat swoimi, a nie cudzymi, moskiewskimi oczami!..”. Zatem, i w wieku trzynastu, i dwudziestu dziewięciu lat, kiedy została napisana „autobiografia” dla I. Łypy, recepcja Szewczenki przez Hrinczenkę jest niezmienna: Szewczenko to Bogu równy twórca, zdolny wskrzesić martwy lud i otworzyć mu oczy. Właśnie dlatego swoją wielkością sięga nieba jego piedestał, niedostępny dla prostego, zwykłego człowieka. Wychodząc z takiej dziecięcej i młodzieńczej recepcji, Hrinczenko tworzy obraz proroka i geniusza Szewczenki, a recepcja Szewczenki tworzy istotę Hrinczenki. Po 125 latach „duchowy ojciec” nieżyjącego już Buzyny w wykładzie dla studentów-filologów Uniwersytetu Szewczenki „Jak Szewczenko stał się Szewczenką” twierdzi co innego: recepcja tworzy geniusza i proroka. Jeśli, powiada, recepcjent postrzega Szewczenkę jako geniusza, to on jest geniuszem, a jeśli tak nie postrzega, to nie jest geniuszem. Buzyna, powiedzmy, nie postrzegał Szewczenki jako geniusza, ale od tego Szewczenko nie przestał być geniuszem i prorokiem. I takim jest dla świata! W liście-autobiografii, napisanej w trzeciej osobie tego samego 1892 r. dla „Historii literatury ruskiej” O. Ohonowskiego, Hrinczenko mówi o wpływie Szewczenki nie tylko na kształtowanie światopoglądu, ale i o wpływie na całą twórczość, i to nie tylko poetycką: „Szewczenko zrobił ze mnie od razu ukraińskiego narodowca (choć dziwnie to mówić o chłopcu 13—14 lat), — jego poezja nie była już dla mnie żartem, a jego „Kobziarz” stał się moją Ewangelią. Zacząłem pisać po ukraińsku, od razu i pisać wszystko: zaczynając od wierszy, a kończąc na słownikach! (14 lat!)”. Zatem i praca językoznawcza zaczęła się pod wpływem „Kobziarza” Szewczenki, którego język oczarowywał i uderzał swoim bogactwem. Posmak języka poetyckiego Szewczenki stał się dla Hrinczenki wzorcem estetycznego i ideologicznego stosunku słowa do realiów życia. I ten związek prawdopodobnie podkreślały także poszczególne zapisy etnograficzne oraz wydane już zbiory A. Metłynskiego, Zakrewskiego, P. Łukaszewicza, P. Kulisza, M. Drahomanowa, P. Czubynskiego i in. W każdej kolejnej „Autobiografii” Hrinczenko rozszerza sfery wpływu twórczości Szewczenki na swoją twórczość naukową i artystyczną. W Autobiografii z 1898 r., napisanej dla wydawnictwa „Wik”, znów podkreśla, że wrażenie od „Kobziarza” „przykryło wszystkie wrażenia, które dotąd miałem od książek... Zacząłem pisać po ukraińsku wszystko: wiersze, powieści, dramaty, nawet układałem słownik ukraiński, wydawałem dla kolegów-uczniów czasopisma po wielkorusku i po ukraińsku”. I w ostatniej Autobiografii z 1909 r., napisanej na pół roku przed śmiercią, po raz ostatni przypomniał czy powtórzył, że „pisać zacząłem bardzo wcześnie — jakoś sześcioletnim chłopcem, ale po moskiewsku, bo język ukraiński z naszej rodziny został wygnany jako chłopski. W wieku 13 lat przeczytałem Szewczenkę i usłyszałem od znajomej pani przychylny sąd o nim i o języku ukraińskim. Zainteresował mnie już, i zacząłem pisać po ukraińsku”. Nurt słowa Szewczenki, a przede wszystkim ducha Szewczenki, nie był u Hrinczenki epizodem wczesnego zaznajomienia się z jego językiem i twórczością, lecz stał się istotą samego Hrinczenki, orbity ducha Szewczenki stawały się orbitami ducha samego Hrinczenki. Takie są przesłanki i źródła szewczenkiany Hrinczenki. Jako 18-letni młodzieniec, ale już nauczyciel ludowy, Borys Hrinczenko napisał wiersz „Szewczence i Niekrasowowi” („Oboje za dolę ludowąście walczyli”). Hrinczenko bez zastrzeżeń uważa Szewczenkę za narodowego proroka, geniusza, który rozcina sprzeczności, czy, jak mówi B. Hrinczenko, „zamęt” w poglądach narodowych u naszych najwybitniejszych działaczy literackich”, nie mówiąc „o zwykłej tak zwanej inteligencji”. Poglądy narodowe nie były jeszcze ukształtowane nawet u działaczy oświatowych. I oto ukształtowała się myśl, „że jakoby, — pisze B. Hrinczenko w „Listach z Ukrainy Naddnieprzańskiej”, — Kostomarow oraz Kulisz uczyli Szewczenkę, pokazywali mu drogę. Czyli pokazywali drogę temu, kto sam ją znalazł i wytyczył”. Hrinczenko argumentowanie i stanowczo zaprzecza tej panującej w tamtym czasie opinii, ponieważ w czasie znajomości w 1844 r. z Kuliszem Szewczenko był już autorem takich programowych utworów, jak „Perebendia”, „Hamalia”, „Tarasowa noc”, „Hajdamacy”. Zresztą sam Kulisz przyznawał (w przedmowie do zb. „Chutorna poezja”), że Szewczenko wydawał mu się „niebiańskim światłem”, a blask jego ducha „był czymś nadprzyrodzonym”. W czasie znajomości z M. Kostomarowem (1844—1845) Szewczenko napisał już „Sen”, „Czyhyryn”, „Do Osnowjanenki”, „I martwym, i żywym, i nienarodzonym...”, „Testament”, „Rozryta mogiła” oraz „Kaukaz”. Hrinczenko zaprzeczył również twierdzeniu O. Ohonowskiego, że na poglądy narodowe Szewczenki miały wpływ idee Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego (zob. „Listy...”, s. 35—36).
Szewczenko — poeta marzenia. Aby je osiągnąć, musiał przezwyciężyć sprzeczność między rzeczywistością swoich czasów a marzeniami („I śni jej się ten syn Iwan...” oraz „poszła kopy dożynać”). Ta właśnie sprzeczność między codzienną rzeczywistością a marzeniem, czyli wymarzoną rzeczywistością. Zdziczały moskiewski despotyzm i ludzkie marzenia Szewczenki w żadnym wypadku nie mogły znaleźć pojednania, zharmonizować się. Rzeczywistość zawsze znajduje się w nieprzezwyciężonej sprzeczności z ideałem życia, z wyobrażeniem poety o idealnie zorganizowanym społeczeństwie. Czego w historii jeszcze nie było i, zdaje się, nie będzie, bo chodzi o sprzeczność między Ukraińcem (jako zniewolonym, rzuconym w bezbrzeżną niewolę narodem słowiańskim) a Moskalem (jako despotyczną, nieludzką, samowładczą Moskiewszczyzną — wielkoksiążęcą, carską, komunistyczną, putinowską). Taka oto rzeczywistość czasów Szewczenki i przed nim: „Łataną świtkę z kaleki zdejmują...”, „Bo Moskale i świat boży w pęta zakuli...”, „Moskaliki co zazdrościli, to wszystko obskubali...”, „Jak Moskale srebro, złoto i świece zabrali u Pokrowy...”, „To ten pierwszy, co krzyżował naszą Ukrainę, a druga dobiła wdowę sierocinę...”, „Żeby tak żal nie pchał się, jak ten Moskal w samotną duszę...” i t. d. A marzenie o przyszłej rzeczywistości wyraził w jednej strofie: I na odnowionej ziemi Wroga nie będzie, surowego, A będzie syn, i będzie matka I będą ludzie na ziemi. A jak u Borysa Hrinczenki? Z prac szewczenkoznawczych Borysa Hrinczenki jedna trafiła pod ostry literaturoznawczy skalpel — „Szewczenkowy „Kobziarz” na wsi”. Praca została opublikowana w 1906 r. na łamach redagowanego przez niego samego czasopisma „Nowa Hromada”. W tym samym roku ukazało się monograficzne studium B. Hrinczenki „Przed szerokim światem”, do którego praca uczonego weszła jako dziewiąty rozdział „Taras Szewczenko”. W 1914 roku, w roku stuletniego jubileuszu T. H. Szewczenki i początku I wojny światowej, a przede wszystkim — w przededniu zmagań wyzwoleńczych, pracę Hrinczenki wznowiono jako osobną broszurę „Szewczenkowy „Kobziarz” na wsi”. To, że praca ta B. Hrinczenki została wywołana do życia przez wydarzenia historyczne nie przypadkiem, potwierdza jeszcze jedna publikacja z 1914 roku — trzecie wydanie pracy publicystycznej M. Drahomanowa „Szewczenko, ukrainofile i socjalizm” z przedmową i komentarzami Andrija Nikowskiego. Czas wymagał jasnego, naukowo przemyślanego rozumienia roli Szewczenki w procesach społecznych, które w 1914 r. nietrudno było przewidzieć. Hrinczenko polemizował z Kostomarowem, A. Nikowski — z M. Drahomanowem. Zarówno Kostomarow, jak i Drahomanow bezpośredniego udziału w dyskusji nie brali, ponieważ obaj odeszli już w zaświaty. Na duchowego, a przede wszystkim — ideowego przywódcę narodu, który wkraczał w długotrwałą walkę narodowowyzwoleńczą i społecznowyzwoleńczą, został przez historię wyznaczony geniusz i prorok Ukrainy — Taras Szewczenko. Zdaniem B. Hrinczenki, Szewczenko miał stać się sztandarem rewolucji 1905—1906 r. i tym faktem dyktowana była lektura Szewczenki w 1906 roku przez B. Hrinczenkę. Tezy M. I. Kostomarowa „Szewczenko jako poeta — to był sam naród” nie odpowiadały lekturze Szewczenki przez Borysa Hrinczenkę. Hrinczenko ani słowem nie wspomniał, że Szewczenko nie jest poetą ludowym, jak to konstatuje się w niedokończonym i nieopublikowanym fragmencie, rzekomo należącym do pióra S. Wasylczenki „Hrinczenko o „Kobziarzu”. W rzeczywistości Hrinczenko mówi, że Szewczenko pisał dla wykształconego czytelnika, nieważne czy z prostego ludu, czy z inteligenckiego środowiska. Rzekome twierdzenie Hrinczenki, że Szewczenko nie jest poetą ludowym, a poetą inteligencji, uważam za fałszerstwo wulgarnych socjologów radzieckiego chowu, którzy natarczywie szukali przejawów walki klasowej w literaturze i procesie literackim w ogóle. Teza Hrinczenki, że Szewczenko szedł przed narodem i wzywał ukraiński naród, by „dobrze naostrzyć siekierę”, aby wzbudzić naród do walki o wolność, a taki moment w historii nadszedł w 1905—1906 r. Stworzyć „rodzinę wolną nową” i wspomnieć w niej także swojego proroka. Szewczenko, jako ideowy przywódca narodu, jego sztandar, zdaniem B. Hrinczenki, pasował do ruchu rewolucyjnego 1905 roku, pasował także podczas nowej fali zmagań wyzwoleńczych (tym było uwarunkowane i nowe osobne wydanie „Szewczenkowego „Kobziarza” na wsi” w 1914 r. na 100-letni jubileusz T. Szewczenki, a raczej na żądanie nowych wydarzeń społeczno-politycznych. I tutaj Stepan Wasylczenko z mistycznym brudnopisem „Hrinczenko o „Kobziarzu”, nie wiadomo kiedy napisanym i nieukończonym ani w języku rosyjskim, ani ukraińskim. W 88. przypisie do trzeciego wydania pracy M. Drahomanowa „Szewczenko, ukrainofile i socjalizm” (po raz pierwszy praca M. Drahomanowa została opublikowana w 4. numerze „Hromady” w 1878 r. Drugie wydanie zrealizował I. Franko z własną przedmową w 1906 r., a trzecie — A. Nikowski w 1914 r. z krótką przedmową i 95 obszernymi przypisami. — Red. nauk.). Andrij Nikowski komentuje przytoczony przez Drahomanowa fakt czytania ludowi utworów Szewczenki przez jakiegoś narodnika, podobnie jak opowieść B. Hrinczenki o własnym wypytywaniu wykształconej wieśniaczki („kumy Marusi P.”), jak rozumie ona poszczególne utwory T. H. Szewczenki. O tym Borys Hrinczenko opowiadał w pracy „Szewczenkowy „Kobziarz” na wsi” (1906). Oczywiście pracy Hrinczenki Drahomanow przeczytać nie mógł, ponieważ została ona napisana dziesięć lub więcej lat po śmierci M. Drahomanowa, który praktykę czytania wieśniakom utworów klasyków ukraińskich i światowych rozpatruje jako narodnickie „chodzenie w lud”. „I my znamy przypadek — pisze A. Nikowski — kiedy pewien gorący rewolucjonista „chodził w lud” z „Kobziarzem”, to go najbardziej prosili czytać właśnie „Katerynę” i „Najmyczkę” — „to już dawno stwierdzone, że z Szewczenki poeta ludowy, ale nie prostoludowy (wyróżnienia moje. — W. J.) i potrzeba pewnej inteligencji, rozwoju i wykształcenia, aby jego czytelnikom z prostego ludu rozumieć. Porównajcie artykuł B. Hrinczenki „Szewczenkowy „Kobziarz” na wsi” w czasopiśmie „Nowa Hromada”, „Przed szerokim światem”, jest osobno” (chodzi o osobne wydanie pracy Hrinczenki z 1914 roku. — W. J.). Czyli zarówno Drahomanow, jak i Hrinczenko jednakowo mówią o rozumieniu poszczególnych utworów T. Szewczenki przez prosty, ale wykształcony lud. Myśl Kostomarowa, że Szewczenko jako poeta — to sam naród, odpowiadała światopoglądowi ukrainofilów czasów kostomarowskich, a i sam Kostomarow uzasadniał kategorię ludowości bodaj jako pierwszy w ukraińskiej nauce. W czasach Hrinczenki potrzebny
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
był Szewczenko już nie w ujęciu i interpretacji ukrainofilskiej. Hrinczenko nie sięgał po pospiesznie dopasowanego „do potrzeb chwili” Szewczenkę, lecz dowodził, polemizując z twierdzeniami Kostomarowa, że poeta (Szewczenko) — to sam naród. „Wielki poeta zawsze idzie przed masami, pokazując im takie odległe perspektywy, jakich one dotąd nie znały. Masy muszą się podnosić, dorastać do jego idei. Tak jest wszędzie, tak i u nas” (ks. II „Spuścizny pedagogicznej”, s. 215). Za takim Szewczenką walczył B. Hrinczenko; za ideami narodowego geniusza i proroka masy ludowe miały bezwzględnie iść. Odpowiadało to światopoglądowi Hrinczenki, który bronił narodowej drogi rozwoju Ukrainy i w przyszłości widział ją jako państwo narodowe. W rewolucyjnym 1906 roku Iwan Franko wydał po raz drugi pracę M. Drahomanowa „Szewczenko, ukrainofile i socjalizm” (pierwsza publikacja ukazała się w czwartym zeszycie „Hromady” w 1878 roku). Kwestia polemiki S. Wasylczenki z tekstami B. Hrinczenki „Kobzarz Szewczenki na wsi”. Poświadczona jest wątpliwość, czy S. Wasylczenko pisał tę notatkę. Dalej istnieje fakt pozornej znajomości Szewczenki. Częste wspominanie imienia naszego geniusza tworzy iluzję, że go znamy (ogródki, szkoły, uczelnie, różne imprezy itd.). Dalej. Rozważania o tym, czy ludowy poeta Szewczenko to jaskrawa ilustracja komunistycznego ideologicznego nakazu o walce klasowej w literaturze: Szewczenko — poeta ludowy, a Hrinczenko — burżuazyjny nacjonalista, klasowy wróg i Szewczenki, i ukraińskiego narodu. I jeszcze. Czy wypełniliśmy choćby jeden testament Szewczenki? Trzej profesorowie Uniwersytetu Kijowskiego na pytanie, o czyją „krew wrogą” mówi w „Testamencie” T. Szewczenko, odpowiedzieli: rosyjskich ciemiężycieli, polskich panów, panów-wyzyskiwaczy. Czy tam pochowaliśmy Szewczenkę? — Z Kaniowa nie było słychać huku progów także wtedy, gdy nie były zalane. Czy stworzyliśmy „rodzinę wolną, nową” (O. Buzina), czy uczymy się cudzego i nie gardzimy swoim? A antymoskiewskie i antyżydowskie wizje T. Szewczenki? Czy Hrinczenko rzeczywiście twierdził, że Szewczenko nie jest poetą ludowym? Mówi, że u Szewczenki są utwory, których lud nie rozumie, lecz całe życie poświęcił poszerzaniu pojęcia „lud” poprzez zaangażowanie inteligencji w rozwiązywanie problemów ludu. Czyż Lenin w liście do Gorkiego nie mówił o ówczesnej inteligencji całej Rosji: „Nasza inteligencja to nie mózg narodu, lecz gówno narodu”? Czy ukraińska inteligencja była inna? Nie tylko poszczególni inteligenci. Artykuł S. Wasylczenki „Hrinczenko o »Kobzarzu« nie został ukończony, po raz pierwszy opublikowany w 1950 roku i zamieszczony w czterotomowym wydaniu S. Wasylczenki w 1960 r. A być może S. Wasylczenkę zmusiła do zaniechania autorytatywna opinia znanego uczonego tamtych czasów Mykoły Sumcowa: „Nie można nie zgodzić się z myślą Hrinczenki, że Szewczenko, jak każdy inny wielki poeta, idzie przed ludowymi masami. Masy muszą dorosnąć, podnieść się do zrozumienia idei i obrazów swoich poetów, i w tym ich położeniu zawiera się ich znaczenie wychowawcze. Z — »Kobzarz Szewczenki na wsi« — widać, jak szeroko i gruntownie wyjaśnia nieboszczyk Szewczenkę, wyjaśniając jednocześnie zarówno jego ogólne znaczenie dla narodu ukraińskiego, jak i znaczenie języka Szewczenki. Językiem Szewczenki należy się posługiwać, lecz nie należy mu podlegać, bo on, ograniczony pod względem leksykalnym, nie nadaje się do wyrażania współczesnych literackich potrzeb ukraińskich”5.
___________ 1 W. Jaremenko. „Człowiek bez kopii — Borys Hrinczenko”: dokumenty archiwalne, rarytasy, materiały do biografii B. D. Hrinczenki, odkryte w latach 2013—2016. — Kijów: Ukr. Propilei, 2017. — S. 42. 2 Tamże. — S. 45. 3 Tamże. — S. 50. 4 Tamże. — S. 57. 5 M. Sumcow. Literacko-naukowa działalność B. Hrinczenki // Snip. — 1912. — Nr 17. — S. 8.
Tłumaczenie maszynowe
Serhij Jefremow
Raisa TANANA, pracownik naukowy Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu, zasłużony pracownik kultury Ukrainy. W dniach, gdy tradycyjnie czcimy pamięć genialnego ukraińskiego pisarza i artysty Tarasa Hryhorowycza Szewczenki, wspomnijmy dobrym słowem jednego z jego żarliwych wielbicieli, znanego ukraińskiego literaturoznawcę, krytyka, publicystę, działacza społecznego i społeczno-politycznego, pochodzącego ze wsi Palczyk w rejonie katerynopolskim obwodu czerkaskiego, Serhija Ołeksandrowycza Jefremowa. 10 marca mija 80 lat od dnia jego śmierci. Imię tego wybitnego uczonego przez długi czas było wykreślone z ludzkiej pamięci: S. Jefremow został represjonowany w 1930 roku w wyniku sfabrykowanego procesu tzw. „SWU”, skazany na karę śmierci, którą następnie zamieniono na 10-letnie zesłanie. I dopiero po sześćdziesięciu latach, na początku lat 90. XX wieku, Serhij Ołeksandrowycz wraz z innymi ówcześnie skazanymi został zrehabilitowany (pośmiertnie). Obecnie zapoznaliśmy się z jego „Dziennikiem” z lat 1923—1929, który ujrzał światło dzienne w 1997 roku, z jego pracami na temat szewczenkowski w wydawnictwie popularnonaukowym „Studia szewczenkowskie”, pod redakcją Olhy Melenczuk (Kijów, 2008) oraz w jej monografii „Dyskurs szewczenkowski Serhija Jefremowa w kontekście ukraińskiego literaturoznawstwa” (Kijów, 2013). Na 200. rocznicę urodzin T. H. Szewczenki w wydawnictwie „Brama” (Czerkasy) ukazało się wydanie reprintowe „Korespondencji Tarasa Szewczenki” pod redakcją Serhija Jefremowa. Przez całe życie Serhij Jefremow niósł miłość i szacunek do swojego sławnego rodaka Tarasa Hryhorowycza Szewczenki. Nie tylko studiował i badał jego drogę życiową i twórczą, ale także często odwiedzał miejsce jego wiecznego spoczynku w Kaniowie. Świadczą o tym jego zapisy, autografy na stronach ksiąg pamiątkowych w pierwszym ludowym muzeum Kobziarza — Tarasowej Świetlicy. Księga ta pojawiła się tam w 1897 roku dzięki wieloletniemu strażnikowi grobu Kobziarza, Wasylowi Stepanowyczowi Hnyłosyrowowi. Odwiedzić grób Szewczenki Serhij Jefremow chciał jeszcze podczas nauki w seminarium duchownym (1891—1896). Świadczy o tym zapis w jego „Dzienniku” z 11 kwietnia 1895 roku: „Niestety, nie udało mi się zobaczyć Kaniowa i grobu Tarasowego… Kiedyś się zbiorę i umyślnie pojadę na grób Tarasowy”. A od 1898 roku na Tarasowej Górze bywał regularnie, o czym dowiadujemy się ze stron ksiąg pamiątkowych, tego swoistego kronikarstwa miłości ludowej do Kobziarza. Pierwszy jego zapis w księdze pochodzi z 18 czerwca 1898 roku, kiedy był studentem wydziału prawa Uniwersytetu Kijowskiego. Do świętego grobu Kobziarza przychodził wraz z przyjaciółmi Fedorem Matuszewskim (pochodzącym ze Smiły) oraz Wołodymyrem Durdukiwskim z Kijowa. Weszli do Tarasowej Świetlicy, gdzie przyjaźnie przywitał ich wieloletni strażnik grobu Kobziarza Iwan Ołeksijowycz Jadłowśkyj. Obejrzawszy ekspozycję, młodzieńcy postanowili dokonać wpisu do księgi pamiątkowej, która leżała na stole. Przewróciwszy kilka stron, zobaczyli niezbyt udane wpisy. I to ich bardzo poruszyło. Dlatego, zwracając się do wielbicieli poety, zapisali: „Nie zważając na prośbę tych ludzi, którzy założyli tę księgę, by z większym szacunkiem odnosić się do naszej narodowej świętości, nasi rodacy, ku wielkiemu żalowi, zachowują się w tym świętym miejscu nie tak, jak przystoi im się zachowywać, co widać po drwiących, a nawet po prostu obrzydliwych napisach, które obrażają uczucia nie tylko świadomego Ukraińca, ale i w ogóle każdego porządnego człowieka. Wstyd nam, wielki wstyd, że nawet ludzie obcych narodowości, jak wielkorusowie, Polacy, Niemcy, Żydzi i inni postronni ludzie, z większym szacunkiem odnoszą się do genialnego naszego słowa niż my — Ukraińcy. „Obmyjcie się, obraz Boży błotem nie szpećcie!” („Kobziarz”, str. 74). F. Matuszewski. S. Jefremow W. Durdukiwski”. (Księga pamiątkowa 1897—1901, s. 44). Niestety, księgi pamiątkowe z Tarasowej Świetlicy nie zachowały się ze wszystkich lat. Następny zapis S. Jefremowa datowany jest na 17 lipca 1906 roku. Tym razem przychodził z przyjaciółmi Wasylem Domanickim, Fedorem Matuszewskim, Dmytrem Doroszenką, Ołeksandrem Łotockim. O tej podróży do Kaniowa W. Domanicki opowiedział w artykule „Na grobie T. H. Szewczenki”, zamieszczonym w gazecie „Rada” pod pseudonimem „N. T.”: „Był piękny, nie duszny dzień, gdy zebrało się nasze niewielkie kółko, aby odwiedzić Tarasową mogiłę”. Przybyli oni na Tarasową Górę ze wsi Prochoriwka (na lewym brzegu Dniepru, w pobliżu Kaniowa) od Wołodymyra Pawłowycza Naumenki, który latem mieszkał na daczy w tej wsi. Zgodnie z tradycją, 15 lipca przyjeżdżali do niego przyjaciele z życzeniami z okazji dnia Anioła (w tym dniu cerkiew czci Świętego Wołodymyra). A o tym, że przybyli z Prochoriwki, wymownie świadczą wersy w artykule W. Domanickiego: „Łodzią przeprawiliśmy się na tamtą stronę Dniepru i zaczęliśmy wchodzić drewnianymi schodami na górę… Weszliśmy na grób… Jakie piękne, cudowne miejsce: na dole toczy swoje fale Dniepr, w górze przejrzyste błękitne niebo, a wszystko wokół oświetlone jasnym blaskiem letniego słońca. Nie można oczu oderwać od tego cudownego krajobrazu”. („Rada”, 1906, 15.09). Do księgi pamiątkowej zapisali: „Byliśmy na grobie. F. Matuszewski, S. Jefremow, W. Doroszenko” (Księga pamiątkowa 1904—1906, s. 164). Serhij Ołeksandrowycz ze szczególnym drżeniem odnosił się do ostatniego schronienia Szewczenki, nie znosił bluźnierstwa. Świadczy o tym jego notatka „Dzicy ludzie” (Turyści na grobie Szewczenki). S. Jefremow jest oburzony, że narodową świętość zamieniono w „miejsce orgii i pijaństwa”. I zwraca się do ukraińskiego społeczeństwa — jedynej w jego rozumieniu siły, która może położyć kres znęcaniu się nad drogim grobem: „Ukraińskie społeczeństwo nie ma na kogo liczyć, że ktoś obroni grób jego wielkiego poety od codziennych zniewag. Ono samo powinno to zrobić: zrobić tymi sposobami, które są w rękach każdego kulturalnego człowieka… I jestem pewien, że takie środki się znajdą. Tylko boli i żal ściska serce: czyżbyśmy do naszego wielkiego grobu, który gościnnie przyjmował każdego, kto przychodził z czystym sercem… musieli stawiać straż” („Rada”, 1912, nr 111, s. 1). W 1914 roku, na 100. rocznicę urodzin Kobziarza, rząd carski zabronił dostępu do jego grobu. W związku z tym w swoim badaniu „Grób Szewczenki” Serhij Ołeksandrowycz pisze: „Grób Szewczenki pod nadzorem strażników był najlepszym wskaźnikiem tej niewoli, w której znajdował się za czasów carskich nasz kraj, kiedy nawet pamięć o najlepszych naszych ludziach i nawet „niezłym, cichym słowem” zabronione było wspominać. Grób Szewczenki udręczonym butem przydeptany — to był obraz całej Ukrainy — w kajdanach, w niewoli, potrząsanej dziką samowolą, przemocą i nieładem”. (S. Jefremow. Grób Szewczenki. W książce: S. Jefremow. Studia szewczenkowskie. Kijów, 2008). A zobaczywszy w gazecie „Rada” fotografię ze strażnikami na grobie Kobziarza, uczony nazywa ją „swoistym pomnikiem ówczesnego ładu”: „Wydrukowana tutaj fotografia z obstawionego wartą grobu, stanowi również swoisty pomnik ładu, który nie miał lepszej roboty, jak tylko wojować ze wszystkim, co drogie było ludziom”. O grobie Szewczenki Serhij Jefremow starał się mówić przy każdej okazji, mimo okoliczności. Jego rozmyślania nad tym świętym miejscem zwieńczyły się w badaniu „Grób Szewczenki”, które ujrzało światło dzienne w 1919 roku (wyszło jako osobna broszura). W broszurze ujęto wydarzenia od początku wyboru przez poetę miejsca na budowę chaty nad Dnieprem — aż po wydarzenia jubileuszowego 1914 roku. Oto wersy z tego badania: „Nie ma na świecie takiego drugiego grobu, jak Szewczenki. …Grób Szewczenki stał się jakby tym sercem Ukrainy, które nieustannie rozganiało żywą krew po całym jej ciele i odnawiało je, przygotowując do nowego życia, które przecież musiało nadejść kiedyś. Wśród ciemnej nocy naszego narodowego bezgłowia była to jedyna gwiazda, od której światło nigdy nie gasło, choć jak bardzo usiłowały ciemne siły je przygasić, i tym jaśniej płonęło, im bardziej na nie dmuchano”. O tym, że Serhija Jefremowa nieustannie niepokoił los grobu Szewczenki, świadczą także jego zapisy w „Dzienniku” z lat 1923—1929. Oto zapis z 17 lutego 1924 roku: „Posiedzenie w sprawie „Rezerwatu Szewczenki”. W historii grobu te rysunki staną kiedyś obok słynnej fotografii ze strażnikami z 1914 roku. Jeszcze w maju krzyż zrzucono, rozbito i z postumentem zrzucono w jar — tam odłamki walają się, i do dziś na nich pozostał napis „Szewczenko”. Symboliczne dla bolszewików! Żal krzyża — taki on prosty był i tak swoją prostotą harmonizował z otaczającą przyrodą… Najlepiej byłoby postawić jednak stary krzyż, ale o tym teraz nie ma co myśleć. Wielce cierpiący grób Szewczenki! Jak on odbija w sobie historię Ukrainy!”. (Serhij Jefremow. Dziennik. 1923—1929. — Kijów, 1997. — s. 74). 24 kwietnia 1926 roku uczony ponownie odwiedził Tarasową Górę. Tym razem przyjechał do Kaniowa, aby wziąć udział w pogrzebie znanego ukraińskiego archeologa i historyka sztuki Mykoły Fedotowycza Bilaszewskiego. Tego dnia do księgi pamiątkowej zapisał: „Przyjechaliśmy z ciałem nieboszczyka M. F. Bilaszewskiego. Odwiedziliśmy grób Szewczenki. Serhij Jefremow, Danyło Szczerbakiwski, Mykoła Łewycki, D. Mowczan, Mykoła Makarenko”. (Księga pamiątkowa 1924—1926. Fundusze SzNR, KN-21799. — s. 304). Żarliwy wielbiciel Tarasa Szewczenki odwiedził jego grób także latem 1929 roku, — ostatni raz, gdyż w sierpniu został aresztowany. Być może Serhij Ołeksandrowycz dokonywał wpisu w księdze pamiątkowej, lecz niestety z tego roku się nie zachowała. W „Dzienniku” 29 lipca 1929 roku napisał: „Niespodziewanie dla siebie jeździłem na grób Szewczenki. Dzisiaj wróciłem. Cudowna podróż parowcem, ale o grobie lepiej nie mówić! „Niedouki zniszczyli Boży raj”… Brud, niechlujstwo, niedbalstwo, formalizm… Milicja, i w pierwszej kolejności paszportów żądają. Przewracają się gdzieś, zapewne, kości Kobziarza w grobie, na taką zniewagę patrząc”. Tym zapisem kończy się jego „Dziennik” z 1929 roku. A potem aresztowania, uwięzienie, śmierć.
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na str. 1
Autor przetłumaczonego zbioru jest z zawodu przede wszystkim naukowcem i pedagogiem, doktorem nauk o zarządzaniu publicznym, działaczem społecznym — to właśnie ta działalność zajmuje lwią część jego czasu i energii, a poezja jest odgrodzoną, skrytą wieczorną rozmową o rzeczach najbardziej sokrytych. To taki stan duszy, w którym nie pisać wierszy nie możesz, w którym pisanie wierszy jest prawdziwym życiem. Literaturoznawca, doktor filologii Jewhen Nachlik trafnie zauważył, że „właśnie dusza lirycznego bohatera stanowi ośrodek poezji Wasyla Kujbidy, bo słowo „dusza” należy do najczęściej używanych w jego wierszach. Podstawowa problematyka wszystkich zbiorów autora, — podkreśla on, — to dramatyczna egzystencja duszy lirycznego „ja” w trzech postaciach: działającej, spowiedniczej i samopoznawczej. Znaczenie i wartość poezji Wasyla Kujbidy polega na tym, że w obecnej epoce niezwykłego technokratycznego postępu i niebywałego politycznego zamieszania przypomina, jak sam mówi, o „wysepce duszy”. [2] I w tym sensie poezja Kujbidy, mimo nowoczesnej formy i współczesnych przedmiotowo-instrumentalnych orientacji, z natury swojej jest tradycyjna. Jej głębokie korzenie tkwią we „wnętrznym człowieku”, tak dobrze ujawnionym w twórczości Hryhorija Skoworody, który jest ośrodkiem ukraińskiej „filozofii serca”. „Filozoficznej nauki, opierającej się na biblijnej tradycji utożsamiania rzeczywistości duchowej z sercem. Tak wyjątkowe wartościowanie serca (właściwe przede wszystkim gałęzi wschodniej chrześcijaństwa) pojawia się na skutek wyobrażeń o sercu jako rzekomo bezpośrednim miejscu przebywania duszy w ludzkim ciele — stąd serce staje się swoistym teologicznym symbolem duszy”. [3] Dmytro Czyżewski, z właściwą sobie przenikliwością, precyzuje to tak: „Centralnym w człowieku nie są jego „teoretyczne”, „poznawcze” zdolności, lecz głębsze od nich emocjonalno-wolitywne istota ludzkiego ducha — „serce” człowieka. Z serca wyrasta, rodzi się i myśl, i dążenie, i uczucie. Na „serce” człowieka powinna być zwrócona także główna uwaga moralnej działalności człowieka. Stąd wymóg „poznaj siebie”, „spójrz w siebie” itd. Stąd też uznanie równorzędności różnych typów ludzkich i indywidualności ludzkich. Stąd też swoista teoria „nierównej równości” ludzi w zakresie ich życia moralnego i religijnego” [4]: To ja, mój Panie, to ja! Na kolanach stoi winna W mgle lodowatej dusza moja — Twarda, jak wysuszone drzewo. Nie odwracaj widzącego oblicza Od niej — grzesznej postaci: ……………………………… Nie zabieraj dłoni znad serca! Przyjmij je — moją ofiarę. Zdejmij ciężar daremnej wiedzy I daruj wszechmocną wiarę! [5] Wszystko to razem wzięte absolutnie nie prowadzi nas do wniosku, że poezja W. Kujbidy jest religijna — nie, oczywiście pod względem formy jest raczej świecka, modernistyczna, z wszystkimi właściwymi współczesnemu ukraińskiemu światopoglądowi wątpliwościami i bólami, lecz pod względem istoty, bez wątpienia, wyraźnie tradycjonalistyczna. Ona w swoich najgłębszych intencjach odwołuje się do tych samych podstaw, co twórczość metropolity Ilariona, Skoworody, Gogola, Szewczenki, Jurkiewicza czy Wasyla Stusa. Twórców ukraińskiej tradycji, którzy podążali „królewskim traktem” poszukiwania harmonii zarówno wewnątrz siebie, jak i w relacjach ze światem zewnętrznym. Bo świat w swoich podstawach, jako stworzenie Boże, jest harmonijnie piękny. Dotyczy to nawet tych wierszy (T. Szewczenko, W. Stus), w których dominującą rolę odgrywa idea walki, lecz nie jest to nowoeuropejski „luciferiański bojowniczy duch” przewracania świata do góry nogami (Międzynarodówka: „Świat zostanie zmieniony w swoich podstawach”), charakterystyczny dla komunistycznego światopoglądu, lecz przeciwnie — jako środek zapobiegania realizacji tego sprzecznego z naturą zamysłu. Gdy ukraiński czytelnik próbuje porównać rodzimą literaturę z japońską, to pierwszym wrażeniem jest ich całkowita odmienność, lecz nasyciwszy się doskonałością pojedynczych form i wzniósłszy się nieco wyżej ponad przedmiotową historyczno-kulturową różnorodność, nagle dostrzeże jedno istotowe podobieństwo, które objawia się nawet w nazwie: ukraiński „królewski trakt” i japońska „środkowa droga”. Ich sensem, wspólnym kodem tworzącym system, jest poszukiwanie harmonii w relacji między indywidualnym „ja” a zbiorowym „my”, w relacji między człowiekiem a przyrodą (lub nadprzyrodzonością), w dążeniu do przeżycia katharsis wyzwolenia od bólu uświadomienia sobie przemijalności ludzkiego życia poprzez zlanie się z pięknem (harmonią) wiecznego świata. Tymi drogami nie chodzi bezimienny, samowyzwalający się od wszelkich zależności, zdehumanizowany kosmopolita — nimi zazwyczaj wędruje tradycjonalista, który czuje odpowiedzialność za siebie i otaczający świat. Możemy z pewnością stwierdzić, że literatura ukraińska i japońska mają podobną strukturę konstrukcyjną, są wyraźnie antropocentryczne. Jasunari Kawabata swoje słynne noblowskie przemówienie „Zrodzony z piękna Japonii” rozpoczął od opisu, jak 12 grudnia 1224 roku mnich Mioe stworzył charakterystyczny dla japońskiego ducha wiersz „Zimowy księżyc, który mi towarzyszy”. Najpierw opisuje, jak mnich idzie do pomieszczenia medytować w zen i w drodze rozmawia z księżycem, a potem cytuje samego Mioe: „Skończywszy medytację, otworzyłem oczy i za oknem ujrzałem poranny księżyc. Przez cały ten czas siedziałem w ciemności i nie mogłem od razu zrozumieć, skąd ten blask: czy to od mojej przedświtowej duszy, czy od księżyca. Moja dusza promieniuje czystym światłem. A księżycowi, zapewne, wydaje się, że to jego odbicie. …Wpatrując się w księżyc, staję się księżycem. Księżyc, na który patrzę, staje się mną. Zanurzam się w przyrodę, zlewam się z nią”. [6] Jasunari Kawabata podkreśla: „Blask, który emanuje z „oświeconego serca” mnicha, który przesiedział w ciemnej sali do świtu, wydaje się przedświtowemu księżycowi jego własnym blaskiem…” A dalej podpiera własne rozumienie wypowiedzią Jasiro Jukio, że „osobliwość japońskiej sztuki można oddać jedną poetycką frazą: „Nigdy tak nie myślisz o bliskim przyjacielu, jak patrząc na śnieg, księżyc, kwiaty”. Gdy cieszysz się pięknem śniegu albo pięknem księżyca, gdy budzi się świadomość i odczuwasz łaskę spotkania z pięknem, wtedy szczególnie tęsknisz za przyjacielem: chcesz podzielić się z nim radością. Krótko mówiąc, — podkreśla Kawabata, — kontemplacja piękna budzi silne poczucie współczucia i miłości, i wtedy słowo „człowiek” brzmi jak słowo „przyjaciel”. [Tamże] Mimo całej religijno-kulturowo-antropologicznej różnicy, powiedzmy, między Hryhorijem Skoworodą a Mioe, łatwiej upodobnić go do tego drugiego niż, na przykład, do ukraińskiego komunisty Ołeksandra Korniejczuka. Skoworoda i Korniejczuk to antagoniści, podmioty Świata i Antyświata, a Skoworoda i Mioe to ludzie jednego tradycyjnego typu. Łatwo ich sobie wyobrazić przy wspólnym stole gdzieś na chutorze nad Dnieprem, gdzie z zapałem o czymś rozmawiają. Albo, porównując te kulturowo-psychologiczne typy, przypomnieć opowieści starych więźniów politycznych o solidarnym oporze ukraińskich nacjonalistów i japońskich jeńców wojennych przeciwko administracji obozowej GUŁAGu. Aż kusi, by powiedzieć: swój do swego po swoje! Wśród współczesnych ukraińskich poetów również są spadkobiercy tradycjonalistycznego światopoglądu, wśród nich i nasz autor — Wasyl Kujbida. On, co wygląda dość nieoczekiwanie, nawet napisał, jak to jest charakterystyczne także dla japońskiej tradycji poetyckiej, cztery cykle wierszy według pór roku. Chociaż nigdzie specjalnie się do niej nie odnosi. To jego właściwie do nikogo i do niczego niepodobne przeżywanie tajemnicy obiegu przyrody: wiosna — narodziny, lato — rozkwit, jesień — gasnięcie, zima — sen. Oczywiście w dorobku Wasyla Kujbidy te tematy są jak cztery małe ziarenka, on jest szerszy i znacznie ciekawszy, ale w kontekście naszego artykułu są stosowne:
Cykl „I wydziera się łodyga”
Brnie po bukowych liściach
Ku nasłuchiwaniu echa,
Powstrzymując własny strach,
Obtłuczony głaz.
Nic nie łapie się na dźwięk
Wiosennej wody.
Między nim a drzewem pająk
Naciąga druty.
Strzegąc ciepła,
Krzewami wspiął się mech,
I przebija się łodyga
Na świat bez ostrożności. [7]
To hymn czystości nowonarodzonego życia. Jest ono przepełnione witalną energią wzrostu, której nic nie jest w stanie powstrzymać. Siła ta łączy się z naiwnością nowonarodzonej łodygi, której przyjdzie powtórzyć nowy cykl życia. Powtórzyć w pełni, w jasności i w niepowtarzalności. Aby później poznać strach doświadczenia, uschnięcia i śmierć, ale to będzie dopiero później, a teraz ono wdycha powietrze pełną „piersią”.
Cykl „Złocony portret lata”
Ale czas panuje ponad wszystkim i nie da się zatrzymać jego chwili lotu. Za wiosną lato drepcze „z nalanymi dojrzałymi owocami,/Stoją nad sierpniowymi wiatrami/Niespokojne, nieposkromione żurawie”
Gdzie niebiosa, zwisłe, się bronią,
I lato na Ziemi nie milknie,
Rozsunąwszy galaktyki i myśli,
Unoszą się barwne motyle.
…………………………………
I jabłonie, zawieszone w lecie,
Przylegają do sierpnia głosów.
Błąkają się wyprażone sylwetki
W labiryntach zamkniętych czasów.
A nad nimi pytania słońca,
A pod nimi sylwetka rzek,
I oto już ostatnia galaktyka,
I złocony portret lata. [8]
To nie fotograficzny portret letniego dnia, lecz stan letniego twórczego człowieka — przepełnionego osiągnięciami i stratami, w którym mimo wszystko wciąż jest pełno życiowej energii: „Życie jak deszcz, a deszcz jakby wieczność, / Grzęźniesz w nich, jak w zepsuciu miast / Nie zauważasz strumieni przeciwnych, / Nie rozumiesz sensu wylanego”. [9]
Cykl „Grymasy jesieni”
Oczywiście jednym z najsłynniejszych haiku w Japonii jest „Kruk” Matsuo Basha. Swego czasu Mykoła Łukasz przetłumaczył go z japońskiego:
Na nagiej gałęzi samotny kruk cicho się starzeje.
Jesienny wieczór. [10]
[11] Oczywiście literatura światowa jest przepełniona aluzjami do tego obrazu, wspomnijmy choćby o mistycznym „Kruku” genialnego Edgara Allana Poe i jego „Nevermore”: „Zerwałem się – «Ptaku wrogi! …/ Precz zanieś i cień potworny, i złudę zgubnorymową, / Wyjmij z serca dziób swój czarny! Miejsca tu dla ciebie nie ma! / Kruk wykrzyknął: – Darmo!»” [12] Zauważmy, że nie mniej nasycona tym obrazem jest także ukraińska folklorystyka. Ale w przeciwieństwie do Edgara Poe i ukraińskiej mitologii, kruk Basho to nie coś mistycznego, lecz przejmujące uświadomienie przemijalności życia, jego dramatyzmu i nieodwracalności. Kruk to dojrzały człowiek, który z żalem pogrążył się we własnych myślach. Nie minął tego obrazu w jesiennym cyklu wierszy także nasz autor, lecz w przeciwieństwie do mistyki Poe czy filozoficznego stoicyzmu Basho, u Wasyla Kujbidy przekształca się on w cały ożywiony teatr przyrody – jest tu i kruk, i ogród, i bohater autora, który sam porządkuje w nim cienie minionych dni i przyjaciół. A kurtyną w tym mikrospektaklu jest deszcz, który z lodowatą nieubłaganością pochłania wszystko dookoła:
Kruku, kruku, czas listopada,
Do ciemnego sadu liście się zlatują.
Jesień rozrzutna zebrała wreszcie
Wszystkich, kogo wiatr przenikliwy zbeształ.
Ja wśród nich porządkuję cienie,
Późne myśli, uczucia pojesienne.
Pada deszcz na wyciągnięte dłonie –
Słowem zimnym spokojnie stygnie.
[13]
Cykl „Światy upadły na śniegi”
Zwieńczeniem roku jest zima. Ale w tradycyjnej mitologii nie jest to ostateczna kropka, lecz przejście do nowego narodzenia.
Zmarszczek skał wiatrzysko nie wygładzi,
Szlifują je natarczywie czasy.
Ściana głównego śnieżnego opadu
Przemijające zasłania głosy.
Urwiska wspięły się jak zwierzęta,
Na szczycie zaczaiły się lody,
W przestrzeni wiszą szare płótna –
Zima jednak tu dotarła!
[14] Spirala od jaskrawej zieleni do niebiesko-białej – taka paleta cyklu życia. Ale zima również ma swoje, z niczym innym nieporównywalne, uroki lodowych gam. I w tym znikaniu człowiek marzy o nowym narodzeniu:
Nie trzeba hałasować –
Światy upadły czy śniegi,
Których w sobie nie pokonać,
Nie zwróciwszy wszystkich długów.
Choć teraz dobrze wiesz,
Jak o poranku płacze okno,
I myśli płaczą buntownicze,
A żyć chcesz mimo wszystko. [15]
Literatura 1. Wasyl Kujbida. Rozpoznawanie głosów. K.: „Juniwers”, 2015. — S. 74 2. Wystąpienie Jewhena Nachlika na wieczorze autorskim Wasyla Kujbidy. Opublikowane na stronie Instytutu Iwana Franki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy http://ifnan.gov. ua/events/0/769/. 3. Byczko I. Filozofia serca. Filozoficzny słownik encyklopedyczny. — K.: Abrys, 2002. — S. 681—682. 4. Czyżewski D. Szkice z historii filozofii na Ukrainie. — K., 1992. — S. 43—79. Tekst elektroniczny: http:// litopys.org.ua/chyph/chyph05.htm. 5. Wasyl Kujbida. Harmonia niepokoju. — Ł.: Piramida, 2010. — S. 8. 6. Kawabata Yasunari. Urodzony z piękna Japonii / Grigoriewa T. P, Urodzony z piękna Japonii. M.: Iskusstwo, 1993. — S. 245—256. Tekst elektroniczny: http://www.klex.ru/m41 7. Wasyl Kujbida. Harmonia niepokoju. — Ł.: Piramida, 2010. — S. 23. 8. Wasyl Kujbida. Harmonia niepokoju. — Ł.: Piramida, 2010. — S. 40. 9. Wasyl Kujbida. Harmonia niepokoju. — Ł.: Piramida, 2010. — S. 42. 10. Matsuo Bashō. Haiku (przekład z japońskiego M. Łukasz). Od Boccaccia do Apollinaire’a/Przekłady/ K.: Dnipro, 1990. Tekst elektroniczny: http://maysterni.com/publication. php?id=10316 11. Kiosai Kawanabe, „Kruk”, 1887 r. Źródło elektroniczne: http:// www.wikiwand.com/uk/%D0%9A%D1% 81%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%9 6%D1%8F 12. Edgar Allan Poe. Kruk. Przekład Anatolija Onyszki. Tekst elektroniczny: http://maysterni.com/publication. php?id=3100 13. Wasyl Kujbida. Harmonia niepokoju. — Ł.: Piramida, 2010. — S. 54. 14. Wasyl Kujbida. Harmonia niepokoju. — Ł.: Piramida, 2010. — S. 10. 15. Wasyl Kujbida. Harmonia niepokoju. — Ł.: Piramida, 2010. — S. 12.
Pawło MOWCZAN
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Teatr „Koleso” łączy z Bułgarią dawna twórcza przyjaźń. Pierwszym wspólnym projektem stało się przedstawienie „Portret planety, czyli Ostrzeżenie dla nierozumnej ludzkości” Friedricha Dürrenmatta, które na scenie „Kolesa” zrealizował Dimo Dimow z Sofii. Następnie nastąpił udział w projekcie „Złote runo” w bułgarskim mieście Gabrowo, gdzie razem grało pięciu bułgarskich i pięciu ukraińskich aktorów. Dalej — monodram „Cud Piaf” Niny Mazur i Witalija Kino, który wystawił Dimo Dimow, a rolę wybitnej piosenkarki Édith Piaf zagrała narodowa artystka Ukrainy Iryna Kliszczewska; w mieście Łowecz aktorzy kijowscy zagrali w „Nocy przed Iwanem Kupałą”; kolejną wspólną pracą z Dimo Dimowem był „Off Kordon” Kalina Iliewa w Kijowie. Tym razem Jawor Biniew ponownie sięgnął do twórczości bułgarskiego pisarza Kalina Iliewa. Dziadek pisarza urodził się na Winnicczyźnie, a sam Kalin jest dumny, że w jego żyłach płynie jedna czwarta krwi ukraińskiej. „Nowe przedstawienie poświęcone jest relacjom między mężczyzną a kobietą. Pokazana jest cecha, którą ma wielu mężczyzn: brakuje im matki. I nie tylko dlatego, że bardzo kochają swoją matkę. Potrzebna im jest żona-matka. Z naszym bohaterem zdarzają się właśnie takie kolizje. Równolegle jakby kręcimy film. I to daje widzowi możliwość znalezienia się nie za kulisami teatru, jak robimy to w przedstawieniu „Szantrapa” Panasa Saksaganskiego, lecz na planie filmowym. Początkowo tego nie było w sztuce. Ale potem dramaturg z reżyserem stworzyli ten wariant z kinem. Spodobał nam się i rozwinęliśmy go”, — opowiedziała kierowniczka artystyczna teatru Iryna Kliszczewska. Pomoc finansową na realizację projektu zapewnił Britanndrij Aleksandrowicz-Doczewski, uczeń Fiodora Nirода i Daniiła Lidera, przez 40 lat pracuje w teatrze, od 27 lat jest głównym artystą Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki. Jego projekty scenograficzne powstały we współpracy z utalentowanymi reżyserami rodzimej sceny: Serhijem Danczenką, Adą Kunicą, Romanem Wiktiukiem, Stanisławem Mojsiejewem, Jurijem Odynokim, Ołeksandrem Anurowem, Dmytrem Czyrypiukiem, Petrem Ilczenką i innymi. Na wystawie zaprezentowano makiety projektów scenografii, szkice do przedstawień oraz szkice kostiumów teatralnych. „Doskonale władając rzemiosłem, tworząc przestrzeń naładowaną przyszłymi niezwykłymi mizanscenami i wyjątkowo wygodną dla aktorów, Andrij jednocześnie pozostaje nie tylko interpretatorem konkretnego utworu, ale także tłumaczem świata”, — pisze o Andriju Aleksandrowiczu-Doczewskim teatrolog Serhij Wasyliew. Prezentowane na wystawie prace scenografa w pełni odpowiadają twórczemu credo artysty, które sformułował tak: „W każdej fabule, głęboko, archetypicznie ukryte są źródła mitu. Za każdym razem przed rozpoczęciem pracy staram się odnaleźć lub rozgryźć ukrytą mitologemę. Jeśli jej nie ma, tworzę ją. Koniec każdego wieku jest pewnym podsumowaniem. Każdy początek wieku jest pewną prognozą lub przemyśleniem mitu. Poszukiwanie adekwatności formy — wyzwanie i zadan-
Tłumaczenie maszynowe
…ski Centrum Kultury w Kijowie, który sfinansował przelot reżysera do Kijowa i z powrotem, a także jego pobyt w ukraińskiej stolicy. Główną rolę gra czołowy aktor teatru, zasłużony artysta Ukrainy Oleh Kowalenko. Obok niego występują zasłużona artystka Ukrainy Walentyna Bojko (żona), aktorki Anna Artemjewa (młoda kochanka) i Olha Armasar (siostra). Interesującą postać reżyserki stworzyła Marija Hruniczewa.
W teatrze „Koleso” pracują również nad kilkoma nowymi projektami. Nabiera rozmachu ukraiński format Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego Spektakli Kameralnych AndriyivskyFest UkrainianFormat. W jego ramach swoje inscenizacje pokazały już teatry z Kropywnyckiego, Żytomierza, Czernihowa i Sum. Wkrótce gości z Mariupola, Dniepra i Charkowa będzie witać ten teatr. Zwycięzca ukraińskiego formatu weźmie udział w festiwalu międzynarodowym.
Marija Hruniczewa rozpoczęła pracę nad spektaklem „Silne uczucia” na podstawie utworu Ilji Ilfa i Jewhena Pietrowa. Będzie to spektakl interaktywny, w gatunku teatru kawiarnianego, do udziału w którym zaangażowani zostaną widzowie. Wśród innych planów – inscenizacja współczesnej austriackiej dramaturgii.
Ponadto „Koleso” przygotowuje się do gościnnych występów w Użhorodzie, gdzie na małej scenie obwodowego teatru pokaże swoją legendarną inscenizację „Azalia”. Nieco później zespół ponownie odwiedzi to miasto na festiwal teatralny sztuki kameralnej „Pod kwieciem sakury”.
Tłumaczenie maszynowe
Rozpoczęto przyjmowanie zgłoszeń do udziału w Ogólnoukraińskiej teatralnej GRI. Ukraińskie teatry do początku marca mogą dołączyć do Festiwalu-Nagrody i stać się potencjalnymi zwycięzcami w wyścigu o teatralnego Oscara. Założycielem i organizatorem Festiwalu-Nagrody „GRA” („GRA” „Great Real Art”) jest Narodowy Związek Działaczy Teatralnych Ukrainy. „GRA” będzie przeprowadzana na zasadach konkursowych raz w roku na podstawie wyników minionego roku kalendarzowego. W tym roku rozpatrywane będą premiery, które odbyły się w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2018 roku. W festiwalu mogą wziąć udział profesjonalne zespoły teatralne różnych form własności: państwowe, komunalne, prywatne. Jednak każdy teatr ma prawo zgłosić do zdobycia nagrody tylko jedną ze swoich premier. Selekcja uczestników będzie przeprowadzana w kilku etapach. Najpierw na podstawie zgłoszeń przesłanych przez teatry Rada Ekspertów stworzy long-listę uczestników. Następnie w marcu-czerwcu eksperci będą podróżować po Ukrainie i oglądać na żywo wszystkie spektakle z long-listy, aby stworzyć short-listę 12 spektakli, po 2 spektakle w każdej nominacji. A w listopadzie w Kijowie odbędzie się pokaz spektakli-finalistów oraz ogłoszenie zwycięzców przez Międzynarodowe Jury. W tym roku laureaci Festiwalu-Nagrody będą wyłaniani w sześciu kategoriach ogólnych: Za najlepszy: spektakl dramatyczny; spektakl dla dzieci; spektakl muzyczny w gatunku opery/operetki/musicalu; spektakl choreograficzny/baletowy/plastyczny; spektakl sceny kameralnej (do 150 widzów); spektakl poszukiwawczo-eksperymentalny (na styku gatunków teatralnych/artystycznych). Oraz w sześciu kategoriach indywidualnych: Za najlepszą: rolę kobiecą; rolę męską; pracę reżyserską; scenografię; choreografię; oprawę muzyczną spektaklu. Najlepsi GRACZE zostaną nagrodzeni Dyplomem laureata oraz nagrodą pieniężną na realizację nowego projektu twórczego. wodą, przybory remontowe — kozły, wiadra z farbą, sterta piasku, drabina. Wkraczały one na „czechowskie” meble. W trzecim akcie po raz ostatni zawisało kwiatowe marzenie, by potem, zniszczywszy się, zamienić się w budowlany złom. Sprzątały go miotłami murarze i tynkarze, których grali pracownicy sceny. W finale spektaklu wymyśliliśmy powrót deskowych ścian, ale w innej jakości, bez warstwy tynku. Szerokie szczeliny między deskami przepuszczały kontrświatło i powstawał efekt wymyślnej klatki z zaplątanymi splotami cieni i światła. W tej klatce pod dźwięk zerwanej struny kończyło się życie zapomnianego przez wszystkich Fiersa”. Również na wystawie zaprezentowano szkice do spektakli: „Natalka Połtawka” Iwana Kotlarewskiego (2005), „Boska samotność. (Oksana)” W. Denysenki (2003), „Mojżesz” I. Franki (1996), „Erik XIV” A. Strindberga (2015), „Drogie Pameli” J. Patricka (2018) — wszystkie Narodowy Akademicki Teatr Dramatyczny imienia Iwana Franki; „Barabasz” — Czerkaski Teatr Muzyczno-Dramatyczny im. Tarasa Szewczenki (2004), „Wujaszek Wania” — Kijowski Akademicki Młody Teatr (2003), „Dama bez kamelii” — Narodowy Akademicki Teatr Dramatu Rosyjskiego im. Łesi Ukrainki (1981), „Fatalna pomyłka” — Kijowski Akademicki Teatr Młodego Widza na Lipkach (1987). Stronę przygotował Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
W ramach zbliżającego się 100-letniego jubileuszu Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki wspólnie z Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Kinowej Ukrainy zaprezentowano wystawę scenografa Andrija Ołeksandrowycza-Doczewskiego „Scenomania-scenofonia”. „Forma jest treścią. Nowa forma – nowy mit. I tak bez końca, aż do końca czasów”. A oto co artysta opowiedział o swoich poszczególnych pracach scenograficznych. „Król Lear” W. Szekspira, Teatr im. Iwana Franki, lata 90.: „Przestrzeń pudełka była absolutnie otwarta z obnażoną teatralną maszynerią. Dobudowane technokratyczne detale: galeria po prawej i lewej stronie, tylna zardzewiała ściana tworzyły umowny magazyn. Intermedialną kurtyną służy mapa Eurazji z XIII wieku w tym nieodkrytym wyglądzie, w jakim wyobrażali ją sobie współcześni. W ten sposób niszczono poczucie czasu – przeszłość i teraźniejszość jednocześnie. Król Lear (Bohdan Stupka) na początku spektaklu mieczem rozcinał mapę na kawałki, rzucając je swoim córkom, w które one owijały się jak w ubranie. Za rozdartą mapą pojawiał się zardzewiały magazyn – królestwo. W momencie burzy zardzewiała ściana rozpadała się w różne strony, obnażając piaszczystą pustynię. Mnóstwo etiud z piaskiem: posypywanie głowy króla, fontanny z piasku – mówiły o marności bytu”. „Kain” G. Byrona, Lwowski Teatr Duchowy „Woskresinnia”, 1993: „Spektakl został stworzony w twórczym tandemie z reżyserem Jarosławem Fedoryszynem. Projekt scenografii składał się tak: wielka metalowa ferma tworzyła w planie ogromny labirynt. Do fermy przyczepiono płótno workowe i konopne liny, pomalowane na kolor czerwonej gliny. Ferma na zawiesiach to wzlatywała w górę, zmieniając się w skały, to znikała za portalem, pokazując widzowi tylko końce urwanej tkaniny, które przypominały stalaktyty jaskini królestwa cieni, to opuszczała się w dół, co tworzyło wzniesienie z ołtarzami, albo kładła się na planie sceny, stając się labiryntem, po którym Lucyfer prowadził Kaina. Po zabójstwie Abla Lucyfer rzucał w ręce Kaina wielką materiałową lalkę. Zamiast twarzy lalka miała złotą pośmiertną maskę. Lalka jakby przyrastała do Kaina, stając się wiecznym ciężarem”. „Wiśniowy sad” A. Czechowa, „Teatr Polski”, Bielsko-Biała, Polska, 1996: „Obłupany tynk starych budynków można oglądać godzinami, znajdując w jego „rysunkach” całe światy. Dzięki tym obserwacjom wymyśliłem obraz scenografii do „Wiśniowego sadu” – przekształcenie starego tynku w kwitnący sad. Wymyślając makietę scenografii z reżyserem Serhijem Danczenką, wielką uwagę poświęcaliśmy fakturze ścian, które miały składać się z kilku warstw. W drugim akcie, kiedy czechowscy bohaterowie znajdują się w sadzie, deskowane ściany podnoszą się w górę, a przez umowne półprzezroczyste nawarstwienie tynku przechodzi kontrświatło – projekcja słonecznych plam, która tworzy biały impresjonistyczny sad. Samo środowisko podsunęło myśl o remoncie. Na podłodze pojawiły się gazety, zachlapane kredą”.
Tłumaczenie maszynowe
Eduard Owczarenko Zdjęcia autora Do znajomości z nowymi książkami doszła znajomość z Humeniukiem-artystą; poeta po raz pierwszy zaprezentował szerokiej publiczności swoje płótna. Borys Humeniuk czytał swoje wiersze, opowiadał więcej o wojnie, mniej o twórczości, podarował muzeum swoje „rękopisy”: mundur wojskowy, w którym walczył, swoją saperkę i trofeum z lotniska w Doniecku. „Te książki pisane były pięć lat, zaczynały się od małego tomiku „Wiersze z wojny”, który powstawał na froncie. Ten zbiór zaświadczył, że rodzi się u nas nowa literatura ukraińska, która potrafi na serio, z bólem i miłością mówić żywą prawdę. Teraz te teksty rozrosły się do dwóch książek: z trzech rozdziałów wierszy i 100 nowel o wojnie. Zaprezentowane teksty prozatorskie i wierszowane są jednakowo poetyckie. Przecież nowele — to ta sama poezja. Gatunek poezji w prozie dzisiaj niby nie jest taki popularny, ale Borys Humeniuk dowodzi swoimi utworami czegoś przeciwnego” — zaznaczył moderator prezentacji, pisarz Iwan Andrusiak. „Pierwszą była moja książka „Wiersze z wojny”, która ujrzała światło dzienne w 2014 roku w wydawnictwie Serhija Pantiuka i składała się z 14 wierszy. Następne, uzupełnione wydanie wyszło w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. Potem była książka „Blokpost”, przygotowana do druku przez wydawnictwo „Akademija”. Tutaj pod jedną okładką zaprezentowałem swoje wiersze, publicystykę i eseistykę. Nad nowym dwutomem pracowałem około roku. Postanowiłem podać wiersze osobno, a nowele osobno. To podsumowanie mojej pracy z pięciu lat. Jeśli będzie nowa książka, to ona też będzie się nazywać „Wiersze z wojny”. Dopóki trwa wojna, nie widzę innego tytułu dla swojej książki. Do 2014 roku nie istniał poeta Borys Humeniuk i gdyby nie wojna, to nie pojawiłby się nigdy. Wolałbym, żeby tego poety nie było, tak samo, jak nie było tej wojny. Ale ta wojna jest i ona już wrosła mi w kości, w moje ciało. Będę pisał o tej wojnie, będę sakralizował ukraińskiego wojownika. W perspektywie mam nadzieję napisać powieść o wojnie z wieloma wątkami fabularnymi. Obrazy dla mnie to relaks, pewna ucieczka od rzeczywistości. Oczywiście, te prace wcale nie są podobne do moich wierszy. To taki sposób rehabilitacji. A nasi weterani tej rehabilitacji nie mają, ale jej potrzebują. Żołnierzom trzeba poświęcać więcej ciepła i uwagi. Wojna zostawia głęboki ślad i to praktycznie nie jest uleczalne. Syndrom weterana był zawsze. Musimy dołożyć wszelkich starań, aby ta rehabilitacja jednak nastąpiła” — podkreślił Borys Humeniuk. Kierownik artystyczny teatru ukraińskiej tradycji „Dzerkało” Wołodymyr Petraniuk opowiedział, że aktorzy jego teatru rozmawiają cytatami z utworów Borysa Humeniuka, a poetyckie słowo tego artysty już stało się folklorem. Wiersze Borysa Humeniuka — to nie po prostu utwory artystyczne, to przepuszczone przez serce poety odbicie tamtego strasznego czasu, w którym żyjemy. A delikatne obrazy wcale nie są podobne do tych strasznych tekstów. „Dopiero dziesięć lat po II wojnie światowej uczestnicy tamtych wydarzeń zaczęli o nich pisać. A my jesteśmy świadkami zupełnie innego procesu. Dzisiaj ci, którzy wzięli do rąk broń, jednocześnie tworzą duchową pamięć o tej wojnie. Jednym z pierwszych wśród nich jest Borys Humeniuk. Właśnie dzięki niemu możemy być pewni, że te zmagania wyzwoleńcze nie zaginą. W wierszach i nowelach Humeniuka widzimy naszych współczesnych, którzy tworzą nową historię Ukrainy i nową historię OUN” — powiedział przewodniczący Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów Bohdan Czerwak i podkreślił, że oprócz twórczości literackiej B. Humeniuk zajmuje się aktywną działalnością społeczną i polityczną. Pisarz i wydawca Serhij Pantiuk przyznał, że właśnie do niego należała idea wydania dwutomiku. Bardzo dobrze zna twórczość Borysa Humeniuka, ale za każdym razem odkrywa ją dla siebie na nowo. Dyrektor wydawnictwa „Jarosławiw Wał” Mychajło Słaboszpycki, kiedy przeczytał „Wiersze z wojny”, zrozumiał, że u nas pojawiła się inna literatura. „Testament” Borysa Humeniuka — to jeden z najlepszych wierszy literatury ukraińskiej ostatnich dziesięcioleci. I takich wierszy ma kilka. Jak uważa M. Słaboszpycki, nasza literatura jest być może najbardziej konserwatywna ze wszystkiego, co obecnie istnieje w życiu duchowym Ukrainy. Ale pojawiły się genialne teksty, które dają nam możliwość poczuć dzisiejszy czas i nas w tym czasie, to, co teraz dzieje się z nami. Trudno określić, gdzie u Humeniuka kończy się poezja, a zaczyna proza i odwrotnie. Dyrektor wydawnictwa „DIPA” Dmytro Wochmanin przypomniał o projekcie swojego wydawnictwa — książce „14 przyjaciół Junty”, która odniosła nadzwyczajny sukces, została uhonorowana prestiżowymi nagrodami literackimi i sprzedawała się w dużym nakładzie. Swój sukces projekt zawdzięcza Borysowi Humeniukowi. „Zaczęłam czytać poezje Borysa Humeniuka w domu przy biurku, coś znajdowałam na Facebooku i płakałam nad każdym wierszem. A na prezentacji zobaczyłam, że z powodu tej poezji płaczą też siwowłosi mężczyźni. Humeniuk kojarzy mi się z archetypem wojownika. Styl artystyczny jego utworów jest nietradycyjny. Bo realia i brud wojny Borys obrazuje bardzo osobliwie. Brutalnie, ale nie okrutnie i cynicznie. Jego twarde teksty przepełnione są niesamowitą delikatnością. Dzięki połączeniu brutalności i delikatności każdy tekst formuje pewien emocjonalny ślad. Wiersze Borysa mają bardzo charakterystyczną intonację. Nie ma tu nadmiaru emocji, patosu, dlatego trudno je czytać publicznie. Mamy dwie inscenizacje na podstawie utworów Humeniuka w Teatrze ukraińskiej tradycji „Dzerkało” oraz Dnieprzańskim Akademickim Ukraińskim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym. To bardzo udane sceniczne przedstawienia jego utworów. Ale to teatralne, dramatyczne wykonanie utworów, a ja pragnę znaleźć aktora, z ust którego brzmiałoby sceniczne, artystyczne czytanie tych poezji. Utwory B. Humeniuka — to pierwotny tekst o wojnie, którego jeszcze nie było w historii naszego narodu. To osobiste odczucia świata, które przekazuje nam poprzez swoje oryginalne utwory” — podkreśliła krytyk literacki Nina Hołowczenko. Pisarz Borys Humeniuk zasługuje na to, aby jego twórczość została wyróżniona wysoką Nagrodą im. Szewczenki, są pewni uczestnicy spotkania z pisarzem, które odbyło się w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy. Tego wieczoru B. Humeniuk zaprezentował nowe wydania swoich utworów — dwutomik „Wiersze z wojny” i „100 nowel o wojnie” (wydawnictwo „DIPA”, Kijów, 2018, artysta Mychajło Hutman). Bądźmy razem! PRENUMERATA—2019 PRENUMERATA—2019 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Szef-redaktor Pawło MOWCZAN
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard Owczarenko Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. «Mega-Polihraf», 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelny Mykoła CYMBALUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła CYMBALUK Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc na 1 miesiąc 18 hrywien 11 kopiejek. na pół roku na pół roku 99 hrywien 41 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialny sekretarz
Iryna SZEWCZUK
Dział kultury
Eduard OWCZARENKO
Dział korekty
Olha ŻMUDOWSKA
Iryna STELMACH
Skład komputerowy
Iryna SZEWCZUK
Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy
279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za rzetelność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617.
Tłumaczenie maszynowe