Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Połtawszczyzna w latach 1905—1916: pierwsze próby legalizacji, założenie i działalność Klubu Ukraińskiego

Слово Просвіти, №08 за 2018 рік

Rok 2018 dla działaczy Proświty na Połtawszczyźnie jest naznaczony dwiema znaczącymi datami. Jest to 150. rocznica założenia towarzystwa „Proświta” oraz 100. rocznica organizacyjnego ukształtowania się struktury obwodowej „Proświty” w Połtawie. W kwietniu 1917 roku odbyło się zebranie założycielskie połtawskiej miejskiej „Proświty”. W dobie Ukraińskiej Centralnej Rady placówki „Proświty” zaczęły działać na całej Połtawszczyźnie. A pierwszy gubernialny zjazd „Proświt” odbył się sto lat temu — w maju 1918 roku. Z okazji tych ważnych dat połtawscy działacze Proświty rozpoczęli publikację materiałów historyczno-krajoznawczych. Połtawski urząd gubernialny: „Otwarcie »Proświty« zagraża porządkowi publicznemu”. Przez stulecia Imperium Rosyjskie negowało istnienie odrębnego narodu ukraińskiego, niszczyło język i kulturę ukraińską. Jedną z form oporu wobec polityki kolonizacyjnej stało się pojawienie się towarzystwa „Proświta” na Naddnieprzańskiej Ukrainie. Na początku XX wieku zaczęto tu tworzyć „Proświty” jako pozarządowe organizacje kulturalno-oświatowe, które z czasem stały się centrum życia narodowego Ukraińców. Aktywny udział w ich działalności brali wybitni działacze kultury ukraińskiej — językoznawca Borys Hrynczenko, etnograf i pisarka Ołena Pcziłka, historyk Dmytro Jawornycki i inni. Ukraińscy intelektualiści z Ukrainy pod rosyjskim zaborem dążyli do rozpowszechnienia doświadczeń współmyślicieli z Galicji (we Lwowie już w 1861 roku założono „Proświtę” jako organizację społeczną, powołaną do odradzania świadomości narodowej narodu ukraińskiego). W latach 1904—1905, po haniebnej i druzgocącej klęsce w wojnie z Japonią, Imperium Rosyjskie „pękło”. Jednak dążąc do zachowania imperium, własnej władzy i uniemożliwienia wystąpień ludowych, samodzierżawie zmuszone było pójść na nieznaczne zmiany w kwestii praw i wolności. Wśród nich był ukaz cara o wolności zakładania organizacji społecznych. Wołodymyr Szemet. Z tego skorzystali działacze ukraińskiego ruchu kulturalno-oświatowego i narodowo-wyzwoleńczego, który otrzymał okazję do organizacyjnego ukształtowania się. W szczególności w Kijowie i wielu innych miastach Ukrainy Środkowej i Lewobrzeżnej „Proświty” zostały zarejestrowane już w 1906 roku. Na przykład wybitny pisarz i działacz społeczny Mychajło Kociubynski stworzył, stanął na czele i zarejestrował wraz z kolegami Czernihowską „Proświtę” właśnie w 1906 roku. Źródła archiwalne potwierdzają: pierwsza próba zalegalizowania „Proświty” na Połtawszczyźnie również datowana jest na 1906 rok. Jednak starania inteligencji okazały się daremne, ponieważ na Połtawszczyźnie rosyjski imperializm uciskał wszystko, co ukraińskie, szczególnie surowo, gdyż władza okupacyjna po tragicznej dla Ukraińców bitwie pod Połtawą i nieudanym wystąpieniu wojskowo-politycznym hetmana Iwana Mazepy stale pozycjonowała Połtawę jako „miasto rosyjskiej sławy”. Zatem 21 czerwca 1906 roku Połtawski urząd gubernialny odmówił ukraińskiej inteligencji Połtawy rejestracji statutu „Proświty”. W książce „Połtawszczyzna w pierwszym roku Rewolucji Ukraińskiej” kandydat nauk historycznych z Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego Wiktor Rewehuk opublikował wymowny cytat z tego imperialnego dokumentu: „Mając na uwadze, że te środki, którymi towarzystwo chce wpływać na lud, uważane są w obecnych niespokojnych czasach za bardzo niebezpieczne, które mogą wywołać niepokoje, a ponadto Małorosja stanowi część jednego Wielkiego Państwa Rosyjskiego i o budzeniu świadomości narodowej i politycznej narodu małoruskiego w tym czasie nie może być mowy, otwarcie towarzystwa »Proświta« zagrażałoby porządkowi publicznemu, Połtawski urząd gubernialny postanowił nie rejestrować towarzystwa »Proświta«”. Kogo tak przestraszyli się okupanci? Oficjalnej rejestracji „Proświty” w Połtawie domagali się Mykoła Dmytriew i Panas Jakowycz Rudczenko (pseudonim literacki — Panas Myrny). Życie i spuściznę literacką działacza Proświty Panasa Myrnego studiują w placówkach oświatowych całej Ukrainy. Połtawskie muzeum tego ukraińskiego prozaika i dramaturga jest jednym z najbogatszych na Ukrainie pod względem liczby eksponatów. Około tysiąca przedmiotów, książek, dokumentów i fotografii umieszczono w siedmiu pokojach domu pisarza. Dom pamięta głosy Ołeny Pcziłki i Chrysti Ałczewskiej, Mychajła Kociubynskiego i Wasyla Stefanyka, Hnata Chotkewycza i Wołodymyra Samijłenki. Klawiszy fortepianu dotykały ręce Łesi Ukrainki, Mykoły Łysenki oraz Marii Zańkoweckiej. Tutaj wszystko porusza wyobraźnię, cofa w czasy Panasa Myrnego. Ludzie idą tutaj, aby pokłonić się pamięci pisarza, poczuć powiew przeszłości, zrozumieć swój stosunek do niego, a tym samym — poznać siebie. Osobowość Mykoły Dmytriewa jest mniej znana wśród połtawian. Pierwszym znaczącym krokiem w kierunku upamiętnienia jego osoby stało się otwarcie w czasach prezydentury Wiktora Juszczenki (2007 rok, z inicjatywy organizacji społecznej „Żinocha hromada”) tablicy pamiątkowej na fasadzie Odsłonięcie pomnika Kotlarewskiego — Dmytrijew drugi od lewej budynku nr 3 przy ul. Konstytucji — właśnie w tym budynku mieszkał proświcianin. A już 9 lat później ustawodawstwo dekomunizacyjne oczyściło Połtawę od imienia Wołodarskiego — Mojseja Markowicza Goldsteina — sojusznika Lenina, uczestnika bolszewickiego przewrotu październikowego, komisarza prasy, agitacji i propagandy bolszewickiej Rosji. Od teraz ta ulica z inicjatywy przewodniczącego Połtawskiego Obwodowego Towarzystwa „Proświta” Mykoły Kulczynskiego oraz szefowej Połtawskiego Oddziału ogólnoukraińskiej organizacji społecznej „Żinocha hromada” Wałentyny Szemczuk nazwana jest na cześć Mykoły Dmytrijewa. To wybitna postać naszej historii i kultury: adwokat, uczestnik Bractwa Tarasiwców, działacz społeczno-kulturalny, pisarz i publicysta, aktywista połtawskiej „Proświty”. Pochodził z rodziny urzędnika Andrija Stepanowycza Dmytrenki, wywodzącego się z chłopów Kozaczej Łopani, który prawie 30 lat służył jako sędzia pokoju w Charkowie. Mama, Ołeksandra Illiwna, — z rodu Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki. Początkowe wykształcenie zdobył w domu, później uczył się w gimnazjum, w latach szkolnych wielki wpływ miał na niego Ołeksandr Rusow. W 1892 roku odbywał służbę wojskową w Połtawie. Ukończył wydział prawny Uniwersytetu Charkowskiego, pracował jako zaprzysiężony adwokat w Sumach. W 1893 roku rozpoczął karierę adwokata u cukrowników Charytonenków. Od sierpnia 1894 roku mieszkał w Połtawie. Publicznie występował w obronie chłopów, ci nazywali go „swoim adwokatem”. Bronił interesów Ołeny Pcziłki (mama Łesi Ukrainki, fundatorka i pierwsza przewodnicząca Hadziackiej powiatowej „Proświty”). Bronił przed lichwiarzami ukraińskiego pisarza, historyka sztuki, folklorysty i etnografa Wasyla Horłenkę. Był błyskotliwym mówcą, wspaniale formułował myśli. Pisarz, klasyk literatury ukraińskiej, dramaturg, jeden z koryfeuszy teatru ukraińskiego Iwan Karpenko-Karyj (Tobilewycz) nazywał Dmytrijewa nie inaczej, jak Ukraińskim Cyceronem. W latach 1905—1906 Mykoła Dmytrijew wraz z historykiem i pisarzem Hryhorijem Kowalenkiem redagował i wydawał czasopismo „Ridnyj kraj”, które, wbrew rusyfikatorskim wpływom imperialnym, ukazywało się w języku ukraińskim. A także wydawał utwory Panasa Myrnego, kalendarze. Wspierał rozwój ukraińskiego stylu architektonicznego: we wsi Jaresky niedaleko Szyszak zamówił u architekta Wasyla Kryczewskiego dom w stylu ukraińskiego baroku modernistycznego. Niestety, to arcydzieło architektury nie zachowało się… Mykoła Dmytrijew uważał, że przeciwdziałać okupacji kulturowej Ukrainy przez Imperium Rosyjskie, w szczególności przezwyciężać straszne skutki zrusyfikowania, należy przede wszystkim w środowisku oświatowym. I nie tylko uważał, ale także, mimo przewagi rosyjskich czarnosecińców i szowinistów, działał! W 1905 roku na gubernialnym zjeździe nauczycieli ogłosił oświadczenie-żądanie dotyczące organizacji szkoły ludowej z ukraińskim językiem nauczania, a już w następnym roku założył połtawskie wydawnictwo „Ukraiński nauczyciel”! W lipcu 1905 roku w mieszkaniu Dmytrijewa odbył się zjazd przedstawicieli ukraińskich hromad, na którym omawiano drogi wyzwolenia Ukrainy spod jarzma imperium rosyjskiego. Zginął tragicznie, ratując tonącą wiejską dziewczynę w Worskle. Współcześni twierdzili, że na nabożeństwie żałobnym przy cerkwi Strikińskiej zebrała się prawie cała Okładka książki „Potężna siła ojczystego słowa” Połtawa. „Dziecko” Dmytrijewa — czasopismo „Ridnyj kraj” — tak zareagowało na straszną wiadomość o śmierci ukraińskiego patrioty: „Śmierć szanownego Mykoły Andriowycza — to wielka strata dla Ukrainy, straciła ona w nim jednego ze swoich szczerych synów i pilnych, niestrudzonych pracowników”. Pochowano działacza „Proświty” na Starym cmentarzu, a w 1982 roku grób przeniesiono na centralny cmentarz miejski Połtawy. Bracia Szemety — wydawcy „Chliboroba” Niepowodzeniem zakończyły się także próby braci Szemetów zarejestrowania „Proświty” w Łubniach. Impulsem do tego stało się ogłoszenie „Republiki Łubieńskiej”, która, choć na krótki czas, wykazała ogromne dążenie mieszkańców Łubni do wolnego życia. „W 1905 roku, kiedy wybuchła Pierwsza Rewolucja Rosyjska, władzę w mieście przejęli proukraińscy politycy, wśród nich bracia Szemety. W Łubniach został utworzony koalicyjny komitet rewolucyjny. Weszli do niego przedstawiciele Ukraińskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej oraz innych partii socjalistycznych, które ogłosiły „Republikę Łubieńską”. Organy władzy republiki sprawowały uprawnienia władczo-administracyjne w Łubniach oraz niektórych wsiach powiatu łubieńskiego. Muzeum-dworek i pomnik Panasa Myrnego w Połtawie

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn