Zdjęcie Heorhija ŁukjanczukaNatalia HUMNICKA, LwówCzyż to nie prezydent Poroszenko powinien był wystąpić z taką inicjatywą w pierwszym dniu swojego prezydentury, zaraz po inauguracji?! I nie tylko na rok, lecz postawić problem językowy w centrum polityki humanistycznej, strategii humanistycznej państwa, mając na uwadze ponad trzystuletnią historię niszczenia języka ukraińskiego, jego wybitnych twórców i obrońców przez nastawionego imperialnie północnego sąsiada oraz jego językową motywację okupacji naszych ziem w XXI wieku. Czy do pomyślenia jest, aby do prezydentów Francji, Anglii, Niemiec, Węgier czy Polski z taką prośbą mogli zwracać się ich poprzednicy czy inteligencja?! Takiej pogardy dla najbardziej fundamentalnego atrybutu państwa, jakim jest język, nie sposób sobie wyobrazić. To nie jest po prostu język. To język wielkiego narodu z co najmniej tysiącletnią historią, historią potężnego państwa europejskiego — Rusi Kijowskiej, z którą pragnęły się spowinowacić rodziny królewskie tejże Francji, Anglii, Węgier, Norwegii. To język autora światowego arcydzieła literatury „Słowa o wyprawie Igora” z XII w. (napisanego w języku staroukraińskim) i naszego Proroka, światowej sławy Tarasa Szewczenki! To upokorzenie godności wszystkich bojowników o Ukrainę i jej język, to cyniczna pogarda dla poległych bohaterów Niebiańskiej Sotni oraz żyjących obecnie Ukraińców, których według różnych szacunków jest zaledwie 30-40 milionów! Więc co, Ukraina bez Ukraińców i, w konsekwencji, bez języka ukraińskiego?! Można wymienić wiele faktów dotyczących różnych sposobów i mechanizmów niszczenia języka ukraińskiego w ciągu ostatnich czterech lat. Mowa o tym dość szczegółowo w publikacjach ogólnoukraińskiego tygodnika „Słowo Proświty”, w szczególności w przekonującym artykule Lubow Hołoty „Wymowne milczenie Prezydenta” (nr 7 z 2018 r.). Wielce szanowny publicysta nie mniej wielce szanownej gazety „Deń” w niedawnejPamięci Niebiańskiej Sotni. Ojciec Bohatera Ukrainy Ustyma Hołodniuka — Wołodymyr Hołodniuk. 20 lutego 2018 rokuO KONKURSIE PETRA JACYKAPOTĘŻNA SIŁA RODZIMEGO SŁOWA
Tłumaczenie maszynowe
Właśnie te słowa, napisane przez naszego geniusza z głębi strapionego serca ponad 160 lat temu, przypominają się setkom tysięcy Ukraińców, którzy nie mogą pogodzić się z postawą naszej postmajdanowej władzy wobec ukraińskiego, „rzekomo” państwowego języka, zgodnie z najwyższym prawem państwa — Konstytucją Ukrainy. Ostatnią kroplą cierpliwości stało się milczenie gwaranta Konstytucji Ukrainy Petra Poroszenki na liczne apele ukraińskich organizacji społecznych, patriarchów naszej kultury, pojedynczych Bohaterów Ukrainy (m.in. Ady Rohowcewej) i wreszcie poprzedników dzisiejszego prezydenta — Leonida Krawczuka, Leonida Kuczmy, Wiktora Juszczenki — by ogłosić rok 2018 „Rokiem utwierdzenia języka państwowego”. Zapewne jest to pierwszy taki precedens w historii budowy państwowości. Absurdalna sytuacja!
w błyskotliwej publikacji, która zupełnie słusznie poruszyła media społecznościowe, nazwał społeczeństwo ukraińskie „milczącymi jagniątkami”. Niewątpliwie ta diagnoza w szerokiej masie jest trafna. Pytanie jednak, kto ma uczyć tych „milczących jagniąt” i prowadzić je za sobą? I mimowolnie nasuwa się myśl: czy Prezydentem Ukrainy mógłby zostać Taras Szewczenko, który w swoim czasie poruszał kwestię powstania ukraińskiego Waszyngtonu z jego sprawiedliwym prawem? Wydaje się, że właśnie taki człowiek, dla którego Ukraina była ponad wszystko, powinien stanąć u jej steru. Przypomnijmy tylko: „Tak ją kocham, tak miłuję / Moją Ukrainę ubogą, / Że przeklnę świętego Boga, / Za nią duszę zgubię!”. Jaki to rozpaczliwy krzyk zbolałego serca prawdziwie głęboko czującego Szewczenki! Szewczenki, który pisał: „Oddałem całą swą nędzę / Mojej Ukrainie-nieboszczce…”. A w rzeczywistości złożył na ołtarzu Ojczyzny swoje życie. Cały swój potencjał twórczy, całą energię twórczą skierował na odrodzenie Ukrainy, jej heroicznej przeszłości. Genialny i uznany artysta, wyraźnie zrozumiał, że wskrzesić swój naród, podnieść w nim godność narodową może tylko poprzez słowo ojczyste: „…Dla nich, / Moich skutych ludzi, / Ubogich, nędznych… Wywyższę / Tych małych, niemych niewolników! / Na straży przy nich / Postawię słowo”. Jak „wiele waży słowo” w życiu każdego narodu, świadczą wiersze z przedmowy do niezrealizowanego wydania „Kobzarza” z 1847 roku: „…piszcie i drukujcie… A na Moskali nie zważajcie, niech oni sobie piszą po swojemu, a my po swojemu. U nich naród i słowo, i u nas naród i słowo”. Albo takie poetyckie objawienia: „Cóż by się zdawało, słowa… / Słowa i głos — nic więcej, / A serce bije — ożywa, / Gdy je usłyszy!..Zaiste, od Boga / I ten głos, i te słowa / Idą między ludźmi!”. Zdumiewa troska Szewczenki o przekład z dawnej ukrainy (dawnej rusi) na współczesny język wielkiego zabytku Rusi Kijowskiej „Słowa o wyprawie Igora”. O tym wymownie świadczą słowa poety w liście do A. J. Kozaczkowskiego (1864): „Wsłuchaj się w głos modlitwy mojej, przyjacielu mój jedyny, przyślij mi tekst »Słowa o wyprawie Igora«, bo na twej duszy będzie grzech, jeśli to »Słowo« nie zostanie przełożone na nasz serdeczny, piękny język”.
Zakończenie na str. 3
„PRECZ OD MOSKWY!”
ODDANI DZIAŁACZE „PROSWITY”
14-15
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
tym, że ich kaci nie zostali ukarani. Mam na myśli te jęki: za co Ukraińcy umierali na Majdanie i za co giną nasi chłopcy na wschodzie. Nikt oczywiście nie przyzna, że jest winny tego, jak nam teraz źle żyje się pod tą niezlustrowaną władzą. Ale podkreślanie, że te śmierci są daremne, w istocie jest tym samym. I na to stawia teraz wroga propaganda, podmieniając bohaterów ofiarami. Dobrowolna samorusyfikacja, która odbywa się teraz na całej Ukrainie, ma u swych podstaw strach przed potencjalnym okupantem. Ofiara uważa, że jeśli będzie zachowywać się grzecznie, podarują jej życie. Po nią nie przyjdą w środku nocy i nie wpiszą jej na listy do rozstrzelania. Jestem pewna, że takie listy istnieją nawet we Lwowie. Tak jak to było w 1939 roku. Masowe czystki i deportacje przygotowywano z wyprzedzeniem. To nie zatarło się w pamięci, to jest we krwi. Niekończące się okupacje XX wieku zmuszały Ukraińców do przetrwania i przystosowywania się. Widziałam dziewczęcy śpiewnik z 1947 roku, gdzie pomiędzy ukraińskimi pieśniami ludowymi były przepisane rosyjskie. Nie kojarzyły się one z okupacją, nie, oddzielano je od wroga, tak jak oddzielają teraz Maszę z niedźwiedziami i rosyjski rap ukraińskie dzieci, tak jak dorośli oddzielają seriale o rosyjskich siłach specjalnych od zabójców Ukraińców w Donbasie. Choć nie jesteśmy podbici ani pokonani, gotowość do stania się ofiarą, a nie bohaterem, wciąż jest bardzo wysoka.
Tłumaczenie maszynowe
Halyna PAHUTIAK, laureatka Narodowej Nagrody im. T. H. Szewczenki. Leonid FROSEWYCZ. Za to oddali życie najlepsi synowie i córki naszego narodu. I padamy na kolana przed Niebiańską Sotnią, nisko chylimy głowy przed tymi, których okaleczyła banda. Boli, że zamożne, kwitnące życie na Ukrainie tak i nie nastało (choć przepędzono Janukowycza, choć działa ruch bezwizowy), że w kraju jest niespokojnie, że na froncie giną nasi żołnierze. (A ilu już poległo naszego kwiatu na tym Donbasie! Mamy Niebiańską Armię. Ale czy TAK ma być? Kto odpowie?) Codziennie trudności ekonomiczne spychają ludzi w nędzę, potęgują rozpacz i zwątpienie. Chcemy kary dla morderców, a jej nie ma… Pragniemy sprawiedliwości, ale ona jest jak zjawa. Chcemy, aby codziennie, w każdej chwili triumfowało prawo dla wszystkich, ale to utopia. U nas prawo wciąż jest jak dyszel… Rozdziera duszę na kawałki, kiedy stajesz się świadkiem, jak babcie i dziadkowie wypowiadają się o kolejnym otrzymaniu swoich — podwyższonych! — świadczeń emerytalnych. Patrzysz na ich spracowane ręce, na łzy w zbolałych oczach — i przeszywa pytanie: za co? Obserwujesz, jak wymierają wsie… I nie ma odpowiedzi, dlaczego taka zniewaga nad Ukrainą, niegdyś kwitnącym krajem? Kiedy łapią jakiegoś złodzieja państwowego, myślisz: no proszę, wreszcie, choć tego wsadzą za kraty. Ale mija dzień czy dwa, a „aresztant” już na wolności, bo ten człowiek zapłacił dziesiątki milionów hrywien kaucji… Bywa, że „aresztanci” nagle „chorują”, przywożą ich do sądu na wózkach inwalidzkich, na łóżkach szpitalnych, i oni spod kraciastych koców głoszą, że są „inwalidami”, że wiarą i prawdą służą ukraińskiemu narodowi. A sędziowie „starannie” dbają, by nie naruszyć praw tych „inwalidów”. A potem wszystko się zapomina: i sądy, i koce, i oskarżenia… Podejrzani gdzieś „rozpływają się”, broniąc swojego prawa do dalszego okradania kraju na wysokich stanowiskach. No powiedzcie, co stało się z dwoma byłymi szefami DSNS (Państwowej Służby Ukrainy ds. Sytuacji Nadzwyczajnych), których podczas kadencji rządu Jaceniuka publicznie oskarżono o defraudację? Ich „wzięli” prosto w sali rządowej, przed kamerami telewizyjnymi. A o tym już się nie mówi. Nieaktualne… O to walczyli na majdanach? To jest właśnie triumf Rewolucji Godności? Tak, banda Janukowycza daw-. Po 18 lutego 2014 roku Ukraińcy już nigdy nie będą mogli żyć tak, jak wcześniej. Tak jak Amerykanie po 11 września. Te wszystkie lęki, że znów staniemy się tacy, jak przedtem — naiwni, łatwowierni — są bezpodstawne. Szalony atak kontrrewolucji, samobiczowanie, kłótnie między byłymi sojusznikami — świadczą o tym, że zmieniamy się. I że już nawet nie popiół Klaasa puka do naszego serca, a całe ciało społeczeństwa, czyli świadomej jego części, jest otwartą raną. U kogoś ona krwawi, u kogoś gnije, zainfekowana rozczarowaniem, ale ona nie zagoi się jeszcze bardzo, bardzo długo. Cały świat widział rozstrzelanie na żywo na Majdanie, ale nie warto liczyć na współczucie. Skonsumowany, komfortowy świat Europejczyków nie odczuł tego katharsis i tego horroru, który przeżyliśmy my. Wydaje mi się, że z czasem będziemy pogrążać się w jeszcze większy stres, bo taka jest natura zespołu stresu pourazowego. Najpierw wyparcie strasznych wspomnień, a potem bolesny przypływ. Do tej pory nie możemy pojąć skali niesprawiedliwości, doprowadzonej do absurdu, i takiej samej totalnej bezkarności. Nawet więcej: ofiary są winne temu, że...
Tłumaczenie maszynowe
Miliony rodaków wyszły na ulice i place, aby powiedzieć: nie jesteśmy bydłem, chcemy żyć tak, jak w cywilizowanym świecie, jesteśmy przeciwko rosyjskiemu feudalnemu jarzmu.
...ale wiała pięty. Kto powie, dlaczego „z młotka” nie sprzedano ani jednej posiadłości tych wrogów Ukrainy, tych zdrajców swojego narodu? Tylko w obwodzie kijowskim takich posiadłości-rezydencji jest kilkadziesiąt. To „domki” i Pszonki, i Zacharczenki, i Klujewych… Państwo nic nie zrobiło, by sprzedać ich daczy i przeznaczyć pieniądze emerytom, sierotom, rannym żołnierzom… Dlaczego zdrajcy — Azarow, Pszonka, Zacharczenko i inni — wciąż mają najwyższe odznaczenia i stopnie? Nikt ich „nie zdegradował”, nie zerwał im pagonów. Noszą odznaki „Rycerz prawa”, „Zasłużony pracownik prokuratury”… Chwalą się, że my jesteśmy frajerami, a oni — generałami i najwyższymi radcami państwowymi. A państwo nie zwraca uwagi na tę niesprawiedliwość! Najwyraźniej uważa ono nadal, że były minister Kliměnko jest „Rycerzem prawa”, a Pszonka ma prawo nosić pagony z gwiazdką „marszałkowską”. Dlaczego Zacharczenko wciąż jest generałem służby wewnętrznej? Czyżby to była Rewolucja Godności? Nie, na takie życie nie zasługuje nasz pracowity, sumienny, wolnościowy, niezwykle rozumny naród. Do tego bardzo cierpliwy, bo czeka, aż nasza władza wreszcie się ocknie i opamięta. I wyjdzie do społeczności i powie, że nie będzie gonić za milionami i miliardami, nie będzie chować pieniędzy w offshore’ach, nie będzie kręcić duszą, nie będzie obca dla swoich ludzi. Władza boi się zwykłych Ukraińców, strasznie się boi: jest od nich daleka, nie żyje bólami i niepokojami swojego narodu. A tak bardzo chciałoby się, żeby było inaczej, prawdziwie, żeby władcze tuzy szły do ludzi bez pomocników, bez ochrony, bez eskort, bez PR-u, żeby to było szczere, żeby nie kłamano, żeby było niezwykle wysokie i sumienne służenie swojemu narodowi. Żeby przywódcy partii politycznych, zwłaszcza opozycyjnych, nie rwali się do miejsca przy korycie, nie walczyli o buławę nieczystymi metodami, cynicznymi obietnicami… Żeby nie było zdrady… I jeśli tak się stanie, ludzie od razu to poczują, zrozumieją, kto jest kim. Wtedy można będzie powiedzieć, że Rewolucja Godności zwyciężyła. Bądźmy realistami. Przyjdźmy na Aleję Bohaterów Niebiańskiej Sotni, zapalmy świeczkę, pomilczmy w smutku. Chwała Ukrainie! Bohaterom chwała!
Tłumaczenie maszynowe
«Dobrała się Ukraina do samego skraju…» Iwan JUSZCZUK, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego
Język to nie tylko utylitarny środek komunikacji. Język jednoczy ludzi w naród i przez to pomnaża intelekt oraz potęgę całego narodu ogółem i każdego człowieka z osobna. Język narodowy to takie samo bezcenne bogactwo społeczeństwa, jak i jego gospodarka. Nieprzypadkowo przecież kolonizatorzy i okupanci nie tylko podporządkowują sobie gospodarkę tubylców, ale też niszczą ich naturalny język i kulturę. Dlatego rządy na całym świecie, jeśli są mądre i patriotyczne, dbają o kulturę i język swojego narodu. Po kulturze i języku poznaje się naród. Jeszcze w średniowieczu, w 1539 roku, francuski król Franciszek I wydał rozporządzenie, w którym zobowiązał swoich urzędników do nieuchronnego korzystania z pogardzanego wówczas języka francuskiego. Grupa francuskich pisarzy, zjednoczona w „Plejady”, propaguje nowy język literacki, rozszerza jego środki wyrazu. Państwo stwarza warunki dla badań językoznawczych, wspiera wydawnictwa francuskojęzyczne.
Zakończenie. Początek na str. 1
A w liście do J. M. Bodiańskiego w 1854 roku jego zamysł przetłumaczenia „Słowa” brzmi tak: „Widzisz, u mnie dawno już myśl poruszyła się, żeby przełożyć je, to słowo na nasz miły, na nasz drogi ukraiński język”. Czy wielu z naszych pierwszych osób Ukrainy mówiło tak czule o języku ukraińskim?! Zadziwia głębia rozumienia przez Szewczenkę aktualności potrzeb uczenia się, wiedzy i wyciągania wniosków z historycznych zwycięstw i porażek. W szczególności w liście do J. M. Bodiańskiego podkreśla: „…historię postarajcie się, bądźcie łaskawi, wy pisać… Tylko po naszemu — żeby rozumieli bezmyślni kacapy”. Szewczenko głęboko przejmował się edukacją ukraińskich dzieci. Wiadomo, że po zesłaniu, już ciężko chory, pisze, wydaje i rozsyła na własny koszt „Czytankę”, „Kobziarza”, a także zamierzył wydać całą serię podręczników do edukacji szkolnej. Niepokoiła go sytuacja, że „W szkole nas wszystkiego, zupełnie wszystkiego nauczą, oprócz rozumienia swojego miłego ojczystego słowa” (Powieść „Przechadzka…”, 1856, Twierdza Nowopietrowska). Minęło ponad 160 lat, a sytuacja z językiem ukraińskim pozostaje kryzysowa, i to na wszystkich poziomach edukacji i życia społecznego! A czy nie warto nam wziąć na sztandar kluczowe przesłanie Kobziarza: „Nasza myśl, nasza pieśń / Nie umrze, nie zginie… / Oto gdzie, ludzie, nasza sława, / Sława Ukrainy!”. Szewczenko doskonale rozumiał znaczenie edukacji i nauki w życiu narodu. Z goryczą karcił Ukraińców za ignorancję, za „nieuczone oko”, wzywał do osiągania szczytów nauki i swojej, i cudzej: „Gdybyście uczyli się tak, jak trzeba, to i mądrość byłaby swoja…”, „…i cudzego uczcie się, i swego nie porzucajcie…”. Jednak nauka, według naszego Geniusza, miała odbywać się w języku ojczystym. Oczywiście, wskrzesić Tarasa Szewczenkę i powierzyć mu stery Ukrainy — to ze sfery fantastyki. Jednak daleko nie ze sfery fantastyki jest przyswoić nam wszystkim, „na Ukrainie będącym”, testamenty-hasła mądrego Proroka Tarasa Szewczenki, żeby ostatecznie nie stracić swojej „sławnej Ukrainy” i nie konstatować, że żyjemy „na naszej — nie swojej ziemi”. Musimy napełnić się do rodzinnej Ukrainy taką bezinteresowną miłością, żeby śladem za Kobziarzem móc powiedzieć: „… Ale nieobojętnie mi, / Jak Ukrainę źli ludzie / Uśpią, przebiegli, i ognie / jej, okradzioną, zbudzą… / Och, nie obojętnie mi”. Właściwie, w tym sensie czynnej ofiarnej miłości do rodzinnej ziemi, do matczynego słowa musimy masowo stawać się szewczenkami z jego twardą godnością narodową i osobistą. Wtedy nie będziemy mieli zagrożenia, że naszą ojczystą, przez Boga nam daną Ukrainę, okradną, ogołocą źli wrogowie. Wtedy nie będziemy mieli upokarzającej potrzeby zwracania się do przyszłego Prezydenta Ukrainy z prośbą o zapewnienie funkcjonowania języka państwowego zgodnie z Konstytucją Ukrainy. Jego szewczenkowskie serce będzie kamertonem zatwierdzenia szacunku do języka ukraińskiego na Ukrainie i poza jej granicami. Sława Ukrainie! Sława Tarasowi Szewczence! Sława dzielnemu językowi ukraińskiemu!
Natalia HUMNICKA
Nowy etap umacniania języka narodowego we Francji wiąże się z francuską rewolucją burżuazyjną 1789 r. W tamtym czasie, jako skutek feudalnej pogardy dla prostego ludu, „jeszcze całe sześć milionów Francuzów (z 25 milionów) nie znało języka francuskiego i mniej więcej tyle samo nie mogło prowadzić spójnej rozmowy (do tej liczby wchodziło 4—5 milionów nie-Francuzów)” (Zob.: Doza A. Istorija francuzskogo jazyka. M.: Izd-wo inostr. lit., 1956. — S. 434), czyli połowa ludności Francji nie władała językiem swojego kraju. Ale do władzy doszła narodowa burżuazja, której nie był obojętny los narodu. Zatem dzięki konsekwentnej polityce językowej państwa, które zaangażowało do tej sprawy obowiązek wojskowy, edukację, wydawanie książek, gazet, czasopism wyłącznie w języku francuskim i zobowiązało urzędników do używania języka państwowego — język francuski w ciągu XIX w. umocnił się jako jedyny na całym terytorium państwa i we wszystkich sferach życia społecznego. Skutki — konsolidacja narodu oraz duchowy i gospodarczy wzrost Francji, jej wysokie osiągnięcia w nauce, kulturze i, w końcu, w gospodarce. I teraz, jak wiadomo, państwo francuskie nie jest obojętne na swój język: w ustawie o używaniu języka francuskiego, uchwalonej przez Zgromadzenie Narodowe i Senat Francji 4 sierpnia 1994 r., nie tylko ogłoszono, że „język francuski jako państwowy, zgodnie z Konstytucją, jest ważną częścią składową tożsamości i dziedzictwa narodowego Francji”, ale także ustanowiono surowe sankcje za ignorowanie go na terytorium państwa. Kiedy Włochy w 1861 r. uzyskały niepodległość, język włoski ledwo wegetował: z ponad 25 milionów ludności Włoch tylko 600 tysięcy (około 2,4%) władało językiem włoskim. Przy czym z tych 600 tysięcy zdecydowana większość — 400 tysięcy — była skupiona w Toskanii i tylko 70 tysięcy — w stolicy kraju Rzymie. „Włochy stworzono, teraz trzeba stworzyć Włochów”, — wyciąga wniosek jeden z przywódców walki narodowowyzwoleńczej. I na polecenie włoskiego rządu znany pisarz Alessandro Manzoni opracowuje program umacniania języka włoskiego wśród ludności Włoch. „Poza jednością administracji, sił zbrojnych i praw, jedność języka w największym stopniu przyczynia się do tego, by uczynić jedność narodu odczuwalną, trwałą i pożyteczną”, — pisał A. Manzoni (Zob.: Kasatkin A. A. Oczerki istorii italjanskogo jazyka XV—XX ww. L.: Izd-wo LGU, 1976). Do wcielenia w życie tego programu zostali zaangażowani nauczyciele, urzędnicy, prasa. I to dało możliwość skonsolidowania ludności Włoch w jedno dynamiczne społeczeństwo włoskie, które teraz odgrywa nie ostatnią rolę na świecie. Indonezja, w której jest ponad 300 języków, ponad 300 lat przebywała pod władzą Holandii. Metropolia, pragnąc uwiecznić swoje kolonialne panowanie, dokładała wszelkich starań, aby narzucić społeczeństwu indonezyjskiemu język holenderski. We wszystkich oficjalnych instytucjach panował język holenderski. Całe nauczanie w szkołach prowadzone było w języku holenderskim. „Holenderski stał się językiem, w którym myślałem”, — pisał pierwszy prezydent niepodległej Indonezji Sukarno. Tymczasem Indonezyjczycy, zrzucając kolonialne jarzmo, odrzucili także narzucony im, obcy ich mentalności język. W niepodległej wielojęzycznej Indonezji wszystkie przedmioty w szkole, począwszy od czwartej klasy, wykładają tylko w języku indonezyjskim. W wyższych uczelniach nauczanie prowadzone jest w języku indonezyjskim, czasami wykłady mogą być czytane także po angielsku (używanie holenderskiego jest zabronione). Wszystkie indonezyjskie filmy dubbingują tylko w języku indonezyjskim. W corocznych raportach prezydenta Indonezji o wykonaniu planów państwowych publikują dane nie tylko o stanie gospodarki, ale także o wydawaniu literatury w języku państwowym oraz o badaniach lingwistycznych. Żydzi odrodzenie utraconego prawie dwa tysiące lat temu własnego państwa ściśle powiązali z odrodzeniem swojego dawnego języka — hebrajskiego, — który znali już tylko rabini. Do nauki hebrajskiego stworzyli sieć kursów dziennych i wieczorowych, wydawali odpowiednią literaturę, specjalne gazety. Uczeniu się hebrajskiego sprzyjała także armia: młodzi ludzie, którzy nie zdążyli dobrze opanować hebrajskiego przed mobilizacją, przechodzili 180-godzinny kurs nauki języka podczas służby wojskowej, nie mówiąc już o placówkach przedszkolnych, edukacji szkolnej i pozaszkolnej, gdzie ściśle przestrzegają reżimu hebrajskojęzycznego (Zob.: Iwrit — jazyk wozrożdjennyj: Sbornik statjej. Ijerusalim: Biblioteka Alija, 1990). Dzisiaj w Izraelu prawdopodobnie nie ma takiego człowieka, który nie władałby hebrajskim, choć ten język jeszcze pół wieku temu był martwy. Wielonarodowe Indie dokładają znacznych starań, aby umocnić jeden, wspólny dla całego społeczeństwa indyjskiego język (przy jednoczesnym zachowaniu języków regionalnych). W ciągu dość krótkiego czasu w celu rozszerzenia używania języka hindi założono tutaj szereg organizacji państwowych, w szczególności: Radę ds. Terminologii Naukowej i Technicznej w Języku Hindi (1951 r.), Centralny Dyrektoriat ds. Języka Hindi (1960 r.),
Centralne Stowarzyszenie na rzecz Nauczania Hindi (1960 r.), Ogólnoindyjskie Stowarzyszenie na rzecz Upowszechniania Języka Hindi (1964 r.), Centralny Komitet ds. Języka Hindi pod przewodnictwem premiera (1967 r.), Centralne Biuro Tłumaczeń do tłumaczenia różnych rodzajów literatury na język hindi (1971 r.), specjalne ośrodki nauczania języka hindi dla urzędników państwowych (w 1975 roku w stanach niehindińskojęzycznych było ich 107, a w hindińskojęzycznych — 56). Ministerstwo Oświaty ustanowiło system podwyższonych stypendiów dla studentów ze stanów niehindińskojęzycznych, którzy uczą się hindi, itp. (Zob.: Gandhi K. L. Jazykowaja politika w sowriemiennoj Indii. Przeł. z ang. — M., 1982). I wszystkie te środki były i są skierowane na wzmocnienie indyjskiej państwowości i jedności państwowej prawdziwie wielonarodowego społeczeństwa. Aktywną politykę umacniania języka państwowego prowadzą Litwa, Łotwa, Estonia, które jednocześnie z Ukrainą stały się niepodległe. Tutaj nie tylko uchwalają odpowiednie ustawy, ale i kontrolują ich wykonanie: na Litwie prowadzi to Inspektorat Języka Państwowego, na Łotwie — Centrum Języka Państwowego. O skutkach świadczy choćby taka współczesna informacja użytkowa w Internecie: „Na Litwie na ulicach nie usłyszałam ani jednego słowa po rosyjsku. Szyldy, ogłoszenia, menu — wszystko po litewsku bez rosyjskiego dublowania”. Ale nawet tam, gdzie wspólny dla całego społeczeństwa język nie jest zagrożony i zajmuje silne pozycje, państwo nie zapomina dbać o język, słusznie upatrując w nim ważny czynnik swojego bezpieczeństwa i potęgi. Przywódcy Rosji, poczynając od Iwana III Wasiljewicza, który okrutnie rozprawił się z nowogrodzianami i ich językiem, a kończąc na moskiewskich sekretarzach generalnych, wszędzie na zajętych terytoriach intensywnie narzucali język rosyjski. I język rosyjski dobrze służył i teraz służy Federacji Rosyjskiej w zachowaniu i wzmocnieniu jej pozycji politycznych. Centralny rząd Federacji bezwzględnie ingeruje w politykę językową mniejszości narodowych. Tak, w 2002 roku Tatarom zabroniono przechodzić na alfabet łaciński (w spokrewnionym języku tureckim używają przecież grafiki łacińskiej). W tym celu uchwalono nawet ustawę, która zobowiązuje wszystkie narody Federacji Rosyjskiej do używania wyłącznie alfabetu cyrylickiego. W konstytucji Hiszpanii, gdzie również jest kilka rdzennych narodów ze swoimi językami, zapisano: „Z języków Hiszpanii kastylijski jest oficjalnym językiem państwowym. Hiszpanie są zobowiązani znać go i mają prawo korzystać z niego”. Państwo amerykańskie wymaga od wszystkich swoich obywateli, niezależnie od ich pochodzenia etnicznego, znajomości języka angielskiego — bez tego niemożliwe jest znalezienie pracy. Niemcy nie przyjmują do siebie swoich rodaków-repatriantów, jeśli nie władają oni językiem niemieckim. „Być może — pisze współczesny badacz — w żadnym z rozwiniętych krajów kapitalistycznych rząd nie poświęca kwestiom językowym tak wielkiej uwagi, jak w Japonii” (Alpatow W. M. Japonija: jazyk i obszczestwo. — M.: Nauka, 1988. — S. 95). Tutaj dla zapewnienia wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka japońskiego stworzono szereg instytucji państwowych, z których najważniejsze to Państwowy Instytut Języka Japońskiego, podległy ministerstwu oświaty, oraz Instytut Kultury Radiowej i Telewizyjnej, należący do państwowej kompanii radiowo-telewizyjnej. Są one obdarzone uprawnieniami ustawodawczymi w zakresie określania norm językowych w ramach swojej sfery, stale śledzą pojawianie się nowych słów i wydają ich rejestry. Sporządzono listy „istnienia językowego” typowego urzędnika, typowej gospodyni domowej itp. Kwestie praktyki językowej zajmują widoczne miejsce w japońskich środkach masowego przekazu, nie dziwią tu nawet seriale telewizyjne o tematyce lingwistycznej. „W ten sposób — konkluduje badacz — współczesna Japonia charakteryzuje się aktywną polityką językową. Główną rolę w jej prowadzeniu odgrywają organy państwowe”. Jak pokazuje pobieżny przegląd polityki językowej obcych rządów, język nie jest dla nich sprawą drugorzędną. Przecież, jak pisał Panas Myrnyj, „największym i najdroższym dobrem każdego narodu jest jego język”. Tymczasem na Ukrainie działa antyukraińska ustawa „O zasadach państwowej polityki językowej”. O jej zbrodniczym charakterze świadczy już nawet to, że w preambule do niej nazwano sfałszowane rosyjsko-ukraińskie tłumaczenie „Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych” (w rzeczywistości jest to „Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych”), ale ani półsłowem nie wspomniano o Orzeczeniu Sądu Konstytucyjnego Ukrainy nr 10-rp/99 z 14 grudnia 1999 roku „o oficjalnej wykładni postanowień artykułu 10 Konstytucji Ukrainy”. I nie tylko zignorowano sam dokument, ale i zbrodniczo zaprzeczono statusowi języka ukraińskiego jako państwowego — w każdym artykule tej ustawy po wzmiance o korzystaniu z języka państwowego następuje zaprzeczenie języka ukraińskiego jako jedynego państwowego: „lub innym językiem”, „lub językiem regionalnym, lub językiem mniejszości”, a czasami nawet bez kamuflażu: „lub językiem rosyjskim”. To zamiast języka ukraińskiego. Takie samo zbrodnicze zachowanie wykazują ci wysokiej rangi funkcjonariusze państwowi, którzy zablokowali decyzję Rady Najwyższej Ukrainy z 23 lutego 2014 roku o uchyleniu tej ustawy. Hańbiąca ustawa okupacyjna, choć od jej uchylenia minęły już cztery lata, do dziś bezlitośnie działa, niszcząc państwo ukraińskie. Takiej zniewagi wobec narodu nie ścierpieliby w żadnym innym cywilizowanym kraju, jeśli kierownictwo w nim jest rozsądne i patriotyczne.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
oraz RKKA w pobliżu wsi Korżi w powiecie perejasławskim. Własnym życiem ukraińscy bojownicy-kozacy zatrzymali na kilka dób bolszewicką nawałę na Kijów. Do tej pory informacje o realiach bitwy oraz nazwiska jej uczestników są mało znane i mają sporne interpretacje historyczne, chociaż, zdaniem badaczy, bitwa była jedną z decydujących, wyrazistych kart drugiej wojny rosyjsko-ukraińskiej, która faktycznie trwa do dziś. Ponieważ to właśnie ochotnicy sotni woronkowskiej i baryszewskiej na wezwanie Głównego Atamana wojsk URL Symona Petlury stanęli w obronie swojej stolicy i państwa. Dzięki nim wszystkie urzędy państwowe oraz archiwa zostały ewakuowane z Kijowa do Żytomierza. W ten sposób nie tylko powtórzyli czyn spod Krut, ale w pewnym stopniu go przewyższyli. Właśnie w dniu 99. rocznicy bitwy przy pamiątkowym obelisku w Woronkowie po raz pierwszy wybrzmiały nazwiska poległych, bohaterów, które stały się znane dzięki pracy badawczej prezes Międzynarodowej Edukacyjnej Fundacji Charytatywnej im. Jarosława Mądrego Walentyny Strilko, która odczytała je z książki „Grona ukraińskich powstań. Antybolszewicki opór na Boryspolszczyźnie w latach 1917–1932”, w której przytoczono informacje z archiwów, będące dokumentalnym potwierdzeniem tego, jak niełatwa była droga wywalczania przez Ukrainę prawa do wolności i niepodległości. Wędrówki po „nieznanej Ukrainie” można z pewnością nazwać wyjazdem roboczym, ponieważ jego uczestnicy stawiali przed sobą konkretne zadania. Krajoznawcy, wykładowcy, naukowcy, pracownicy muzeów, artyści, działacze społeczni i polityczni zjednoczyli się w
Tłumaczenie maszynowe
W ostatnim czasie, zwłaszcza w związku z wyczekiwanym „ruchem bezwizowym”, Ukraińcy mają możliwość swobodnego podróżowania po świecie. Bardzo swobodnie poruszamy się po Pradze, Krakowie, Monachium i Paryżu. Jednak w każdym z tych znaczących miast wytrwale szukamy ukraińskich śladów. Zwłaszcza biorąc pod uwagę fakt, że dzięki Sowietom wybitni Ukraińcy zmuszeni byli wyruszać w świat. Można to również potwierdzić wersem Małkowycza „…nasze wojsko w ziemi i w światach”, a dalej chce się zaprzeczyć pesymistycznemu „…i żadna trwoga synowska nie zbierze go znowu pod sztandar”. Ponieważ, mimo mojego bardzo ostrożnego stosunku do „patriotów”, którzy leżąc przed telewizorem „kochają Ukrainę”, patrioci, na szczęście, istnieją. Iryna OLIJNYK, kandydat nauk filologicznych. Nasz naród w waśniach skona… — Ja nie chcę tego słyszeć! Kłamstwo! Nie nad nimi kalina płonie, nie nad nami ryczy wronie stado… Iwan MAŁKOWYCZ. Właśnie takie doborowe świadome towarzystwo zjednoczył Honorowy przewodniczący Związku Oficerów Ukrainy Jewhen Łupakow, którego można nazwać przewodnikiem idei narodowej. Już po raz kolejny siłą swojego talentu organizatorskiego łączy w jednej przestrzeni, wydawałoby się, ludzi nie do połączenia, którzy reprezentując różne kategorie wiekowe, patriotyczne i zawodowe, zjednoczeni są pracą na rzecz Ukrainy nie słowami, a konkretnymi czynami. Wyjątkowość tych podróży polega na tym, że u ich podstaw leży nie tylko oddanie czci tym, którzy oddali swoje życie za NIEPODLEGŁOŚĆ, ale także uwiecznienie ich pamięci i przywrócenie na karty historii zapomnianych imion z wychowawczą projekcją na współczesność. Potrzeba ta stała się szczególnie nagląca, ponieważ 100-lecie Ukraińskiej Republiki Ludowej dało impuls do odtajnienia archiwów i nowego spojrzenia na większość radzieckich mitów ukraińskiej historii. Dlatego nasza trasa po 100-leciu bitwy pod Krutami, które już nie wywołują historycznego oporu, wiodła przez Kijowszczyznę do rzeki Trubeż. Bitwa nad rzeką Trubeż miała miejsce zimą 1919 roku między kozakami sotni woronkiwskiej, boryspolskiej i barysziwskiej Armii URL pod dowództwem Iwana Michna i Iwana Czerpaka. I. BANDURKA, wieś Jabłuniw, rejon husiatyński, obwód tarnopolski. Olha Basarab urodziła się 1 września 1889 roku we wsi Pidhoroddia dzisiejszego rejonu rohatyńskiego obwodu iwanofrankiwskiego w rodzinie księdza Mychajła Łewyckiego. Jej matka Sawyna (z domu Strilbyćka) urodziła jeszcze córkę Iwannę i syna Seweryna, który później został działaczem społecznym i skautowym. O. Basarab zdobyła wykształcenie w pensjonacie dla dziewcząt na Śląsku (Weißwasser), liceum Ukraińskiego Instytutu dla Dziewcząt w Polsce (Przemyśl, 1902—1909) oraz na rocznych kursach w Austrii — Wiedeńskiej Akademii Handlowej. Jej droga zawodowa: towarzystwo ubezpieczeniowe „Dnister” (1910), Ziemski Bank Hipoteczny, wykładowca szkoły handlowej (1910—11). Później była praktykantką Ukraińskiego Związku Kredytowego w Tarnopolu. Jako studentka wstąpiła do „Płastu”, gdzie poznała Dmytra Doncowa i Jewhena Konowalca. 10 października 1914 roku została żoną studenta „Politechniki” Dmytra Basaraba, który 22 czerwca 1915 r. zginął na froncie włoskim w swoim. Stacja Barysziwka — kolumna zmierza do pomnika Bohaterów, inicjując grupę w celu opracowania działań na rzecz 100-lecia bitwy na szczeblu państwowym. Z tą propozycją przy znaku pamięci w Barysziwce przed społecznością i członkami Barysziwskiej Rejonowej Administracji Państwowej obwodu kijowskiego wystąpił przewodniczący boryspolskiej „Proświty” Anatolij Kowalczuk. Zaproponowano budowę kompleksu memorialnego w miejscu bitwy. Symboliczne jest to, że pracować nad projektem zgodził się autor kompleksu memorialnego „Pamięci bohaterów Krut”, ludowy artysta Ukrainy Anatolij Hajdamaka, który odwiedziwszy samo miejsce bitwy, przejął się tą ideą. Memoriał jest niezbędny, ponieważ historia, niestety, ma zdolność nie tylko do zniekształcania się, ale i powtarzania. Dowodem na to było płomienne słowo kontynuatora sprawy „czarnych zaporoszców”, pułku, który w czasach URL miał hasło „Ukraina albo śmierć”, Wasyla Ilczyszyna. Na ich cześć nazwana jest obecnie 72 brygada. Bojowego ducha uczestników upamiętnienia podtrzymywał bard, ludowy bandurzysta Wasyl Lutyj, tortury prądem, sińce od bicia pasem z klamrami, pod paznokcie wbijano igły… Również powykręcano nogi i ręce, do płuc wlewano krew. Dzielna 35-letnia Ukrainka zostawiła napis na ścianie celi, wydrapany zakrwawionymi paznokciami: „Umieram zamęczona, pomścijcie… O. B.”. Tak heroicznie odeszła z życia dzielna Olha Basarab, nie zdradzając tajemnicy Ukraińskiej Organizacji Wojskowej najeźdźcom. Dzięki agentom UOW faktu śmierci w tym więzieniu dzielnej Ukrainki nie udało się ukryć. Kampanię protestu rozpoczął także „Związek Ukrainek” i inne lwowskie towarzystwa ukraińskie. Z interpelacją poselską w Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej wystąpił przewodniczący klubu ukraińskiego S. Chruckyj… I władze polskie zostały zmuszone do rozpoczęcia śledztwa. 26 lutego tego samego roku na żądanie brata Seweryna odbyła się ekshumacja ciała O. Basarab. Po sekcji zwłok zamęczoną patriotkę pochowano ponownie na Cmentarzu Janowskim na polu 15 przy udziale kilku tysięcy galicjan i kilkuset policjantów. Studenci nieśli trumnę z ciałem, kondukt pogrzebowy prowadzili księża. Po pogrzebie odbyła się masowa demonstracja. Wkrótce Polacy śledztwo. Wasyl Ilczyszyn przemawia przy pomniku Bohaterów Trubeża na stacji Barysziwka i sam Wasyl — uczestnik działań bojowych ATO. Z Jewhenem Ołeksandrowyczem zawsze podróżuje młodzież. Obecnie byli to wychowankowie liceum wojskowego im. Iwana Bohuna, studenci Instytutu Wojskowego Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. T. G. Szewczenki oraz Kijowskiego Uniwersytetu im. B. Hrinczenki. Ukraińska idea narodowa ma swoje kamienie węgielne i oczywiście na pierwszym miejscu postać Tarasa Szewczenki. Dlatego odkryciem i niespodzianką stało się dla nas Barysziwskie Muzeum Tarasa Szewczenki. Ciekawe, że stworzone zostało na bazie prywatnej kolekcji znanego historyka, działacza społecznego, kontynuatora sprawy Chanenków i Tereszczenków Wasyla Kostenki, który nie tylko podarował unikalne wydania Kobziarza, kopię maski pośmiertnej Szewczenki oraz wiele innych cennych eksponatów, ale także doprowadził w 1987 roku do otwarcia muzeum, zostając jego dyrektorem. Zatem rację miał Henry Thoreau: „Znajdź swoje korzenie i nie przejmuj się innymi światami”. Jednak im bliżej jesteśmy przywrócenia sprawiedliwości historycznej, tym ostrożniejszymi trzeba być w obietnicach, bo nadszedł czas wcielać myśli w słowa. Uwaga! Do stulecia bitwy nad Trubeżem pozostał 1 rok.
w sprawie śmierci patriotki umorzono „z powodu braku znamion przestępstwa”(?). Imię Olgi Basarab spowite jest aureolą męczeństwa walki o soborną i niepodległą Ukrainę. Do jej grobu na Cmentarzu Janowskim przez wszystkie lata przychodzą tysiące Ukraińców. W rocznice śmierci patriotki w Zielone Świątki odbywały się panichidy. Polacy kijami rozpędzali ludzi, a Sowieci gasili świece, grożąc czcicielom bohaterki. Wdzięczni potomkowie ustanowili na grobie nagrobek (autor projektu R. Lisowski). Na budynku we Lwowie, gdzie mieszkała nieśmiertelna Ukrainka, ustanowiono tablicę pamiątkową. Jedna z ulic nazwana jest jej imieniem, w szkole działa muzeum Olgi Basarab. Organizacja Ukrainek Kanady, Oddział Związku Ukrainek Australii nazwane są na jej cześć. Kureń nr 8 Narodowej Organizacji Skautowej Ukrainy PŁAST nosi imię Olgi Basarab. Jej postać została nakreślona w powieści „Kraina Irredenta” znanego ukraińskiego pisarza Romana Iwanyczuka. …Czy Niepodległość Ukrainy zdobywa się bezkrwawo? Nie! Za nią swoim życiem płacą przedstawiciele wielu pokoleń Ukraińców. Dopóki nie upadnie na świecie ostatnie imperium zła, walka
Tłumaczenie maszynowe
Imię Ukrainki, działaczki społecznej i politycznej Olhy Basarab stało się symbolem nieposłuszeństwa wobec kolonizatorów, męstwa i bohaterstwa narodu ukraińskiego w jego ruchu narodowowyzwoleńczym.
pierwszym boju. Cierpienie znosiła dzielnie, nadal pracując dla swojego narodu. Odważna Ukrainka została organizatorką 1 kobiecej sotni Legionu USS we Lwowie. Razem z K. Malicką zebrała 9 tysięcy koron na potrzeby ussusów. W latach 1918–23 pracowała jako sekretarz ukraińskiego poselstwa w Finlandii, doradcą poselstwa ZUNR w Wiedniu, gdzie była także ukraińską wywiadowczynią. Zbierała informacje wojskowo-strategiczne i polityczne w Danii, Niemczech, Norwegii i innych państwach. Została odznaczona przez międzynarodową organizację Czerwonego Krzyża za pracę w „Komitecie pomocy rannym i jeńcom” w Wiedniu oraz w „Komitecie pomocy ludności cywilnej”. W Wiedniu weszła w skład zarządu Ukraińskiego Związku Kobiet. W 1923 r. w związku z likwidacją przedstawicielstw dyplomatycznych Ukraińskiej Republiki Ludowej Galicjanka przeniosła się do Lwowa, gdzie współpracowała z Ukraińską Organizacją Wojskową (UWO), zostając łączniczką pułkownika Jewhena Konowalca. Była także aktywna w Głównym Zarządzie oddziału Związku Ukrainek we Lwowie. 9 lutego 1924 roku polska policja w wynajmowanym mieszkaniu podczas rewizji znalazła materiały wywiadowcze o rozmieszczeniu jednostek wojskowych całej armii polskiej. Oskarżono ją o szpiegostwo na rzecz Niemiec weimarskich i Ukrainy, i uwięziono w lwowskim więzieniu. Polacy domyślali się, że aresztowali przedstawicielkę ukraińskiego oporu i chcieli odkryć ukraińską siatkę konspiracyjną, o której dotąd nie posiadali informacji. Stosowano tortury podczas przesłuchań. 12 lutego 1924 roku przed południem Olhę Basarab znaleziono powieszoną na haftowanym ręczniku na kratach okna celi. Upozorowano samobójstwo. Na kobiecym ciele były liczne krwiaki, ślady po
Tłumaczenie maszynowe
— Pani Tetiano, w Narodowym Muzeum Historii Ukrainy pracuje Pani niedługo, ale zmiany są imponujące. Co wyróżnia Panią w tym czasie? — Data mojego mianowania na stanowisko dyrektora generalnego NMIU to 26 lutego 2015 roku. I najważniejszą rzeczą, która się wydarzyła, jest to, że muzeum stało się miejscem, do którego przychodzi znacznie więcej ludzi niż w poprzednich latach. Udało się to osiągnąć poprzez znaczne odmłodzenie zespołu — nie kosztem zwalniania starych kadr, lecz poprzez obsadzanie wolnych wakatów absolwentami uniwersytetów, doktorantami i młodymi naukowcami. Kiedy przyszłam, w muzeum pracowało 3 kandydatów nauk, a to bardzo mało, ponieważ status muzeum wymaga znacznie wyższego poziomu naukowego kadr. Obecnie mamy już około 30 kandydatów nauk oraz osoby przygotowujące się do obrony prac doktorskich. — W muzeum zawsze jest tłoczno. Czym przyciągnęliście zwiedzających? — Dużo o tym myślałam, analizowałam, co trzeba zrobić, aby muzeum stało się interesujące i atrakcyjne dla odwiedzających, zwłaszcza młodych. Przecież postawa obywatelska kształtuje się w młodości i właśnie na podstawie znajomości historii swojego narodu, swojego kraju. Ale w czasach totalnego internetu i telewizji ważne jest, aby zrozumieć, co dokładnie skłania człowieka do wyjścia z domu i przyjścia do nas, bo obecnie łatwo jest przejrzeć każdą informację w komputerze. Widziałam, że w krajach europejskich ludzie spędzają dużo czasu w muzeach i zastanawiałam się, dlaczego u nas tak nie jest. Konsultowałam się z psychologami w kwestii tego, jak pracować z młodzieżą: zarówno w wieku szkolnym, jak i studenckim, a także jak wychowywać cechy przywódcze u naszych pracowników, którzy powinni być inicjatywni, zmotywowani, zainteresowani i interesujący dla naszych zwiedzających. Dużo myśleliśmy w zespole, jak zmienić naszą pracę, aby muzeum stało się ulubionym miejscem dla odwiedzających. Częściowo zmieniliśmy ekspozycje, opracowujemy nowe wystawy, wycieczki tematyczne, zmieniamy ich format, urozmaicamy je. — W jaki dokładnie sposób zmienia Pani format wycieczek? — Zauważyliśmy, że dzieci najlepiej przyswajają informacje, jeśli otrzymują je od przewodnika zbliżonego do nich wiekiem, i obecnie większość naszych przewodników to młodzi ludzie w wieku do 30-40 lat. Doszliśmy do porozumienia, że nie warto być surowym wobec zwiedzających w wieku szkolnym, powinni czuć się swobodnie, ich zainteresowanie musi być szczere. I jeśli śmieją się lub głośno omawiają to, co usłyszeli, nie warto ich uciszać, ponieważ jeśli coś ich śmieszy lub wywołuje potrzebę dyskusji, to dobrze, bo oznacza to aktywne odbieranie tego, co usłyszeli i zobaczyli. Początkowo część naszych pracowników odniosła się do takiej zasady sceptycznie, ale bardzo szybko zobaczyliśmy, że to słuszne. I lepiej nie krzyczeć, jeśli dziecko dotyka czegoś rękami, a wyjaśnić, że to bardzo dawny i cenny eksponat. To zawsze działa. Zauważyliśmy również, że w weekendy mamy wielu odwiedzających z bardzo małymi dziećmi. Dla niemowląt zainstalowaliśmy w toaletach (zarówno męskich, jak i damskich, gdyż obecnie często z maluchami przychodzą właśnie tatusiowie) przewijaki — i okazało się, że to bardzo trafione rozwiązanie. A dla 2-3-letnich dzieci w holu postawiliśmy kosz z zabawkami. Zadbaliśmy o to, aby sama atmosfera muzeum nie przytłaczała naszych zwiedzających, a była atrakcyjna i jasna. Tworzymy tło audiowizualne w salach muzeum. Na przykład w okresie świątecznym w holu gości witają melodie kolęd, a na stulecie bitwy pod Krutami brzmiały u nas melodie pieśni z tamtych czasów. W salach znajdują się stoiska z wideo- i audio-oprawą tematyczną. Popularne są u nas wycieczki interaktywne. — Ale obecnie dla Ukraińców są to finansowo trudne czasy, czy są gotowi wydawać pieniądze na muzea? — W 2015 roku dochód muzeum wynosił 840 tys. hrywien. Wynik za 2017 rok to 3 mln 600 tys. hrywien. Zatem Ukraińcy są gotowi wydawać pieniądze na muzea, ale pod warunkiem, że pracownicy muzeów — bo dotyczy to nie tylko naszego, ale i wszystkich innych muzeów w kraju — zatroszczą się o odwiedzających, włożą energię i serce w to, aby wszystkim było ciekawie. Nie trzeba czekać, trzeba samemu zachęcać do siebie — i w tym celu tworzymy plakaty, citylighty, ogłoszenia w mediach społecznościowych. Nasi przewodnicy niedawno wymyślili wycieczkę tematyczną z kagankami — i zwiedzający są zainteresowani, w weekendy tworzą się nawet kolejki. Mamy nocne wycieczki, wycieczki dla całej rodziny, nasi młodzi naukowcy prowadzą wykłady o UPA czy ukraińskich muszkieterach, wykłady prowadził u nas także Swiatosław Wakarczuk. Tematyka jest bardzo różna — od historii miłosnych sławnych ludzi po historię relacji Ukrainy z NATO.
Wśród naszych przewodników są kandydaci nauk, wśród wykładowców — doktorzy nauk, ale ważne są nie tylko ich umiejętności, lecz także to, jak emocjonalnie i z pasją pracują z grupami. Emocja to coś, co może zmusić współczesnego człowieka do oderwania się od monitora i przyjścia do muzeum. Tutaj otrzymują nie tylko informacje, ale także przeżycia, zanurzenie w temacie, poczucie łączności czasów i wydarzeń. U nas przy wejściu umieszczono hasło “Twoja historia zaczyna się tutaj” — i to muszą przeżyć ci, którzy spędzili w naszych salach kilka godzin. Chcę podkreślić, że choć bilety wstępu u nas nie są bardzo drogie — od 10 do 100 hrywien, to są dni, kiedy do godziny 12.00 można przyjść nawet bezpłatnie, być może jedynie za wycieczkę trzeba zapłacić. To dni, kiedy przychodzą starsi ludzie z wnukami, nauczyciele mogą przyprowadzić klasy do naszych sal. Dla nas ważne jest, aby pomieszczenia Narodowego Muzeum Historii Ukrainy były przestrzenią dla swobodnej komunikacji, dla uświadomienia sobie swojej istoty, swojego rodu. — Dla wielu organizacji społecznych NMHU stało się platformą do komunikacji i poszukiwań twórczych. Czy nie jest trudno Pani z nimi współpracować? — To wręcz przeciwnie, daje świeże spojrzenie na nasz rozwój. Razem pracujemy nad nowymi tematami, oni znajdują w naszych salach informacje, których potrzebują. Aktywiści społeczni to przeważnie młodzi ludzie, którzy mogą nam podpowiedzieć, jak lepiej informować w internecie o naszych wydarzeniach i nowych wystawach. Są oni naszymi najlepszymi pomocnikami, kiedy tworzymy nowe ekspozycje o wydarzeniach, które dzieją się obecnie, których świadkami i uczestnikami jesteśmy my wszyscy. Taka współpraca przyzwyczaja aktywną młodzież do zrozumienia, że muzeum to nie skład staroci, a świadek wydarzeń historycznych i procesów, że tutaj można zrozumieć, dlaczego nasze życie dzisiaj jest właśnie takie, znaleźć odpowiedzi na pytania, dlaczego jesteśmy tacy, a nie inni, i jak nie popełnić błędów w przyszłości, zobaczyć źródła współczesnych wydarzeń, zrozumieć swoich rodziców, dziadów i pradziadów, uświadomić sobie swoje przeznaczenie. Staram się, aby nasze muzeum stało się dla organizacji społecznych platformą dyskusyjną, polem do poszukiwań twórczych. — W ostatnich latach Narodowe Muzeum Historii Ukrainy stało się także bliższe naukowcom-badaczom historii z całego kraju. — Tak. Przeżyłam okres oporu pracowników zbiorów naszego muzeum, kiedy zdecydowaliśmy, że nasze zbiory powinny być otwarte także dla “obcych” historyków. Mamy wiele eksponatów i materiałów, które jeszcze nie są opisane, nie są zbadane, a nasi naukowcy, którzy pracują w zbiorach, mają bardzo dużo pracy — skomplikowanej, żmudnej, drobiazgowej. Ale napięcie opadło, wszyscy się uspokoili. Za to nauka historyczna, mam nadzieję, zyska. Wcześniej pracowałam w muzeum Tyczyny. Właśnie tam zaczęłam marzyć, aby ludzie postrzegali muzea jako część swojej przestrzeni życiowej — ciekawej i komfortowej dla nich. Wiele rzeczy tam się udało, wygrywaliśmy przeglądy i konkursy, weszliśmy do finału europejskiego konkursu “Najlepsze Muzeum Europy—2014”, i właśnie wtedy zaproszono mnie do NMHU. Więc staram się pokazać, że przy wielkich chęciach sukces można osiągnąć także bez wielkich przepływów finansowych i wpływowych patronów. W rzeczywistości w naszym kraju jest wielu entuzjastów, którzy pragną pracować nawet mimo niskich pensji. U nas nikt nie zmusza pracowników, a oni dają z siebie wszystko, tworzą, bo otrzymali tutaj możliwości do twórczości. Chociaż wsparcia i moralnego poparcia od Ministerstwa Kultury, Rządu chcielibyśmy mieć więcej. Tak jak zrozumienia, że nie tylko przechowujemy artefakty historyczne, ale kształtujemy ukraiński naród i ideę narodową. — Jak skomentuje Pani wydarzenia z 25 stycznia wokół “cerkwi” na terenie kijowskiego grodu, kiedy aktywiści społeczni pikietowali ją, a potem ktoś nawet próbował ją podpalić? I czy ma Pani siły i zapał, by walczyć? — Problem protestów obywateli przeciwko nielegalnemu przebywaniu tutaj “cerkwi” pojawia się okresowo. Jak mi wiadomo, pierwsze miały miejsce jeszcze w latach 2009—2010. Teraz wyjaśniamy szczegółowo, kto dał pozwolenie na postawienie tutaj kaplicy, kto podpisywał dokumenty. Rozpoczęłam tę pracę jeszcze w 2015 roku, zaraz po objęciu stanowiska – i miałam wtedy wiele gróźb, a nawet potwierdzeń ich realności. Ale przestraszyć mnie się nie udało. — A czy ma mimo wszystko ta “cerkiew”, czy to “monastyr”, choć jakiekolwiek dokumenty, które pozwalają jej tutaj budować? — Budowa w tej strefie, która podlega ochronie UNESCO i wchodzi w skład rezerwatu “Dawny Kijów”, jest niedopuszczalna. Pierwsze petycje o konieczności zburzenia tej budowli, wtedy jeszcze drewnianej, składali aktywiści jeszcze za czasów prezydenta Juszczenki, prokuratura generalna przeprowadzała kontrolę i zaznaczyła, że pozwoleń na budowę i dokumentów na prawo użytkowania działki nie wykryto. Ale ówczesna władza nic nie zrobiła, i przekształcanie drewnianej budowli w murowaną trwało. W czasach Janukowycza budowlę próbowano zalegalizować, ale póki co nie ma potwierdzenia, że się to udało. Więc pracują tylko nasi prawnicy, pomocnicy społeczni, a także niektórzy politycy-mężowie stanu, którzy uważają za swój obowiązek wspierać muzeum i mnie. Wszystko musi być uregulowane zgodnie z ukraińskim prawem, rządy prawa muszą zatriumfować. Niestety, nie otrzymaliśmy pomocy czy wsparcia od Ministerstwa Kultury Ukrainy, które przerzuciło odpowiedzialność za tak skomplikowane problemy polityczne, czy wręcz geopolityczne, na nasz zespół. A jeszcze obserwuję, że niektórzy ludzie, korzystając z okazji, do tego problemu wplatają jeszcze intrygi i wyrównują rachunki. A ja przyszłam do muzeum nie walczyć, a pracować. Lecz od pierwszych dni musiałam wojować: z archaicznymi wyobrażeniami o pracy muzealnej, z przyzwyczajeniem do radzieckich metod pracy. Ludzie z zakorzenionymi komunistycznymi poglądami nie życzą sobie odnowy. Obecnie czuję w sobie siły do działalności nie tylko na niwie pracy muzealnej, ale także ochrony i zachowania dziedzictwa kulturowego. Rozmawiała Olga ŻMUDOWSKA. Odwiedzający Narodowe Muzeum Historii Ukrainy, którzy byli tam w ostatnich dwóch-trzech latach, zauważają, że zwiedzających stało się wyraźnie więcej — a wśród nich znaczna liczba młodzieży i dzieci. Człowiek, który odważył się zmienić wyobrażenie Ukraińców o muzeach, — Tetiana Wiktoriwna Sosnowska, pracownik kultury i dziennikarka radiowa, dyrektor generalna Narodowego Muzeum Historii Ukrainy, zasłużony pracownik kultury Ukrainy. Lecz obecnie przeżywa trudne czasy, bo stała się zakładniczką wydarzeń, które od niej nie zależą: protest kijowian przeciwko powolnemu zakorzenianiu się obok NMHU, na terenie dawnej Cerkwi Dziesięcinnej, czy to kaplicy prawosławnej cerkwi Patriarchatu Moskiewskiego, czy to już naprędce półtajnie budowanego “monastyru”, zmusza ją teraz do odpierania ataków z dwóch stron. Bo teraz i Ministerstwo Kultury Ukrainy zdecydowało się przerzucić odpowiedzialność za próbę podpalenia przez protestujących nowo powstałej “cerkwi” i za jej nielegalne przebywanie na terenie kijowskiego grodu na kierownika Narodowego Muzeum Historii Ukrainy. Chociaż korzenie problemu sięgają jeszcze okresu prezydentury Leonida Kuczmy, za którego, jak zaznaczał rzecznik UCP PM biskup Kłyment, dano pozwolenie na postawienie tutaj tymczasowej budowli (namiotu) — prawosławnej kaplicy.
Tłumaczenie maszynowe
Dobrze pamiętam, jak prawie 20 lat temu Petro Jacyk na zebraniu Ligi Ukraińskich Mecenasów (byłam wtedy jej sekretarzem prasowym) ogłosił ideę wielkoskalowego konkursu z języka ukraińskiego. W jego wyobrażeniu miało to być coś w rodzaju igrzysk olimpijskich, ale właśnie z języka ukraińskiego. Jacyk powiedział, że przekazuje na ten projekt duże środki, które staną się funduszem nagród konkursu. Zdaniem mecenasa, takie przedsięwzięcie przyczyni się do podniesienia prestiżu społecznego języka ukraińskiego, który nawet w niepodległej Ukrainie de facto nie zyskał statusu, jaki należy się właśnie językowi państwowemu w swoim kraju. Dyrektor wykonawczy Fundacji Edukacyjnej Petra Jacyka w Toronto Marko Robert Stech oraz dyrektor wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów Mychajło Słaboszpycki doprecyzowali ten projekt w najdrobniejszych szczegółach. Został on zatwierdzony na zebraniu Ligi Ukraińskich Mecenasów i zaproponowany Ministerstwu Oświaty, gdzie projekt z jakiegoś powodu przyjęto bez szczególnego entuzjazmu. Cały rok badano tam wszystkie dokumenty złożone przez Ligę — ministerialni funkcjonariusze nie byli zadowoleni z tego, że zgodnie z regulaminem konkursu nie będą mieli możliwości jednoosobowego kontrolowania go i wyznaczania (czy mianowania?) zwycięzców, którzy otrzymywali solidne nagrody pieniężne. Dopiero gdy ministrem został Wasyl Kremen, ideę takiej współpracy resortu oświaty i fundacji charytatywnej zatwierdzono. A dzięki lekkiej ręce akademika Jarosława Jackiwa (zajmował wtedy stanowisko pierwszego wiceministra) konkurs zyskał status międzynarodowego — Jackiw zaproponował prowadzenie turnieju językowego równolegle z tutejszym w całej światowej ukraińskiej diasporze. Pierwszy maraton językowy wystartował w Dniu Ukraińskiego Piśmiennictwa — 9 listopada 1999 roku i uroczyście zakończył się w maju 2000 roku. Głęboko symboliczne jest to, że to rezonujące w życiu oświatowym i narodowym Ukrainy wydarzenie miało miejsce na przełomie tysiącleci, ideowo łącząc tysiąclecie odchodzące z tysiącleciem, które się zaczyna. I oto do mety zbliża się już osiemnasty maraton językowy. O wczoraj, dzisiaj i jutrze Międzynarodowego Konkursu Języka Ukraińskiego im. P. Jacyka rozmawiam z prezydentem Ligi Ukraińskich Mecenasów, przewodniczącym rady nadzorczej firmy farmaceutycznej „Darnycia”, doktorem nauk farmaceutycznych, profesorem, kierownikiem katedry farmacji przemysłowej, klinicznej oraz farmakologii klinicznej NMAPO im. P. L. Szupyka Wołodymyrem Zahorijem. Nawiasem mówiąc, już od 16 lat „Darnycia” jest głównym mecenasem konkursu.
— Wołodymyrze Antonowyczu, minęło sporo czasu od początków konkursu i gorących dyskusji, którymi go wówczas przywitano. Sądzę, że warto przypomnieć charakterystyczne cechy tamtej sytuacji… — Dziś brzmi to dziwnie, ponieważ początkowo doświadczyliśmy ataków z różnych stron. Zostaliśmy przywitani na ostrzu noża przez agresywne prorosyjskie elementy: jest to naturalne i zrozumiałe. Nawiasem mówiąc, one pierwsze wyczuły narodotwórczy potencjał, który niesie nasz projekt. Ale zaczęli nas atakować także nieliczni przedstawiciele obozu narodowo-demokratycznego. Ich motywy: wy, powiadają, zmówiliście się z władzą i tym konkursem tworzycie swoistą zasłonę dymną, która ma ukryć przed opinią publiczną aktualny problem językowy. To rzekomo coś w rodzaju podstawionej kaczki. Absurd! Jednak to było. Nasi działacze społeczni przyzwyczaili się zazdrośnie odnosić do siebie nawzajem, kłócić się ze sobą bez poważnych ku temu powodów. Oto mamy odpowiedni rezultat. Było też niemało tych, którzy oskarżali nas o trwonienie pieniędzy, które można by znacznie efektywniej wykorzystać na jakieś inne patriotyczne projekty. Tak, jakby nasz projekt nie był patriotyczny i jakby środki konkursu były państwowe, a nie z naszych kieszeni. I jakbyśmy nie mieli ani prawnych, ani moralnych praw decydować, na co przeznaczyć swoje środki. A jeszcze cała wrzawa podniosła się z powodu tego, że zwycięzcy i laureaci naszego konkursu będą otrzymywać nagrody pieniężne. „Moralnie psujecie dzieci! — bezapelacyjnie oświadczali niektórzy nasi oskarżyciele. — Dzieci same, z patriotycznego obowiązku powinny uczyć się języka państwowego!” Próbowaliśmy im tłumaczyć: „Pieniądze mają zaświadczyć o wadze zwycięstwa, ważności znajomości języka państwowego”. Nawet nas nie słuchali, a oskarżali o to, że amerykanizujemy tak szlachetną sprawę, jak wychowanie narodowe dzieci, i szczepimy im ducha pragmatyzmu. Ale co charakterystyczne: minęło kilka konkursów i te oskarżenia zniknęły. Naszymi adwokatami wystąpili nauczyciele i rodzice uczniów-zwycięzców i laureatów konkursu. Pieniądze, które otrzymują uczniowie i studenci, podkreślają wagę ich zwycięstwa, potwierdzają, że wszystko to naprawdę jest bardzo poważne. Bo za drobnostki i za jakieś marginalne przedsięwzięcia takich sum nie wypłacają. — Ja też dobrze pamiętam tę werbalną kanonadę ze wszystkich stron, która towarzyszyła pierwszemu językowemu maratonowi. Szczególnie wtedy szalały niektóre „ukraińskie gazety czytające w języku rosyjskim”. Ale wszystko to dawno za nami. Konkurs przeszedł przez niełatwe próby, kiedy próbowano go zniszczyć najbardziej podstępnymi metodami: od bojkotu przez szefów Ministerstwa Oświaty aż po nie do pomyślenia insynuacje wokół niego. Kiedy sytuacja była najtrudniejsza? — Najpierw o tym, kiedy miała najkorzystniejsze warunki. Za czasów swojego ministerstwa Wasyl Kremeń był bardzo uważny wobec konkursu, odnosił się do niego jak do naszego wspólnego dzieła, za które wspólnie odpowiadamy. Osobiście jeździł na otwarcie turnieju językowego w te obwody, gdzie oficjalnie startował maraton. Minister osobiście brał udział w oficjalnym zamknięciu konkursu i wręczeniu setek nagród jego zwycięzcom i laureatom, a to było prawdziwe święto języka państwowego. Następni ministrowie już nie wyjeżdżali z nami na otwarcia konkursów w obwody i tylko niektórzy z nich pojawiali się w teatrze im. I. Franki na ich zamknięciu, niektórzy delegowali tam swoich zastępców. I to przy tym, że w naszych przedsięwzięciach brali udział prezydenci państwa, przewodniczący Rady Najwyższej oraz ich zastępcy, konkursem permanentnie opiekuje się Światowy Kongres Ukraińców. A w Ministerstwie Oświaty znowu i znowu pragną odsunąć go na margines, sprowadzić do tradycyjnych olimpiad czy niezrozumiale jakich konkursów, jednemu z których nadano imię wielkiego Szewczenki. Ale międzynarodowy turniej językowy im. P. Jacyka już dawno stał się wyrazistą marką narodową zarówno na Ukrainie, jak i w światowej ukraińskiej diasporze. Zbyt dziwny to paradoks. To absolutnie nieporównywalne skale. Jak dla mnie, to to, co wprowadzono w życie postanowieniem Gabinetu Ministrów z 1 czerwca 2011 roku z podpisem Mykoły Azarowa, ma absolutnie rozmyty cel. Mowa tam o tym, że to przedsięwzięcie jest prowadzone „w celu… wykrycia twórczo uzdolnionej młodzieży, rozwoju jej potencjału…” Jednym słowem, jeszcze jedno absolutnie przeciętne przedsięwzięcie, za którym nie ma celu wychowania narodowego uczniów. Oświatowi urzędnicy milczą o przyczynach żywotności takiego konkursu w kontekście już dzisiejszych wydarzeń, kiedy wiele oficjalnie kultywowanego wczoraj brzmi dwuznacznie czy wręcz odrażająco dzisiaj. Czas by już w tym przedsięwzięciu, które, jak zapewniali nas wysocy oświatowi funkcjonariusze, nie jest alternatywą dla naszego, wzmocnić akcenty narodowo-wychowawcze. I uwydatnić wzmocnienie społecznego prestiżu właśnie języka państwowego. To jest realny patriotyczny nacisk. — Wszystkim pamiętne jest przeciwstawienie Ligi Mecenasów z nieszczęsnym ministrem Tabacznikiem. Dzięki czemu organizatorzy konkursu zdołali wytrwać i nie dali go puścić z torbami, jak to próbował zrobić Tabacznik? — Po pierwsze, w tamtym czasie ten prestiżowy popularny projekt zyskał rozgłos daleko poza granicami Ukrainy. Kiedy w Rosji zaczęto organizować konkursy z języka rosyjskiego, odpychali się od naszego modelu. Właśnie konkurs imienia Jacyka, na który zwróciła uwagę rosyjska ambasada na Ukrainie, zainspirował konkurs z języka rosyjskiego w Rosji i w rosyjskiej diasporze. Nasze doświadczenie tak wielkoskalowego maratonu językowego studiowali przedstawiciele ambasady Kazachstanu i został on już tam wprowadzony. Zatem konkurs im. P. Jacyka — to coś znacznie więcej niż szablonowe testowanie z języka ukraińskiego. Po drugie, konkurs — to nie jakiś tam spontaniczny wiec sił patriotycznych z elementami improwizacji. Jest on zarejestrowany w Ministerstwie Sprawiedliwości. Tam zaznaczono, że oficjalnymi organizatorami konkursu są Ministerstwo Oświaty i Nauki oraz Liga Ukraińskich Mecenasów. I odbywa się on przy udziale Ministerstw Kultury, Obrony i Spraw Zagranicznych. Konkursowi poświęcono trzy dekrety prezydenckie (nawiasem mówiąc, nieodwołane) i specjalne postanowienie Rady Najwyższej, którym wyłączono z opodatkowania fundusz nagród konkursu. Tabacznik od wszystkiego tego się odciął, udając woluntarystę-rewolucjonistę, i na swojej konferencji prasowej uroczyście oświadczył: Ministerstwo organizuje swój konkurs i odmawia konkursu imienia P. Jacyka. („Niech go prowadzą sami mecenasi”). Przyczyna odmowy min-tabacznika od konkursu imienia P. Jacyka — ta, że w Ministerstwie Oświaty, widzicie, nie ma środków aż na dwa takie przedsięwzięcia. Oto w taką frazę włożył on swoje kłamstwo. Bo nasz turniej językowy odbywa się głównie za środki mecenasów, a Tabacznik wprowadzał w błąd opinię publiczną, aby pochwaliła jego ultra-szlachetne zamiary oszczędzania środków ministerialnych. Takimi i podobnymi do nich metodami walczyli z naszą sprawą. Dobrze, że razem z nami w obronie przedsięwzięcia stanęła patriotyczna opinia publiczna Ukrainy.
ni. Narastał wielki konflikt. Wyraźnie odbijał się on już echem także w ukraińskiej diasporze. Minister-ukrainofob w czasach rządów Wiktora Janukowycza musiał jednak przygasić swój niszczycielski entuzjazm. My samodzielnie, jedynie z pomocą społeczności oświatowej, przeprowadziliśmy kilka maratonów językowych. Po raz kolejny okazało się, że nasz konkurs nie jest na zęby różnym tabacznikom i spółce. — Które z ministerstw, poza oświatowym, obecnie aktywnie uczestniczy w przeprowadzaniu konkursu? — Ministerstwo Obrony… Ono co roku (bez żadnej przerwy) przeprowadza we wszystkich swoich placówkach edukacyjnych turniej językowy. Od nas wymagają jedynie wytycznych metodycznych oraz premiowania zwycięzców. Jeśli chodzi o Ministerstwo Spraw Zagranicznych, to jeszcze za czasów prezydentury Janukowycza całkowicie wycofało się ono z naszego projektu i, sądzę, nawet nie pamięta, że było aktywnie w niego zaangażowane, kiedy pracownicy ambasad w krajach osiedlenia Ukraińców uroczyście wręczali nasze nagrody zwycięzcom i laureatom konkursu imienia P. Jacyka. Ciekawe, że Ministerstwo Kultury nawet w czasach Janukowycza wypełniało nałożone na nie obowiązki w konkursie. Jego kierownicy nagradzali cennymi prezentami na scenie teatru im. I. Franki naszych konkursowiczów. Ministerstwo rezerwowało salę teatru na przeprowadzenie tych uroczystości i płaciło za wynajem. I oto niezgłębiony paradoks: po zwycięstwie Rewolucji Godności Ministerstwo Kultury kategorycznie odmówiło płacenia za wynajem teatru (to teraz regularnie robi firma farmaceutyczna „Darnycia”). Taki fakt nasuwa smutne refleksje: władzy, która przyszła ze zwycięstwem Majdanu (przynajmniej tej z Ministerstwa Kultury!), obojętne są projekty narodowe, patriotyczne. Okazuje się, że dla ministrów kultury za czasów Janukowycza takie projekty, jak nasz konkurs, były priorytetowe, a obecnym szefom tego samego Ministerstwa jest to już nieciekawe. Zbyt dwuznaczna sytuacja dla zespołu Jewhena Nyszczuka. Próbowaliśmy dotrzeć do niego i jego pomocników, aby uzyskać wyjaśnienie takiego stosunku do konkursu i ignorowania obowiązku, zapisanego za Ministerstwem Kultury w oficjalnych dokumentach Ministerstwa Sprawiedliwości, ale, sądzę, łatwiej otrzymać wyczerpującą i konkretną odpowiedź na swój apel do Prezydenta USA Donalda Trumpa, aniżeli do naszego Ministerstwa, któremu przewodzi „głos Majdanu” Jewhen Nyszczuk. Jak tu nie wspomnieć smutnych słów Franza Kafki: „Rewolucje przechodzą przez ziemię wiosennymi wodami, a po nich osiada muł nowej biurokracji”. Przykro mi to mówić, ale — muszę! Bo to dotyczy nie osobiście mnie, a sprawy bezsprzecznie ważnego znaczenia i efektywnego patriotycznego wychowania dorastającego pokolenia. Nie urzędnikom-tymczasowcom wyznaczać, co jest priorytetowe, a co niepriorytetowe czy drugorzędne w działalności organu państwowego. Państwo zaczyna się nie od urzędników, których zatrudniamy do pracy i których utrzymujemy, a od nas, obywateli, i od wspólnoty, i od opinii publicznej. To — aksjomat. I on — w przeciwieństwie do twierdzeń — nie wymaga żadnego dowodu. Urzędnicy zamachnęli się już na prywatyzację państwa. Usiedli nam na głowach i chcą przekonać, że właśnie taka sytuacja — jest normalna. Musimy postawić ich na miejscu, uregulować w obowiązkach i prawach oraz postawić pod kontrolą społeczeństwa. Nie my, obywatele, jesteśmy dla urzędników, a urzędnicy dla nas, obywateli. — Kto obecnie jest największym oparciem w Pana projekcie? — Przede wszystkim — narodowo świadoma społeczność oświatowa, która pracuje w naszym konkursie na zasadzie wolontariatu. Aktywne wsparcie mamy od „Proświty”. Zrozumiałe, że bez wszystkich tych patriotów żadnego konkursu by nie było. Tutaj mógłbym wymieniać i wymieniać imiona tych, którzy już wpisali się swoimi działaniami w historię konkursu. Obecnie zaś wymienię tylko kilku z nich. Przewodniczący jury konkursu — dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy Pawło Hrycenko, który
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
często bierze na siebie nie tylko rolę głównego arbitra, ale i współorganizatora całego językowego maratonu, co niekiedy bardzo irytuje niektórych urzędników od edukacji, którzy chcieliby pokierować to mechanizmem testowania, to pracą jury, ale uważamy, że Hrycenko z jego „zespołem” to najbardziej autorytatywny i optymalny wariant. Mamy bezgranicznie pryncypialnego przewodniczącego rady nadzorczej maratonu w osobie doktora filologii, profesora uniwersytetu „Politechnika Lwowska” Iryny Farion, która również irytuje urzędników swoją bezkompromisowością. Ale, w naszym głębokim przekonaniu, właśnie na tym stanowisku powinna być tak nieustępliwa w zasadach osoba, jak Iryna Farion. Mamy stałe wsparcie finansowe i wyraźny patriotyczny głos Fundacji imienia Iwana Bahrianego z USA oraz Związku Ukrainek Australii. Przy okazji wspomnę też o tych, którzy nie szczędzą środków na nagrody dla uczniów, studentów, wojskowych i nauczycieli. Oto już 15 lat wręcza je od siebie Julia Tymoszenko. Mamy szereg nagród ustanowionych przez deputowanych ludowych, którzy przez lata nie wycofują się ze swoich zobowiązań. Jest kilka osób z diaspory, które również przez długi czas pozostają mecenasami konkursu. Wśród nich wymienię pisarkę Łesię Bohusławeć (w świecie — Tkacz), córkę świętej pamięci Dmytra Nytczenki, która jest mecenasem wszystkich 18 językowych turniejów. — Jak Pan już wspominał, konkurs od razu wystartował jako międzynarodowy. Czy bardzo trudno przez tę osobliwość dawać sobie z nim radę? — Oczywiście, mamy przez to szereg specyficznych problemów. Pierwszy: w niektórych krajach (powiedzmy, Łotwa, Gruzja, Kazachstan) są państwowe ukraińskie szkoły i gimnazja, gdzie uczniowie znają język ukraiński na dobrym poziomie. Oczywiście, w tym nie mogą z nimi konkurować, na przykład, konkursowicze z Baszkortostanu, Finlandii czy Grecji, gdzie są tylko niedzielne szkoły ukraińskie. Zatem te dzieci będą przegrywać w zmaganiach z uczniami państwowych szkół ukraińskich wspomnianych krajów albo szkół ukraińskich Kanady. Dlatego dla każdego kraju, w którym dzieci biorą udział w naszym turnieju, mamy osobne zadania, które rażąco różnią się między sobą poziomem trudności. I Ukraińcy Australii czy Kanady nie zmagają się z Ukraińcami Portugalii czy Włoch. Wyróżniamy i nagradzamy osobno konkursowiczów w każdym kraju. Powiedzmy, zwycięzców na miejscach. I nie zestawiamy ich w zmaganiach z przedstawicielami innych krajów. Ich udział w naszym projekcie to drogocenne świadectwo ukraińskiej solidarności i wysoki moralny przykład dla dzieci na Ukrainie. Podkreślamy im: wasi rówieśnicy w obcych krajach, gdzie nikt od nich (może, tylko z wyjątkiem rodziców) nie wymaga uczenia się ukraińskiego, uczą się go, chcą znać język swojego narodu, jakby czując swój wielki dług wobec niego i, jak dla mnie, to jest zasadniczo ważne, to ma potencjał wychowawczy. — Na ile wiem, konkurs co roku otwiera się w innym obwodzie. Czy tak było zaplanowane na jego początkach? — W taki symboliczny sposób pragniemy zjednoczyć Ukrainę, stale podkreślając: to — nasza ziemia, nasze niebiosa, nasze wody, nasz język. To wszystko — Ukraina, którą każdy z nas przy narodzeniu otrzymuje w spadku i za którą ponosi osobistą odpowiedzialność. Oto taki lejtmotyw naszego konkursu. — Gdzie będzie otwierał się XIX konkurs? — Obecnie w tej sprawie trwają konsultacje. Może, będzie to jeden z tych trzech obwodów: tarnopolski, iwanofrankiwski, sumski. Prawda, dzisiaj często słychać życzenie otwarcia go wreszcie w Kijowie. Żeby nie tylko zamykać w stolicy. Jednym słowem, przedyskutowawszy wszystkie idee i wszystko zważywszy, podejmiemy ostateczną decyzję, o której poinformujemy podczas zamknięcia XVIII konkursu w stołecznym teatrze im. I. Franki (nawiasem mówiąc, on — również jeden ze zbiorowych mecenasów naszego projektu), jak zawsze w pierwszej połowie maja, kiedy będzie odbywać się oficjalne zamknięcie językowego maratonu i wręczenie jego najbardziej prestiżowych nagród. I w sali zobaczycie wiele znajomych twarzy wybitnych ludzi narodu, a na scenie w pięknych i mądrych dziecięcych twarzach będzie można odgadnąć jutro Ukrainy. Rozmawiała Switłana KORONENKO
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl LYZANCZUK, doktor nauk filologicznych, zasłużony profesor Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Franki. Podkreślam ponownie: konkursy piosenki „Głos kraju”, „Głos. Dzieci” i inne są bardzo potrzebne, ale należy je przeprowadzać według następującej zasady: uczestnik muzycznych zawodów, a nie walki – to nie front – musi obowiązkowo wykonać piosenkę w języku ukraińskim, a drugą – w jakimkolwiek innym języku. Nie odrzucam prawa do wolności wyboru, ale musimy przyzwyczajać uczestników konkursu i jego organizatorów do odpowiedzialności moralnej za los ukraińskiej piosenki. Posłuchajmy niezwykle ważnych myśli wybitnego uczonego Iwana Ohijenki, który podkreślał, że ukraińska piosenka jest nie tylko wysoce artystyczna i wysoce melodyjna, ale także zawsze głęboko treściwa, przyzwoita, pouczająca. Wyróżniam słowo „pouczająca”, którego istota polega na tym, że piosenka naucza, napomina, poucza, naprowadza, czyli wychowuje. Zatem, jeśli uczestnicy różnych konkursów telewizyjnych i radiowych będą obowiązkowo wykonywać piosenki ukraińskojęzyczne, a dodatkowo – zagraniczne, to w ten sposób (parafrazując znane powiedzenie Tarasa Szewczenki) będą swego się uczyć i cudzego nie chwalić. Niestety, niemało ukraińskich piosenek jest obecnie zniekształconych do prymitywizmu, wulgarności, co często daje podstawę asymilatorom, wrogom do narzucania myśli o jakiejś drugorzędności, niedonoszoności, nieperspektywiczności ukraińskiej piosenki, kultury, języka. Logicznie nasuwa się pytanie: jaki jest cel konkursów piosenki „Głos kraju” i „Głos. Dzieci”? Zrozumiałe, że wykrywanie i wspieranie wybitnych, zdolnych, utalentowanych wykonawców. Tylko takie zadanie?! Czy, co nie mniej ważne, a moim zdaniem najważniejsze – na wysokim narodowo-estetycznym fundamencie piosenkowym sprzyjać moralno-duchowemu wychowaniu patriotów naszego państwa, kształtować u dzieci, młodzieży, nastolatków, młodych ludzi ukraińskie wartości narodowo-obywatelskie i ogólnoludzkie. Czy odwrotnie – wyrabiać u młodych Ukraińców nihilistyczny, lekceważący stosunek do ukraińskiej piosenki, języka, kultury, obyczajów, tradycji, tworzyć z nich istoty bez ukraińskiego rdzenia, planetarne osobistości, cynicznych kosmopolitów, taką sobie biologiczną masę, z której wrogowie Ukrainy, przede wszystkim moskiewscy, lepią ukrainofobów, ukrainożerców, zdrajców, separatystów, sprzedawczyków – moralne kaleki, którzy jeżdżą do Rosji zabawiać odwiecznych wrogów Ukrainy. W obecnym okresie wojny rosyjsko-ukraińskiej niezwykle ważne jest pomaganie Ukraińcom w duchowym jednoczeniu się, jak najgłębszym poznawaniu swojego narodowego „Ja”, aby, jak wzywał Iwan Franko, przed światem nie sługą, a gospodarzem zostać, dać godną odprawę moskiewskim agresorom. Niestety, jest niemało przykładów, kiedy zdolni ludzie różnych profesji, w tym także piosenkarze, dziennikarze, swój talent sprzedają za 30 srebrników, służalczo służą wrogiemu Ukraińcom „ruskiemu mirowi”. Fachowców, jeśli są utalentowani, nazywam utalentowanymi, ale stale podkreślam: na dobroczynność czy zło czynienie skierowany jest talent; czy są moralnie odpowiedzialni, czy kierują się amoralnymi instynktami; czy utalentowani artyści, dziennikarze pozytywnie wpływają na rozwój i utwierdzenie sobornej ukraińskiej Ukrainy, czy odwrotnie – swoimi czynami, utalentowanymi, ale bez narodowego rdzenia utworami, audycjami telewizyjnymi sprzyjają degradacji ukraińskiego społeczeństwa, wychowują niszczycieli ukraińskiego narodu, duchowych kastratów, zaszczepiają amoralność, samowolę, nihilizm, małorosyjskość, służalczość wobec naszych odwiecznych wrogów i jednocześnie odwiecznych sąsiadów. Jeszcze w kwietniu 1917 r. Kyryło Stecenko na zjeździe nauczycieli szkół ludowych powiatu jampolskiego na Podolu wzywał do czerpania duchowo-estetycznego piękna dla rozwoju dzieci z wielkiego skarbca ukraińskiej twórczości ludowej, z ukraińskiej piosenki, która „powinna stać się potężnym narzędziem do wychowania narodu zarówno w moralnym, jak i w narodowym duchu”. Jak tego nie rozumieją, nie uświadamiają sobie, a może bardzo dobrze uświadamiają sobie organizatorzy konkursów „Głos kraju” i „Głos. Dzieci” i dlatego odrzucają ukraińskie piosenki na pobocze, na margines. Ważne, że w 2016 roku Rada Najwyższa Ukrainy uchwaliła ustawę o kwotach dla piosenek w języku ukraińskim. Pod koniec 2017 r. przedstawiciele Narodowej Rady Ukrainy ds. pytań
telewizji i radiofonii oficjalnie oświadczyli dziennikarzom, że „nasza telewizja jest w 100% ukraińskojęzyczna” — zauważył Ołeh Łystopad w artykule „W jakim języku mówi telewizor” (Uriadowyj Kurjer. — 2017. — 30 gru.). W rzeczywistości, delikatnie mówiąc, jest to bezwstydne kłamstwo. Każdy widz potwierdzi, że ukraińska antena telewizyjna jest przepełniona rosyjskojęzycznymi audycjami, programami, filmami. Ołeh Łystopad dopytał się w końcu członka Rady Narodowej Serhija Kostynskiego, skąd taka idealna ukraińskojęzyczność anteny. Okazało się, że z powodu ograniczonego finansowania Narodowa Rada Ukrainy ds. Telewizji i Radiofonii zalicza wszystkie dwujęzyczne audycje do ukraińskojęzycznych. Jeśli na przykład są tytuły „Liga śmiechu”, „Głos. Dzieci”, czy Wołodymyr Zełenski w „95 kwartale” wykrzyknie zniekształcone — „Sława Ukrainie!” (jeszcze trzeba pomyśleć, w jakim celu?!), to te i podobne im programy telewizyjne są już zaliczane do ukraińskojęzycznej kwoty. Prawda, kierownictwo Rady Narodowej obiecuje, że okres przejściowy minie i w październiku 2018 r. będzie prawdziwy obraz emisji antenowej. Komu potrzebne jest obecne mydlenie oczu? Dlaczego spekulujecie prawdą? Przecież „większość różnorodnych programów rozrywkowych, które a priori skierowane są do masowego odbiorcy, nie tylko nie gardzi językiem państwa-agresora i okupanta, a wręcz przeciwnie, jakby się nim chwaliła (kursywa nasza — W. Ł.). I swoją „pryncypialną” postawą również. Mówiąc, oto wam i obowiązujące ustawodawstwo, i wasz język, i wszystko to, co nazywa się tożsamością narodową, w końcu — dumą narodu ukraińskiego” (Jurij Medunycia). Zbyt wiele programów telewizyjnych, a także audycji radiowych FM nie jest skierowanych na podniesienie zdolności Ukraińców do oporu wobec zewnętrznego moskiewskiego agresora i wewnętrznych separatystów, a wręcz przeciwnie — sprzyjają przenikaniu złowrogiego „ruskiego miru” we wszystkie ukraińskie szczeliny kulturologiczne. „Głos kraju”, „Głos. Dzieci” na „1+1” — to otwarte platformy dla rozkoszowania się antyukraińską ideologią „ruskiego miru”. Znani piosenkarze, „gwiazdorscy” jurorzy, oniż profesjonalni nauczyciele uczestników konkursów, nie są przykładem szacunku dla języka i kultury ukraińskiej. Zarówno Natalia Mohylewska, jak i Dmytro Monatyk, duet „Wremia i Stekło”, Serhij Babkin, Potap i inni tylko czasami wyciskali z siebie ukraińskojęzyczną frazę. Prawda, pewnego razu Natalia Mohylewska przeczytała kilka ukraińskojęzycznych wersów poetyckich, powiedziała, że jest ich autorką. Ale przez cały czwarty sezon w programie „Głos. Dzieci” panował język rosyjski i obcojęzyczna piosenka. Dzieci, nastolatki, młodzieńcy i dziewczęta, zafascynowani znanymi piosenkarzami, uwielbiają ich, uczą się od nich. To pokażcie im wysokie ukraińskie wartości narodowo-duchowe, odpowiedzialność moralną za los ukraińskiego Słowa, motywujcie ich do głębokiego poznawania ukraińskiej piosenki, języka, żeby oni, kiedy dorosną, byli z ducha Ukraińcami, a nie kosmopolitami, renegatami, małorosjanami, nie wspierali moskiewskich agresorów, jak to robią teraz Ani Lorak, Loboda i inni gościnni wykonawcy za krwawy rosyjski rubel. Danelija Tuleszowa z Kazachstanu przed wyjazdem na konkurs „Głos. Dzieci” uczyła się języka ukraińskiego, starała się w nim porozumiewać z jurorami konkursu, ale żaden z nich — ani Mohylewska, ani Monatyk, ani „Pozytyw” (w rzeczywistości w stosunku do języka ukraińskiego — to całkowity „Negatyw”), ani Dorofiejewa nie wsparli, nie zachęcili Danelii. Z ukraińskojęzycznymi uczestnikami konkursu oni również porozumiewali się w języku rosyjskim, skłaniając chłopców i dziewczynki do rezygnacji z ukraińskiego. Bo, widzicie, zdobyć uznanie, sławę można i bez języka państwowego. Namacalny przykład — różni tak zwani „Pozytywy”, a także Dorofiejewy, Mohylewskie, Monatyki, Babkiny, Potapy itd. Musi działać złota zasada moralna oraz obowiązkowy wymóg — ze wszystkimi uczestnikami konkursu piosenki, jeśli urodzili się i mieszkają na Ukrainie, komunikacja musi odbywać się tylko w języku ukraińskim. Z przybyszami z innych krajów językiem porozumienia musi być taki język, który znają, lub przez tłumacza. Utrwalenie ukraińskości na Ukrainie będzie wtedy skuteczne, jeśli skierowana na to będzie działalność instytucji państwowych, społecznych, obywatelskich i, w szczególności, telewizji, radiofonii, internetu — cały system życia kraju. Ważnym strukturalnym składnikiem wychowania są także konkursy piosenki „Głos. Dzieci” i „Głos kraju” (powinna być nazwa „Głos Ukrainy”, czy pod krajem rozumieją jakiekolwiek państwo, byle tylko jak najmniej brzmiała uduchowiona nazwa „UKRAINA”). Zacytuję jeszcze raz Kyryła Stecenkę, który słusznie podkreślał: „Pieśń naszego narodu — to historia jego, bogactwo duchowe jego, to — duma jego, co uznają i obcy ludzie. I oto na czym — na pieśniach jego, my powinniśmy wskrzeszać narodowego ducha narodu ukraińskiego, narodowe samopoznanie. Siła pieśni ludowej jeszcze i w tym, że ona może zwrócić do nas tych, którzy utracili swoją narodowość. I dlatego, powtarzamy, pieśń ukraińska ma prawo być jednym z potężnych i pierwszych czynników narodowego odrodzenia i wychowania naszego narodu… Nam trzeba znacjonalizować nasz naród, samych siebie, bo człowiek, który istnieje poza granicami narodowego żywiołu, jest zjawą. Naród, który nie myśli o sobie jako o żywym członku w rodzinie ludzkości, nie jest narodem. Bez ludowego charakteru, bez narodowego oblicza, i każde państwo nie jest żywym organizmem, a mechanicznym warsztatem”. Te arcyważne wypowiedzi ukraińskiego patrioty Kyryła Stecenki proszę uważnie przeczytać, przemyśleć Prezydenta Ukrainy, Przewodniczącego Rady Najwyższej, Premiera, deputowanych wszystkich szczebli, urzędników, założycieli, właścicieli, pracowników mediów, organizatorów i prowadzących konkursy „Głos. Dzieci”, „Głos kraju”, różnych programów rozrywkowych, przecież naszym powołaniem jest tworzyć żywy organizm tytularnego narodu ukraińskiego, a nie złowrogi „mechaniczny warsztat”, nie ślepą maszynę, która „potupie i zmiażdży nas” (Iwan Franko). Wolna narodowo-duchowa, prawna, demokratyczna, bogata i dla przeciętnych ludzi, a nie tylko dla garstki zachłannych, niemoralnych bogaczy-złodziei, oligarchów, soborna ukraińska Ukraina utrwali się wtedy, kiedy także każdy człowiek jakiejkolwiek mniejszości narodowej szczerze powie tak, jak, na przykład, z całej jasnej duszy oświadczyła w programie telewizyjnym „Rendez-vous” Dżamala: „Jestem Ukrainką krymskotatarskiego pochodzenia!” Zatem wszyscy musimy uświadomić sobie, zrozumieć, że jesteśmy powołani do tworzenia ukraińskiej Ukrainy, że nikt nam nie zbuduje państwa, jeśli sami go nie zbudujemy, że narodowy duch Ukraińców, narodowe prawa Ukraińców, tak jak narodowe prawa Anglików, Włochów, Niemców, Polaków, Węgrów, Japończyków — są podstawą ogólnoludzkich praw, ogólnoludzkich wartości moralno-duchowych. Bo człowiek, który istnieje poza granicami narodowego żywiołu, jest złowrogą zjawą.
Po konkursie „Głos. Dzieci”, który zakończył się 17 grudnia 2017 r., od 28 stycznia 2018 r. na kanale telewizyjnym „1+1” trwa ósmy sezon „Głosu kraju”. Z 24 piosenek, które zabrzmiały 28 stycznia i 4 lutego, tylko 7 było w języku ukraińskim. W publikacjach gazetowych i czasopismach, na Facebooku już pisałem, że w programach „Głos. Dzieci” i „Głos kraju” piosenka w języku ukraińskim jest zjawiskiem rzadkim. Ale ci, których to dotyczy, którzy powinni naprawiać sytuację — wytrwale propagować piosenkę w języku ukraińskim, kulturę, jakby ogłuchli i oniemieli: przypadkowo czy świadomie? Proszę, nie spieszcie się z zaprzeczaniem. Tak — pierwsze miejsce w konkursie „Głos. Dzieci” zajęła 10-letnia dziewczynka z Kazachstanu Danelija Tuleszowa, która niezwykle wzruszająco wykonała piosenkę w języku ukraińskim „Nie twoja wojna” (trener — Dmytro Monatyk). Ale przecież podczas każdego konkursu „Głos. Dzieci” i „Głos kraju” piosenka w języku ukraińskim jest swoistą błyskawicą na jasnym niebie. Niestety, często poszczególni całkiem dobrzy wykonawcy piosenek w języku ukraińskim od razu odpadają z konkursu, ponieważ nie wybierają ich „gwiazdy-jurorzy”.
Tłumaczenie maszynowe
Rok 2018 dla działaczy Proświty na Połtawszczyźnie jest naznaczony dwiema znaczącymi datami. Jest to 150. rocznica założenia towarzystwa „Proświta” oraz 100. rocznica organizacyjnego ukształtowania się struktury obwodowej „Proświty” w Połtawie. W kwietniu 1917 roku odbyło się zebranie założycielskie połtawskiej miejskiej „Proświty”. W dobie Ukraińskiej Centralnej Rady placówki „Proświty” zaczęły działać na całej Połtawszczyźnie. A pierwszy gubernialny zjazd „Proświt” odbył się sto lat temu — w maju 1918 roku. Z okazji tych ważnych dat połtawscy działacze Proświty rozpoczęli publikację materiałów historyczno-krajoznawczych. Połtawski urząd gubernialny: „Otwarcie »Proświty« zagraża porządkowi publicznemu”. Przez stulecia Imperium Rosyjskie negowało istnienie odrębnego narodu ukraińskiego, niszczyło język i kulturę ukraińską. Jedną z form oporu wobec polityki kolonizacyjnej stało się pojawienie się towarzystwa „Proświta” na Naddnieprzańskiej Ukrainie. Na początku XX wieku zaczęto tu tworzyć „Proświty” jako pozarządowe organizacje kulturalno-oświatowe, które z czasem stały się centrum życia narodowego Ukraińców. Aktywny udział w ich działalności brali wybitni działacze kultury ukraińskiej — językoznawca Borys Hrynczenko, etnograf i pisarka Ołena Pcziłka, historyk Dmytro Jawornycki i inni. Ukraińscy intelektualiści z Ukrainy pod rosyjskim zaborem dążyli do rozpowszechnienia doświadczeń współmyślicieli z Galicji (we Lwowie już w 1861 roku założono „Proświtę” jako organizację społeczną, powołaną do odradzania świadomości narodowej narodu ukraińskiego). W latach 1904—1905, po haniebnej i druzgocącej klęsce w wojnie z Japonią, Imperium Rosyjskie „pękło”. Jednak dążąc do zachowania imperium, własnej władzy i uniemożliwienia wystąpień ludowych, samodzierżawie zmuszone było pójść na nieznaczne zmiany w kwestii praw i wolności. Wśród nich był ukaz cara o wolności zakładania organizacji społecznych. Wołodymyr Szemet. Z tego skorzystali działacze ukraińskiego ruchu kulturalno-oświatowego i narodowo-wyzwoleńczego, który otrzymał okazję do organizacyjnego ukształtowania się. W szczególności w Kijowie i wielu innych miastach Ukrainy Środkowej i Lewobrzeżnej „Proświty” zostały zarejestrowane już w 1906 roku. Na przykład wybitny pisarz i działacz społeczny Mychajło Kociubynski stworzył, stanął na czele i zarejestrował wraz z kolegami Czernihowską „Proświtę” właśnie w 1906 roku. Źródła archiwalne potwierdzają: pierwsza próba zalegalizowania „Proświty” na Połtawszczyźnie również datowana jest na 1906 rok. Jednak starania inteligencji okazały się daremne, ponieważ na Połtawszczyźnie rosyjski imperializm uciskał wszystko, co ukraińskie, szczególnie surowo, gdyż władza okupacyjna po tragicznej dla Ukraińców bitwie pod Połtawą i nieudanym wystąpieniu wojskowo-politycznym hetmana Iwana Mazepy stale pozycjonowała Połtawę jako „miasto rosyjskiej sławy”. Zatem 21 czerwca 1906 roku Połtawski urząd gubernialny odmówił ukraińskiej inteligencji Połtawy rejestracji statutu „Proświty”. W książce „Połtawszczyzna w pierwszym roku Rewolucji Ukraińskiej” kandydat nauk historycznych z Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego Wiktor Rewehuk opublikował wymowny cytat z tego imperialnego dokumentu: „Mając na uwadze, że te środki, którymi towarzystwo chce wpływać na lud, uważane są w obecnych niespokojnych czasach za bardzo niebezpieczne, które mogą wywołać niepokoje, a ponadto Małorosja stanowi część jednego Wielkiego Państwa Rosyjskiego i o budzeniu świadomości narodowej i politycznej narodu małoruskiego w tym czasie nie może być mowy, otwarcie towarzystwa »Proświta« zagrażałoby porządkowi publicznemu, Połtawski urząd gubernialny postanowił nie rejestrować towarzystwa »Proświta«”. Kogo tak przestraszyli się okupanci? Oficjalnej rejestracji „Proświty” w Połtawie domagali się Mykoła Dmytriew i Panas Jakowycz Rudczenko (pseudonim literacki — Panas Myrny). Życie i spuściznę literacką działacza Proświty Panasa Myrnego studiują w placówkach oświatowych całej Ukrainy. Połtawskie muzeum tego ukraińskiego prozaika i dramaturga jest jednym z najbogatszych na Ukrainie pod względem liczby eksponatów. Około tysiąca przedmiotów, książek, dokumentów i fotografii umieszczono w siedmiu pokojach domu pisarza. Dom pamięta głosy Ołeny Pcziłki i Chrysti Ałczewskiej, Mychajła Kociubynskiego i Wasyla Stefanyka, Hnata Chotkewycza i Wołodymyra Samijłenki. Klawiszy fortepianu dotykały ręce Łesi Ukrainki, Mykoły Łysenki oraz Marii Zańkoweckiej. Tutaj wszystko porusza wyobraźnię, cofa w czasy Panasa Myrnego. Ludzie idą tutaj, aby pokłonić się pamięci pisarza, poczuć powiew przeszłości, zrozumieć swój stosunek do niego, a tym samym — poznać siebie. Osobowość Mykoły Dmytriewa jest mniej znana wśród połtawian. Pierwszym znaczącym krokiem w kierunku upamiętnienia jego osoby stało się otwarcie w czasach prezydentury Wiktora Juszczenki (2007 rok, z inicjatywy organizacji społecznej „Żinocha hromada”) tablicy pamiątkowej na fasadzie
Odsłonięcie pomnika Kotlarewskiego — Dmytrijew drugi od lewej budynku nr 3 przy ul. Konstytucji — właśnie w tym budynku mieszkał proświcianin. A już 9 lat później ustawodawstwo dekomunizacyjne oczyściło Połtawę od imienia Wołodarskiego — Mojseja Markowicza Goldsteina — sojusznika Lenina, uczestnika bolszewickiego przewrotu październikowego, komisarza prasy, agitacji i propagandy bolszewickiej Rosji. Od teraz ta ulica z inicjatywy przewodniczącego Połtawskiego Obwodowego Towarzystwa „Proświta” Mykoły Kulczynskiego oraz szefowej Połtawskiego Oddziału ogólnoukraińskiej organizacji społecznej „Żinocha hromada” Wałentyny Szemczuk nazwana jest na cześć Mykoły Dmytrijewa. To wybitna postać naszej historii i kultury: adwokat, uczestnik Bractwa Tarasiwców, działacz społeczno-kulturalny, pisarz i publicysta, aktywista połtawskiej „Proświty”. Pochodził z rodziny urzędnika Andrija Stepanowycza Dmytrenki, wywodzącego się z chłopów Kozaczej Łopani, który prawie 30 lat służył jako sędzia pokoju w Charkowie. Mama, Ołeksandra Illiwna, — z rodu Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki. Początkowe wykształcenie zdobył w domu, później uczył się w gimnazjum, w latach szkolnych wielki wpływ miał na niego Ołeksandr Rusow. W 1892 roku odbywał służbę wojskową w Połtawie. Ukończył wydział prawny Uniwersytetu Charkowskiego, pracował jako zaprzysiężony adwokat w Sumach. W 1893 roku rozpoczął karierę adwokata u cukrowników Charytonenków. Od sierpnia 1894 roku mieszkał w Połtawie. Publicznie występował w obronie chłopów, ci nazywali go „swoim adwokatem”. Bronił interesów Ołeny Pcziłki (mama Łesi Ukrainki, fundatorka i pierwsza przewodnicząca Hadziackiej powiatowej „Proświty”). Bronił przed lichwiarzami ukraińskiego pisarza, historyka sztuki, folklorysty i etnografa Wasyla Horłenkę. Był błyskotliwym mówcą, wspaniale formułował myśli. Pisarz, klasyk literatury ukraińskiej, dramaturg, jeden z koryfeuszy teatru ukraińskiego Iwan Karpenko-Karyj (Tobilewycz) nazywał Dmytrijewa nie inaczej, jak Ukraińskim Cyceronem. W latach 1905—1906 Mykoła Dmytrijew wraz z historykiem i pisarzem Hryhorijem Kowalenkiem redagował i wydawał czasopismo „Ridnyj kraj”, które, wbrew rusyfikatorskim wpływom imperialnym, ukazywało się w języku ukraińskim. A także wydawał utwory Panasa Myrnego, kalendarze. Wspierał rozwój ukraińskiego stylu architektonicznego: we wsi Jaresky niedaleko Szyszak zamówił u architekta Wasyla Kryczewskiego dom w stylu ukraińskiego baroku modernistycznego. Niestety, to arcydzieło architektury nie zachowało się… Mykoła Dmytrijew uważał, że przeciwdziałać okupacji kulturowej Ukrainy przez Imperium Rosyjskie, w szczególności przezwyciężać straszne skutki zrusyfikowania, należy przede wszystkim w środowisku oświatowym. I nie tylko uważał, ale także, mimo przewagi rosyjskich czarnosecińców i szowinistów, działał! W 1905 roku na gubernialnym zjeździe nauczycieli ogłosił oświadczenie-żądanie dotyczące organizacji szkoły ludowej z ukraińskim językiem nauczania, a już w następnym roku założył połtawskie wydawnictwo „Ukraiński nauczyciel”! W lipcu 1905 roku w mieszkaniu Dmytrijewa odbył się zjazd przedstawicieli ukraińskich hromad, na którym omawiano drogi wyzwolenia Ukrainy spod jarzma imperium rosyjskiego. Zginął tragicznie, ratując tonącą wiejską dziewczynę w Worskle. Współcześni twierdzili, że na nabożeństwie żałobnym przy cerkwi Strikińskiej zebrała się prawie cała Okładka książki „Potężna siła ojczystego słowa” Połtawa. „Dziecko” Dmytrijewa — czasopismo „Ridnyj kraj” — tak zareagowało na straszną wiadomość o śmierci ukraińskiego patrioty: „Śmierć szanownego Mykoły Andriowycza — to wielka strata dla Ukrainy, straciła ona w nim jednego ze swoich szczerych synów i pilnych, niestrudzonych pracowników”. Pochowano działacza „Proświty” na Starym cmentarzu, a w 1982 roku grób przeniesiono na centralny cmentarz miejski Połtawy. Bracia Szemety — wydawcy „Chliboroba” Niepowodzeniem zakończyły się także próby braci Szemetów zarejestrowania „Proświty” w Łubniach. Impulsem do tego stało się ogłoszenie „Republiki Łubieńskiej”, która, choć na krótki czas, wykazała ogromne dążenie mieszkańców Łubni do wolnego życia. „W 1905 roku, kiedy wybuchła Pierwsza Rewolucja Rosyjska, władzę w mieście przejęli proukraińscy politycy, wśród nich bracia Szemety. W Łubniach został utworzony koalicyjny komitet rewolucyjny. Weszli do niego przedstawiciele Ukraińskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej oraz innych partii socjalistycznych, które ogłosiły „Republikę Łubieńską”. Organy władzy republiki sprawowały uprawnienia władczo-administracyjne w Łubniach oraz niektórych wsiach powiatu łubieńskiego. Muzeum-dworek i pomnik Panasa Myrnego w Połtawie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Ukraińskiej Partii Kost Szarewski i inni. W badaniu „Ukraiński klub w Połtawie” (czasopismo „Pamjatky Ukrajiny”) historyk-archiwista Taras Pustowit zaznacza: „W swoim raporcie do Połtawskiego zarządu żandarmerii agent „Kniaziew” donosi, że 11 kwietnia 1910 roku w mieszkaniu adwokata przysięgłego Jewhena Sijalskiego (ulica Szewczenkowska, własny dom) odbyło się zebranie miejscowej inteligencji narodowej, która obrała za cel stworzenie w Połtawie Ukraińskiego klubu. Minęły jeszcze długie trzy lata, zanim przedstawicielom miejscowej inteligencji udało się zrealizować swój zamysł. 18 maja 1913 roku odbyła się oficjalna rejestracja Ukraińskiego klubu, wtedy też zatwierdzono skład starszyzny — J. I. Sijalski (przewodniczący), P. I. Czyżewski, H. I. Markewycz, H. H. Rotmistrow, W. M. Szczerbakiwski, W. N. Andriewski, P. P. Makarenko. Wybór przewodniczącego klubu wydaje się nieco dziwny. Jednak żadnego przypadku tutaj nie ma. Przecież sytuację polityczną, która kształtowała się w dużych miastach, w żaden sposób nie można było porównać z „prowincjonalną duchotą” niewielkich miast zrusyfikowanego Lewobrzeża, gdzie wszystkie, nawet potajemno-konspiracyjne przedsięwzięcia ukrainofilów odbywały się pod czujnym nadzorem policji i gdzie każdego nieprawomyślnego śledzili jeszcze dobrowolni donosiciele. I w takich warunkach trzeba było działać niezwykle ostrożnie, stale chroniąc przed władczą opieką działaczy z wyraźną orientacją narodową… Aby nie wywoływać zastrzeżeń ze strony oficjalnych władz, na przewodniczącego klubu wybrano Chliborob o działalności Towarzystwa „Proświta” w Domu Ludowym miasta Chmielnickiego. W ramach wcześniej zawartych Porozumień Chmielnicka miejska „Proświta” skutecznie współpracuje z Narodową akademią państwowej służby granicznej Suprunenko i Wołodymyr Moklak ustalili, że „biblioteka Ukraińskiego klubu liczyła 2 tysiące tomów”, „księgozbiór był nieodłącznym atrybutem tej instytucji i stale był uzupełniany”. Wejście Rosji w I wojnę światową spowodowało wzmocnienie ofensywy rosyjskiego imperializmu na wszelkie przejawy życia narodowego „obcoplemieńców”. Nie ominęły one także ukraińskich patriotów na Połtawszczyźnie. Znaczną część przedsięwzięć Ukraińskiego klubu blokowano, powiedzmy, wykład w języku ukraińskim z archeologii i historii Ukrainy Wadima Szczerbakiwskiego. A największe oburzenie wśród ukraińskiej inteligencji wywołał zakaz przeprowadzenia uroczystego posiedzenia z okazji stuletniego jubileuszu Tarasa Szewczenki. We wrześniu 1914 roku pod zarzutem przynależności do „mazepińców” i kontaktów z ukraińskimi emigrantami aresztowano sekretarza Połtawskiej dumy miejskiej Hryhorija Kowalenkę, który jednocześnie był redaktorem czasopisma „Żyttia i znannia”. 15 lutego 1915 roku połtawski gubernator zarządził zamknięcie postępowej gazety „Połtawskij gołos”. Ale ukraińskie życie narodowe na Połtawszczyźnie nie zgasło. Zgodnie z danymi agenturalnymi połtawskiego zarządu żandarmerii, działalność agitacyjną w duchu „samodzielnej Ukrainy” prowadzili galicyjscy „mazepińcy”, którzy w okresie wojny nie z własnej woli znaleźli się w Połtawie. To były dyrektor ukraińskiego gimnazjum w Jaworowie Iwan Pryjma, ksiądz kościoła greckokatolickiego Fedir Czajkiwski i inni. Ich przyjazd do Połtawy ożywił także pracę Ukraińskiego klubu. Właśnie Hryhorij Kowalenko oraz większość jego kolegów z Ukraińskiego klubu w 1917 roku, w dobie Ukraińskiej Centralnej Rady, stworzą i zarejestrują towarzystwo „Proświta” w Połtawie. O tym — w kolejnych numerach. Materiały usystematyzował Ołeh PUSTOWHAR, pierwszy zastępca przewodniczącego Połtawskiego obwodowego zjednoczenia WUT „Proświta” Źródła: Pustowit T. Ukraiński klub w Połtawie // Pamjatky Ukrajiny, nr 8, 2014. Rewehuk W. Ja. Połtawszczyzna w pierwszym roku Ukraińskiej rewolucji. Doba Centralnej Rady (marzec 1917 — kwiecień 1918 r.) — Połtawa: ASMI, 2007. Rewehuk W. Ja. Połtawszczyzna w ogniu Ukraińskiej rewolucji (1917—21 rr.) — Połtawa, wydawca Szewczenko R. W., 2014. Potężna siła ojczystego słowa. Do stulecia wydania pierwszych ukraińskojęzycznych publikacji Wschodniej Ukrainy. — Opracował N. M. Sydorenko, zespół autorów. — Połtawa: Rik, 2005. Hrycun R. Kim są ci ludzie. Bracia Szemety. — Wydanie internetowe „Trybuna” z 16 sierpnia 2016 r. W. Moklak, T. Pustowit, O. Suprunenko. Budynek ukraińskiego klubu w Połtawie: zabytek historii doby odrodzenia narodowego i Ukraińskiej Rewolucji” — Połtawa: ASMI, 2016. Biłousko O. A., zespół autorów. Historia Połtawszczyzny dla klas 6—11 szkoły ogólnokształcącej. — Oficjalna strona „Połtawika” (NRP-Centrum badania historii Połtawszczyzny). Historia miasta Łubnie. — Zespół autorów // strona „Echo”, 2016.
Tłumaczenie maszynowe
„Funkcjonowała Samoobrona (Łubieńska samoobrona), czyli faktycznie organ militarny, który składał się z sześciu drużyn bojowych, przeciwdziałających żydowskim pogromom i aresztowaniom rewolucjonistów. Kiedy rewolucja przegrała, Wołodymyr Szemet stanął przed sądem carskim za organizację »Łubieńskiej republiki«. Jednak jego uniewinnienia w sądzie apelacyjnym dopiął adwokat i przyjaciel ze studiów Mykoła Michnowski” — poinformowano w artykule „Kim są ci ludzie. Bracia Szemeci” (połtawskie wydanie internetowe „Trybuna”). Mykoła Dmytriew, dziennikarz i historyk z Łubni, Roman Hrycun. Historycy mało badali „Łubieńską republikę” i dlatego jednoznacznej odpowiedzi, czym był ten twór — państwowym czy quasi-państwowym, obecnie w nauce nie ma. Jednak nie ulega wątpliwości, że Łubieńska republika była przejawem nie tylko lokalnej samoobrony, ale miała też osiągnięcia kulturalne. Na przykład otwarto ukraińskie szkoły. Co prawda niedługo. Po rozgromieniu Łubieńskiej republiki szkoły zostaną zamknięte, ale w czasach Ukraińskiej Rewolucji 1917–21 lat bracia Szemeci staną się założycielami prywatnych ukraińskojęzycznych gimnazjów na Łubieńszczyźnie. A jeszcze do historii ojczystej bracia weszli jako wydawcy pierwszej oświatowej ukraińskojęzycznej gazety na Lewobrzeżnej Ukrainie „Chliborob” (1905 rok). Redagowali wydanie Mykoła i Wołodymyr Szemeci, jednak „duszą” gazety był ideolog ukraińskiego nacjonalizmu Mykoła Michnowski, ponieważ wyznaczał jej ideowo-polityczny kierunek. Pojawienie się pierwszej ukraińskojęzycznej gazety wywołało prawdziwą furorę: w Kijowie sprzedawano ją po spekulacyjnych cenach, kolporterów aresztowała policja Imperium Rosyjskiego. Z czasem przeciwko Wołodymyrowi Szemetowi wszczęto sprawę karną, a gazetę po wydaniu piątego numeru zakazano. Jeszcze w 2005 roku autor tych słów zainicjował i skoordynował działania Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej oraz towarzystwa „Proświta” (organizacje połtawska i łubieńska) z okazji obchodów 100-lecia wydania gazety „Chliborob”. Wtedy z okazji jubileuszu w Połtawie i Łubniach udało się wspólnie z Połtawskim Narodowym Uniwersytetem Pedagogicznym przeprowadzić dwudniową Ogólnoukraińską konferencję naukową, wspólnie z organizacją obwodową Ludowego Ruchu Ukrainy ustanowić jednorazową jubileuszową nagrodę im. braci Szemetów dla wyróżnienia dziennikarzy, którzy utrwalali w przestrzeni informacyjnej ukraińską ideę narodową. A jeszcze kosztem budżetu obwodowego w ramach wydawania społecznie znaczących publikacji przez Zarząd ds. Prasy i Informacji ODA, którym miałem zaszczyt kierować, wydano tematyczną książkę „Potężna siła ojczystego słowa”. Rok 1906 okazał się dla braci Szemetów nasycony wydarzeniami. To i rozbudowa struktur Ukraińskiej Radykalno-Demokratycznej Partii, i próba zarejestrowania „Proświty” w Łubniach, a jeszcze w kwietniu Wołodymyra wybrano deputowanym do Pierwszej Dumy Państwowej (był to bodaj jedyny kandydat, który przeszedł do Dumy pod czysto narodowymi hasłami). Ważne wydarzenie historyczne miało miejsce w Łubniach także w 1911 roku. Wtedy rząd carski Rosji zakazał obchodów 50. rocznicy śmierci Tarasa Szewczenki. Jednak w Łubniach dzięki patriotom, którzy już po sześciu latach stworzą trzon miejscowej „Proświty”, mimo wszystko odbył się wieczór z tej okazji. Z inicjatywy deputowanego Rady Miejskiej Połtawy Juliana Matwijczuka, autora tych słów oraz przewodniczącego miejskiej „Proświty” Tarasa Pustowita zaułek Internacjonalny w Połtawie przemianowano na cześć działaczy „Proświty” — rodzeństwa, którego życie i działalność związane są z Połtawszczyzną: działacza społeczno-politycznego, członka Centralnej Rady Szemeta Wołodymyra Mychajłowycza (1873–1933), działacza społecznego Szemeta Mykoły Mychajłowycza (1882–1918), publicysty i działacza politycznego Szemeta Serhija Mychajłowycza (1875–1957). Ukraiński klub w Połtawie jako prekursor „Proświty” Ukraińska inteligencja Połtawszczyzny nie porzuciła marzenia o stworzeniu legalnego towarzystwa oświatowego. Cztery lata po pierwszym zakazie „Proświty” — w kwietniu 1910 roku założono Ukraiński klub. Wśród inicjatorów jego powstania byli Panas Myrny; deputowany pierwszej Dumy Państwowej, w przyszłości działacz Ukraińskiej Centralnej Rady Pawło Czyżewski; historyk, dziennikarz i pisarz Hryhorij Kowalenko; historyk, archeolog, etnograf Lew Padalka; jeden z założycieli pierwszej siły politycznej na terenach Centralnej i Lewobrzeżnej Ukrainy — Rewolucyjnej Ukraińskiej Partii imienia Bohdana Chmielnickiego oraz Głównym Zarządem Policji Narodowej Ukrainy w obwodzie chmielnickim. Plany współpracy z nimi na 2018 rok zostały już zatwierdzone. 2018 rok — rok 150-lecia Towarzystwa „Proświta” na Ukrainie, dla Chmielnickiej miejskiej „Proświty” został naznaczony podpisaniem Umowy o współpracy z jednostką wojskową 3053 Gwardii Narodowej Ukrainy. Umowa przewiduje różnorodną współpracę na wzajemnie korzystnych warunkach. W wykonaniu Umowy będą przeprowadzane TAKIE tematyczne wydarzenia: okrągłe stoły, wykłady, konferencje, odwiedzanie Domu Ludowego „Proświty” przez personel, spotkania z członkami „Proświty” w jednostce wojskowej i inne. Umowę podpisali przewodnicząca Chmielnickiej miejskiej „Proświty” Zoja Didenko oraz dowódca j.w. 3053 Zachodniego operacyjno-terytorialnego zjednoczenia Gwardii Narodowej Ukrainy podpułkownik Roman Berezniuk. Po podpisaniu Umowy żołnierze obejrzeli film „Świątynia ukraińskiej duszy”. Serhij Szemet znanego adwokata E. Sijalskiego. W rzeczywistości przewodnikami wszystkich głównych narodowo-oświatowych wydarzeń w Połtawie, jak i wcześniej, byli Pawło Czyżewski, Wiktor Andriewski, Hryhorij Kowalenko, Wadym Szczerbakiwski”. Otwarcie Ukraińskiego klubu odbyło się w sobotę 9 listopada 1913 roku, w przeddzień 75. rocznicy śmierci Iwana Kotlarewskiego. Początkowo ksiądz o. Teofil Bułdowski odprawił nabożeństwo i poświęcił pomieszczenie, a potem przemówienie wygłosił przewodniczący klubu. Wśród gości byli wybitny ukraiński uczony-historyk i działacz społeczny Mychajło Hruszewski, redaktor czasopisma „Rada” A. Nikowski, autor manifestu „Samostijna Ukraina”, jeden z fundatorów „Bractwa tarasiwców” Mykoła Michnowski i inni. Ukraiński klub zjednoczył przedstawicieli ukraińskiej inteligencji Połtawy, w sumie — około 120 osób. Pomieszczenie wykorzystywano do wydarzeń społeczno-kulturalnych, w szczególności prób kółka chóralnego, zebrań towarzystw muzycznych. W 1914 roku klub odwiedzili Ukraińcy z Kubania, wybitny uczony Fedir Wowk, pisarz i działacz społeczny P. Żabotyński. Znaczącym zjawiskiem kulturalnym była biblioteka Ukraińskiego klubu. Autorzy książki „Budynek ukraińskiego klubu w Połtawie: zabytek historii epoki odrodzenia narodowego i Ukraińskiej Rewolucji” Taras Pustowit, Ołeksandr. Własny korespondent
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
10 lutego. Otrzymałem list od koszowego atamana J. Kucharenki z 7 sierpnia. Wędrował on z Jekaterynodaru przez umocnienia Nowopietrowskie i Orenburg i dopiero dzisiaj dotarł do celu. Ale mimo wszystko lepiej późno niż wcale. Kucharenko nie wiedział o mojej rezydencji. A ja nie wiedziałem, jak wytłumaczyć sobie jego milczenie. A teraz wszystko się wyjaśniło. I. A. Uskow z umocnień Nowopietrowskich pisze, że u nich wszystko w porządku. Nie zazdroszczę waszego dobrobytu. W. N. Pożogiew pisze z Włodzimierza, że na dniach widział się w Moskwie z M. S. Szczepkinem i że czytał mu on na pamięć jakąś moją „Pustkę”. Zupełnie nie pamiętam tego utworu. A słyszę o nim już nie po raz pierwszy.
Otrzymałem list od koszowego atamana J. Kucharenki... Kucharenko Jakow Gierasimowicz (1799—1862) — ukraiński pisarz, etnograf, historyk, działacz wojskowy, generał major. Służbę wojskową rozpoczął w wieku piętnastu lat, a w wieku trzydziestu pięciu dowodził pułkiem. W latach 1852—1856 był atamanem nakazowym Czarnomorskiego Wojska Kozackiego. Szewczenko zwracał się do niego: „Ojcze atamanie koszowy!”. Znany jako autor sztuki „Czarnomorski byt na Kubaniu” (1836), którą Szewczenko oceniał pozytywnie i sam zaniósł do komitetu cenzury. W liście do J. G. Kucharenki z umocnień Nowopietrowskich w kwietniu 1854 r., opowiadając o pobycie w Moskwie wiosną 1845 r., Taras Hryhorowycz pisał między innymi: „Siedzę sobie i liczę lata, i doliczyłem się roku, w którym po raz pierwszy się spotkaliśmy. Zgadnij, czy wiele ich naliczyłem... Chyba będzie czternaście, jeśli nie kłamię...”. Uważano, że Szewczenko poznał atamana w 1840 r. w Petersburgu, ale autorzy artykułu o J. G. Kucharence w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” W. Mowczaniuk i W. Chumaczenko twierdzą, że jego „znajomość z Szewczenką miała miejsce w okresie między 7 a 25 stycznia 1841 r.”. Czyli w czasie cytowanego wyżej listu Szewczenki rzeczywiście mijał czternasty rok od ich pierwszego spotkania. Na znak szczerej przyjaźni poeta przesłał w kwietniu 1857 r. J. G. Kucharence swój autoportret, którego reprodukcję zamieszczamy według fotografii (miejsce przechowywania oryginału nieznane). Szewczenko zadedykował również J. G. Kucharence poemat „Moskalowa studnia”, przesłał mu w czerwcu 1857 r. autograf utworu, a także autografy poematu „Mnich” oraz wiersza „Sad wiśniowy koło chaty...”, a w listopadzie 1858 r. — egzemplarz akwaforty „Przypowieść o robotnikach w winnicy” (z autografem). O stosunku poety do J. G. Kucharenki pięknie powiedział akademik A. M. Łoboda w komentarzach do „jefremowskiego” wydania Dziennika w 1927 r.: „Dla Szewczenki był on drogi swoją bezpośredniością, szczerością, wrażliwością, pozbawionymi jakiegokolwiek mentorstwa, na wzór, na przykład, Kulisza; wtedy, gdy inni tak czy inaczej oceniali Szewczenkę, Kucharenko po prostu wierzył w niego, i to, jako wsparcie moralne, szczególnie w ciężkich czasach zwątpienia, nabierało wielkiej wagi dla poety” (Pełny zbiór dzieł Tarasa Szewczenki. T. 4. Zapiski dzienne (Dziennik). Kijów: Państwowe Wydawnictwo Ukrainy, 1927. — S. 245). Rzeczywiście, w Dzienniku Taras Hryhorowycz zanotował 1 lipca 1857 r.: „Cenię jego opinię jako człowieka czującego, szlachetnego i jako opinię niepodrobionego, swojskiego rodaka mojego”. Ciekawe, że w liście z 18 grudnia 1856 r. J. G. Kucharenko opowiadał poecie, jak w lipcu 1856 r. oficjalnie wziął udział w koronacji Aleksandra II: „Ja, bracie Tarasie Hryhorowyczu, dostąpiłem zaszczytu bycia na świętej koronacji naszego Ojca Cara... Łaska Ojca Cara dla wszystkich poddanych, wszystkim przebaczenie!”. „Wszechprzebaczająca łaska”, jak wiadomo, nie dotknęła poety, ale chcę podkreślić co innego, a mianowicie: wiernopoddaność carskiego generała J. G. Kucharenki nie odepchnęła carskiego zesłańca Szewczenki — był on mądrym człowiekiem. Jak słusznie zauważają wspomniani W. Mowczaniuk i W. Chumaczenko, jego stanowiska służbowe nie były podstawą do tego, aby poeta zwątpił w ukraiński patriotyzm przyjaciela: „Szewczenko w osobie Kucharenki zobaczył nie tylko potomka zaporoskich kozaków, świadomego ich historycznej roli i wagi, ale i człowieka nieobojętnego na współczesne problemy bytu Ukrainy”. Wiadomo, że wspomniany list J. G. Kucharenki, otrzymany przez Szewczenkę 7 kwietnia 1857 r., stał się znaczącym wsparciem moralnym dla poety: „Zrobiłeś mi święto, przyjacielu mój jedyny! Takie święto, takie wielkie święto! że ja go i na tamtym świecie nie zapomnę”. Ten list stymulował pracę Szewczenki nad poematem „Moskalowa studnia”, w rezultacie powstała jego nowa redakcja. Jesienią 1862 r. J. G. Kucharenko ranny trafił do niewoli u górali, gdzie zmarł. Jak reagował na to nieszczęście Szewczenko, wiadomo z jego poematu „Kaukaz”. Przecież właśnie na Kaukazie zginął jego przyjaciel oficer, malarz-amator i pisarz J. P. de Balmen: „Nie za Ukrainę, / A za jej kata przyszło przelać / Krew dobrą, nie czarną”. Tylko w pierwszym przypadku katem był Mikołaj I, a w drugim — Aleksander II.
...i dopiero dzisiaj dotarł do celu. Chodziło o list J. G. Kucharenki z 7 sierpnia 1857 r., który był w drodze do Szewczenki pół roku. W sumie można to zrozumieć, gdyż 2 sierpnia 1857 r. były zesłaniec opuścił umocnienia Nowopietrowskie, 7 sierpnia był w Astrachaniu itd., a list mimo wszystko go znalazł. Szewczenko z jakiegoś powodu nie wspomniał, że ten list przesłał mu komendant umocnień Nowopietrowskich I. O. Uskow (ten otrzymał go od Ch. M. Jeleniewa — nadzorcy szpitala wojskowego w Astrachaniu; sam Szewczenko 5 czerwca 1857 r. podał J. G. Kucharence adres Ch. M. Jeleniewa jako najwygodniejszy do korespondencji). Inna sprawa, jak wyjaśnić współczesną wielomiesięczną podróż z Kijowa do Moskwy przesyłki pocztowej, duchowo związanej z Szewczenką. Otóż wiem na pewno, że wybitny Ukrainiec, akademik, dyrektor Instytutu Literatury NAN Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki M. G. Żułynski wysłał w grudniu 2016 r. własną książkę „Moja druga wojna światowa” oraz świąteczną kartkę noworoczną wielkiemu moskiewskiemu Ukraińcowi, patriocie, światowej sławy szewczenkoznawcy, laureatowi Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki J. J. Barabaszowi. Ten otrzymał przesyłkę w... sierpniu 2017 r., czyli po ośmiu miesiącach! Zatem pocztowy rekord czasów Szewczenki został przekonująco pobity. Ale w każdym razie list lepiej otrzymać później niż nigdy...
...lepiej późno niż wcale. Przysłowie ludowe.
...nie wiedział o mojej rezydencji. U W. I. Dala „Rezydencja — miejsce pobytu władcy, rządu”. I dopiero we współczesnym słowniku języka ukraińskiego spotykamy również żartobliwo-ironiczną interpretację: „Miejsce stałego zamieszkania lub pobytu kogoś”. Właśnie w takim znaczeniu użył tego słowa Szewczenko.
A ja nie wiedziałem, jak wytłumaczyć sobie jego milczenie. Już następnego dnia po rozpoczęciu prowadzenia Dziennika, czyli 13 czerwca 1857 r., Szewczenko pytał sam siebie: „Czy nie zamierza ojciec koszowy Kucharenko napisać do mnie? To by dopiero uszczęśliwił mnie stary czarnomorski kozak. Znakomite zjawisko wśród ludzi ten prawdziwie szlachetny człowiek”. Ponieważ listu od J. H. Kucharenki nie było, Szewczenko zanotował w Dzienniku 10 sierpnia 1857 r.: „Do Kucharenki napiszę jutro. Oczekuję od niego odpowiedzi... Nie wiem, co znaczy jego milczenie?”. 13—15 sierpnia napisał list z Astrachania, w którym prosił: „...Napisz tylko, czy żyjesz, czyś zdrowy i czy otrzymałeś moją „Moskalową krynicę”?... Nie zapominaj o mnie, druhu mój jedyny”. Od tego czasu Taras Hryhorowycz martwił się i dziwił, powiedzmy, 17 października 1857 r. zapisał w Dzienniku: „Co znaczy, że Kucharenko do mnie nie pisze? Czyżby nie otrzymał mojego listu i mojej „Moskalowej krynicy”? Byłoby to strasznie przykre”.
I. A. Uskow... pisze... Chodziło o list I. O. Uskowa z 7 stycznia 1858 r.
Nie zazdroszczę waszej pomyślności. Między innymi I. O. Uskow we wspomnianym liście napisał tylko tyle: „Żona moja i dzieci są zdrowe, dzięki Bogu, i kłaniają się Wam”. Dlatego reakcja poety wydaje się przesadzona, nawet dziwna, zapewne nie chciał on teraz nawet słuchać, że w Twierdzy Nowopietrowskiej można w ogóle żyć „pomyślnie”.
W. N. Pogożew pisze... Pogożew Wasyl Mykołajowycz (1802—1859) — inżynier-major w resorcie dróg komunikacji. Znawca i miłośnik literatury, muzyki i teatru. Szewczenko poznał go w Petersburgu na początku lat 40. XIX w. Córki W. M. Pogożewa, Wiera i Natalia (ur. 1833 i 1834 r.), były znane w Petersburgu jako utalentowane pianistki, a wieczory z ich udziałem cieszyły się powodzeniem. W. M. Pogożew wymienił Szewczenkę wśród tych, którzy zachęcali go do dalszego rozwijania talentu dziewcząt, dbania o ich edukację. Przez W. M. Pogożewa Szewczenko przekazał do Moskwy recenzję z benefisu K. B. Piunowej, która została wydrukowana w „Dodatkach” do gazety „Moskowskije wiedomosti” 11 lutego 1858 r. Chodziło o list W. M. Pogożewa z 5 lutego 1858 r.
...on mu czytał na pamięć jakąś moją „Pustkę”. We wspomnianym liście W. M. Pogożew zawiadamiał poetę, że przejazdem w Moskwie spotkał się z artystą: „...Szanowny i zasłużony starzec-artysta sam przyjechał do mnie i uradował mnie oraz całą moją rodzinę swoją dobrą uwagą, przyjemną znajomością i nadzwyczaj przyjemnym czytaniem jednej nowej bajki i twojej „Pustki”. Zdaje się, że tak nazywał. Stary, z ciepłem wiecznie młodej duszy i niepostarzałego serca, ze szczególnym wzruszeniem przeczytał tę „Pustkę”. On się rozpłakał i my wszyscy rozpłakaliśmy się...”. W tych łzach ucieleśniła się nie tyle sentymentalność i emocjonalność sędziwego Mistrza (płakali przecież wszyscy, którzy go słyszeli), co szczera i głęboka miłość do przyjaciela i jego genialnej poezji. Prawnuczka artysty T. L. Szczepkina-Kupernik pisała: „Łatwo płakał, ale jego łzy nigdy nie były pustą sentymentalnością: jeśli Szczepkin nad kimś płakał — oznaczało to, że zamierza otrzeć łzy temu, nad kim płacze”. Ostatnie wersy listu W. M. Pogożewa świadczą o jego szczerych, przyjacielskich uczuciach do Szewczenki: „...Do zobaczenia, nie mówię żegnaj, dlatego że z kimś, kogo kocham, rozstaję się — do zobaczenia”. W każdym razie, sądząc po wszystkim, więcej się nie spotkali. W. M. Pogożew zmarł w 1859 r.
Zupełnie nie pamiętam tej rzeczy. To nietrudno wyjaśnić, wszak tytuł „Pustka” nie jest Szewczenki. Najprawdopodobniej to właśnie M. S. Szczepkin tak nazwał ten utwór, zważywszy na to, że jest w nim obraz chaty-pustki.
Może wróci nadzieja
Z tą wodą
Uzdrowicielską i życiodajną,
Drobną łzą —
Może wróci zza świata
Do pustki zimować,
Choć wewnątrz wybieli
Spaloną chatę.
I wygrzeje, i nagrzeje,
I światło zapali...
Jednak, jak zawsze, obrazy Szewczenki zaczerpnięte są z języka ludowego. Ciekawe, że 22 stycznia 1858 r. poeta przepisał do Dziennika końcówkę drwiącej pieśni ludowej o ziemianinie z Czernihowszczyzny M. D. Biłozerskim, który „obdarł swoich chłopów”:
A u naszego Biłozera
Czerwona chustka,
Oj niejedna we wsi chata
Została pustka.
W liście do J. H. Kucharenki z 22 kwietnia 1857 r. Szewczenko, wspominając o M. S. Szczepkinie, pisał: „Jaką on tam tobie „Pustkę” czytał? Ja, kiepski ze mnie ojciec, zapomniałem swoje rodzone dziecko”. Chodziło o wiersz Szewczenki „Zaczaruj mi, wołchwie...” (13 grudnia 1844 r.), wydrukowany bez tytułu w czasopiśmie „Panteon” w 1856 r. (Szczegółowo zob.: Pyłypczuk R. J. Nieznane za życia publikacje wiersza Szewczenki „Zaczaruj mi, wołchwie” // Radianśke literaturoznaństwo. 1977. nr 5. s. 36—43.) Pod tytułem „Pustka” (bez podania nazwiska autora) został on wydrukowany także w gazecie „Russkij inwalid” w 1857 r. (Szczegółowo zob.: Popow P. M. Jeszcze jedna za życia publikacja utworu T. H. Szewczenki // Żowteń, 1957. — nr 8. — s. 112—115.) Pamiętajmy, że w lutym 1844 r. Szewczenko poznał w Moskwie M. S. Szczepkina, a jesienią 1844 r. odbyły się występy gościnne Mistrza w Petersburgu, gdzie się spotykali. Już pierwsze wersy wiersza zawierały w sobie niesamowitą energię szacunku, miłości, choć do dziś brzmią zagadkowo:
Zaczaruj mi, wołchwie,
Druhu siwowłosy,
Ty już serce zapieczętowałeś,
A ja jeszcze się boję.
Oto jaki wyrazisty starosłowiański obraz wywołał w wyobraźni poety artysta —
Kontynuujemy projekt poświęcony 160. rocznicy prowadzenia Dziennika Szewczenki. Rozpocząwszy go w czerwcu 1857 r., Taras Hryhorowycz prowadził zapisy przez styczeń—maj 1858 r., a w lipcu podarował Dziennik M. M. Łazarewskiemu. W tym numerze gazety historyk-szewczenkoznawca Wołodymyr Melnyczenko komentuje zapis poety z 10 lutego 1858 r., w którym mowa jest m.in. o przyjacielskich stosunkach Szewczenki z J. H. Kucharenką oraz o wierszu „Zaczaruj mi, wołchwie...” („Pustka”), skierowanym do M. S. Szczepkina.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wróżbity, czarodzieja, który być może nawet przebywa w kontakcie z Wyższą siłą. Już w pierwszym wersie słynnego wiersza poeta przyznaje się do tego, że wielki artysta już go oczarował, czyli zaczarował, porwał go, wpłynął na niego swoimi ludzkimi czarami i magią swojego talentu. Ale co jest zawarte w fundamentalnej, kluczowej metaforze, która naświetla różność, odrębność cudownych światów artysty i poety — „serce zapieczętował”? Wyczerpującej, jasnej interpretacji dotąd nie ma. Twierdzono, że „chodzi o realistyczny, pozbawiony złudzeń stosunek M. S. Szczepkina do życia i ówczesnej sytuacji społecznej w Imperium Rosyjskim”. Wtedy wychodzi na to, że Szewczenko, który napisał już „Czyhrynie, Czyhrynie...”, „Rozrytą mogiłę” i poemat „Sen”, „bał się” realistycznie i bez złudzeń spojrzeć na współczesne mu carskie imperium? Ł. T. Bilecki wyrażał opinię, że Szewczenko miał na myśli „odseparowanie i powierzchowną obojętność Szczepkina wobec ukraińskiej kwestii narodowej i wobec Ukrainy”. W związku z tym przypomnę, że w następnej po „Zaczaruj mi, wróżbito...” poezji „Gogolowi” (30 grudnia 1844 r.) Szewczenko zwracał się już do drugiego wielkiego Ukraińca i wprost mówił, że „cichutko płacze / W samym sercu” najskrytsza bolesna myśl, której „może i Bóg nie widzi”: Komuż ją pokażę ja, I kto tę mowę Powita, odgadnie Wielkie słowo? Wszyscy ogłuchli — pochylili się W kajdanach… obojętnie… Chodzi tu nie tylko o narodową głuchotę i społeczną bierność ukraińskiego ogółu, ale i o to, że genialni Gogol i Szczepkin również byli dość dalecy od bolesnych trosk Szewczenki o rodzime Słowo jako rdzeń samozachowania i odrodzenia narodu. Poeta uświadamiał sobie i swoją samotność, i swoją mesjańską misję wskrzeszenia ukraińskiego Słowa. Pełne przejęcie się Szewczenki Ukrainą było w duchowej historii tamtego czasu doprawdy samotnym i unikalnym fenomenem, który istniał oddzielnie od Gogola i Szczepkina, jednak poeta świadomie nazywał swoimi braćmi i genialnego pisarza, i genialnego artystę. Zatem, moim zdaniem, Szewczenko od razu poczuł i zrozumiał, że bezgranicznie dobry, ludzki i sumienny artysta ostatecznie „zapieczętował” swoje serce przed zdecydowaną, radykalną walką z niesprawiedliwością społeczną i narodową, a poeta właśnie bał się w ten sposób swoje serce „pochować”. Na potwierdzenie przytoczę słowa M. S. Szczepkina z listu do A. I. Hercena, napisanego jeszcze we wrześniu 1853 r., o których Szewczenko oczywiście nie miał pojęcia: „Historii nie popchniesz, ona idzie swoimi nieznanymi człowiekowi prawami… Co się tyczy równości, to na to może ci służyć odpowiedzią cała przyroda: w niej nie ma w niczym równości, a tymczasem wszystko jest w pełnej harmonii. Zostawcie świat, by rósł według swoich naturalnych praw, i pomagajcie jego wzrostowi rozwojem w człowieku poczucia moralnego, siejcie myśl, a nie podlewajcie krwią”. Lecz mądry I. M. Dziuba pozostawia pytanie otwartym: „A jak rozumieć słowa skierowane do Szczepkina: „Ty już serce zapieczętowałeś, / A ja jeszcze się boję”? Że tamten już stracił nadzieję? Ostygł do tego, co męczy Szewczenkę? Wtedy dlaczego prosić go o radę? Czy chodzi o miarę zakończenia wewnętrznego rozwoju, samostanowienia osobowości?”. Swoją drogą, swego czasu Je. P. Kyryluk zaproponował i taką interpretację: „Wers „Ty już serce zapieczętowałeś” należy rozumieć jako pełne zlanie się artysty z tworzoną przez niego sztuką”. W każdym razie jeszcze literaturoznawca M. M. Moczulski wyraził przypuszczenie, że po konceptualnym utworze „Czyhrynie, Czyhrynie...”, napisanym w Moskwie 19 lutego 1844 r. i początkowo dedykowanym M. S. Szczepkinowi, „musiał powstać gorący spór między oboma przyjaciółmi. Naszym zdaniem, ten spór znalazł oddźwięk w poezji „Pustka”...”. To jedna z najciekawszych tez, zachowanych w literaturze o Szewczence i M. S. Szczepkinie, która zasługuje na uwagę i pogłębienie. Doprawdy, antycarska, antykolonialna, antymoskiewska poezja „Czyhrynie, Czyhrynie...” wykraczała daleko poza granice społeczno-politycznego postrzegania świata
Tłumaczenie maszynowe
M. S. Szczepkina, i Szewczenko dobrze o tym wiedział. Moim zdaniem, Taras Hryhorowycz z czasem zrozumiał, że dedykacja „Czyhrynie, Czyhrynie…” dla M. S. Szczepkina, a i dla kogokolwiek w ogóle, zawęża szerokość poetyckiego rozwinięcia programowego utworu, więc ją usunął. „Czyhrynie, Czyhrynie…” to samopoświęcenie Szewczenki – poświęcenie się Ukrainie, które było w mocy tylko jemu jednemu. Szewczenko nie zamierzał spierać się z M. S. Szczepkinem na podobne tematy, a po prostu szczerze zadedykował przyjacielowi nowy wiersz, wyrzucony z głębi serca: wystarczyło to, że M. S. Szczepkinowi całkowicie ufał i bezgranicznie go szanował. Naiwnie jest myśleć, że Szewczenko choć przez chwilę zwątpił w swoją prawdę, w swój ból o Ukrainę, ponieważ rzekomo „zimne argumenty Szczepkina musiały chwilowo ulec duchowej władzy »wolchwa – przyjaciela siwowłosego«” (M. M. Moczulski). Jednak „Pustka” rzeczywiście odzwierciedla duchowe i uczuciowe relacje poety z artystą. Autorka artykułu o poezji „Zaczaruj mnie, wolchwie…” w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” N. P. Czamata podkreśla, że rozpatrywana przez nas antyteza budowana jest na obrazie serca – centralnym tematycznym obrazie wiersza: „Swoje obolałe cierpieniami Ojczyzny, nieskończonym ludzkim żalem serce upodabnia do pogorzeliska-pustki…”. Nazywając M. S. Szczepkina bratem, Szewczenko zwracał się do niego z historycznie ważną radą-pytaniem: Stańże bratem, choć oszukaj. Powiedz, co robić: Czy modlić się, czy smucić, Czy ciemię rozbić?! Wszakże, jak pisze I. M. Dziuba, wybór został już dokonany: jeśli już „ciemię rozbić”, to o cesarsko-samodzierżawny mur nieprawdy i ucisku. A właśnie jego pytania do „przyjaciela siwowłosego” (czy może do samego siebie? – w tym niepowtarzalność, osobliwość pytań Szewczenki) mają jedynie ukazać złożoność, a zarazem nieuchronność wyboru. (Zob. także Tarachan-Bereza Z. P. „Zaczaruj mnie, wolchwie…” Taras Szewczenko i Mychajło Szczepkin. Kijów: Mystectwo, 2012). Ciekawe, że także pod koniec 1858 r. M. O. Maksymowycz w liście do Szewczenki również nazywał ten wiersz „Pustką”. Znajomy poetów, rosyjski historyk i folklorysta O. M. Afanasjew wspominał: „Z jakim serdecznym uczuciem czytał on (M. S. Szczepkin. – W. M.) tę »Pustkę«!”. Swoją drogą, O. M. Afanasjew świadczył również o tym, że „ten piękny wiersz… lubił powtarzać w swoich rozmowach do samego końca”. Rzeczywiście, istnieją dane, że M. S. Szczepkin szczególnie często i natchnienie czytał „Pustkę” po śmierci poety. Gazety donosiły, jak artysta 30 września 1861 r. występował na wieczorze literackim na Uniwersytecie Moskiewskim: „Wiersz Szewczenki »Pustka«… został przeczytany przez niego nie tylko z natchnieniem, ale nawet z zapałem, zwłaszcza ostatnie wersy, w których poeta miał nadzieję, że słońce prawdy może choć przez sen zaświeci”. Może jeszcze raz pomodlę się, Z dziatkami zapłaczę. Może jeszcze raz słońce prawdy Choć przez sen zobaczę... Znany prawnik i działacz społeczny A. F. Koni, który spotkał M. S. Szczepkina pod koniec 1861 r., wspominał: „Zalewając się łzami, czytał on po małorusku przy mnie nie raz ulubiony wiersz »Pustka« i podyktował go mnie”. W opowieści służącego Mistrza O. Ałmazowa o ostatnich dniach Mychajła Semenowicza, który już wiele zapominał i od czasu do czasu wpadał w półpamięć, zwraca uwagę przejmujący moment: „I szeptali nieustannie wiele”. Co szeptał umierający Szczepkin? Może to były poezje Szewczenki, które tak kochał? Całkiem prawdopodobne. A słyszę o niej już nie po raz pierwszy. Rzeczywiście, jeszcze pod koniec 1856 r. J. H. Kucharenko powiadomił Szewczenkę: „W Moskwie M. S. Szczepkin przeczytał mi na pamięć »Pustkę«, ja od razu odgadłem: to, mówię, Taras pisał. M. S. Szczepkin zdziwił się, że zgadłem. Czyż to dziw poznać mowę Tarasową, znając Tarasa dobrze? M. S. Szczepkin, na prośbę, spisał i przekazał mi twoją, bracie, »Pustkę«”. Jakich sławnych przyjaciół miał Szewczenko! Oksana SZAŁAK
Badania Nadiji Naumowej „Osobowości na portretach Tarasa Szewczenki” (Chmielnicki, 2016) należą do tych naukowo rzetelnych prac szewczenkoznawczych, które nie tylko opierają się na sprawdzonych faktach i datach, bazują na analizie rękopisów utworów Szewczenki, apelują do dociekań poprzedników — monografia poświadcza głębokie zrozumienie malarstwa portretowego i ogólnie twórczości Tarasa Szewczenki w kontekście jego epoki. O Szewczence-artyście napisano z tą ciepłotą, tą miłością, która jest właściwa uczonym, którzy całe życie złożyli na ołtarzu szewczenkoznawstwa. Wieloletnia pracownica, naukowiec Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki, dyrektor literacko-pamięciowego domu-muzeum Tarasa Szewczenki „Chata na Priorce”, prowadząca program radiowy „Żywa dusza poety święta”, Nadija Naumowa — to znawca nie tylko najmniej znanych szczegółów życia i twórczości Szewczenki, ale także subtelny interpretator jego słowa, mistrz odczytywania jego spuścizny malarskiej. Badaczka podsumowała to, co wiadomo o czasie, geografii, trudnych warunkach powstawania portretów, przeanalizowała ich stylistykę. Wymieniwszy osobowości z ponad 150 portretów artysty, doszła do wniosku, że Szewczenko „przeważnie jednak malował tych, którzy byli mu sympatyczni, których kochał i szanował” (s. 5). Usystematyzowawszy i umownie podzieliwszy wizerunki portretowe według okresów, autorka starannie i głęboko przeanalizowała ich cechy. Słownie odtworzywszy niemal każdy portret, sięgnęła do historii jego powstania i badań, wysunęła własne hipotezy dotyczące portretów nieznanych osób i dotąd nieodnalezionych prac Szewczenki. W szczególności w sprawie ołówkowego rysunku z napisem „To mój ojciec” i nieodnalezionego wizerunku wspomnianego w autobiografii ziomka-chłopa Iwana Neczyporenki N. Naumowa ostrożnie zauważyła, skłaniając przyszłych badaczy-szewczenkoznawców do poszukiwań: „Czy to nie on (Neczyporenko — O. Sz.) pozował do rysunku „To mój ojciec”, co jest bardzo prawdopodobne, wszak mogło być tak, że jeden z jego wizerunków przypominał Tarasowi ojca…” (s. 13). Takich subtelnych aluzji, zachęt do dalszej pracy w dziedzinie szewczenkoznawstwa monografia zawiera niemało. Te uwagi, jak i włączenie wspomnień współczesnych, cytowanie dziennika, listów, poezji i prozy Szewczenki — są bezcenne, bo właśnie tak autorka tworzy doskonały portret Szewczenki i jego epoki, tych sławnych i zwykłych, znanych i dotąd nieznanych — wszystkich, których uwiecznił swoim pędzlem. Badaczka spróbowała nie tylko nakreślić galerię sportretowanych przez Szewczenkę osobowości, ale objąć ich postacie, wpisane w „powłokę swojego czasu”: „Różni pod względem pozycji społecznej, wyglądu, charakteru, sposobu życia, ci ludzie, których kiedyś namalował artysta, są czymś bliscy sobie. I ta bliskość, być może, określa się tą sympatią, która panowała w relacjach między modelem a autorem…”. Udany portret — to zawsze opowieść o życiu sportretowanego, pochodzeniu, zawodzie, ale przede wszystkim jest to odtworzenie życia jego duszy. A jeszcze, jak twierdził swego czasu Oscar Wilde: „Każdy portret, namalowany z miłością, — to, w istocie, portret samego artysty, a nie tego, kto mu pozował”. Taki właśnie jest portret Hanny Zakrewskiej, datowany na grudzień 1843 roku, a właściwie, parzyste portrety olejne małżeństwa Zakrewskich. Włączając do analizy wersy listu Tarasa Szewczenki do Wiktora Zakrewskiego (z 10. XI. 1843), poezji z dedykacją „H. Z.”, autorka niezwykle delikatnie (w przeciwieństwie do tych pseudobadaczy, którzy ingerują w życie osobiste geniuszy bezceremonialnie i brutalnie, traktując wszystko na własną modłę) podała historię powstania portretów i skomentowała wszystko, co jest z nimi związane: „Wiadomo, że ukraiński poeta nie lubił wypowiadać się na tematy intymne ani w prywatnych rozmowach z przyjaciółmi, ani w utworach, wspominał o swoich zauroczeniach aluzjami, nie wymieniając imion. Ale poezja, napisana na zesłaniu, która zaczyna się słowami: „Nie ma gorzej, jak w niewoli o wolności wspominać…”, adresowana jest do konkretnej kobiety, której imię jest ukryte za kryptonimem „H. Z.”, co łatwo odgadnąć — Hanna Zakrewska” (s. 47). Szczególną ciepłotą naznaczone są portrety z okresu zesłania, gdzie Szewczence zabroniono pisać i malować, ale on ignorował zakaz, przeważnie malując bliskich przyjaciół i znajomych. Tak pojawia się malarski rysunek sepią „Wśród towarzyszy”, gdzie rozpoznawalni są i sam Szewczenko, i jego polscy przyjaciele-zesłańcy Ludwik Turno i Bronisław Zaleski. Badaczka twierdzi: sepia — jedna z najlepszych, stworzonych w trudnych warunkach polowych ekspedycji, wyposażonej do poszukiwań węgla kamiennego w górach Karatau. „Ale czy Szewczenko malował to wszystko dla fabuły i detali? On chciał uwiecznić w ten sposób swoich przyjaciół i tę chwilę krótkiego odpoczynku po kolejnym przejściu…” (s. 83). Analizując portrety, N. Naumowa zaznacza, gdzie są przechowywane, do kogo należały, na jakich wystawach je eksponowano. Taką skrupulatność, dokładność wykazuje autorka w stosunku do napisów i autografów na pracach, do najmniejszych detali i kresek, które mogą rzucić światło na historię powstania czy atrybucję. Badaczka zauważa szczegóły, które łączą prace Szewczenki, określając jego styl, manierę pisania, wskazuje na ulubione detale i lejtmotywy. Na przykład, o portrecie męża i żony Jacobi zaznacza: „Portret wykonany w listopadzie, ale przedstawiono letni krajobraz. Podobne drzewo widzimy w kompozycji „Dwie dziewczyny” i „Starzec na cmentarzu”, artysta po prostu podstawia je…” (s. 114). Opowiadając historię powstania portretu znanego aktora-tragika Iry Aldridge’a, autorka opiera się na wspomnieniach córki Fiodora Tołstoja Katarzyny (po mężu Junge), liście Szewczenki do aktora Michaiła Szczepkina (z 6. XII. 1858), a także opublikowanych wrażeniach francuskiego poety Théophile’a Gautiera „Podróż do Rosji” (1893). Zestawiając daty, N. Naumowa zauważa zbieżność, która wzrusza czytelnika, zmusza do zastanowienia się nad dziwnymi zwrotami losu: „W sierpniu 1861 roku Aldridge przyjechał na występy do Kijowa i grał w teatrze miejskim, studenci Uniwersytetu Kijowskiego czekali na niego po spektaklu i nieśli na rękach do hotelu „Europa”, gdzie mieszkał, i byli to ci sami studenci, którzy witali w maju tego samego roku trumnę Szewczenki na Moście Łańcuchowym” (s. 132). Monografia „Osobowości na portretach Szewczenki” zawiera gruntowny aparat naukowy: spis wykorzystanej literatury, wykaz ilustracji i skrótów, indeks nazwisk, streszczenie w języku angielskim. Ilustracje — analizowane portrety, wydrukowane na wysokiej jakości papierze kredowym, uzupełniają badania, dają możliwość głębszego zrozumienia przeczytanego. Rozprawa Nadiji Naumowej — to ważny wkład w badania nie tylko spuścizny artystycznej Szewczenki-artysty, to — mistrzowski portret epoki Szewczenki.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
rodzimej ziemi. Co jest tak naturalne, ale tylko nie w Rosji. Właśnie do takich wniosków dochodzi się po opracowaniu dokumentów i listów Semena Hułaka-Artemowskiego z tamtego okresu. Niech zabrzmi to jak gorzka ironia, ale gdyby nasz rodak nosił nazwisko Sidorow, to służyłby w teatrze do końca swoich dni. A ponieważ był Ukraińcem nie tylko z nazwiska, ale i z ducha, to pokazano mu, gdzie w imperium takie jest miejsce. Ciężko przeżywał przejście na emeryturę. Świadectwem depresyjnego stanu kompozytora, głębokiego przeżycia duchowego jest list, napisany przez artystę prawie rok po zwolnieniu, do kolegi Pawła Wasiliewa w Wilnie z prośbą o wystawienie tam „Zaporożca”. To była ostatnia nadzieja. Ale zaproszenia do Wilna tak i nie otrzymał. W tamtym czasie wynajmował mieszkanie na obrzeżach Moskwy w Podnowinskim — żył z żoną w niewielkim domku, który należał do Kudrińskiej cerkwi Narodzenia Chrystusa. Semen Stepanowycz zaznał niemało smutku — pochował córki Ołeksandrę i Warwarę oraz syna Wasyla. Gasił niezagojone rany ulubioną pracą, lecz ją odebrano. Artysta próbuje zainteresować się czytaniem, nowinkami nauki, ale głęboki stan depresyjny nie opuszczał go. Artysta, człowiek sceny, który przywykł do żywego kontaktu z ludźmi, zostaje choć z ukochaną osobą, ale bez tego, co stało się istotą i treścią istnienia. Przez przepaść lat życie każdej znanej osobistości obrasta legendami. Według jednej z nich, zwiędła róża w rękach Artemowskiego ożyła i zrozumiał on, że jego ręce są wyjątkowe. W związku z tym zaczął uzdrawiać ludzi, bo jeszcze od czasów nauki za granicą był zaznajomiony z teorią fizjologa Mesmera, według której niektórzy ludzie są zdolni czerpać energię z kosmosu. Tą energią można wpływać na fizyczny i duchowy stan chorych. Dlatego niektórzy badacze życia śpiewaka twierdzą, że posiadał hipnozę. Jednak wcale tak nie jest. Bo jak naprawdę leczył „magnetyzer Artemowski”, można przeczytać w czasopiśmie „Rebus” nr 4—5 z 1884 roku we wspomnieniach jego pacjentki: „Po jakichś pięciu minutach do salonu wszedł pan we flanelowej bluzie, wysokiego wzrostu, krępej budowy ciała, na wygląd lat 50. To był Semen Stepanowycz. Podszedł do mnie i zapytał: — Czy życzy pani sobie leczyć się? Ale ja nie jestem medykiem i żadnych lekarstw nie daję, oprócz zwykłej wody i oliwy z oliwek. — Słyszałam, że leczy pan magnetyzmem. — Ci, którzy tutaj przychodzą — wyjaśnił on — leczą się tylko modlitwą, w przeciwnym razie radzę pani zwrócić się do medyka. Bez modlitwy magnetyzm nie jest nic wart”. Zatem Semen Stepanowycz leczył ludzi modlitwą. Mieszkał na podwórzu cerkwi, gdzie „lecznicza hipnoza” i tym podobne były nie do pogodzenia z wiarą prawosławną. Przypomnę, że kompozytor pochodził z dynastii kapłańskiej i uczył się w seminarium duchownym. Jak przystało na syna kapłana, był człowiekiem wysoce moralnym, przestrzegał Bożych Przykazań. Miał Boga w sercu i duszy. Według wspomnień współczesnych, był człowiekiem kochającym ludzi, występował w koncertach charytatywnych, zawsze pomagał potrzebującym, przekazywał pieniądze rannym, rodzinom poległych na wojnie. Nigdy nie marzył o bogactwie, bo żył biblijną prawdą: „Nie gromadźcie sobie skarbów na ziemi, lecz twórzcie je w niebie”, wszak wszystko na ziemi jest przemijające, wieczne jest tylko to, co duchowe — bezgraniczna miłość do rodzimej matki-Ukrainy, jej narodu, zwyczajów, tradycji, czym przepełniony jest nieśmiertelny „Zaporożec za Dunajem”... Moralnie przygnębiony, doprowadzony do rozpaczy, „magnetyzer Artemowski”, a niegdyś „pierwszy bas opery cesarskiej”, deszczową wiosną 1873 roku złapał zapalenie płuc i osłabiony głęboką depresją, nie potrafiąc przezwyciężyć choroby, odszedł w wieczność. Przez wszystkich zapomniany... Semen Hułak-Artemowski, tak jak jego wielki przyjaciel Taras Szewczenko, w istocie stał się ofiarą „ruskiego miru”. Dlatego, że nie chciał go przyjąć, bo należał do innego świata, któremu i po stuleciach wyznaje wieczną miłość ustami niepokonanej Odarki w nieśmiertelnym „Zaporożcu”: Ukraino, rodzimy kraju, Sercem ja cię kocham...
Tłumaczenie maszynowe
Olha OSYPĘKO, główny pracownik naukowy muzeum S. S. Hułaka-Artemowskiego, m. Horodyszcze, obwód czerkaski. Ukraina obchodzi 205. rocznicę urodzin śpiewaka, aktora, założyciela narodowej muzyki klasycznej, autora pierwszej rodzimej opery „Zaporożec za Dunajem” Semena Stepanowycza Hułaka-Artemowskiego. Obchodzi bardziej niż skromnie, nie oddawszy należytego hołdu temu, kto rozbudzał świadomość narodową, uczył kochać Ojczyznę ponad wszystko. Ale dobrze już to, że nie zapomnieli, dobrze, że on z zapomnienia powraca do swojego narodu. Przecież do 1935 roku nawet dokładnej daty urodzenia koryfeusza ukraińskiej muzyki nie znano. Co więcej: miejsce jego wiecznego spoczynku aż do 1952 roku było nieznane. Dopiero gdy po wojnie w Moskwie wznowiono dekady ukraińskiej literatury i sztuki, przypomniano sobie także o Hułaku-Artemowskim. Artyści teatru muzycznego im. Stanisławskiego i Niemirowicza-Danczenki wraz z reżyserem Kamernickim, za wskazówką dozorcy cmentarza Wagańkowskiego Iwana Lepechy, wśród zarośli bzu odnaleźli skromny nagrobny kamień z napisem: „Siemion Stiepanowicz Artiemowskij-Hułak. Skonczałsia 6 apriela 1873 goda, 58 let”. Wtedy też na grobie artysty ustawiono czarną kolumnę z labradorytu z marmurową wazą na górze. Uściślę, że artysta odszedł w wieczność 5 (17) kwietnia 1873 roku w 61. roku życia w stanie głębokiej depresji, przez wszystkich zapomniany. Na ostatnim stwierdzeniu nikt nigdy nie akcentował uwagi. A zaczynała się jego kariera twórcza po prostu błyskotliwie! Po nauce za granicą z triumfem występuje na petersburskiej scenie, której oddał ponad dwie dekady. W tamtych czasach publiczność szła właśnie „na Artemowskiego”, by delektować się niepowtarzalnym, niezwykle szerokim pod względem zakresu głosem. Tak, dzisiaj usłyszeć go nie możemy, bo w czasach śpiewaka nagrań dźwiękowych jeszcze nie było, ale zaufajmy świadectwom współczesnych, którzy znali się na muzyce i byli nim po prostu zachwyceni. Oto stwierdzenie wielkiego Glinki: „Piękniejszego głosu niż u Artemowskiego nie zdarzyło mi się słyszeć”. „Baryton, którego jeszcze nie słyszeliśmy” — twierdzi poeta N. Kukolnik. Najwyższa, „generalska” pochwała generała Mollera: „Jaka to armata wczoraj ryczała?”. Wysoka ocena artystyczna redaktora „Literackiej Gazety” F. Koniego: „Artemowski ma bardzo przyjemny basso cantanto”. Ocena przyjaciela i rodaka Tarasa Szewczenki, który sam był nie lada śpiewakiem: „...A zwłaszcza jak Artemowski Rusłana śpiewa, to tak, że aż kark podrapiesz — doprawdy prawda! Dobry śpiewak, nic dodać”. W 1863 roku w Teatrze Operowym Maryjskim odbyło się wspaniałe przedstawienie „Zaporożec za Dunajem”. S. Artemowski błyskotliwie wykonał główną partię operową Karasia. Wtedy śpiewak i kompozytor przebywał na szczycie sławy, na samym Olimpie sceny artystycznej, w pełnym rozkwicie sił twórczych i energii. W tamtych czasach artysta teatrów cesarskich, który przepracował na scenie 20 lat, otrzymywał prawo do dożywotniej emerytury. S. Hułakowi-Artemowskiemu, jak i innym utalentowanym artystom, nadano prawo kontynuowania działalności scenicznej dwuletnią służbą wdzięczności. W ciągu tego czasu otrzymywał i emeryturę, i pensję. Tylko bardzo zasłużonym śpiewakom, szczególnie utalentowanym artystom pozwalano występować na scenie tak długo, jak chcieli. Więc kiedy naszemu rodakowi termin dwuletniej służby wdzięczności kończył się, mając niebywałą sławę sceniczną, zwrócił się do dyrekcji teatrów cesarskich z prośbą: „Po zakończeniu 20-letniej mojej służby w dyrekcji teatrów cesarskich, mam służbę wdzięczności, która kończy się w maju następnego 1864 roku, czując w sobie siły twórcze do pracy na scenie, mam zaszczyt pokornie prosić o danie mi możliwości kontynuowania służby na scenie teatrów cesarskich. Artysta Artemowski. 1863 roku, grudzień 8 dnia”. Artysta miał nadzieję, że pozwolą mu pełnić służbę wdzięczności dożywotnio, jak na przykład jego koledze Osipowi Pietrowowi. Ale prośby nie zaspokojono, artystę zwolniono z resortu dyrekcji teatralnej, a administracja rosyjskiej opery cesarskiej zerwała z nim kontrakt. Ostatni raz w Petersburgu Semen śpiewał na scenie Teatru Aleksandryjskiego 29 maja 1864 roku. Tego wieczoru szło trzynaste przedstawienie opery „Zaporożec za Dunajem”, w której wykonywał partię Karasia. Wielbiciele jego talentu przyszli pożegnać się z ulubionym artystą. Oto tutaj rozpoczyna się osobista tragedia Semena Hułaka-Artemowskiego. Niezwykle boleśnie jest mu pozostać w Petersburgu — bez sceny. Jeszcze wczoraj — burzliwy świat, teatr, oklaski, setki ludzi, wdzięczne „brawo!”, a dzisiaj — martwa cisza mieszkania, która dla artysty jest równoznaczna ze śmiercią. Jest zagubiony, przygnębiony, spustoszony. Jego energiczna natura niepowstrzymanie protestuje przeciwko bezczynności, wymuszonemu spokojowi... Nie może pojąć, zrozumieć, przyzwyczaić się. Dlatego nie godzi się: ucieka od niewysłowionego bólu duszy, ratuje się przeprowadzką do Moskwy, na ojczyznę żony Ołeksandry Iwaniwny Iwanowej. Była ona pianistką i harfistką, córką dekoratora teatrów moskiewskich i baletnicy, wraz z mężem brała udział w koncertach, jej portret często był obok jego na afiszach, ale do naszych dni się nie zachował. W Moskwie los jakby się uśmiechnął. Związki krewnych żony i głośna sława artysty pomogły powrócić na scenę. Ale w moskiewskim Teatrze Wielkim Artemowski zaśpiewał tylko jeden sezon... W grudniu 1865 roku w gazetach pojawiło się zawiadomienie: „Śpiewak Opery Moskiewskiej Artemowski zakończył służbę przy teatrach moskiewskich. Przepracował na scenie operowej prawie 25 lat”. I do dzisiaj oficjalną przyczyną dymisji uważa się utratę głosu. Podczas śpiewu dochodziło do ogromnego obciążenia strun głosowych, przecież mikrofonów nie było. Aksamitny głos Semena rzeczywiście dawał oznaki słabości. Z trudem brał wysokie nuty. Ale przecież na scenie były nie tylko główne role, nie obywało się też bez epizodycznych, drugoplanowych, gdzie śpiewało się całkiem niewiele, albo i nie śpiewało się wcale. S. Hułak-Artemowski miał ogromne doświadczenie sceniczne i tam, gdzie nie mógł oczarowywać głosem, oczarowywał artyzmem, przecież, do wszystkiego, był jeszcze niezwykle utalentowanym aktorem. Potwierdzają tę myśl wersy jego listu: „...czuję jeszcze w sobie siły twórcze do pracy na scenie...”.
Jednym słowem, takimi samorodkami jak S. Hułak-Artemowski nie szafuje się. Bo dla prawdziwego talentu zawsze znajdzie się miejsce. Ale ci, którzy tak wysoko wynieśli go na Olimp Sławy, bezlitośnie go strącili. Jaka jest więc prawdziwa przyczyna dymisji Hułaka-Artemowskiego? I właśnie tutaj warto wspomnieć o związku czasów: przeszłego i teraźniejszego. W Imperium Rosyjskim, ówczesnym i dzisiejszym, różnią się tylko lata, a porządki są te same: nietolerancja wobec „ciała obcego”, wobec „inorodca”, który zaplątał się w „russkij mir”, lecz nie stał się jego częścią, bo nie chciał, co dla szowinisty-wielkorusa jest największym złem. Ówczesny system, wykorzystawszy wielki talent, w swoisty sposób zemścił się na nim za niechęć do stania się „ichnim”. Zaprawdę, Semen Hułak-Artemowski zawsze pamiętał o swoim sławnym kozackim pochodzeniu, doskonale znał historię Ukrainy, nie wypierał się na obczyźnie języka ojczystego. Tak, śpiewał po francusku, włosku, rosyjsku. Lecz w duszy zachował ojczysty. Współcześni świadczą, że nigdy nie pozbył się ukraińskiego akcentu, cechowały go czysto ukraiński humor, ostry rozum, dyplomatyczny spryt. Znamy jego wieloletnią przyjaźń ze znanymi ludźmi tamtych czasów (w szczególności z Tarasem Szewczenką), którzy mieli własne, odmienne od władzy zdanie na temat rozwoju społecznego, ówczesnych porządków itp. Czy więc Artemowski mógł być „ichni”, skoro przyjaźnił się z wrogiem?.. Dotarły do nas także jego wypowiedzi na zebraniach i w prasie, które bez wątpienia nie mogły podobać się carskiej władzy. Nawet te wypowiedziane w związku z projektem petersburskiego wodociągu w 1858 roku: „...Tylko tak biedna klasa petersburskiej ludności będzie miała możliwość korzystania z czystej, zdrowej wody”, odbierano jako dowód jego sympatii do zwykłych ludzi. Wreszcie, kompozytor napisał operę „Zaporożec za Dunajem”, która stała się ozdobą nie rosyjskiej, a ukraińskiej sztuki muzycznej. A tego już rosyjskie urzędnictwo teatralne mu nie wybaczyło. Szczery, naiwny, ufny jak dziecko, Semen zapewne tak i nie pojął, że nie stał się swojakiem dla obcych ludzi, którym darował swoją niezrównaną twórczość pieśniarską, w zamian pragnąc tylko jednego: pozostać samym sobą i synem. Grób S. Hułaka-Artemowskiego na Cmentarzu Wagańkowskim
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wszystkich mieszkańców stolicy oraz uchodźców (15 tys.), głównie kobiet i dzieci. 1709 r. — bitwa pod Połtawą. Początek „cywilizacyjnej misji Moskwii w II tysiącleciu”. Tę listę kontynuują zbrodnie XVIII—XIX wieku. Ukraińcom nie żyło się lepiej także w XX wieku. Kolejny stand opowiada o represjach politycznych, które były nieodłącznym elementem polityki wewnętrznej reżimu sowieckiego i dlatego trwały od jego ustanowienia na Ukrainie aż do rozpadu ZSRR. Umownie można je podzielić na następujące fale: 1. Czerwony terror — 1918—1920 r. 2. Pierwszy sztuczny głód 1921—1923 r. oraz represje wobec wiernych i kleru Cerkwi Prawosławnej. 3. Represje polityczne doby NEP-u, walka z odchyleniami nacjonalistycznymi — 1924—1928 r. 4. Przymusowa kolektywizacja, rozkułaczanie i terror Głodem (Hołodomor 1932—1933 r.) — 1928—połowa lat 30. 5. Polityka represji wobec elity naukowej i technicznej podczas industrializacji 1928—koniec lat 30. 6. „Rozstrzelane ukraińskie odrodzenie” — koniec lat 20.—koniec lat 30. 7. „Fala kirowska” — 1934—1938 r. 8. Wielki terror — 1936—1938 r. 9. Masowe represje polityczne i deportacje na ziemiach zachodnioukraińskich — 1939—1941 r. 10. Represje polityczne w Armii Czerwonej w okresie II wojny światowej — 1939—1945 r. 11. Przymusowa deportacja Tatarów krymskich — 1944 r. 12. Walka z OUN-UPA — 1944—początek lat 50.
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora „Przed nami stoi pytanie: na którą ze światowych literatur obrać kurs? W każdym razie nie na rosyjską. Od literatury rosyjskiej, od jej żywiołu poezja ukraińska powinna uciekać jak najszybciej. Rzecz w tym, że literatura rosyjska od wieków ciąży nad nami jak gospodarz sytuacji, który przyzwyczaił psychikę do niewolniczego naśladownictwa. Społeczeństwo ukraińskie, wzmocniwszy się, nie pogodzi się ze swoim faktycznym hegemonem — rosyjskim konkurentem. Musimy niezwłocznie stanąć po stronie młodego społeczeństwa ukraińskiego, które ucieleśnia nie tylko chłopa, ale i robotnika, i tym na zawsze skończyć z kontrrewolucyjną ideą tworzenia na Ukrainie kultury rosyjskiej” — te słowa Mykoły Chwylowego stały się prologiem do wystawy. Hasło pisarza „Precz od Moskwy!” w latach 20. XX wieku dotyczyło konieczności odrodzenia i rozwoju samodzielnej literatury ukraińskiej, a w połowie XX wieku ukierunkowało ukraiński ruch oporu przeciwko sowieckiemu totalitaryzmowi na zdobycie państwowości, natomiast w naszych czasach pozostaje aktualne z powodu militarnej agresji Rosji przeciwko naszemu państwu. Ekspozycja wystawowa składa się z dwóch części: historia zbrodni Imperium Rosyjskiego i Związku Sowieckiego przeciwko narodowi ukraińskiemu oraz obecny stan stosunków ukraińsko-rosyjskich (restauracja totalitaryzmu w Rosji, nostalgia za stalinizmem, kłamliwa rosyjska propaganda oraz ukraińska odpowiedź na te wyzwania). Do udziału w otwarciu wystawy zaproszono bohaterów-szestdziesiątników, działaczy społecznych. Tego dnia w muzeum zaprezentowano film dokumentalny „Niezłomny prezydent” o przewodniczącym Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej Kyryle Osmaku. Wystawę otwiera długa lista zbrodni „bratniego narodu” przeciwko Ukrainie. Przedstawiamy uwadze czytelników tylko część tej listy. 1093 r. — Kijowski latopis „Wremiennik” pisał: „Nasz północny sąsiad Suzdalszczyzna jest znacznie niebezpieczniejszym wrogiem niż Połowcy”. 1169 r. — Włodzimiersko-suzdalski książę Andrzej Bogolubski zdobył i ograbił Kijów (była to pierwsza wojna przyszłej Moskowii przeciwko Kijowowi). 1500 r. — Księstwo Moskiewskie przyłącza do siebie ziemie czernihowską i siewierską. XVI wiek — Carstwo Moskiewskie, rozpoczynając wojnę inflancką, uzasadnia konieczność powrotu ziem, które wchodziły w skład Rusi Kijowskiej, w tym ukraińskich. Pojawienie się w Moskwie teorii „Moskwa — Trzeci Rzym”, „Moskwa — Nowy Kijów”, które legły u podstaw imperialnych roszczeń wobec ziem ukraińskich. 1626—1628 гг. — Zakaz w państwie moskiewskim piśmiennictwa ukraińsko-białoruskiego, w tym antyunickiego: a mianowicie dzieł St. Zyzaniego, K. Trankwiliona-Stawrowieckiego. Potępiono cały system piśmienniczy metropolii kijowskiej. 1626 r. — Rozkaz Synodu dla metropolity Ukrainy, aby zebrał ze wszystkich cerkwi księgi starego druku ukraińskiego, a zamiast nich wprowadził wydania rosyjskie. 1627 r. — Ukazem cara moskiewskiego Aleksego Michajłowicza nakazano zebrać księgi druku ukraińskiego i spalić, a także zabroniono kiedykolwiek w przyszłości kupować ukraińskie księgi… 1652 r. — Sobór Ziemski podjął decyzję o przyłączeniu Ukrainy do Moskowii. 1654 r. — Ugoda perejasławska z Moskowią. Przyjęcie protekcji cara rosyjskiego. Ruś-Ukraina i Moskowia zobowiązywały się wspierać nawzajem w walce przeciwko wspólnemu wrogowi — Polsce. Car moskiewski Aleksy Michajłowicz i Duma Bojarska zatwierdzili tak zwane artykuły Bohdana Chmielnickiego (Artykuły marcowe), które utrwaliły warunki umowy ukraińsko-moskiewskiej. Niemal od razu po umowie B. Chmielnickiego z Moskowią ta ostatnia zaczęła zabraniać prostym, ale jeszcze wolnym ludziom noszenia jaskrawej odzieży i skórzanych safianowych butów, ponieważ mogło to negatywnie wpływać na zniewolonych moskiewskich „chołopów”. 1654—1708 r. — Stałe łamanie przez Moskowię ugód perejasławskich w celu likwidacji autonomii Hetmanatu. Przekupstwo i napuszczanie jednych starszyzn na drugich, a kozaków przeciwko starszyźnie. 1655 r. — Armia moskiewska, poruszając się na Lwów, wypaliła miasta i wsie w odległości 50 km od głównej trasy. 1656 r. — Zdrada Moskwy, kiedy Polska wydawała się ostatecznie rozgromiona, Moskowici, bojąc się wzmocnienia Rusi-Ukrainy, zawarli z Polakami separatystyczny traktat pokojowy w Wilnie. 1659 r. — Po śmierci Bohdana Chmielnickiego Moskwa decyduje się zniszczyć Ruś. Książę Bariatynski w drodze do Kijowa powiesił 3000 osób, potem, wycinając na Ukrainie około 15 tysięcy ludności, pytał cara moskiewskiego o pozwolenie, aby „wyciąć i wypalić” wszystkich Ukraińców w promieniu 150 wiorst wokół Kijowa. W ciągu kilku następnych lat Moskowici wyniszczają niemal wszystkich współpracowników Bohdana Chmielnickiego. 1667 r. — Moskwa zmusza hetmana I. Brzuchowieckiego do oddania wszystkich miast Lewobrzeżnej Ukrainy pod władzę wojewodów moskiewskich. Moskwa zabroniła Ukrainie sprzedawać swoje towary do innych krajów, poza Moskowszczyzną. Ale na swojej granicy nałożyła na ukraińskie towary wysokie cło. Rozczłonkowanie Rusi-Ukrainy w wyniku podstępnej zdrady Moskwy, która zawarła separatystyczną ugodę andruszowską z Polską i podzieliła Ruś wzdłuż Dniepru: Kijów, ziemie Wojska Zaporoskiego i Lewobrzeżna Ukraina przechodzą do Moskowii, a Prawobrzeżna – do Polski. 1672 r. — Pozbawienie hetmaństwa i zesłanie na Sybir D. Mnohohrisznego z całą rodziną i kilkoma współuczestnikami. Aresztowanie atamana koszowego Wojska Zaporoskiego I. Sirki. Aresztowanego wysłano do Moskwy, a potem — do Tobolska na Sybir. 1677 r. — rozkaz patriarchy Joachima, by wyrywać z ukraińskich ksiąg karty, „niezgodne z moskiewskimi”. 1685 r. — Skasowanie autonomii cerkwi ukraińskiej i ustanowienie kontroli patriarchy moskiewskiego nie tylko nad religią, ale i oświatą oraz kulturą Ukrainy. 1687 r. — Artykuły kołomackie, na mocy których Moskwa zobowiązywała hetmana do dbania o zwiększenie liczby małżeństw między Rosjanami a Ukraińcami. 1689 r. — Zabroniono Ławrze Kijowskiej drukować księgi bez pozwolenia patriarchy: „Pierwsza cenzura Rosji została wprowadzona specjalnie dla wydań druku małoruskiego”. 1690 r. — Sobór Moskiewski przeklął i skazał na zniszczenie dzieła pisarzy ukraińskich XVII w. („Kijowskie nowe księgi” Piotra Mohyły, K. Stawrowieckiego, P. Halatowskiego, Ł. Baranowicza, A. Radziwiłłowskiego i innych). 1693 r. — Zakaz patriarchy Adriana przywożenia ukraińskich książek do Moskwy. List patriarchy moskiewskiego do Ławry Pieczerskiej w Kijowie o zakazie jakichkolwiek książek w języku ukraińskim. 1703—1720 гг. — Dziesiątki tysięcy ukraińskich chłopów i kozaków zostały siłą zagnane do budowy Petersburga, 25 tysięcy zginęło od chorób na tamtejszych bagnach. 1704 r. — Stłumienie przez wysłane przez Moskowię wojska antypolskiego powstania Semena Palija na Prawobrzeżnej Rusi-Ukrainie, która znajdowała się pod okupacją Polski. 1708 r. — Reforma administracyjna w Rosji. Na terytorium Ukrainy utworzono dwie gubernie — kijowską i azowską. Masowe niszczenie ukraińskich wsi i miast przez Moskowitów jeszcze przed przejściem hetmana I. Mazepy na stronę szwedzkiego króla Karola XII. Zdobycie i zniszczenie stolicy Hetmanatu, miasta Baturyn, przez wojska moskiewskie, które wycięły
13. Masowe represje i deportacje ludności na terytorium Zachodniej Ukrainy, operacja „Wisła” — 1944 początek—lata 50. 14. Ideologiczny dyktat i represje wobec elity naukowej i kulturalnej doby późnego stalinizmu 1946—1953. Ukraiński historyk Stanisław Kulczycki ocenia straty demograficzne Ukrainy w pierwszej połowie XX wieku na około 15 mln osób. Uwagę wielu zwiedzających wystawę przyciągają autobiograficzne płótna zasłużonego mistrza twórczości ludowej Borysa Kurlikowa, który był więziony w latach 1939—1947: „Krok w lewo, krok w prawo”, „Budowniczy świetlanej przyszłości”, „Marzenia”, „Niewolnicza praca przy wyrębie lasu”, „Zrehabilitowany i jego mienie”. Obok osobiste rzeczy obozowe Jewhena Swerstiuka, Wasyla Owsijenki i Olesia Szewczenki. Rozdział „Represje lat 1950—1960” opowiada o losach Łewka Łukjanenki, Mychajła Soroki, Hennadija Polowego (Mohyły), Kateryny Zaryckiej, Stefanii Petrasz, Darii Husiak, Hałyny Dydyk, Jurija-Bohdana Szuchewycza i innych. „Represje lat 70.” — o Mykole Horbalu, Wałeriju Marczenku, Zinowiju Antoniuku, Iwanie Switłycznym, Mustafie Dżemilewie, Alli Horskiej, Nadii Switłycznej. „Represje lat 1970—1980” — o Ihorze Kałynciu, Jarosławie Łesiwie, Iwanie Sokulskim, Petrze Rubanie, Ołeksie Tychym, Juriju Łytwynie, Olesiu Szewczence. W rozdziale „Karna psychiatria” mowa o Czerniachowskiej i Leningradzkiej specjalnych szpitalach psychiatrycznych. Z rozdziału „Rosja teraz” można dowiedzieć się, jak rosyjska władza brutalnie rozpędza nieautoryzowane wiece, o zabójstwie Borysa Niemcowa, losie piosenkarza Andrija Makarewicza, procesie byłej dyrektorki Biblioteki Literatury Ukraińskiej w Moskwie Natalii Szariny. Stoisko „Ich tam niet” ujawnia dowody rosyjskiej obecności w Donbasie, przykłady odmowy księży Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego odprawiania nabożeństw żałobnych za poległych ukraińskich żołnierzy, próbki fałszywych wiadomości rosyjskiej telewizji. Tutaj również lista ukraińskich obywateli-więźniów politycznych, których bezprawnie przetrzymuje się w Federacji Rosyjskiej i okupowanym przez Rosję Krymie. Wśród zaprezentowanych wydawnictw: „Czekistowskie dossier okupowanej Ukrainy” w trzech tomach, „Kronika Ukraińskiej Powstańczej Armii”, „Czarna księga Ukrainy”, „Ukraińska Grupa Helsińska 1978—1982. Dokumenty i materiały”, antologia poezji „Zza krat”. Ekspozycję kończą dziecięce rysunki z Awdijiwki i Marjinki. Wystawę dopełniają wiersze Ołeksandra Olesia, Jewhena Płużnyka, Iryny Senyk, Iwana Switłycznego, Mykoły Samijłenki, Wasyla Stusa i innych ukraińskich poetów. Wystawa pod takim tytułem działa w Muzeum Szistdesiatnyctwa. Poświęcono ją 80. rocznicy Wielkiego Terroru. W ekspozycji zaprezentowano obrazy i rysunki artystów-więźniów politycznych B. Kurlikowa, J. Macijewskiej, W. Kutkina, H. Polowego, H. Herczaka, a także fotografie, dokumenty i rzeczy pamiątkowe ze zbiorów muzealnych.
Tłumaczenie maszynowe
Małżeństwo Maria i Stepan Chamarowie jest dobrze znane nie tylko w ich ojczyźnie, ale także we Lwowie. To aktywni proświcianie, u których po przejściu na emeryturę rozpoczęło się niezwykle ciekawe, płodne życie.
Ihor CZERNETCKYJ, sołtys wsi Werbiw, proświcianin; Jarosława PAWLIW, proświcianka
Stepan Chamar z zawodu jest inżynierem, ukończył Lwowski Instytut Leśno-Techniczny. Ale w duszy jest pedagogiem, potrafi pracować z ludźmi. Jego życiowa mądrość, autorytet, zrozumienie problemów społecznych, dążenie do ciągłego wychowywania młodego pokolenia swojego państwa pomaga mu jednoczyć wokół siebie ludzi o podobnych poglądach, znajdować wsparcie. Swego czasu był współorganizatorem stworzenia dla młodych chłopców artystycznej szkoły zawodowej w Niżankowicach na Lwowszczyźnie, gdzie był zastępcą dyrektora. Do dziś uczniowie — meblarze, stolarze, rzeźbiarze z wdzięcznością wspominają swojego mentora Stepana Dmytrowycza, bo zdobyty fach i dziś daje im możliwość pracować, być użytecznymi dla ludzi, dla Ukrainy. Za plecami ma jeszcze 4 lata pracy jako główny technolog w fabryce „Kijankosztajnhof” i 40 lat w lwowskim kombinacie meblowym, gdzie od 1989 roku kierował podstawową komórką Towarzystwa Języka Ukraińskiego, a następnie „Proświty”. Tego wytrwałego, nienagannego pracownika, działacza społecznego i dziś tam pamiętają.
Ile setek lat minęło od czasu pierwszej pisemnej wzmianki (1448 r.) o wsi Werbiw na Brzeżańszczyźnie (Tarnopolszczyzna), gdzie urodził się Stepan, ale nikt nie napisał jej historii. A strony jej są ciekawe, smutne, tragiczne. Nazbierało się wiele wspomnień ludzi, fotografii z rodzinnej wsi i chutoru Staryj Werbiw — zakątka, gdzie się urodził i skąd zaczął się Werbiw. A ile czasu musiał poświęcić na poszukiwania materiałów w archiwach. Często odwiedzał miejsca we wsi związane z pewnymi wydarzeniami jej historii. Przejmował się do głębi duszy przeszłością, przeżywał wydarzenia teraźniejszości, analizował, przelewał na papier myśli, wrażenia. Tak z inżyniera narodził się krajoznawca, historyk wsi. I to nie fach, a wielkie powołanie, poświęcenie. „Młodzież musi znać naszą historię, aby nie tylko kontynuować, ale i pomnażać jej chwalebne strony” — twierdzi Stepan Dmytrowycz. Dziesięć lat żmudnej pracy — i światło dzienne ujrzała książka „Zarys historyczny wsi Werbiw” (Lwów, 1998) na 550-lecie pisemnej wzmianki (1448—1998). Jej prezentacja zamieniła się w wielkie święto. Książka rozeszła się błyskawicznie i trzeba było przygotowywać dodatkowy nakład, a dziś jest ona rarytasem. Niedawno ujrzała światło dzienne jego druga książka „Hajiwki, wiosnianki, korowody oraz pieśni marszowe na Wielkanoc we wsi Werbiw”. Obecnie pracuje nad historią własnego rodu.
Stepana Chamara radośnie witają we wsi, jest mile widzianym gościem w każdym domu. Dba on także o swój stary rodzinny dom na chutorze Staryj Werbiw. Dom jego — świetlica z wyszywanymi ręcznikami na obrazach — nigdy nie zamyka się na klucz. Tam może odpocząć podróżny; tam odbywają się nabożeństwa z księdzem dla tych, którzy nie mogą uczęszczać do cerkwi w centrum wsi, dokąd trzeba iść około 2 kilometrów; tam młodzież chutoru przygotowuje jasełka na święta Bożego Narodzenia. Wychodźcy ze wsi, którzy mieszkają we Lwowie, wybrali Stepana przewodniczącym werbiwskiej społeczności we Lwowie. Oni zawsze pomagają wsi w ważnych sprawach — i fizycznie, i materialnie. Zawsze ramię w ramię ze swoim liderem. Wszyscy, którzy znają tego niespokojnego, energicznego człowieka, mówią: „On za życia postawił sobie pomnik”. Nie, nie z kamienia czy granitu, a swoimi zasługami, inicjatywami i wcielaniem ich w życie.
Pomnik — popiersie Stepana Bandery we wsi Werbiw. Organizator budowy S. Chamar
On jest inicjatorem i organizatorem budowy w centrum wsi wspaniałego pomnika „Bojownikom o wolność Ukrainy”, na którym wyryto 138 imion bojowników-bohaterów, pomnika nieznanych 18 strzelców siczowych na miejscu 2 brzozowych krzyży (niedaleko Werbiwa i Brzeżan znajduje się owiana sławą i skropiona krwią strzelców siczowych z okresu I wojny światowej góra Łysonia). Proświcianin Stepan jest organizatorem budowy w Werbiwie na placu Niepodległości, gdzie odbywają się ważne wydarzenia, pomnika-popiersia Bohatera Ukrainy Stepana Bandery — pierwszego w rejonie brzeżańskim i trzeciego w obwodzie tarnopolskim. Nieobojętny na historię narodu, S. Chamar zadbał, aby nie osunęła się Wielka Mogiła na cmentarzu, aby została obłożona płytami, aby na maszcie zawsze był nowy niebiesko-żółty sztandar, aby były wyryte nazwiska bohaterów-współmieszkańców i pseudonim nieznanego „Borysa”. Dzięki inicjatywie Stepana wykonano i poświęcono 3 tablice pamiątkowe we wsi (przygotowują 4.) i jedną w Brzeżanach. W Brzeżanach na fasadzie miejskiego Ratusza tablica pamiątkowa poświęcona jest małoletniemu członkowi OUN, wychodźcy z Werbiwa Hryhorijowi Biłousowi, którego powieszono przy Ratuszu wiosną 1945 roku. Na centralnej ścianie cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej w Werbiwie — wszystkim księżom, którzy służyli w parafii, a w szczególności księdzu-dziekanowi Wasylowi Kusznirze, urodzonemu na Lwowszczyźnie, proboszczowi wsi Werbiw, budowniczemu cerkwi, organizatorowi i przewodniczącemu miejscowej „Proświty”, czytelni, Towarzystwa Trzeźwości i „Dobry Gospodarz”, członkowi zarządu powiatowego Masłosojuzu. Za wsparciem Stepana prochy głównego proświcianina Werbiwa końca XIX — pierwszej połowy XX wieku księdza-dziekana Wasyla Kusznira, który zmarł od komunistyczno-bolszewickiego terroru, z honorami przeniesiono z cmentarza na dziedziniec cerkiewny. Na bocznej ścianie Domu Ludowego od drogi, również dzięki Stepanowi, na tablicy pamiątkowej uwieczniono nazwiska ludzi, którzy, poruszając się na kolanach, rozbijali tłuczeń, i dzięki których ciężkiej pracy we wsi jest asfaltowa droga. On własnoręcznie wyrył ich nazwiska. Do głębi duszy nasz współmieszkaniec przejął się losem urodzonej w Werbiwie, lwowskiej studentki medycyny, młodej patriotki, referentki Ukraińskiego Czerwonego Krzyża Iryny Babuniak (pseudonim „Nina”), która, ratując bojowników, koło wsi Bilcze-Złote okręgu czortkowskiego (obecnie rejon borszczowski na Tarnopolszczyźnie) w maju 1945 roku wpadła w zasadzkę enkawudzistów, którzy bestialsko zamordowali ją na polu bitwy (30 bagnetami przebili jej głowę, co zostało odkryte podczas jej ekshumacji razem z przyjaciółką „Łesią”). Nawiasem mówiąc, Iryna jest siostrą Jarosława Babuniaka — założyciela i długoletniego dyrygenta słynnego reprezentacyjnego chóru „Homin” Związku Ukraińców w Wielkiej Brytanii, honorowego członka WUT „Proświta” (1999 r.). Rycerską nagrodę Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej — Brązowy Krzyż Zasługi, którym odznaczona została w 1945 roku Iryna („Nina”), niedawno powierzono odebrać od lwowskiej społeczności werbiwian właśnie S. Chamarowi dla miejscowego muzeum. Lecz nie uspokoił się...
Pomnik bojownikom o wolność Ukrainy we wsi Byszki. Współorganizator budowy Maria Chamar. Projektant Ołeh Chamar
Tłumaczenie maszynowe
N. HOŁOD, dyrektor Muzeum Krajoznawczego w Brzeżanach, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, działaczka Proświty; J. PAWLIW, członek Tarnopolskiego Obwodowego Oddziału Towarzystwa „Ukraina-Świat” oraz Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. Małżeństwo działaczy Proświty, Stepan i Maria Chamarowie, to jak jedno ciało, ludzie jednego ducha – „swój swego zawsze znajdzie”, żartując, wspomina młodość Stepan. Wychowany w rodzinie o tradycjach narodowych, nie mógł nie zauważyć i nie pokochać tej miłej, uśmiechniętej brunetki z długim warkoczem, w wyszywanej koszuli. Tym właśnie Maria Holasz wyróżniała się wśród studentek Lwowskiego Uniwersytetu Państwowego im. I. J. Franki. Pani Maria wspomina, jak stała na dworcu autobusowym we Lwowie w rozpaczy – autobus był przepełniony, a ona koniecznie musiała jechać do domu, do wsi Byszki w rejonie kozowskim. Kierowca zamknął już przednie drzwi. Nagle z okna autobusu nieznajomy jeszcze wtedy chłopak zakomenderował: „Szybciej do tylnych drzwi!”. Drzwi lekko się uchyliły, chłopak wyciągnął do dziewczyny ręce i niemal wciągnął ją do środka. Pasażerów było tak wielu, że nie było gdzie szpilki wcisnąć. Tak właśnie jechali w ścisku, czując bicie swoich serc... Po raz drugi Stepan i Maria spotkali się na wieczorku na uniwersytecie. Maria śpiewała w chórze i zespołach. Od tamtej pory trwa ich wspólna droga. Po ukończeniu wydziału mechaniczno-matematycznego uniwersytetu dziewczyna pracowała jako nauczycielka matematyki, początkowo w szkołach obwodu lwowskiego, a później we Lwowie. Niełatwo było małżeństwu w czasach radzieckich. Ojciec Stepana odbywał karę za poglądy nacjonalistyczne. Ukraińscy patrioci nie byli potrzebni ani władzy polskiej, ani faszystowskiej, ani bolszewickiej. Ojca Marii, Iwana Holasza, reżim bolszewicki zamordował w tarnopolskim więzieniu. (Nazwisko Holasz jest znane w historii walki narodowowyzwoleńczej lat 40.–60.). Mając „plamy” w życiorysach rodzin, ani Stepanowi, ani Marii nie świeciła kariera, choć byli dobrymi specjalistami. Oboje jednak żyli nadzieją i wierzyli, że tak nie będzie zawsze. Kiedy powiało wiatrem zmian, wstąpili do Towarzystwa Języka Ukraińskiego, a z czasem zostali członkami odrodzonej „Proświty”. Pani Maria Chamar angażowała uczniów w odrodzenie ukraińskich tradycji: zorganizowała w szkole kółko, uczyła wyszywać krzyżykiem, ściegiem „nyz”, robić mereżkę, dobierać wzory na bluzki, serwetki, ręczniki. Zwyczajom i tradycjom poświęcała różne wydarzenia. Jako pierwsza we Lwowie, w szkole średniej nr 70, zorganizowała klasę-muzeum ukraińskiego ręcznika, która stała się centrum propagowania wiedzy o Ukrainie. Tutaj poznawano znaczenie ręcznika w losach Ukrainy. Tutaj organizowała wystawy. Przez lata niepodległości zebrała niemało ręczników z różnych obwodów Ukrainy, z których każdy ma ciekawą historię. Oprócz tego pani Maria wyszyła różnymi technikami wiele ręczników i koszul. Oryginalne wzory zadziwiają i cieszą oko. Prezentację jej kolekcji pamiętają w Muzeum Honczara oraz w Muzeum Literackim w Kijowie, w Brzeżanach, Tarnopolu, w Werbowie i Byszkach. A także wystawy na prośbę ŚFUKO (Światowej Federacji Ukraińskich Organizacji Kobiecych) w Kijowie w dniach jubileuszowego 50. zjazdu Światowego Kongresu Ukraińców oraz w Politechnice Lwowskiej w dniach odbywającego się tam X Światowego Kongresu Ukraińców (ŚKU). W Muzeum Krajoznawczym w Brzeżanach działa wystawa „Skarby narodu” (96 ręczników z różnych obwodów Ukrainy) – hojny dar z kolekcji mistrzyni Marii Iwaniwny Holasz-Chamar. Małżeństwo Chamarów własnymi siłami wybudowało dom we Lwowie, teraz mieszkają tu jeszcze dwaj synowie-działacze Proświty, Ołeh i Ihor, wraz z rodzinami. Ta zżyta rodzina żyje w zgodzie, miłości i łasce Bożej. Wigilie, obiady wielkanocne, jubileusze ledwo mieszczą wszystkich przy wielkim stole, zmajstrowanym przez gospodarza domu. Cała rodzina jest w wyszywankach mamy, babci Marii. Synowe i wnuczka też wprawnie wyszywają, bo jest od kogo brać przykład. W jubileuszowe daty Chamarów jest tu szczególnie tłoczno: byli uczniowie, koledzy i działacze Proświty kochają, szanują i poważają to małżeństwo. Maria i Stepan Chamarowie stworzyli domowe muzeum. To dwa pokoje w przyziemiu. Pokój Marii to pełne szafy wzdłuż ściany różnego stroju narodowego: koszule, bluzki, zapaski, spódnice, kamizelki, gorsety, żupany, kożuchy, płachty, horbotki. Na ścianach wiszą ręczniki. I te wszystkie rzeczy nie są tam przypadkowo. Przemawia przez nie cała Ukraina, jej regiony i krainy. Każdy cudowny przedmiot to osobna historia. A opiekunka wszystkich tych skarbów jest również aktywnym członkiem Narodowego Związku Mistrzów Sztuki Ludowej Ukrainy, Ogólnoukraińskiej Ligi Kobiet Ukraińskich oraz, podobnie jak mąż, „Proświty” dzielnicy halickiej we Lwowie i towarzystwa „Tarnopolszczyzna”. Pokój-muzeum Stepana jest bogaty w wyroby z drewna (gospodarz jest inżynierem-technologiem przemysłu leśnego i drzewnego): starodawny bambetel, półeczki, szafki, rzeźbione przedmioty – prezenty oraz własnoręcznie wykonane w różnych technikach – oczy się rozbiegają. Jest tu i kołowrotek nożny, i snop lnu w kącie. Są też ciekawe obrazy z tytułami ukraińskich pieśni: „Noc księżycowa”, „Łódź kołysze się na wodzie”, „Kozak odjeżdża”, „Nad szopką gwiazda jasna zaświeciła” i inne. A jaka piękna jest kolekcja dzbanów, kumanów i innych wyrobów ceramicznych! I każdy z nich ma swoją historię. A do tego albumy, fotografie. A w nich – życie działaczy Proświty, ciekawe i wielowymiarowe. Maria i Stepan są jak igła i nitka: gdzie igła, tam i nitka. Są wszędzie razem. Bo oboje są aktywnymi działaczami Proświty, pochodzącymi z Tarnopolszczyzny. Każde z nich kocha swój kraj i Ukrainę, przeżywa jej losy. Pani Maria jest inicjatorką i współorganizatorką utworzenia w rodzinnej wsi Byszki w rejonie kozowskim Muzeum Walki Narodowowyzwoleńczej OUN-UPA im. Jakiwa Busoła. 8 października 2017 roku Byszki były centrum obchodów w skali obwodowej 75-lecia Ukraińskiej Powstańczej Armii. Wszak w latach 1943–45 właśnie Byszki były stolicą walczącej UPA. W domu, w którym zorganizowano muzeum, znajdował się sztab UPA. Przebywali tu wybitni działacze Centralnego Prowodu. W dniach obchodów jubileuszu część uroczystości odbywała się przy pomniku „Bojownikom o wolność Ukrainy”, którego architektem jest syn Ołeh, a współorganizatorką budowy – pani Maria. Jako członkini towarzystwa „Tarnopolszczyzna” i lwowskiej organizacji towarzystwa „Poszuk” (Poszukiwanie), Maria Iwaniwna nie ustępuje mężowi w swoich inicjatywach i sprawach społecznych. Dzięki jej inicjatywie i talentowi organizacyjnemu na cmentarzu powstał pomnik nieznanych żołnierzy OUN-UPA – kwiatu narodu. Projektantem pomnika również był syn Chamarów. Pani Maria jest inicjatorką i organizatorką budowy kapliczki Matki Bożej przy pomniku. Podczas obchodów 75-lecia UPA we wsi Byszki pani Marii powierzono odebranie dla muzeum rycerskiego odznaczenia Teodozji („Darki”) Pidhajnej – żony obwodowego prowidnyka OUN Tarnopolszczyzny Juliana Hulaka („Tokarza”). „Darka” była członkinią referatury kobiecej.
Stepan Chamar wraz z działaczami Proświty ze Lwowa podczas składania kwiatów u podnóża pomnika Szewczenki w Kaniowie. Podczas podróży szlakami kozackimi okręgowego kierownictwa OUN w latach 1941—1943, pracownik sztabu okręgu wojskowego „Łysonia” (1944—1947). Mieszkała w domu pani Marii w 1942 roku z synkiem Arkadijem, którego prochy spoczywają w ziemi byszkowskiej. Sama zaś dzielna „Darka”, urodzona we wsi Wielka Berezowica, zginęła we wsi Haje Szewczenkowskie w kryjówce wraz z przyjaciółką Stefanią Tkacz. Obecnie wzniesiono tam marmurowy znak pamięci). Krzyż pamiątkowy „Huliakowi Arkadijowi — synowi UPA 1944—1945” we wsi Byszki zainicjowała Maria Chamar, która pomagała opiekować się chłopcem. Poszukiwania krajoznawcze dotyczące losów bohaterów UPA, którzy przebywali we wsi Byszki, oraz tych, których znała, stały się podstawą jej książki „W Byszkach na skraju lasu”, w której pani Maria przelała na papier to, co bolało, co leżało na sercu. To opowieść o dzielnej walce wojowników i wojowniczek UPA, cierpieniach, deportacjach, których doświadczyły rodziny bojowników o wolność Ukrainy. A ponadto pani Maria jest autorką i redaktorką wspaniałego albumu „Moje hafty dla ciebie, droga Ukraino”, w którym znajdują się zarówno ręczniki tematyczne, jak i ukraińska odzież narodowa, skarby z rodzinnej skrzyni oraz dzieła własnych rąk. 27 stycznia 2018 roku Pan podarował pani Marii Chamar 80 lat! A ona jest młoda duchem, bogata w plany i marzenia, z młodzieńczym zapałem, dobrym spojrzeniem oczu, przyjaznym i szczerym uśmiechem. Z takimi osobami jak pani Maria wszystko wokół staje się jaśniejsze. Na miłości do ojczyzny, na takich entuzjastach i patriotach, jak małżeństwo działaczy Proświty Maria i Stepan Chamarowie, trzyma się świat. Małżeństwo Chamarów (Maria i Stepan) w świetlicy-muzeum pana Stepana w oczekiwaniu na gości. S. Chamar — drugi od prawej, przewodniczący delegacji werbowskiej we wsi Poruczyn w miejscu śmierci pierwszego przywódcy młodzieży Werbowa Mykoły Semczyszyna (S. Chamar jest inicjatorem uporządkowania i ustawienia na grobie dębowego krzyża). Podczas poświęcenia pomnika nieznanym żołnierzom UPA we wsi Byszki. Inicjatorka Maria Chamar (pierwsza od prawej). Pierwszy od lewej — projektant, syn Ołeh, trzeci — Stepan Chamar. 2012 r. Na wystawie 90 wyszywanych ręczników z całej Ukrainy. W Muzeum Krajoznawczym w Brzeżanach, 2009 r.
Tłumaczenie maszynowe
Autentyczny duch kultury i sztuki niezapomnianych przodków zapłonął watrą huculskiego misterium w książęcym Lwowie. Na Prospekcie Swobody, przy pomniku Tarasa Szewczenki, który wznosi się z brązową stelą „Fala Narodowego Odrodzenia”, odbył się Dzień kultury huculskiej we Lwowie. Wasyl NAHIRNIAK, przewodniczący Wierhowińskiego Oddziału Rejonowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, zasłużony dziennikarz Ukrainy. Zdjęcia Marii MAKIVNYCZUK oraz Wasyla MANULIAKA. Zadziwiający huculski świat kultury, artystycznej autentyki przywiozły zespoły twórcze ze stolicy Huculszczyzny — Wierhowiny. Teatralizowane autentyczne święto-festiwal kultury huculskiej otworzył kapłan Lwowskiej Eparchii Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego ojciec Ołeksij modlitwą za poległych bohaterów w walce z moskiewskimi okupantami w Donbasie oraz pobłogosławił całą galicyjską wspólnotę i gości regionu na tym świątecznym wydarzeniu. Z powitalnymi słowami do lwowian i gości sławnej galicyjskiej stolicy zwrócili się przewodniczący Lwowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Ołeh Synutka, Ihor Pasiczniak, przewodniczący Wierhowińskiej Rady Rejonowej Iwan Szkindiuk, przewodniczący Lwowskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego „Huculszczyzna” Wasyl Korżuk. Mówcy wzywali, by zawsze pamiętać o naszych Bohaterach, którzy utwierdzali państwowość Ukrainy oraz bronią jej Wolności i Niepodległości w Donbasie. O tych ludziach, pisarzach, twórczej inteligencji, artystach, którzy jednoczyli się na Huculszczyźnie, w Kryworówni, Żabiu, których kultura inspirowała do zachowania duchowych skarbów ukraińskiego narodu. Twórcze zespoły ludowe, a to ponad 150 uczestników, przez pięć godzin z rzędu demonstrowały na scenie unikalną autentyczną sztukę Wierhowińszczyzny — huculską muzykę, śpiew, żywiołowy taniec ludowy, huculskie wesele, sztukę teatralną, pokaz autentycznego huculskiego ubioru oraz wiele innych wyrazistych, oryginalnych talentów. Nacieszyć się czarami huculskiego widowiska i poczuć prawdziwego ducha Huculszczyzny mogło ponad 50 tysięcy widzów. Po obu stronach sceny w pawilonach wystawowych działała świąteczna wystawa-sprzedaż wyrobów sztuki dekoracyjno-użytkowej, haftu, tkactwa, kuśnierstwa, wyrobu biżuterii z koralików, pisankarstwa oraz innych rodzajów sztuki ludowej Huculszczyzny. Ludowi twórcy, a przybyło ich do Lwowa ponad dwudziestu, dzielili się sekretami dawnych huculskich rzemiosł, demonstrowali warsztaty z wytwarzania huculskiej odzieży, wyrobów sztuki dekoracyjno-użytkowej, ubierania huculskiej księżniczki. Wierhowińcy zaproponowali lwowianom i gościom miasta wycieczki weekendowe po malowniczym huculskim kraju i zapraszali na turystyczne wyprawy po Karpatach – na Howerlę, Pip Iwan, Pysany Kamień, Brebenieskuł, Rebra, Szpyci, Dzembronię, Dowbuszankę. — Zobaczyliście feerię artystycznej autentyki Wierhowińszczyzny i niezwykłej urody barwne huculskie widowiska — powiedział w wywiadzie dla korespondentów przewodniczący Wierhowińskiej Rady Rejonowej Iwan Szkindiuk, który jest bezpośrednim organizatorem święta. — Lwowianie i goście regionu poczuli prawdziwego ducha Huculszczyzny, który przekazywany jest poprzez kolędę, muzykę, śpiew, żywiołowy taniec, huculski ubiór. W tym kolorycie Huculi żyją, komunikują się z górami i otaczającym światem. Kulturę huculską trzeba zachować, zainspirować autentyką całą Ukrainę i przekazać ją potomnym. Ludowy amatorski zespół choreograficzny „Zapalni hucuły” z malowniczej wsi Wipcze, kierownik — Wasyl Iluk. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO
Księgowość 279-41-46
Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001
E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua
Nakład ogólny w lutym — 12 800
Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety.
Wydrukowano w spółce z o.o. „Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninych, 3.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc na 1 miesiąc 14 hrywien 56 kopiejek na pół roku na pół roku 80 hrywien 90 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialny: Iryna Szewczuk
Dział pracy proświtiańskiej: Olha Żmudowska
Dział kultury: Eduard Owczarenko
Dział korekty: Tetiana Szczerbak, Iryna Stelmach
Skład komputerowy: Iryna Szewczuk, Wołodymyr Żyhun
Redaktor internetowy: 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za rzetelność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji obowiązkowe jest powołanie się na „Słowo Proświty”. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe