Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Dziennik Szewczenki ma 160 lat

Слово Просвіти, №08 за 2018 рік

Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki 10 lutego. Otrzymałem list od koszowego atamana J. Kucharenki z 7 sierpnia. Wędrował on z Jekaterynodaru przez umocnienia Nowopietrowskie i Orenburg i dopiero dzisiaj dotarł do celu. Ale mimo wszystko lepiej późno niż wcale. Kucharenko nie wiedział o mojej rezydencji. A ja nie wiedziałem, jak wytłumaczyć sobie jego milczenie. A teraz wszystko się wyjaśniło. I. A. Uskow z umocnień Nowopietrowskich pisze, że u nich wszystko w porządku. Nie zazdroszczę waszego dobrobytu. W. N. Pożogiew pisze z Włodzimierza, że na dniach widział się w Moskwie z M. S. Szczepkinem i że czytał mu on na pamięć jakąś moją „Pustkę”. Zupełnie nie pamiętam tego utworu. A słyszę o nim już nie po raz pierwszy. Otrzymałem list od koszowego atamana J. Kucharenki... Kucharenko Jakow Gierasimowicz (1799—1862) — ukraiński pisarz, etnograf, historyk, działacz wojskowy, generał major. Służbę wojskową rozpoczął w wieku piętnastu lat, a w wieku trzydziestu pięciu dowodził pułkiem. W latach 1852—1856 był atamanem nakazowym Czarnomorskiego Wojska Kozackiego. Szewczenko zwracał się do niego: „Ojcze atamanie koszowy!”. Znany jako autor sztuki „Czarnomorski byt na Kubaniu” (1836), którą Szewczenko oceniał pozytywnie i sam zaniósł do komitetu cenzury. W liście do J. G. Kucharenki z umocnień Nowopietrowskich w kwietniu 1854 r., opowiadając o pobycie w Moskwie wiosną 1845 r., Taras Hryhorowycz pisał między innymi: „Siedzę sobie i liczę lata, i doliczyłem się roku, w którym po raz pierwszy się spotkaliśmy. Zgadnij, czy wiele ich naliczyłem... Chyba będzie czternaście, jeśli nie kłamię...”. Uważano, że Szewczenko poznał atamana w 1840 r. w Petersburgu, ale autorzy artykułu o J. G. Kucharence w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” W. Mowczaniuk i W. Chumaczenko twierdzą, że jego „znajomość z Szewczenką miała miejsce w okresie między 7 a 25 stycznia 1841 r.”. Czyli w czasie cytowanego wyżej listu Szewczenki rzeczywiście mijał czternasty rok od ich pierwszego spotkania. Na znak szczerej przyjaźni poeta przesłał w kwietniu 1857 r. J. G. Kucharence swój autoportret, którego reprodukcję zamieszczamy według fotografii (miejsce przechowywania oryginału nieznane). Szewczenko zadedykował również J. G. Kucharence poemat „Moskalowa studnia”, przesłał mu w czerwcu 1857 r. autograf utworu, a także autografy poematu „Mnich” oraz wiersza „Sad wiśniowy koło chaty...”, a w listopadzie 1858 r. — egzemplarz akwaforty „Przypowieść o robotnikach w winnicy” (z autografem). O stosunku poety do J. G. Kucharenki pięknie powiedział akademik A. M. Łoboda w komentarzach do „jefremowskiego” wydania Dziennika w 1927 r.: „Dla Szewczenki był on drogi swoją bezpośredniością, szczerością, wrażliwością, pozbawionymi jakiegokolwiek mentorstwa, na wzór, na przykład, Kulisza; wtedy, gdy inni tak czy inaczej oceniali Szewczenkę, Kucharenko po prostu wierzył w niego, i to, jako wsparcie moralne, szczególnie w ciężkich czasach zwątpienia, nabierało wielkiej wagi dla poety” (Pełny zbiór dzieł Tarasa Szewczenki. T. 4. Zapiski dzienne (Dziennik). Kijów: Państwowe Wydawnictwo Ukrainy, 1927. — S. 245). Rzeczywiście, w Dzienniku Taras Hryhorowycz zanotował 1 lipca 1857 r.: „Cenię jego opinię jako człowieka czującego, szlachetnego i jako opinię niepodrobionego, swojskiego rodaka mojego”. Ciekawe, że w liście z 18 grudnia 1856 r. J. G. Kucharenko opowiadał poecie, jak w lipcu 1856 r. oficjalnie wziął udział w koronacji Aleksandra II: „Ja, bracie Tarasie Hryhorowyczu, dostąpiłem zaszczytu bycia na świętej koronacji naszego Ojca Cara... Łaska Ojca Cara dla wszystkich poddanych, wszystkim przebaczenie!”. „Wszechprzebaczająca łaska”, jak wiadomo, nie dotknęła poety, ale chcę podkreślić co innego, a mianowicie: wiernopoddaność carskiego generała J. G. Kucharenki nie odepchnęła carskiego zesłańca Szewczenki — był on mądrym człowiekiem. Jak słusznie zauważają wspomniani W. Mowczaniuk i W. Chumaczenko, jego stanowiska służbowe nie były podstawą do tego, aby poeta zwątpił w ukraiński patriotyzm przyjaciela: „Szewczenko w osobie Kucharenki zobaczył nie tylko potomka zaporoskich kozaków, świadomego ich historycznej roli i wagi, ale i człowieka nieobojętnego na współczesne problemy bytu Ukrainy”. Wiadomo, że wspomniany list J. G. Kucharenki, otrzymany przez Szewczenkę 7 kwietnia 1857 r., stał się znaczącym wsparciem moralnym dla poety: „Zrobiłeś mi święto, przyjacielu mój jedyny! Takie święto, takie wielkie święto! że ja go i na tamtym świecie nie zapomnę”. Ten list stymulował pracę Szewczenki nad poematem „Moskalowa studnia”, w rezultacie powstała jego nowa redakcja. Jesienią 1862 r. J. G. Kucharenko ranny trafił do niewoli u górali, gdzie zmarł. Jak reagował na to nieszczęście Szewczenko, wiadomo z jego poematu „Kaukaz”. Przecież właśnie na Kaukazie zginął jego przyjaciel oficer, malarz-amator i pisarz J. P. de Balmen: „Nie za Ukrainę, / A za jej kata przyszło przelać / Krew dobrą, nie czarną”. Tylko w pierwszym przypadku katem był Mikołaj I, a w drugim — Aleksander II. ...i dopiero dzisiaj dotarł do celu. Chodziło o list J. G. Kucharenki z 7 sierpnia 1857 r., który był w drodze do Szewczenki pół roku. W sumie można to zrozumieć, gdyż 2 sierpnia 1857 r. były zesłaniec opuścił umocnienia Nowopietrowskie, 7 sierpnia był w Astrachaniu itd., a list mimo wszystko go znalazł. Szewczenko z jakiegoś powodu nie wspomniał, że ten list przesłał mu komendant umocnień Nowopietrowskich I. O. Uskow (ten otrzymał go od Ch. M. Jeleniewa — nadzorcy szpitala wojskowego w Astrachaniu; sam Szewczenko 5 czerwca 1857 r. podał J. G. Kucharence adres Ch. M. Jeleniewa jako najwygodniejszy do korespondencji). Inna sprawa, jak wyjaśnić współczesną wielomiesięczną podróż z Kijowa do Moskwy przesyłki pocztowej, duchowo związanej z Szewczenką. Otóż wiem na pewno, że wybitny Ukrainiec, akademik, dyrektor Instytutu Literatury NAN Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki M. G. Żułynski wysłał w grudniu 2016 r. własną książkę „Moja druga wojna światowa” oraz świąteczną kartkę noworoczną wielkiemu moskiewskiemu Ukraińcowi, patriocie, światowej sławy szewczenkoznawcy, laureatowi Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki J. J. Barabaszowi. Ten otrzymał przesyłkę w... sierpniu 2017 r., czyli po ośmiu miesiącach! Zatem pocztowy rekord czasów Szewczenki został przekonująco pobity. Ale w każdym razie list lepiej otrzymać później niż nigdy... ...lepiej późno niż wcale. Przysłowie ludowe. ...nie wiedział o mojej rezydencji. U W. I. Dala „Rezydencja — miejsce pobytu władcy, rządu”. I dopiero we współczesnym słowniku języka ukraińskiego spotykamy również żartobliwo-ironiczną interpretację: „Miejsce stałego zamieszkania lub pobytu kogoś”. Właśnie w takim znaczeniu użył tego słowa Szewczenko. A ja nie wiedziałem, jak wytłumaczyć sobie jego milczenie. Już następnego dnia po rozpoczęciu prowadzenia Dziennika, czyli 13 czerwca 1857 r., Szewczenko pytał sam siebie: „Czy nie zamierza ojciec koszowy Kucharenko napisać do mnie? To by dopiero uszczęśliwił mnie stary czarnomorski kozak. Znakomite zjawisko wśród ludzi ten prawdziwie szlachetny człowiek”. Ponieważ listu od J. H. Kucharenki nie było, Szewczenko zanotował w Dzienniku 10 sierpnia 1857 r.: „Do Kucharenki napiszę jutro. Oczekuję od niego odpowiedzi... Nie wiem, co znaczy jego milczenie?”. 13—15 sierpnia napisał list z Astrachania, w którym prosił: „...Napisz tylko, czy żyjesz, czyś zdrowy i czy otrzymałeś moją „Moskalową krynicę”?... Nie zapominaj o mnie, druhu mój jedyny”. Od tego czasu Taras Hryhorowycz martwił się i dziwił, powiedzmy, 17 października 1857 r. zapisał w Dzienniku: „Co znaczy, że Kucharenko do mnie nie pisze? Czyżby nie otrzymał mojego listu i mojej „Moskalowej krynicy”? Byłoby to strasznie przykre”. I. A. Uskow... pisze... Chodziło o list I. O. Uskowa z 7 stycznia 1858 r. Nie zazdroszczę waszej pomyślności. Między innymi I. O. Uskow we wspomnianym liście napisał tylko tyle: „Żona moja i dzieci są zdrowe, dzięki Bogu, i kłaniają się Wam”. Dlatego reakcja poety wydaje się przesadzona, nawet dziwna, zapewne nie chciał on teraz nawet słuchać, że w Twierdzy Nowopietrowskiej można w ogóle żyć „pomyślnie”. W. N. Pogożew pisze... Pogożew Wasyl Mykołajowycz (1802—1859) — inżynier-major w resorcie dróg komunikacji. Znawca i miłośnik literatury, muzyki i teatru. Szewczenko poznał go w Petersburgu na początku lat 40. XIX w. Córki W. M. Pogożewa, Wiera i Natalia (ur. 1833 i 1834 r.), były znane w Petersburgu jako utalentowane pianistki, a wieczory z ich udziałem cieszyły się powodzeniem. W. M. Pogożew wymienił Szewczenkę wśród tych, którzy zachęcali go do dalszego rozwijania talentu dziewcząt, dbania o ich edukację. Przez W. M. Pogożewa Szewczenko przekazał do Moskwy recenzję z benefisu K. B. Piunowej, która została wydrukowana w „Dodatkach” do gazety „Moskowskije wiedomosti” 11 lutego 1858 r. Chodziło o list W. M. Pogożewa z 5 lutego 1858 r. ...on mu czytał na pamięć jakąś moją „Pustkę”. We wspomnianym liście W. M. Pogożew zawiadamiał poetę, że przejazdem w Moskwie spotkał się z artystą: „...Szanowny i zasłużony starzec-artysta sam przyjechał do mnie i uradował mnie oraz całą moją rodzinę swoją dobrą uwagą, przyjemną znajomością i nadzwyczaj przyjemnym czytaniem jednej nowej bajki i twojej „Pustki”. Zdaje się, że tak nazywał. Stary, z ciepłem wiecznie młodej duszy i niepostarzałego serca, ze szczególnym wzruszeniem przeczytał tę „Pustkę”. On się rozpłakał i my wszyscy rozpłakaliśmy się...”. W tych łzach ucieleśniła się nie tyle sentymentalność i emocjonalność sędziwego Mistrza (płakali przecież wszyscy, którzy go słyszeli), co szczera i głęboka miłość do przyjaciela i jego genialnej poezji. Prawnuczka artysty T. L. Szczepkina-Kupernik pisała: „Łatwo płakał, ale jego łzy nigdy nie były pustą sentymentalnością: jeśli Szczepkin nad kimś płakał — oznaczało to, że zamierza otrzeć łzy temu, nad kim płacze”. Ostatnie wersy listu W. M. Pogożewa świadczą o jego szczerych, przyjacielskich uczuciach do Szewczenki: „...Do zobaczenia, nie mówię żegnaj, dlatego że z kimś, kogo kocham, rozstaję się — do zobaczenia”. W każdym razie, sądząc po wszystkim, więcej się nie spotkali. W. M. Pogożew zmarł w 1859 r. Zupełnie nie pamiętam tej rzeczy. To nietrudno wyjaśnić, wszak tytuł „Pustka” nie jest Szewczenki. Najprawdopodobniej to właśnie M. S. Szczepkin tak nazwał ten utwór, zważywszy na to, że jest w nim obraz chaty-pustki. Może wróci nadzieja Z tą wodą Uzdrowicielską i życiodajną, Drobną łzą — Może wróci zza świata Do pustki zimować, Choć wewnątrz wybieli Spaloną chatę. I wygrzeje, i nagrzeje, I światło zapali... Jednak, jak zawsze, obrazy Szewczenki zaczerpnięte są z języka ludowego. Ciekawe, że 22 stycznia 1858 r. poeta przepisał do Dziennika końcówkę drwiącej pieśni ludowej o ziemianinie z Czernihowszczyzny M. D. Biłozerskim, który „obdarł swoich chłopów”: A u naszego Biłozera Czerwona chustka, Oj niejedna we wsi chata Została pustka. W liście do J. H. Kucharenki z 22 kwietnia 1857 r. Szewczenko, wspominając o M. S. Szczepkinie, pisał: „Jaką on tam tobie „Pustkę” czytał? Ja, kiepski ze mnie ojciec, zapomniałem swoje rodzone dziecko”. Chodziło o wiersz Szewczenki „Zaczaruj mi, wołchwie...” (13 grudnia 1844 r.), wydrukowany bez tytułu w czasopiśmie „Panteon” w 1856 r. (Szczegółowo zob.: Pyłypczuk R. J. Nieznane za życia publikacje wiersza Szewczenki „Zaczaruj mi, wołchwie” // Radianśke literaturoznaństwo. 1977. nr 5. s. 36—43.) Pod tytułem „Pustka” (bez podania nazwiska autora) został on wydrukowany także w gazecie „Russkij inwalid” w 1857 r. (Szczegółowo zob.: Popow P. M. Jeszcze jedna za życia publikacja utworu T. H. Szewczenki // Żowteń, 1957. — nr 8. — s. 112—115.) Pamiętajmy, że w lutym 1844 r. Szewczenko poznał w Moskwie M. S. Szczepkina, a jesienią 1844 r. odbyły się występy gościnne Mistrza w Petersburgu, gdzie się spotykali. Już pierwsze wersy wiersza zawierały w sobie niesamowitą energię szacunku, miłości, choć do dziś brzmią zagadkowo: Zaczaruj mi, wołchwie, Druhu siwowłosy, Ty już serce zapieczętowałeś, A ja jeszcze się boję. Oto jaki wyrazisty starosłowiański obraz wywołał w wyobraźni poety artysta — Kontynuujemy projekt poświęcony 160. rocznicy prowadzenia Dziennika Szewczenki. Rozpocząwszy go w czerwcu 1857 r., Taras Hryhorowycz prowadził zapisy przez styczeń—maj 1858 r., a w lipcu podarował Dziennik M. M. Łazarewskiemu. W tym numerze gazety historyk-szewczenkoznawca Wołodymyr Melnyczenko komentuje zapis poety z 10 lutego 1858 r., w którym mowa jest m.in. o przyjacielskich stosunkach Szewczenki z J. H. Kucharenką oraz o wierszu „Zaczaruj mi, wołchwie...” („Pustka”), skierowanym do M. S. Szczepkina.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn