Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Mistrzowski portret epoki Szewczenki

Слово Просвіти, №08 за 2018 рік

M. S. Szczepkina, i Szewczenko dobrze o tym wiedział. Moim zdaniem, Taras Hryhorowycz z czasem zrozumiał, że dedykacja „Czyhrynie, Czyhrynie…” dla M. S. Szczepkina, a i dla kogokolwiek w ogóle, zawęża szerokość poetyckiego rozwinięcia programowego utworu, więc ją usunął. „Czyhrynie, Czyhrynie…” to samopoświęcenie Szewczenki – poświęcenie się Ukrainie, które było w mocy tylko jemu jednemu. Szewczenko nie zamierzał spierać się z M. S. Szczepkinem na podobne tematy, a po prostu szczerze zadedykował przyjacielowi nowy wiersz, wyrzucony z głębi serca: wystarczyło to, że M. S. Szczepkinowi całkowicie ufał i bezgranicznie go szanował. Naiwnie jest myśleć, że Szewczenko choć przez chwilę zwątpił w swoją prawdę, w swój ból o Ukrainę, ponieważ rzekomo „zimne argumenty Szczepkina musiały chwilowo ulec duchowej władzy »wolchwa – przyjaciela siwowłosego«” (M. M. Moczulski). Jednak „Pustka” rzeczywiście odzwierciedla duchowe i uczuciowe relacje poety z artystą. Autorka artykułu o poezji „Zaczaruj mnie, wolchwie…” w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” N. P. Czamata podkreśla, że rozpatrywana przez nas antyteza budowana jest na obrazie serca – centralnym tematycznym obrazie wiersza: „Swoje obolałe cierpieniami Ojczyzny, nieskończonym ludzkim żalem serce upodabnia do pogorzeliska-pustki…”. Nazywając M. S. Szczepkina bratem, Szewczenko zwracał się do niego z historycznie ważną radą-pytaniem: Stańże bratem, choć oszukaj. Powiedz, co robić: Czy modlić się, czy smucić, Czy ciemię rozbić?! Wszakże, jak pisze I. M. Dziuba, wybór został już dokonany: jeśli już „ciemię rozbić”, to o cesarsko-samodzierżawny mur nieprawdy i ucisku. A właśnie jego pytania do „przyjaciela siwowłosego” (czy może do samego siebie? – w tym niepowtarzalność, osobliwość pytań Szewczenki) mają jedynie ukazać złożoność, a zarazem nieuchronność wyboru. (Zob. także Tarachan-Bereza Z. P. „Zaczaruj mnie, wolchwie…” Taras Szewczenko i Mychajło Szczepkin. Kijów: Mystectwo, 2012). Ciekawe, że także pod koniec 1858 r. M. O. Maksymowycz w liście do Szewczenki również nazywał ten wiersz „Pustką”. Znajomy poetów, rosyjski historyk i folklorysta O. M. Afanasjew wspominał: „Z jakim serdecznym uczuciem czytał on (M. S. Szczepkin. – W. M.) tę »Pustkę«!”. Swoją drogą, O. M. Afanasjew świadczył również o tym, że „ten piękny wiersz… lubił powtarzać w swoich rozmowach do samego końca”. Rzeczywiście, istnieją dane, że M. S. Szczepkin szczególnie często i natchnienie czytał „Pustkę” po śmierci poety. Gazety donosiły, jak artysta 30 września 1861 r. występował na wieczorze literackim na Uniwersytecie Moskiewskim: „Wiersz Szewczenki »Pustka«… został przeczytany przez niego nie tylko z natchnieniem, ale nawet z zapałem, zwłaszcza ostatnie wersy, w których poeta miał nadzieję, że słońce prawdy może choć przez sen zaświeci”. Może jeszcze raz pomodlę się, Z dziatkami zapłaczę. Może jeszcze raz słońce prawdy Choć przez sen zobaczę... Znany prawnik i działacz społeczny A. F. Koni, który spotkał M. S. Szczepkina pod koniec 1861 r., wspominał: „Zalewając się łzami, czytał on po małorusku przy mnie nie raz ulubiony wiersz »Pustka« i podyktował go mnie”. W opowieści służącego Mistrza O. Ałmazowa o ostatnich dniach Mychajła Semenowicza, który już wiele zapominał i od czasu do czasu wpadał w półpamięć, zwraca uwagę przejmujący moment: „I szeptali nieustannie wiele”. Co szeptał umierający Szczepkin? Może to były poezje Szewczenki, które tak kochał? Całkiem prawdopodobne. A słyszę o niej już nie po raz pierwszy. Rzeczywiście, jeszcze pod koniec 1856 r. J. H. Kucharenko powiadomił Szewczenkę: „W Moskwie M. S. Szczepkin przeczytał mi na pamięć »Pustkę«, ja od razu odgadłem: to, mówię, Taras pisał. M. S. Szczepkin zdziwił się, że zgadłem. Czyż to dziw poznać mowę Tarasową, znając Tarasa dobrze? M. S. Szczepkin, na prośbę, spisał i przekazał mi twoją, bracie, »Pustkę«”. Jakich sławnych przyjaciół miał Szewczenko! Oksana SZAŁAK Badania Nadiji Naumowej „Osobowości na portretach Tarasa Szewczenki” (Chmielnicki, 2016) należą do tych naukowo rzetelnych prac szewczenkoznawczych, które nie tylko opierają się na sprawdzonych faktach i datach, bazują na analizie rękopisów utworów Szewczenki, apelują do dociekań poprzedników — monografia poświadcza głębokie zrozumienie malarstwa portretowego i ogólnie twórczości Tarasa Szewczenki w kontekście jego epoki. O Szewczence-artyście napisano z tą ciepłotą, tą miłością, która jest właściwa uczonym, którzy całe życie złożyli na ołtarzu szewczenkoznawstwa. Wieloletnia pracownica, naukowiec Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki, dyrektor literacko-pamięciowego domu-muzeum Tarasa Szewczenki „Chata na Priorce”, prowadząca program radiowy „Żywa dusza poety święta”, Nadija Naumowa — to znawca nie tylko najmniej znanych szczegółów życia i twórczości Szewczenki, ale także subtelny interpretator jego słowa, mistrz odczytywania jego spuścizny malarskiej. Badaczka podsumowała to, co wiadomo o czasie, geografii, trudnych warunkach powstawania portretów, przeanalizowała ich stylistykę. Wymieniwszy osobowości z ponad 150 portretów artysty, doszła do wniosku, że Szewczenko „przeważnie jednak malował tych, którzy byli mu sympatyczni, których kochał i szanował” (s. 5). Usystematyzowawszy i umownie podzieliwszy wizerunki portretowe według okresów, autorka starannie i głęboko przeanalizowała ich cechy. Słownie odtworzywszy niemal każdy portret, sięgnęła do historii jego powstania i badań, wysunęła własne hipotezy dotyczące portretów nieznanych osób i dotąd nieodnalezionych prac Szewczenki. W szczególności w sprawie ołówkowego rysunku z napisem „To mój ojciec” i nieodnalezionego wizerunku wspomnianego w autobiografii ziomka-chłopa Iwana Neczyporenki N. Naumowa ostrożnie zauważyła, skłaniając przyszłych badaczy-szewczenkoznawców do poszukiwań: „Czy to nie on (Neczyporenko — O. Sz.) pozował do rysunku „To mój ojciec”, co jest bardzo prawdopodobne, wszak mogło być tak, że jeden z jego wizerunków przypominał Tarasowi ojca…” (s. 13). Takich subtelnych aluzji, zachęt do dalszej pracy w dziedzinie szewczenkoznawstwa monografia zawiera niemało. Te uwagi, jak i włączenie wspomnień współczesnych, cytowanie dziennika, listów, poezji i prozy Szewczenki — są bezcenne, bo właśnie tak autorka tworzy doskonały portret Szewczenki i jego epoki, tych sławnych i zwykłych, znanych i dotąd nieznanych — wszystkich, których uwiecznił swoim pędzlem. Badaczka spróbowała nie tylko nakreślić galerię sportretowanych przez Szewczenkę osobowości, ale objąć ich postacie, wpisane w „powłokę swojego czasu”: „Różni pod względem pozycji społecznej, wyglądu, charakteru, sposobu życia, ci ludzie, których kiedyś namalował artysta, są czymś bliscy sobie. I ta bliskość, być może, określa się tą sympatią, która panowała w relacjach między modelem a autorem…”. Udany portret — to zawsze opowieść o życiu sportretowanego, pochodzeniu, zawodzie, ale przede wszystkim jest to odtworzenie życia jego duszy. A jeszcze, jak twierdził swego czasu Oscar Wilde: „Każdy portret, namalowany z miłością, — to, w istocie, portret samego artysty, a nie tego, kto mu pozował”. Taki właśnie jest portret Hanny Zakrewskiej, datowany na grudzień 1843 roku, a właściwie, parzyste portrety olejne małżeństwa Zakrewskich. Włączając do analizy wersy listu Tarasa Szewczenki do Wiktora Zakrewskiego (z 10. XI. 1843), poezji z dedykacją „H. Z.”, autorka niezwykle delikatnie (w przeciwieństwie do tych pseudobadaczy, którzy ingerują w życie osobiste geniuszy bezceremonialnie i brutalnie, traktując wszystko na własną modłę) podała historię powstania portretów i skomentowała wszystko, co jest z nimi związane: „Wiadomo, że ukraiński poeta nie lubił wypowiadać się na tematy intymne ani w prywatnych rozmowach z przyjaciółmi, ani w utworach, wspominał o swoich zauroczeniach aluzjami, nie wymieniając imion. Ale poezja, napisana na zesłaniu, która zaczyna się słowami: „Nie ma gorzej, jak w niewoli o wolności wspominać…”, adresowana jest do konkretnej kobiety, której imię jest ukryte za kryptonimem „H. Z.”, co łatwo odgadnąć — Hanna Zakrewska” (s. 47). Szczególną ciepłotą naznaczone są portrety z okresu zesłania, gdzie Szewczence zabroniono pisać i malować, ale on ignorował zakaz, przeważnie malując bliskich przyjaciół i znajomych. Tak pojawia się malarski rysunek sepią „Wśród towarzyszy”, gdzie rozpoznawalni są i sam Szewczenko, i jego polscy przyjaciele-zesłańcy Ludwik Turno i Bronisław Zaleski. Badaczka twierdzi: sepia — jedna z najlepszych, stworzonych w trudnych warunkach polowych ekspedycji, wyposażonej do poszukiwań węgla kamiennego w górach Karatau. „Ale czy Szewczenko malował to wszystko dla fabuły i detali? On chciał uwiecznić w ten sposób swoich przyjaciół i tę chwilę krótkiego odpoczynku po kolejnym przejściu…” (s. 83). Analizując portrety, N. Naumowa zaznacza, gdzie są przechowywane, do kogo należały, na jakich wystawach je eksponowano. Taką skrupulatność, dokładność wykazuje autorka w stosunku do napisów i autografów na pracach, do najmniejszych detali i kresek, które mogą rzucić światło na historię powstania czy atrybucję. Badaczka zauważa szczegóły, które łączą prace Szewczenki, określając jego styl, manierę pisania, wskazuje na ulubione detale i lejtmotywy. Na przykład, o portrecie męża i żony Jacobi zaznacza: „Portret wykonany w listopadzie, ale przedstawiono letni krajobraz. Podobne drzewo widzimy w kompozycji „Dwie dziewczyny” i „Starzec na cmentarzu”, artysta po prostu podstawia je…” (s. 114). Opowiadając historię powstania portretu znanego aktora-tragika Iry Aldridge’a, autorka opiera się na wspomnieniach córki Fiodora Tołstoja Katarzyny (po mężu Junge), liście Szewczenki do aktora Michaiła Szczepkina (z 6. XII. 1858), a także opublikowanych wrażeniach francuskiego poety Théophile’a Gautiera „Podróż do Rosji” (1893). Zestawiając daty, N. Naumowa zauważa zbieżność, która wzrusza czytelnika, zmusza do zastanowienia się nad dziwnymi zwrotami losu: „W sierpniu 1861 roku Aldridge przyjechał na występy do Kijowa i grał w teatrze miejskim, studenci Uniwersytetu Kijowskiego czekali na niego po spektaklu i nieśli na rękach do hotelu „Europa”, gdzie mieszkał, i byli to ci sami studenci, którzy witali w maju tego samego roku trumnę Szewczenki na Moście Łańcuchowym” (s. 132). Monografia „Osobowości na portretach Szewczenki” zawiera gruntowny aparat naukowy: spis wykorzystanej literatury, wykaz ilustracji i skrótów, indeks nazwisk, streszczenie w języku angielskim. Ilustracje — analizowane portrety, wydrukowane na wysokiej jakości papierze kredowym, uzupełniają badania, dają możliwość głębszego zrozumienia przeczytanego. Rozprawa Nadiji Naumowej — to ważny wkład w badania nie tylko spuścizny artystycznej Szewczenki-artysty, to — mistrzowski portret epoki Szewczenki.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn