Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Ofiara «ruskiego miru». 16 lutego minęło 205 lat od urodzin S. S. Hułaka-Artemowskiego

Слово Просвіти, №08 за 2018 рік

Olha OSYPĘKO, główny pracownik naukowy muzeum S. S. Hułaka-Artemowskiego, m. Horodyszcze, obwód czerkaski. Ukraina obchodzi 205. rocznicę urodzin śpiewaka, aktora, założyciela narodowej muzyki klasycznej, autora pierwszej rodzimej opery „Zaporożec za Dunajem” Semena Stepanowycza Hułaka-Artemowskiego. Obchodzi bardziej niż skromnie, nie oddawszy należytego hołdu temu, kto rozbudzał świadomość narodową, uczył kochać Ojczyznę ponad wszystko. Ale dobrze już to, że nie zapomnieli, dobrze, że on z zapomnienia powraca do swojego narodu. Przecież do 1935 roku nawet dokładnej daty urodzenia koryfeusza ukraińskiej muzyki nie znano. Co więcej: miejsce jego wiecznego spoczynku aż do 1952 roku było nieznane. Dopiero gdy po wojnie w Moskwie wznowiono dekady ukraińskiej literatury i sztuki, przypomniano sobie także o Hułaku-Artemowskim. Artyści teatru muzycznego im. Stanisławskiego i Niemirowicza-Danczenki wraz z reżyserem Kamernickim, za wskazówką dozorcy cmentarza Wagańkowskiego Iwana Lepechy, wśród zarośli bzu odnaleźli skromny nagrobny kamień z napisem: „Siemion Stiepanowicz Artiemowskij-Hułak. Skonczałsia 6 apriela 1873 goda, 58 let”. Wtedy też na grobie artysty ustawiono czarną kolumnę z labradorytu z marmurową wazą na górze. Uściślę, że artysta odszedł w wieczność 5 (17) kwietnia 1873 roku w 61. roku życia w stanie głębokiej depresji, przez wszystkich zapomniany. Na ostatnim stwierdzeniu nikt nigdy nie akcentował uwagi. A zaczynała się jego kariera twórcza po prostu błyskotliwie! Po nauce za granicą z triumfem występuje na petersburskiej scenie, której oddał ponad dwie dekady. W tamtych czasach publiczność szła właśnie „na Artemowskiego”, by delektować się niepowtarzalnym, niezwykle szerokim pod względem zakresu głosem. Tak, dzisiaj usłyszeć go nie możemy, bo w czasach śpiewaka nagrań dźwiękowych jeszcze nie było, ale zaufajmy świadectwom współczesnych, którzy znali się na muzyce i byli nim po prostu zachwyceni. Oto stwierdzenie wielkiego Glinki: „Piękniejszego głosu niż u Artemowskiego nie zdarzyło mi się słyszeć”. „Baryton, którego jeszcze nie słyszeliśmy” — twierdzi poeta N. Kukolnik. Najwyższa, „generalska” pochwała generała Mollera: „Jaka to armata wczoraj ryczała?”. Wysoka ocena artystyczna redaktora „Literackiej Gazety” F. Koniego: „Artemowski ma bardzo przyjemny basso cantanto”. Ocena przyjaciela i rodaka Tarasa Szewczenki, który sam był nie lada śpiewakiem: „...A zwłaszcza jak Artemowski Rusłana śpiewa, to tak, że aż kark podrapiesz — doprawdy prawda! Dobry śpiewak, nic dodać”. W 1863 roku w Teatrze Operowym Maryjskim odbyło się wspaniałe przedstawienie „Zaporożec za Dunajem”. S. Artemowski błyskotliwie wykonał główną partię operową Karasia. Wtedy śpiewak i kompozytor przebywał na szczycie sławy, na samym Olimpie sceny artystycznej, w pełnym rozkwicie sił twórczych i energii. W tamtych czasach artysta teatrów cesarskich, który przepracował na scenie 20 lat, otrzymywał prawo do dożywotniej emerytury. S. Hułakowi-Artemowskiemu, jak i innym utalentowanym artystom, nadano prawo kontynuowania działalności scenicznej dwuletnią służbą wdzięczności. W ciągu tego czasu otrzymywał i emeryturę, i pensję. Tylko bardzo zasłużonym śpiewakom, szczególnie utalentowanym artystom pozwalano występować na scenie tak długo, jak chcieli. Więc kiedy naszemu rodakowi termin dwuletniej służby wdzięczności kończył się, mając niebywałą sławę sceniczną, zwrócił się do dyrekcji teatrów cesarskich z prośbą: „Po zakończeniu 20-letniej mojej służby w dyrekcji teatrów cesarskich, mam służbę wdzięczności, która kończy się w maju następnego 1864 roku, czując w sobie siły twórcze do pracy na scenie, mam zaszczyt pokornie prosić o danie mi możliwości kontynuowania służby na scenie teatrów cesarskich. Artysta Artemowski. 1863 roku, grudzień 8 dnia”. Artysta miał nadzieję, że pozwolą mu pełnić służbę wdzięczności dożywotnio, jak na przykład jego koledze Osipowi Pietrowowi. Ale prośby nie zaspokojono, artystę zwolniono z resortu dyrekcji teatralnej, a administracja rosyjskiej opery cesarskiej zerwała z nim kontrakt. Ostatni raz w Petersburgu Semen śpiewał na scenie Teatru Aleksandryjskiego 29 maja 1864 roku. Tego wieczoru szło trzynaste przedstawienie opery „Zaporożec za Dunajem”, w której wykonywał partię Karasia. Wielbiciele jego talentu przyszli pożegnać się z ulubionym artystą. Oto tutaj rozpoczyna się osobista tragedia Semena Hułaka-Artemowskiego. Niezwykle boleśnie jest mu pozostać w Petersburgu — bez sceny. Jeszcze wczoraj — burzliwy świat, teatr, oklaski, setki ludzi, wdzięczne „brawo!”, a dzisiaj — martwa cisza mieszkania, która dla artysty jest równoznaczna ze śmiercią. Jest zagubiony, przygnębiony, spustoszony. Jego energiczna natura niepowstrzymanie protestuje przeciwko bezczynności, wymuszonemu spokojowi... Nie może pojąć, zrozumieć, przyzwyczaić się. Dlatego nie godzi się: ucieka od niewysłowionego bólu duszy, ratuje się przeprowadzką do Moskwy, na ojczyznę żony Ołeksandry Iwaniwny Iwanowej. Była ona pianistką i harfistką, córką dekoratora teatrów moskiewskich i baletnicy, wraz z mężem brała udział w koncertach, jej portret często był obok jego na afiszach, ale do naszych dni się nie zachował. W Moskwie los jakby się uśmiechnął. Związki krewnych żony i głośna sława artysty pomogły powrócić na scenę. Ale w moskiewskim Teatrze Wielkim Artemowski zaśpiewał tylko jeden sezon... W grudniu 1865 roku w gazetach pojawiło się zawiadomienie: „Śpiewak Opery Moskiewskiej Artemowski zakończył służbę przy teatrach moskiewskich. Przepracował na scenie operowej prawie 25 lat”. I do dzisiaj oficjalną przyczyną dymisji uważa się utratę głosu. Podczas śpiewu dochodziło do ogromnego obciążenia strun głosowych, przecież mikrofonów nie było. Aksamitny głos Semena rzeczywiście dawał oznaki słabości. Z trudem brał wysokie nuty. Ale przecież na scenie były nie tylko główne role, nie obywało się też bez epizodycznych, drugoplanowych, gdzie śpiewało się całkiem niewiele, albo i nie śpiewało się wcale. S. Hułak-Artemowski miał ogromne doświadczenie sceniczne i tam, gdzie nie mógł oczarowywać głosem, oczarowywał artyzmem, przecież, do wszystkiego, był jeszcze niezwykle utalentowanym aktorem. Potwierdzają tę myśl wersy jego listu: „...czuję jeszcze w sobie siły twórcze do pracy na scenie...”. Jednym słowem, takimi samorodkami jak S. Hułak-Artemowski nie szafuje się. Bo dla prawdziwego talentu zawsze znajdzie się miejsce. Ale ci, którzy tak wysoko wynieśli go na Olimp Sławy, bezlitośnie go strącili. Jaka jest więc prawdziwa przyczyna dymisji Hułaka-Artemowskiego? I właśnie tutaj warto wspomnieć o związku czasów: przeszłego i teraźniejszego. W Imperium Rosyjskim, ówczesnym i dzisiejszym, różnią się tylko lata, a porządki są te same: nietolerancja wobec „ciała obcego”, wobec „inorodca”, który zaplątał się w „russkij mir”, lecz nie stał się jego częścią, bo nie chciał, co dla szowinisty-wielkorusa jest największym złem. Ówczesny system, wykorzystawszy wielki talent, w swoisty sposób zemścił się na nim za niechęć do stania się „ichnim”. Zaprawdę, Semen Hułak-Artemowski zawsze pamiętał o swoim sławnym kozackim pochodzeniu, doskonale znał historię Ukrainy, nie wypierał się na obczyźnie języka ojczystego. Tak, śpiewał po francusku, włosku, rosyjsku. Lecz w duszy zachował ojczysty. Współcześni świadczą, że nigdy nie pozbył się ukraińskiego akcentu, cechowały go czysto ukraiński humor, ostry rozum, dyplomatyczny spryt. Znamy jego wieloletnią przyjaźń ze znanymi ludźmi tamtych czasów (w szczególności z Tarasem Szewczenką), którzy mieli własne, odmienne od władzy zdanie na temat rozwoju społecznego, ówczesnych porządków itp. Czy więc Artemowski mógł być „ichni”, skoro przyjaźnił się z wrogiem?.. Dotarły do nas także jego wypowiedzi na zebraniach i w prasie, które bez wątpienia nie mogły podobać się carskiej władzy. Nawet te wypowiedziane w związku z projektem petersburskiego wodociągu w 1858 roku: „...Tylko tak biedna klasa petersburskiej ludności będzie miała możliwość korzystania z czystej, zdrowej wody”, odbierano jako dowód jego sympatii do zwykłych ludzi. Wreszcie, kompozytor napisał operę „Zaporożec za Dunajem”, która stała się ozdobą nie rosyjskiej, a ukraińskiej sztuki muzycznej. A tego już rosyjskie urzędnictwo teatralne mu nie wybaczyło. Szczery, naiwny, ufny jak dziecko, Semen zapewne tak i nie pojął, że nie stał się swojakiem dla obcych ludzi, którym darował swoją niezrównaną twórczość pieśniarską, w zamian pragnąc tylko jednego: pozostać samym sobą i synem. Grób S. Hułaka-Artemowskiego na Cmentarzu Wagańkowskim

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn