Strona · s. 3strona oryginału ↗
Język ojczysty pod opieką państwa: doświadczenie światowe
Слово Просвіти, №08 за 2018 рік
«Dobrała się Ukraina do samego skraju…» Iwan JUSZCZUK, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego
Język to nie tylko utylitarny środek komunikacji. Język jednoczy ludzi w naród i przez to pomnaża intelekt oraz potęgę całego narodu ogółem i każdego człowieka z osobna. Język narodowy to takie samo bezcenne bogactwo społeczeństwa, jak i jego gospodarka. Nieprzypadkowo przecież kolonizatorzy i okupanci nie tylko podporządkowują sobie gospodarkę tubylców, ale też niszczą ich naturalny język i kulturę. Dlatego rządy na całym świecie, jeśli są mądre i patriotyczne, dbają o kulturę i język swojego narodu. Po kulturze i języku poznaje się naród. Jeszcze w średniowieczu, w 1539 roku, francuski król Franciszek I wydał rozporządzenie, w którym zobowiązał swoich urzędników do nieuchronnego korzystania z pogardzanego wówczas języka francuskiego. Grupa francuskich pisarzy, zjednoczona w „Plejady”, propaguje nowy język literacki, rozszerza jego środki wyrazu. Państwo stwarza warunki dla badań językoznawczych, wspiera wydawnictwa francuskojęzyczne.
Zakończenie. Początek na str. 1
A w liście do J. M. Bodiańskiego w 1854 roku jego zamysł przetłumaczenia „Słowa” brzmi tak: „Widzisz, u mnie dawno już myśl poruszyła się, żeby przełożyć je, to słowo na nasz miły, na nasz drogi ukraiński język”. Czy wielu z naszych pierwszych osób Ukrainy mówiło tak czule o języku ukraińskim?! Zadziwia głębia rozumienia przez Szewczenkę aktualności potrzeb uczenia się, wiedzy i wyciągania wniosków z historycznych zwycięstw i porażek. W szczególności w liście do J. M. Bodiańskiego podkreśla: „…historię postarajcie się, bądźcie łaskawi, wy pisać… Tylko po naszemu — żeby rozumieli bezmyślni kacapy”. Szewczenko głęboko przejmował się edukacją ukraińskich dzieci. Wiadomo, że po zesłaniu, już ciężko chory, pisze, wydaje i rozsyła na własny koszt „Czytankę”, „Kobziarza”, a także zamierzył wydać całą serię podręczników do edukacji szkolnej. Niepokoiła go sytuacja, że „W szkole nas wszystkiego, zupełnie wszystkiego nauczą, oprócz rozumienia swojego miłego ojczystego słowa” (Powieść „Przechadzka…”, 1856, Twierdza Nowopietrowska). Minęło ponad 160 lat, a sytuacja z językiem ukraińskim pozostaje kryzysowa, i to na wszystkich poziomach edukacji i życia społecznego! A czy nie warto nam wziąć na sztandar kluczowe przesłanie Kobziarza: „Nasza myśl, nasza pieśń / Nie umrze, nie zginie… / Oto gdzie, ludzie, nasza sława, / Sława Ukrainy!”. Szewczenko doskonale rozumiał znaczenie edukacji i nauki w życiu narodu. Z goryczą karcił Ukraińców za ignorancję, za „nieuczone oko”, wzywał do osiągania szczytów nauki i swojej, i cudzej: „Gdybyście uczyli się tak, jak trzeba, to i mądrość byłaby swoja…”, „…i cudzego uczcie się, i swego nie porzucajcie…”. Jednak nauka, według naszego Geniusza, miała odbywać się w języku ojczystym. Oczywiście, wskrzesić Tarasa Szewczenkę i powierzyć mu stery Ukrainy — to ze sfery fantastyki. Jednak daleko nie ze sfery fantastyki jest przyswoić nam wszystkim, „na Ukrainie będącym”, testamenty-hasła mądrego Proroka Tarasa Szewczenki, żeby ostatecznie nie stracić swojej „sławnej Ukrainy” i nie konstatować, że żyjemy „na naszej — nie swojej ziemi”. Musimy napełnić się do rodzinnej Ukrainy taką bezinteresowną miłością, żeby śladem za Kobziarzem móc powiedzieć: „… Ale nieobojętnie mi, / Jak Ukrainę źli ludzie / Uśpią, przebiegli, i ognie / jej, okradzioną, zbudzą… / Och, nie obojętnie mi”. Właściwie, w tym sensie czynnej ofiarnej miłości do rodzinnej ziemi, do matczynego słowa musimy masowo stawać się szewczenkami z jego twardą godnością narodową i osobistą. Wtedy nie będziemy mieli zagrożenia, że naszą ojczystą, przez Boga nam daną Ukrainę, okradną, ogołocą źli wrogowie. Wtedy nie będziemy mieli upokarzającej potrzeby zwracania się do przyszłego Prezydenta Ukrainy z prośbą o zapewnienie funkcjonowania języka państwowego zgodnie z Konstytucją Ukrainy. Jego szewczenkowskie serce będzie kamertonem zatwierdzenia szacunku do języka ukraińskiego na Ukrainie i poza jej granicami. Sława Ukrainie! Sława Tarasowi Szewczence! Sława dzielnemu językowi ukraińskiemu!
Natalia HUMNICKA
Nowy etap umacniania języka narodowego we Francji wiąże się z francuską rewolucją burżuazyjną 1789 r. W tamtym czasie, jako skutek feudalnej pogardy dla prostego ludu, „jeszcze całe sześć milionów Francuzów (z 25 milionów) nie znało języka francuskiego i mniej więcej tyle samo nie mogło prowadzić spójnej rozmowy (do tej liczby wchodziło 4—5 milionów nie-Francuzów)” (Zob.: Doza A. Istorija francuzskogo jazyka. M.: Izd-wo inostr. lit., 1956. — S. 434), czyli połowa ludności Francji nie władała językiem swojego kraju. Ale do władzy doszła narodowa burżuazja, której nie był obojętny los narodu. Zatem dzięki konsekwentnej polityce językowej państwa, które zaangażowało do tej sprawy obowiązek wojskowy, edukację, wydawanie książek, gazet, czasopism wyłącznie w języku francuskim i zobowiązało urzędników do używania języka państwowego — język francuski w ciągu XIX w. umocnił się jako jedyny na całym terytorium państwa i we wszystkich sferach życia społecznego. Skutki — konsolidacja narodu oraz duchowy i gospodarczy wzrost Francji, jej wysokie osiągnięcia w nauce, kulturze i, w końcu, w gospodarce. I teraz, jak wiadomo, państwo francuskie nie jest obojętne na swój język: w ustawie o używaniu języka francuskiego, uchwalonej przez Zgromadzenie Narodowe i Senat Francji 4 sierpnia 1994 r., nie tylko ogłoszono, że „język francuski jako państwowy, zgodnie z Konstytucją, jest ważną częścią składową tożsamości i dziedzictwa narodowego Francji”, ale także ustanowiono surowe sankcje za ignorowanie go na terytorium państwa. Kiedy Włochy w 1861 r. uzyskały niepodległość, język włoski ledwo wegetował: z ponad 25 milionów ludności Włoch tylko 600 tysięcy (około 2,4%) władało językiem włoskim. Przy czym z tych 600 tysięcy zdecydowana większość — 400 tysięcy — była skupiona w Toskanii i tylko 70 tysięcy — w stolicy kraju Rzymie. „Włochy stworzono, teraz trzeba stworzyć Włochów”, — wyciąga wniosek jeden z przywódców walki narodowowyzwoleńczej. I na polecenie włoskiego rządu znany pisarz Alessandro Manzoni opracowuje program umacniania języka włoskiego wśród ludności Włoch. „Poza jednością administracji, sił zbrojnych i praw, jedność języka w największym stopniu przyczynia się do tego, by uczynić jedność narodu odczuwalną, trwałą i pożyteczną”, — pisał A. Manzoni (Zob.: Kasatkin A. A. Oczerki istorii italjanskogo jazyka XV—XX ww. L.: Izd-wo LGU, 1976). Do wcielenia w życie tego programu zostali zaangażowani nauczyciele, urzędnicy, prasa. I to dało możliwość skonsolidowania ludności Włoch w jedno dynamiczne społeczeństwo włoskie, które teraz odgrywa nie ostatnią rolę na świecie. Indonezja, w której jest ponad 300 języków, ponad 300 lat przebywała pod władzą Holandii. Metropolia, pragnąc uwiecznić swoje kolonialne panowanie, dokładała wszelkich starań, aby narzucić społeczeństwu indonezyjskiemu język holenderski. We wszystkich oficjalnych instytucjach panował język holenderski. Całe nauczanie w szkołach prowadzone było w języku holenderskim. „Holenderski stał się językiem, w którym myślałem”, — pisał pierwszy prezydent niepodległej Indonezji Sukarno. Tymczasem Indonezyjczycy, zrzucając kolonialne jarzmo, odrzucili także narzucony im, obcy ich mentalności język. W niepodległej wielojęzycznej Indonezji wszystkie przedmioty w szkole, począwszy od czwartej klasy, wykładają tylko w języku indonezyjskim. W wyższych uczelniach nauczanie prowadzone jest w języku indonezyjskim, czasami wykłady mogą być czytane także po angielsku (używanie holenderskiego jest zabronione). Wszystkie indonezyjskie filmy dubbingują tylko w języku indonezyjskim. W corocznych raportach prezydenta Indonezji o wykonaniu planów państwowych publikują dane nie tylko o stanie gospodarki, ale także o wydawaniu literatury w języku państwowym oraz o badaniach lingwistycznych. Żydzi odrodzenie utraconego prawie dwa tysiące lat temu własnego państwa ściśle powiązali z odrodzeniem swojego dawnego języka — hebrajskiego, — który znali już tylko rabini. Do nauki hebrajskiego stworzyli sieć kursów dziennych i wieczorowych, wydawali odpowiednią literaturę, specjalne gazety. Uczeniu się hebrajskiego sprzyjała także armia: młodzi ludzie, którzy nie zdążyli dobrze opanować hebrajskiego przed mobilizacją, przechodzili 180-godzinny kurs nauki języka podczas służby wojskowej, nie mówiąc już o placówkach przedszkolnych, edukacji szkolnej i pozaszkolnej, gdzie ściśle przestrzegają reżimu hebrajskojęzycznego (Zob.: Iwrit — jazyk wozrożdjennyj: Sbornik statjej. Ijerusalim: Biblioteka Alija, 1990). Dzisiaj w Izraelu prawdopodobnie nie ma takiego człowieka, który nie władałby hebrajskim, choć ten język jeszcze pół wieku temu był martwy. Wielonarodowe Indie dokładają znacznych starań, aby umocnić jeden, wspólny dla całego społeczeństwa indyjskiego język (przy jednoczesnym zachowaniu języków regionalnych). W ciągu dość krótkiego czasu w celu rozszerzenia używania języka hindi założono tutaj szereg organizacji państwowych, w szczególności: Radę ds. Terminologii Naukowej i Technicznej w Języku Hindi (1951 r.), Centralny Dyrektoriat ds. Języka Hindi (1960 r.),
Centralne Stowarzyszenie na rzecz Nauczania Hindi (1960 r.), Ogólnoindyjskie Stowarzyszenie na rzecz Upowszechniania Języka Hindi (1964 r.), Centralny Komitet ds. Języka Hindi pod przewodnictwem premiera (1967 r.), Centralne Biuro Tłumaczeń do tłumaczenia różnych rodzajów literatury na język hindi (1971 r.), specjalne ośrodki nauczania języka hindi dla urzędników państwowych (w 1975 roku w stanach niehindińskojęzycznych było ich 107, a w hindińskojęzycznych — 56). Ministerstwo Oświaty ustanowiło system podwyższonych stypendiów dla studentów ze stanów niehindińskojęzycznych, którzy uczą się hindi, itp. (Zob.: Gandhi K. L. Jazykowaja politika w sowriemiennoj Indii. Przeł. z ang. — M., 1982). I wszystkie te środki były i są skierowane na wzmocnienie indyjskiej państwowości i jedności państwowej prawdziwie wielonarodowego społeczeństwa. Aktywną politykę umacniania języka państwowego prowadzą Litwa, Łotwa, Estonia, które jednocześnie z Ukrainą stały się niepodległe. Tutaj nie tylko uchwalają odpowiednie ustawy, ale i kontrolują ich wykonanie: na Litwie prowadzi to Inspektorat Języka Państwowego, na Łotwie — Centrum Języka Państwowego. O skutkach świadczy choćby taka współczesna informacja użytkowa w Internecie: „Na Litwie na ulicach nie usłyszałam ani jednego słowa po rosyjsku. Szyldy, ogłoszenia, menu — wszystko po litewsku bez rosyjskiego dublowania”. Ale nawet tam, gdzie wspólny dla całego społeczeństwa język nie jest zagrożony i zajmuje silne pozycje, państwo nie zapomina dbać o język, słusznie upatrując w nim ważny czynnik swojego bezpieczeństwa i potęgi. Przywódcy Rosji, poczynając od Iwana III Wasiljewicza, który okrutnie rozprawił się z nowogrodzianami i ich językiem, a kończąc na moskiewskich sekretarzach generalnych, wszędzie na zajętych terytoriach intensywnie narzucali język rosyjski. I język rosyjski dobrze służył i teraz służy Federacji Rosyjskiej w zachowaniu i wzmocnieniu jej pozycji politycznych. Centralny rząd Federacji bezwzględnie ingeruje w politykę językową mniejszości narodowych. Tak, w 2002 roku Tatarom zabroniono przechodzić na alfabet łaciński (w spokrewnionym języku tureckim używają przecież grafiki łacińskiej). W tym celu uchwalono nawet ustawę, która zobowiązuje wszystkie narody Federacji Rosyjskiej do używania wyłącznie alfabetu cyrylickiego. W konstytucji Hiszpanii, gdzie również jest kilka rdzennych narodów ze swoimi językami, zapisano: „Z języków Hiszpanii kastylijski jest oficjalnym językiem państwowym. Hiszpanie są zobowiązani znać go i mają prawo korzystać z niego”. Państwo amerykańskie wymaga od wszystkich swoich obywateli, niezależnie od ich pochodzenia etnicznego, znajomości języka angielskiego — bez tego niemożliwe jest znalezienie pracy. Niemcy nie przyjmują do siebie swoich rodaków-repatriantów, jeśli nie władają oni językiem niemieckim. „Być może — pisze współczesny badacz — w żadnym z rozwiniętych krajów kapitalistycznych rząd nie poświęca kwestiom językowym tak wielkiej uwagi, jak w Japonii” (Alpatow W. M. Japonija: jazyk i obszczestwo. — M.: Nauka, 1988. — S. 95). Tutaj dla zapewnienia wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka japońskiego stworzono szereg instytucji państwowych, z których najważniejsze to Państwowy Instytut Języka Japońskiego, podległy ministerstwu oświaty, oraz Instytut Kultury Radiowej i Telewizyjnej, należący do państwowej kompanii radiowo-telewizyjnej. Są one obdarzone uprawnieniami ustawodawczymi w zakresie określania norm językowych w ramach swojej sfery, stale śledzą pojawianie się nowych słów i wydają ich rejestry. Sporządzono listy „istnienia językowego” typowego urzędnika, typowej gospodyni domowej itp. Kwestie praktyki językowej zajmują widoczne miejsce w japońskich środkach masowego przekazu, nie dziwią tu nawet seriale telewizyjne o tematyce lingwistycznej. „W ten sposób — konkluduje badacz — współczesna Japonia charakteryzuje się aktywną polityką językową. Główną rolę w jej prowadzeniu odgrywają organy państwowe”. Jak pokazuje pobieżny przegląd polityki językowej obcych rządów, język nie jest dla nich sprawą drugorzędną. Przecież, jak pisał Panas Myrnyj, „największym i najdroższym dobrem każdego narodu jest jego język”. Tymczasem na Ukrainie działa antyukraińska ustawa „O zasadach państwowej polityki językowej”. O jej zbrodniczym charakterze świadczy już nawet to, że w preambule do niej nazwano sfałszowane rosyjsko-ukraińskie tłumaczenie „Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych” (w rzeczywistości jest to „Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych”), ale ani półsłowem nie wspomniano o Orzeczeniu Sądu Konstytucyjnego Ukrainy nr 10-rp/99 z 14 grudnia 1999 roku „o oficjalnej wykładni postanowień artykułu 10 Konstytucji Ukrainy”. I nie tylko zignorowano sam dokument, ale i zbrodniczo zaprzeczono statusowi języka ukraińskiego jako państwowego — w każdym artykule tej ustawy po wzmiance o korzystaniu z języka państwowego następuje zaprzeczenie języka ukraińskiego jako jedynego państwowego: „lub innym językiem”, „lub językiem regionalnym, lub językiem mniejszości”, a czasami nawet bez kamuflażu: „lub językiem rosyjskim”. To zamiast języka ukraińskiego. Takie samo zbrodnicze zachowanie wykazują ci wysokiej rangi funkcjonariusze państwowi, którzy zablokowali decyzję Rady Najwyższej Ukrainy z 23 lutego 2014 roku o uchyleniu tej ustawy. Hańbiąca ustawa okupacyjna, choć od jej uchylenia minęły już cztery lata, do dziś bezlitośnie działa, niszcząc państwo ukraińskie. Takiej zniewagi wobec narodu nie ścierpieliby w żadnym innym cywilizowanym kraju, jeśli kierownictwo w nim jest rozsądne i patriotyczne.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
