Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

PAMIĘĆ NARODOWA CZY PODRĘCZNIK DO KRZYŻÓWEK?

Слово Просвіти, №09 за 2011 рік

Na pytania naszej gazety odpowiada historyk, autor książki „Klucz do historii Ukrainy” (2005), podręcznika dla studentów i nauczycieli szkół ogólnokształcących „Historia Ukrainy” (2010) Ołeksandr PALIJ. — Panie Aleksandrze, dlaczego do tej pory nie ma rezultatów w pisaniu podręcznika metodologicznego dla nauczycieli historii, który obiecał stworzyć Dmytro Tabacznyk? Czy nie dlatego, że nijak nie wychodzi pisanie jakiegoś „wspólnego” ukraińsko-rosyjskiego podręcznika do historii? — Przyczyny konfuzji w pisaniu „wspólnego podręcznika” wyjaśnił niedawno dyrektor rosyjskiego Instytutu Historii Powszechnej, akademik Aleksandr Czubarian. Według niego, do tej pory wszystkie próby stworzenia podręczników, w których historia byłaby przedstawiona kompromisowo, „z trzaskiem zawiodły”: „Napisać podręcznik jest niemożliwe — Polacy z Niemcami już od 20 lat próbują to zrobić”. Rzecz w tym, że historia jako nauka jest związana z wartościami i interesami wspólnot. Jest to powszechnie przyjęte wyobrażenie nauki historycznej, która rozumie obiektywną przynależność historyków do wspólnot i systemów wartości. Najbardziej naturalnie historię Ukrainy trzeba pisać z punktu widzenia narodu ukraińskiego. Spojrzenie na historię Ukrainy z Rosji będzie zupełnie inne. Na przykład dla Ukraińców, którzy znają swoją historię, moskiewski car Piotr I jest tyranem, sadystą, niszczycielem ludności cywilnej Baturyna, Lebedyna i dziesiątek innych miast i wsi Ukrainy, niszczycielem Siczy Zaporoskiej, podstępnym mordercą ukraińskiej starszyzny, ojcobójcą, niszczycielem Cerkwi. Dla Rosjan Piotr I jest, przeciwnie, carem, który przekształcił Moskowię w państwo o poważnym międzynarodowym znaczeniu w Europie, zwycięzcą Szwedów, tym, który wyrąbał okno na Europę, walczącym z archaicznymi zwyczajami. Najciekawsze jest to, że zarówno ukraiński, jak i rosyjski punkt widzenia są prawdziwe. I dla nauki historycznej, która wymaga dokładności faktów, ale dopuszcza swobodę interpretacji, jest to normalne. Tak samo na hetmana Iwana Mazepę rosyjska historiografia patrzy jak na człowieka, który zdradził swoje zobowiązania wobec cara. A ukraińska — jak na człowieka, który w decydującym momencie postawił swoją oddanie Ukrainie i jej narodowi ponad wszystko inne. — Czy można jakoś uzgodnić, pogodzić te punkty widzenia? — Pogodzić można tylko pod warunkiem, że Ukraińcy lub Rosjanie zrezygnują ze swojej tożsamości albo wspólnie przyjmą jakiś trzeci punkt widzenia. — Obecnie modnie jest patrzeć na historię z punktu widzenia wartości ogólnoludzkich, które niektórzy nazywają zachodnimi. — Samych Rosjan z reguły takie podejście nie zadowala. Przecież tak historycznie się złożyło, że ich państwo dość często występowało w roli tyrana, a wartości ogólnoludzkie tyranów nie rozpieszczają. Dlatego zwolenników tych wartości w Rosji często pogardliwie piętnuje się mianem „ogólnoludzi”. Jest to jeszcze jedną przyczyną niemożliwości nie tyle wspólnego, co nawet podobnego spojrzenia na historię. Znaczna część rosyjskiej elity zasadniczo nie może sobie wyobrazić, że inne narody mają prawo do własnych interesów i własnych bohaterów, którzy te interesy bronili. W takim układzie współrzędnych heroizm mierzy się nie zwycięstwem, a wyłącznie użytecznością dla Kremla, bez zgody którego bohaterów nie bywa. Dlatego, aby napisać wspólny podręcznik do historii z Rosją, należy zrezygnować z prawa Ukrainy do własnego punktu widzenia. Co oznacza zrezygnować z prawa Ukrainy do istnienia. — Ale jakaż władza państwowa otwarcie ogłosi rezygnację z państwowości… — Oczywiście, zrobić to bez skandalu się nie uda. Obecnej władzy trzeba będzie albo wystawiać się jako dinozaury z podręcznikiem historii WKP(b) za pazuchą, albo wstydliwie zwinąć przedsięwzięcie. Do tego ostatniego władza wyraźnie nie jest gotowa, dlatego poszła po cichu, wykreślając z podręczników dla dzieci niezwykle ważne dla Ukrainy wydarzenia: Kruty, Hołodomor, Mazepę, Baturyn i tym podobne. Wszystko to dzieje się pod oświadczeniami prezydenta, że „historię powinni pisać nie politycy, a historycy” oraz całkowicie przeciwnymi wyznaniami samego Tabacznyka, że on „sam osobiście będzie wyczytywał podręczniki”. — Zamiast naświetlania historii, odkrywania prawdy historycznej, znów wprowadza się „białe plamy”? — Wykluczenie z historii ważnych tematów to wypróbowana wiekami metoda fałszowania historii. Jak powiedział Aleksander Hercen: „rosyjski rząd, niczym odwrotna opatrzność, urządza na lepsze nie przyszłość, a przeszłość”. Natomiast w swoim dzienniku ukraiński reżyser filmowy Ołeksandr Dowżenko pisał: „Jedynym krajem na świecie, gdzie nie wykładano na uniwersytetach historii tego kraju, gdzie historia uważana była za coś zakazanego, wrogiego i kontrrewolucyjnego, jest Ukraina. Drugiego takiego kraju na kuli ziemskiej nie ma. …Nikt nie chciał uczyć się na wydziale historycznym. Posyłali w trybie przymusowym. Profesorów aresztowano niemal co roku, a studenci wiedzieli, co to jest historia, że historia to paszport na śmierć. Ale czymże jest historia? Historia jest wypadkową wszystkich sił duchowych i zdolności narodu”. Za czasów radzieckich z podręczników do historii Ukrainy nie można było zrozumieć niczego, co tak naprawdę działo się na Ukrainie, poza liczbą wyprodukowanych traktorów i datami zjazdów partyjnych. Co roku w USRR dziesiątki tysięcy absolwentów z dyplomem „Historia” nie miało najmniejszego pojęcia o historii ziemi, na której się uczyli. Historia ZSRR była mieszanką samouwielbienia z „białymi plamami”. To nie były podręczniki do historii, a podręczniki do ukrywania historii. Takimi próbują je uczynić i dzisiaj. Jednak istnieje broń silniejsza niż historyczne oszczerstwa — to prawda historyczna. A język prawdy jest prosty. — Czy to nie pierwszy raz, kiedy dyktują nam „naszą historię”? — Niektórzy obcokrajowcy bezceremonialnie przywłaszczyli sobie prawo do wskazywania Ukrainie, jak ma się odnosić do samej siebie. Kiedyś cesarz bizantyjski spróbował wskazać księciu Światosławowi, co dla księcia jest korzystne, a co nie, za co został przez niego wystawiony na otwartą drwinę. Wygląda na to, że jest to jedyny właściwy stosunek do takiej bezczelności. Nie trzeba mieć żadnych złudzeń co do celu usuwania treści z podręczników. Aby zniszczyć naród, w pierwszej kolejności zabijano jego pamięć. Jeden z liderów faszystowskich Niemiec, Goebbels, twierdził, że wystarczy pozbawić jedno pokolenie wiedzy o historii, a naród zamieni się w tłum, z którym można robić wszystko, co się chce. Wszystko to robi się dzisiaj po to, aby zwiększyć podatność Ukrainy na wpływy zewnętrzne, zmniejszyć gotowość obywateli do obrony swojego kraju i tym samym podważyć jej żywotność w perspektywie strategicznej. Celem jest przekształcenie Ukraińców w bezwolnych „chłopców do bicia” dla wszystkich, którym się chce. — Czy obecnie uciekają się do nowych metod zniekształcania historii? — Ponieważ otwarcie oświadczyć milionom ukraińskich dzieci i ich rodzicom, że ukraińską historię należy rozpatrywać z wież Kremla, nowa władza nie może, ucieka się do wymyślania „manewrów obejściowych”. W szczególności proponuje się wyrzucić z podręczników pojęcie „wspólnego interesu narodu” i zrównać w ocenie moralnej bohaterów walk wyzwoleńczych ze zdrajcami i odstępcami. W istocie oznacza to wybijanie gruntu spod nóg jakiejkolwiek historii. W świadomość Ukraińców wpaja się założenie, że można obejść się bez własnego państwa, a ustępstwa polityczne i gospodarcze na korzyść sąsiadów w imię czyichś merkantylnych interesów całkowicie wpisują się w „wielowymiarową prawdę”. — Coraz szerzej propaguje się tak zwane „antropologiczne” podejście do historii, czyli dążenie do postawienia w centrum procesów historycznych człowieka. — Ministerstwo Oświaty w swoich koncepcjach rzeczywiście przepycha to „antropologiczne” podejście do naświetlania historii. Oto na przykład jak pisze o nim jeden zbliżony do władzy historyk: „Moim zdaniem historia szkolna mogłaby być bardziej antropologiczna niż heroiczna. Wtedy stanie się jednakowo interesująca i w Ługańsku, i w Iwano-Frankiwsku, i w Odessie, i w Sumach. A póki co w krajowych podręcznikach zobaczycie ciągłą walkę Ukraińców o państwo i nic poza historią „państwowotwórstwa”. W rezultacie poza cyrkularzem wałujewskim i kozackimi zwycięstwami pod Chocimiem dzieci nie wiedzą ani kiedy przez ukraiński step przejechał pierwszy parowóz, ani kiedy na stole kijowian pojawił się cukier”. Czyli unikalne lekcje historii, za które naród zapłacił strumieniami krwi, próbują zastąpić informacją przydatną do rozwiązywania krzyżówek. Historia to znacznie więcej niż daty. Jak mówią Anglicy, strona historii jest warta podręcznika logiki. Historia nie pozwala zniknąć lekcjom, które bierze dla siebie każde nowe pokolenie, jest ona w istocie sojuszem między żywymi, umarłymi i nienarodzonymi. Pamięć o przeszłości pomaga ludziom głębiej zrozumieć teraźniejszość, uświadomić sobie swoje miejsce w świecie, jaśniej prognozować swoją przyszłość. Jednocześnie niepamięć jest bodaj główną przyczyną historycznych nieszczęść i porażek. Historia lubi się powtarzać, zwłaszcza jeśli nie wyciągnięto z niej lekcji. Ukraińcom proponują sztucznie pozbawić się w przyszłości bohaterów. Uczeń wychowany na takich zasadach, stawszy się dorosłym, będzie bezwolnie ustępował przed zewnętrznym naciskiem, nie będzie bronił ojczystej ziemi. Ponieważ zawsze można znaleźć usprawiedliwienie: powiedzmy, ja też „kocham Ukrainę, ale po swojemu, po zdradziecku”. — Ludzkość napłodziła sobie mnóstwo historycznych mitów. — Historia ma opowiadać, a nie dowodzić. Wymyślanie bohaterów jest tak samo szkodliwe, jak ich przemilczanie. Dodaje to posmaku fałszu całej historii. Imperium Rosyjskie i ZSRR nawymyślały sobie historii, a teraz jej potomkowie nie wiedzą, co z tym wszystkim zrobić w społeczeństwie informacyjnym, gdzie każde kłamstwo jest jak pod rentgenem. Obecnie Rosja poszczególnymi publikacjami i oświadczeniami wysokich rangą urzędników o bliskości z Finlandią „omacuje” grunt dla zmiany słowianofilskiej paradygmatu historycznego. Ta ostatnia, poza tym, że nie daje odpowiedzi na pytania o tożsamość Rosji, jeszcze politycznie wyczerpała się, bo przecież narody słowiańskie w przeważającej mierze są w NATO i UE. Oto na przykład jak pisze o tym fiński badacz Kai Murros: „Głęboko przejmuję się faktem, że Finowie i Rosjanie faktycznie są jednym wielkim narodem… Uznanie pochodzenia fińsko-ugryjskiego mogłoby pomóc Rosjanom inaczej spojrzeć na swoją tożsamość, ale mam nadzieję, że zostanie to zrobione naturalnie i organicznie, ponieważ naprawdę rozumiem, że sztuczne tożsamości w rodzaju HOMO SOVIETICUS nie mogą istnieć długo i prowadzą w rezultacie do moralnego upadku. Uznanie pochodzenia fińsko-ugryjskiego mogłoby wzmocnić rosyjską tożsamość w najbardziej pozytywny sposób i zamiast być sztuczną konstrukcją, stworzoną przez zagranicznych intelektualistów, mogłoby stać się naturalną realizacją i doprowadzić do zgody z samym sobą”. — Jakie znaczenie ma pamięć historyczna narodu? — Tak jak człowiek bez pamięci jest całkowicie bezradny, tak i naród bez pamięci historycznej jest skazany na powtarzanie historycznych błędów. Tymczasem źródła pierwotne z historii Ukrainy do tej pory nie zostały przeczytane nawet w krajowych archiwach, nie mówiąc o europejskich, rosyjskich, tureckich… Jednocześnie obecnie ukraińscy historycy, na szczęście, nie mają problemów, które spotkały „pisarzy” „wspólnej historii”. Nie mają potrzeby próbować jednocześnie rozwiązywać nierozwiązywalne: spodobać się zagranicznym rządom i nie być przy tym głupcami, kłamcami i wrogami w oczach swojego narodu. Aby napisać ukraińską historię, trzeba starannie przestudiować wszystkie możliwe źródła, „nie pomijając ani tytułu, ani nawet przecinka”. I zobaczyć, co to wszystko oznaczało z punktu widzenia uczestników tamtych wydarzeń oraz co oznacza z punktu widzenia Ukrainy i jej narodu. Rozmawiał Petro ANTONENKO

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn