Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ukraiński artysta: wczoraj, dziś… jutro?

Слово Просвіти, №09 за 2011 рік

Dmytro Czystiak, Kijowski Narodowy Uniwersytet im. T. Szewczenki Problem artysty nie jest nowy w literaturze światowej. Utwory autobiograficzne, utwory o pielęgnowaniu talentu, o konflikcie z systemem, o utracie i odnajdywaniu narodowej pamięci, o śmierci i nieśmiertelności twórczości — oto dalece niepełny spis tematów, które tyle razy eksploatowały całe pokolenia, całe narodowe tradycje… mistrzów, czeladników, którzy „tak i nie zostali mistrzami”, bądź też przeciętnych grafomanów. Co zatem przyciąga do tych tematów? Tylko samouwielbienie geniuszem? I to również. Ale przede wszystkim, zapewne, nieustanne próby wyjaśnienia, w czym właściwie tkwi sztuka prawdziwa, owe pytania o genezę, kryteria i istotę estetycznego, które we współczesnej nauce nie zostały ostatecznie wyjaśnione. Powieść Haliny Tarasiuk „Siostra mojej samotności”, której trzecie wydanie niedawno ukazało się drukiem i która zdobyła już tytuł „Książki roku 2009” oraz Nagrodę im. I. Necuja-Lewyckiego, stawia problem artysty w innej perspektywie. Autorka proponuje spojrzeć na sztukę i na jedną z jej wybitnych przedstawicielek — utalentowaną pisarkę Larysę Orlenko — oczami jej plagiatorki, przyjaciółki-wroga, żony funkcjonariusza KC, Ołeksandry Rybenko-Jasińskiej. Wyraziście nakreślono typ karierowiczki, która chciała otrzymać od życia wszystkie ludzkie dobra, przede wszystkim zaś sławę, i która dotarła do partyjnych i związkowych szczytów drogą podstępu i zdrady. A nieco z boku — romantyczny obraz pisarki, przejętej ideałami estetycznymi i narodowymi, poszukującej istoty twórczości, a następnie prześladowanej przez pseudopisarskie inwektywy i „stukactwo”, skazanej na duchową izolację i, ostatecznie, na wybór między dalszym wegetowaniem według praw koniunktury a samobójstwem. Larysa Orlenko wybiera śmierć, siostrę swojej samotności, pozostawiając swą wysoko postawioną przyjaciółkę na pastwę wyrzutów sumienia. Ołeksandra, która jeszcze długo, długo będzie grać różne role wobec innych i wobec samej siebie, nigdy nie zapomni swojej nędznej siostry, która skazała ją na samotność w świecie, już niezdolnym do wzniosłości… Te dwa charaktery wytwarzają wokół siebie różne poczucia świata: jedno — profanne, martwe przeżywanie w karnawale zdegenerowanych wartości zarówno komunistycznego, jak i postkomunistycznego społeczeństwa, i drugie — sakralne, niezależne od okoliczności owego karnawału, trwanie w duchowym świecie sztuki. W pierwszym spotykamy hordy pisarzy na zamówienie, niedawnych partyjnych pochlebców, a dziś sławnych patriotów, ambitnych pochlebców-reżyserów, a nawet egzegetów, komsomolców, pełnych dobrej i złej woli, by służyć rozwojowi Neńki-Ukrainy, które stanowią trzon naszej rządzącej, a także opozycyjnej elity. Świat duchowy natomiast nie jest wyraźnie zarysowany. Najwyraźniej łączy się on u Haliny Tarasiuk z chrześcijańską triadą wartości Miłości, Dobra i Piękna. Ów świat przenika do piekła sztucznego życia poprzez duszę Larysy Orlenko, która staje się częścią pozaudarowej świadomości Ołeksandry, swoistym Aniołem Stróżem, który przywraca grzesznicę do przejrzenia i pokuty. Ołeksandra nie tylko oddaje historii literatury ukraińskiej skradziony roman, lecz także rozumie całą błędność swoich dążeń do sławy, gdyż tylko prawdziwie moralne życie zgodnie z etyką (tym razem chrześcijańską) przemienia piekło świata doczesnego i pozagrobowego w raj, który jest zawsze z tobą. Tylko z pojęcia tego może powstać prawdziwa twórczość, uduchowiona porywem ku początkowi świata i ożywiona jego energią. Czymże więc jest śmierć, jeśli nie rozpuszczeniem się w tym początku świata? Ale „Siostra mojej samotności” to nie tylko powieść o artyście. To szerokie społeczne płótno zarówno rzeczywistości radzieckiej, jak i naszej. To gorzka diagnoza dla milionów ludzi, którzy wychowali się w warunkach radzieckiej moralności, gdzie kwitło kłamstwo i obłuda, gdy talent miażdżyła szara masa przeciętności, gdy wolność myśli zaciskano w sidła socjalistycznych dogmatów. Lecz pisarka nakreśliła straszliwą i sprawiedliwą perspektywę: współczesne ukraińskie społeczeństwo nie pozbyło się wszystkich tych potwornych zjawisk, a nawet dorzuciło nowe. Czy na najwyższych szczeblach wciąż nie kwitnie korupcja, czy konsumpcjonizm nie zastąpił tego, co duchowe? Pytania te są retoryczne. Gdy zaś przykładamy nasze pisarstwo do rzeczywistości radzieckiej, widzimy, że jedna koniunktura (gdy przysięgano na „leninowskie imię”) została zastąpiona inną (teraz przysięga się narodem lub przynależnością do literackiego klanu, czy raczej „fenomenu”), obficie zakwitła korupcja w państwowych programach wspierania wydawania książek, działalność wydawnicza odbywa się w większości za autorskie pieniądze lub w drodze barteru, podobnie jak druk w pismach literackich (które ledwo wegetują) i pisanie recenzji na zamówienie. Ale czy to wszystko ma związek ze sztuką? Zapewne żadnego. Na szczęście. Obecnie minęła moda na utwory problemowe. Znudziły się grafomańskie lamenty o ukraińskiej niedoli czy hymny ku niespełnionemu narodowi. Jednak powieść Haliny Tarasiuk nie pozostawi obojętnym czytelnika myślącego. Bo zarysowane przeze mnie tezy to zaledwie cząstka tych tematów, które leżą u podstaw tego niepospolitego dramatu psychologicznego, napisanego jakby na jednym oddechu, wielostylowym językiem, z subtelną ironią i szorstkim sarkazmem. Istotnie, pisarka dorosła do swojej wielkości i siły i wycierpiała znaczące dzieło, które zachęca nas do przejrzenia i poszukiwania prawdziwych drogowskazów w rozburzonym piekle przeszłości i teraźniejszości, aby ono nie stało się przyszłością…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn