Strona · s. 14strona oryginału ↗
Marginesy nadziei Stepuły, czyli kobieta z kwiatem w drodze
Слово Просвіти, №09 за 2011 рік
Lilija MAKSYMENKO
Słowa, podobnie jak ludzie, żyją i umierają, a do tego mają reputację. Mimo to zaryzykuję umieszczenie w tytule słowa, które w wyniku społecznych aberracji ostatnich dwóch dziesięcioleci się skompromitowało i używa się go właściwie tylko wtedy, gdy trzeba kogoś lub coś napiętnować. A przecież „marginesy” to także brzegi książki czy zeszytu, na których tak wygodnie robić notatki. Choć właśnie marginesy (pogranicza — tak określa je w swoich esejach Nadija Stepula) poprzedzają syntezę i są niezbędnym warunkiem powstawania czegoś nowego w każdej dziedzinie. Na przykład Ahatanhel Krymski, znając sześćdziesiąt języków i przejmując się obcymi sobie kulturami, był jednak marginalnym, (zauważmy, wyznawał, że „nawet kropli ukraińskiej krwi w sobie nie ma”), a mimo to tak wiele zrobił dla Ukrainy. Jak i wielu innym (a ich nie sposób zliczyć!) potrzebna była wyjątkowa odwaga, by być marginesem wśród ówczesnych mainstreamów. I umrzeć w więzieniu za ideały (czy większość je rozumiała?)… Piętnaście lat później akademika Krymskiego zrehabilitowano, a kolejne trzynaście lat później jego nazwisko weszło do zatwierdzonego na XVI sesji Zgromadzenia Ogólnego UNESCO wykazu wybitnych postaci świata… Czy przez to przestał być odrębny? Przestał być marginesem? Otóż nie ma nic złego w słowie,
obranym przeze mnie do charakterystyki zbioru esejów Nadiji Stepuły „Anabazis”, który niedawno ukazał się nakładem wydawnictwa „Jarosławiw Wał”, nie ma. Nic… I cóż znaczy słowo, skoro przez ostatnie dwa dziesięciolecia zdewaluowano ideę ukraińską, a jej poszukiwaczy zamieniono w cyników? Co znaczy słowo, skoro skompromitowano państwo, naród? I czy warto ratować cegiełkę, gdy wali się świątynia ojczystego języka? Myślisz o naszym — ukraińskim — dniu dzisiejszym, przeszłości i przyszłości, i wydaje się, że bez patosu się nie obejdzie. Musisz wykrzyczeć prawdę, przekonać, wezwać… Rozpacz! I nagle… na tle milczenia większości — ciche przekonanie i szczerość. Odrębność. Zrozumienie, że wołanie na pustyni (permanentnego bolszewizmu!) niczego nie da, prócz wyczerpania… a Bóg słyszyciche modlitwy. „Nie kłamaliśmy wobec ciebie, po prostu szliśmy…” — napisane ponad półtora wieku temu, a jednak aktualne także dziś. Podobnie jak „ziarna nieprawdy”, które sieją się na dzisiejszych ideologicznych mainstreamach. „Anabazis” — słowo, które ma kilka znaczeń. To droga, wyprawa. A także kwiat polny, niepretensjonalny. Kobieta z kwiatem w drodze — to o Nadiji Stepule. Twórczość Nadiji Stepuły jest wielowymiarowa, na co zwracano uwagę podczas pierwszej prezentacji książki esejów, która odbyła się w kijowskiej księgarni „Je”. Lecz być może najbardziej wyróżniającą cechą autorki jest talent dostrzegania tego, na co inni z różnych powodów nie zwracają uwagi, oraz umiejętność przekazania zobaczonego, docierania do ludzi. Trudno mi wyobrazić sobie tę pisarkę w chórze czy wśród kolumn demonstrantów z jakimś hasłem. Nawet kiedy Stepuła w swoich esejach dotyka znanych postaci, na przykład Hryhorija Skoworody, odchodzi od „mumii z wypracowań szkolnych”, dąży do obalenia mitów, wizerunku „wędrowca z torbą na ramieniu”. Ona „błądzi między światami” i łączy rzeczy, które zdawały się niełączliwe… Anabazis zawiera trzydzieści pięć esejów, i każdy jest niepowtarzalny. Powiedzmy, człowiek trafia do Egiptu, a czy tam przypomni sobie Leśię Ukrainkę? Jej twórczość? Nadija Stepuła przypomina sobie i szuka. Czytelnik, jak rybka do sieci, wpada w misterną sieć jej myśli, zachwyca się mistrzostwem wypowiedzi i głęboką znajomością pisarki w różnych dziedzinach. Esej „Egipskie wiatry: obojętność i nadzieja” — Leśine „rudy Chamsin w Egipcie rozhulał się…”. Pustynia. Beduini. Ilu turystów za „miodoustym przewodnikiem” obojętnie mija ich namiotopodobne budowle, co najwyżej skosztowawszy herbaty. Dla Nadiji Stepuły ta herbata staje się przyciągającą!. Prosi, by zaprowadzono ją tam, gdzie „rośnie cudowna apteka, zdolna wyleczyć wszystko na świecie”. A pośrodku oazy przypomniało się: „Gdzieś bardzo daleko była Ukraina, tam, pewnie w Nowogrodzie Wołyńskim, pojechał kolejny „rafik” czy inny „bus” z kilkoma pisarzami, którzy mieli powiedzieć coś dobrego o „Łomykamieniu” na jej rodzinnej ziemi. Myślało się, że od dawna w Ukrainie każda druga kobieta to „Łomykamień”, a każda trzecia — po prostu „łomowa” pracownica…” Przyznajcie, niewdzięczna to sprawa — przepowiadać to, co napisał pisarz. Zwłaszcza taki, który mocno trzyma się zasady, według której słowom ma być ciasno, a myślom — przestronnie. Taki jak Nadija Stepuła. Jej proza jest polifoniczna, asocjacyjna, z paralelami, które autorka swobodnie, nieskrępowanie przeprowadza w przestrzeni i czasie. Dodam, że Nadija Stepuła jest znaną dziennikarką, znana jako poetka, czytają ją po polsku, łotewsku, rosyjsku i angielsku. A ponadto ma wielu przyjaciół. Na prezentacji w księgarni „Je” słów i kwiatów było mnóstwo, zabrakło krzeseł. Podobnie jak nie było końca chętnym do wystąpienia. Zatem tylko kilka uwag. Pawło Wolwacz zaznaczył, że Nadija to dla niego ruch i droga. I sam, jako człowiek drogi, bardzo dobrze rozumie Stepułę. A także mówił o życzliwości tej wyjątkowej osoby i jej organiczności. Stepan Procjuk (autor przedmowy do książki „Anabazis”) dodał, że fascynuje go energetyka słów. We wstępie do książki esejów Procjuk oddał należne patriotyczności (bez patosu) i ukrainocentryczności Stepuły. Stanisław Bondarenko podkreślał, że za granicą (weźmy choćby Polskę) Stepułę ceni się bardziej niż w ojczyźnie. Prezentację prowadził Myhajło Słabosznycki, który w przerwach między wystąpieniami nie omieszkał podkreślać inteligencji i intelektualności autorki książki. Nawiasem mówiąc, to właśnie książka Nadiji Stepuły nakłoniła dyrektora „Jarosławowego Wału” do pomysłu zainicjowania kolejnej serii i dodania jej do tych, które już ukazują się w kierowanym przez niego wydawnictwie („Ukraińska Klio”, „Czerwone i czarne”, „Ukraińska współczesna poezja”). W serii „Złoty podział” drukowane będą eseje — dziś niedoceniany gatunek, w którym łączy się moment wychowawczy publicystyki z poetyckością literatury pięknej. Gatunek ten jest nie do pomyślenia bez jaskrawej indywidualności i swobodnej filozofii autora.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
