Zdjęcie Olesia Dmytrenki. W przeddzień urodzin Tarasa Szewczenki w literacko-pamięciowym domu-muzeum Tarasa Szewczenki, który znajduje się w Kijowie, odbyła się prezentacja odtworzonego albumu Tarasa Szewczenki z 1845 roku. Dzięki wysokiej jakości poligraficznej w tym wydaniu przedstawiono dokładne kopie rysunków akwarelą i sepią, fragmentaryczne szkice ołówkiem, które w 1845 roku stworzył artysta Kijowskiej Komisji Archeograficznej Taras Szewczenko, przebywając w kilkumiesięcznej podróży po miastach i wsiach guberni kijowskiej i połtawskiej. Wydanie zawiera komentarz naukowy znanego uczonego i zastępcy dyrektora Instytutu Literatury Serhija Halczenki, z którego czytelnicy dowiedzą się o historii i motywacji tego czy innego rysunku. Wydanie albumu zrealizowano przy wsparciu zastępcy Przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy Mykoły Tomenki, deputowanych ludowych Ukrainy Serhija Miszczenki i Jewhena Susłowa, Bohatera Ukrainy Ołeksija Wadaturskiego. Na prezentacji Mykoła Tomenko poinformował, że większość egzemplarzy „Albumu Tarasa Szewczenki z 1845 roku” zostanie przekazana do muzeów, bibliotek i szkół Kijowszczyzny, Połtawszczyzny, Czerkaszczyzny. Uczestnicy prezentacji — deputowany ludowy Ukrainy Serhij Miszczenko, zastępca Przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy Mykoła Tomenko, zastępca dyrektora Instytutu Literatury Serhij Halczenko, dyrektor domu wydawniczego „Andrij” Andrij Jałowy.
Tłumaczenie maszynowe
LIST CZYTELNIKA — DO DRUKU! Myrosław KUJEK, członek zarządu Czerniowieckiego obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, zasłużony dziennikarz Ukrainy. Do wzięcia za pióro skłonił mnie artykuł profesora Iwana Juszczuka „A nie wsio li rawno, na kakom jazykie?”, opublikowany w „Słowie Proświty” (nr 7 z 2012 r.). Chciałoby się kontynuować za panem profesorem: a jednak nie wszystko jedno. Bo gdyby było wszystko jedno, to nas, studentów-filologów Uniwersytetu Czerniowieckiego końca lat 60., nie prześladowano by za porozumiewanie się wyłącznie językiem ukraińskim. I to prześladowanie zakończyło się tym, że Mykoła Kołomijec, obecnie członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, poeta, musiał budować BAM, nie otrzymawszy dyplomu, a ja w składzie partii geologicznej wiercić kazachską ziemię w stepach Zachodniego Turgaju. Gdyby było wszystko jedno, to, powiedzmy, nasi czołowi i autorytatywni politolodzy nie przechodziliby na rosyjski, jak tylko ktoś do nich przemówi w tym języku. A tacy deputowani, jak Inna Bohosłowska, Wadym Kołisniczenko i podobni do nich, którzy dobrze znają język ukraiński, będąc urzędnikami państwowymi, występowaliby w parlamencie po ukraińsku, a nie nalegaliby na wprowadzenie w tym kraju jeszcze jednego języka — rosyjskiego. Gdyby było wszystko jedno, to po co ukraińskiemu parlamentowi uchwalać ustawę o wprowadzeniu kwoty na prawo brzmienia ukraińskiej piosenki w ukraińskiej przecież przestrzeni telewizyjno-radiowej? Że nie wszystko jedno, uświadomił sobie także Łeonid Kuczma, nazywając swoją książkę „Ukraina — to nie Rosja”. Ale wielki problem w tym, że rozumie to niewielu obywateli Ukrainy. W większości — inteligencja i świadomi narodowo ludzie, ale ich, niestety, jest mało. Język to nie tylko środek porozumiewania się między ludźmi, teraz już dokładnie wiadomo, że w języku każdy naród koduje swoją historię, swoje wielowiekowe doświadczenie, osiągnięcia kultury i cywilizacji, materialną, duchową odrębność. Dlatego każdy zdobywca, który chce podbić inny naród i uczynić go niewolnikiem, przede wszystkim stara się zniszczyć jego język. Kto tylko nie pozbawiał Ukraińców prawa do ojczystego słowa… Ale do dziś najbardziej cierpi nasz język od przymusowej rusyfikacji. Niszczenie języka ukraińskiego było polityką państwową zarówno carskiego, jak i radzieckiego imperium. Przez trzysta lat przebywania Ukrainy w niewoli wydano ponad 400 różnych ukazów, ustaw, zarządzeń i postanowień o zakazie lub ograniczeniu stosowania języka ukraińskiego i wprowadzeniu zamiast niego języka rosyjskiego. Za caratu wydano znany cyrkularz, w którym mówiono: „Małorusskogo jazyka nie było, niet i byt nie możet”. Za czasów radzieckich nauka języka rosyjskiego wprowadzana była od pierwszej klasy, a nawet od przedszkoli. Język rosyjski musiał brzmieć w urzędach państwowych, na uczelniach, w armii i organach ścigania, w nim wykładano większość przedmiotów w specjalnych placówkach oświatowych, pisano prace naukowe i broniono dysertacji, prowadzono dokumentację biznesową, wypełniano ankiety, różnorodne zaświadczenia, świadectwa itp. Komunistyczni ideolodzy wymyślili, jakoby język ukraiński już zaczął zlewać się z rosyjskim, dlatego ze słowników znikały rdzennie ukraińskie słowa, charakterystyczne tylko dla naszego języka. Rosyjski zaczął coraz bardziej funkcjonować w mowie potocznej Ukraińców, zwłaszcza w miastach, i przez to do dziś mamy potworną językową mieszankę i zniekształcenia — surżyk. Ten, kto próbował rozmawiać wykwintną ukraińszczyzną, trafiał w pole widzenia KGB jako „ukraiński burżuazyjny nacjonalista”. A to już — pierwszy krok do poważnych konsekwencji. We wszystkich czasach rusyfikacja przeprowadzana była świadomie i celowo. Znany ro...
Rosyjski szowinista Wasyl Szulgin jeszcze sto lat temu pouczał: „Lepiej już niepodległa, ale całkowicie zrusyfikowana Ukraina, niż Ukraina w składzie Rosji, ale z panowaniem na jej ziemiach języka ukraińskiego i kultury”. Właśnie ta polityka, niestety, jest wprowadzana dzisiaj. Czy to przypadek, że właśnie w Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego, według doniesień mediów, nowożytny Szulgin postanowił ograniczyć naukę w naszych szkołach języka ukraińskiego i usunąć z programów naukę historii Ukrainy? Atak na język ukraiński, kulturę, historię i w ogóle na wszystko, co ukraińskie, otwarcie prowadzi się i w Rosji, i co najgorsze — w samej Ukrainie. Zaczyna się on od jej najwyższego organu ustawodawczego — Rady Najwyższej. Pomimo tego, że język ukraiński w Ukrainie jest państwowym, wielu deputowanych ludowych posługuje się w parlamencie rosyjskim. I robią to nie dlatego, że nie znają państwowego, a po prostu otwarcie demonstrują swoją pogardę do niego oraz narodu, który reprezentują. Oni już nawet podczas wykonywania Hymnu Państwowego Ukrainy siedzą… Takiego czegoś nie ma w żadnym parlamencie świata! Tutaj warto byłoby przypomnieć znane słowa: „W obcym języku rozmawia w państwie albo gość, albo najemnik, albo okupant, który narzuca mu swój język”. Więc kimże oni są, nasi „rosyjskojęzyczni”? Przecież Ukrainie nie tylko narzucają inny język, próbują uczynić go państwowym. We wszystkich krajach języki mniejszości narodowych znajdują się pod ochroną. A w Ukrainie ochrony potrzebuje sam język ukraiński. Bo dzisiaj radiowo-telewizyjną, biznesową, polityczno-informacyjną, bytowo-komunikacyjną przestrzeń wypełnił rosyjski. Porównajmy: w Rosji wszyscy przedstawiciele mniejszości narodowych, w tym także Ukraińcy, którzy tam mieszkają, zobowiązani są znać i korzystać z państwowego języka rosyjskiego. A w Ukrainie Rosjanom, którzy mieszkają na jej terytorium, nie tylko nie jest obowiązkowo znać język ukraiński, a wręcz przeciwnie, sami Ukraińcy powinni uczyć się języka rosyjskiego, aby mieć możliwość komunikowania się z „rosyjskojęzycznymi”. Coś tu jest nie tak, panowie! Taka polityka nie jednoczy, a rozdziela kraj. W mediach poinformowano, że w Doniecku młody człowiek zwrócił się do gubernatora w języku ukraińskim, a ten nazwał go prowokatorem i odesłał do Iwano-Frankiwska. W cywilizowanym kraju takiego urzędnika państwowego od razu wysłano by na dymisję, a jeśli władza tego nie zrobiła, to społeczeństwo zmusiłoby ją. A w Ukrainie to zwykłe zjawisko. Bo tutaj zamykają ukraińskie szkoły, próbują uczynić środkiem komunikacji międzynarodowej nie państwowy ukraiński, a znowuż rosyjski. W Koncepcji edukacji literackiej literaturze rosyjskiej proponowano nadać szczególny status. Bo, rzekomo, literatura ukraińska cały czas rozwijała się pod wpływem literatury rosyjskiej… I tak bez końca. A my ze swoim językiem i kulturą niby jesteśmy wtórni na swojej ziemi. Taki otwarty atak szowinizmu wywołuje wzburzenie w środowisku inteligencji, uczciwych ukraińskich urzędników Bukowiny. Bo my jednak jesteśmy Ukraińcami jeszcze od Rusi Kijowskiej i Daniela Halickiego, bo matki i babcie śpiewały nad naszymi kołyskami ukraińskie pieśni, bo żyjemy nie w Kanadzie czy Izraelu, a pod wysokim ukraińskim niebem. Kto ma prawo narzucać nam obcy język, kulturę? W naszym codziennym życiu zawsze jest mnóstwo ważnych, pierwszoplanowych spraw. Ale żadna z nich nie może pretendować do większej ważności niż zachowanie państwowego języka ukraińskiego. Jeszcze Łesia Ukrainka pisała: „Naród powinien bronić swojego języka bardziej niż swojego terytorium”. Narzucanie w Ukrainie jakiegokolwiek innego języka, oprócz państwowego ukraińskiego, to także narzucanie obcego sposobu życia, obcych wartości. Dlatego zachowanie języka ukraińskiego w Ukrainie — to kwestia jej bezpieczeństwa narodowego, bo czyj język, tego i państwo.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
poczynając od placówek przedszkolnych, a na uczelniach wyższych kończąc. A żeby w centrum obwodowym posłać dziecko do ukraińskiej klasy czy przedszkola, nierzadko trzeba jeździć przez całe miasto. Nikt lepiej od Pana nie wie, na ile tolerancyjne jest ustawodawstwo językowe Ukrainy wobec mniejszości narodowych i jak sprzyja ono zachowaniu oraz rozwojowi ich języków. Ale niestety, dbając o swoje prawa, przedstawiciele jednej z mniejszości — rosyjskiej, zapominają o swoich obowiązkach wobec państwa ukraińskiego i żądają dla swojego języka statusu oficjalnego, „regionalnego”, albo nawet podniesienia go do rangi drugiego języka państwowego. Status państwowego język rosyjski ma w Rosji i nigdzie na świecie nic mu nie zagraża. Ługańscy włodarze lubią chwalić się swoim wysokim wykształceniem, publicznie szczycąc się dyplomami kandydatów i doktorów nauk. Dlatego tym bardziej dziwna jest ich niezdolność do opanowania języka państwowego. W szczególności „ludowi” deputowani-„regionalni” z Ługańszczyzny nigdy nie używają go w Radzie Najwyższej, demonstracyjnie rozmawiając tylko „językiem swoich wyborców”. Tak samo zachowują się ich obwodowi „koledzy”. Jesteśmy przekonani, że projekt ustawy S. Kiwałowa i W. Kołysniczenki „O podstawach państwowej polityki językowej” nr 9073 z 26.08.2011 r., którym na Ukrainie faktycznie zostałaby zalegalizowana dwujęzyczność, jest absolutnie niepatriotyczny, nieprofesjonalny (co potwierdzają wnioski znanych ukraińskich naukowców) i wreszcie niszczycielski dla samych fundamentów ukraińskiej państwowości. I robi się to nawet wbrew Pana patriotycznym, państwowotwórczym przekonaniom. Nie mniej prowokacyjnym i w istocie antypaństwowym jest też drugie wystąpienie ługańskich deputowanych — o wprowadzeniu tak zwanego „czasu regionalnego”, który różniłby się od ogólnoukraińskiego o godzinę, zbliżając się w ten sposób do moskiewskiego. Jesienią 2011 roku pod naciskiem deputowanych-„regionalnych” przyjęto już decyzję polityczną o zniesieniu przejścia na czas „zimowy”. Ale z czasem samo życie zmusiło do zrewidowania wspomnianej decyzji (która nie była poparta żadnymi poważnymi argumentami fachowymi) i za Pana bezpośrednim wsparciem została ona uchylona. Dlatego wzywamy Pana, aby i teraz zajął Pan pryncypialne, państwowotwórcze stanowisko zarówno w kwestii „językowej”, jak i wobec prób „ludowych wybrańców” kierowania nie tylko Ukrainą i jej narodem, ale nawet słońcem i gwiazdami. Z upoważnienia Zarządu przewodniczący Ługańskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki W. F. SEMYSTIAHA konkretnymi nazwiskami — śledczy, prokuratorzy, sędziowie. Oni nie będą spać spokojnie, to pewne. Łucenko będzie im się śnił jeszcze długo… I trzeba będzie odpowiedzieć za takie haniebne sądy, odpowiedzialność ma nazwisko!” Tymoszenko uważa Łucenkę za prawdziwego mężczyznę. Upadek antyukraińskiego reżimu Wiktora Janukowycza to kwestia czasu. Oświadczyła to była premier Julia Tymoszenko w swoim komentarzu dotyczącym wydanego wyroku na Jurija Łucenkę, poinformowało biuro prasowe „Batkiwszczyny”. „Nie będę analizować ich decyzji, ponieważ absurd żadnej analizie nie podlega”. Według niej dzień skazania Łucenki — „to także dzień ogłoszenia wyroku reżimowi Janukowycza”. Tymoszenko podziękowała Łucence „za wytrzymałość, odwagę, honor, niezłomność, szlachetność”, „za to, że pozostał prawdziwym mężczyzną na tle tych nieudolnych błaznów, którzy próbowali cię sądzić”. www.pravda.com.ua
Tłumaczenie maszynowe
Drodzy Łotysze! Narodowy Komitet Obrony Ukrainy z wielką radością przyjął wiadomość o waszym zwycięstwie w referendum w sprawie wprowadzenia języka rosyjskiego jako drugiego języka państwowego na Łotwie. Referendum zorganizowali przy wsparciu Moskwy obywatele Łotwy, którzy pragną żyć na waszej ziemi, lecz zachowują się jak okupanci, próbują zapewnić językowi ciemiężycieli Łotwy status państwowy, aby w ten sposób zatrzymać rozprzestrzenianie się języka łotewskiego na wszystkie sfery życia waszego kraju. Pozdrawiamy was, drodzy bracia i siostry, ze zwycięstwem. Jest to zwycięstwo nie tylko języka łotewskiego, ale i łotewskiej państwowości, łotewskiego ducha patriotycznego, zwycięstwo znanej na świecie literatury łotewskiej, rozświetlonej imionami Rainisa, Aspaziji, Upītsa, Čaksa, Vāciētisa, Skujenieksa, Belševicy, Ziedonisa oraz wielu innych bojowników waszej walki o swoją niezależność polityczną. Wasze zwycięstwo to braterskie wsparcie dla ukraińskich sił patriotycznych, które stawiają opór polityce rusyfikacyjnej reżimu, jaki obecnie panuje na Ukrainie i próbuje zachować oraz wzmocnić wprowadzoną przez władzę radziecką na Ukrainie dominację języka rosyjskiego w środkach masowego przekazu, w dziedzinach oświaty i w innych najważniejszych sferach tworzących naród. Przy tej okazji zwracamy się do społeczności ukraińskiej na Łotwie z prośbą o pomoc Łotyszom w utrwaleniu tego znamiennego zwycięstwa. Według planów Moskwy Ukraińcy na Łotwie powinni być sługami rusyfikacji, wykonawcami woli kremlowskich wodzów. Stawajcie się, drodzy rodacy, prawdziwymi obywatelami niepodległej Łotwy, dbajcie o swój język, ale uczcie się i brońcie języka narodu europejskiego, wśród którego żyjecie! Bądźcie patriotami Łotwy i Ukrainy! Dmytro PAWŁYCZKO Jurij SZCZERBAK Jurij MUSZKETYK Bohdan HORYŃ Roman ŁUBKIWSKI Wołodymyr WASYLENKO Ołeksandr SKIPAŁSKI Jurij DOROSZENKO Natalija OSMAK Wołodymyr TKACZENKO 28 lutego 2012 r. Kijów Do Przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy W. M. Łytwyna Szanowny Panie Wołodymyrze Mychajłowiczu! Nowe antyukraińskie, antypaństwowe kroki pozwoliła sobie podjąć Ługańska Rada Obwodowa. 24 lutego br. wspomniany organ przedstawicielski na sesji zwyczajnej przyjął dwa apele do Rady Najwyższej Ukrainy oraz Gabinetu Ministrów Ukrainy. W jednym z apeli deputowani rady obwodowej nalegają na niezwłoczne rozpatrzenie i uchwalenie jako ustawy osławionego projektu „językowego” autorstwa S. Kiwałowa i W. Kołesniczenki, w drugim proponują wprowadzić szczególny, odrębny od całego terytorium państwa ukraińskiego, sposób odmierzania czasu (na podstawie tak zwanego czasu „letniego”). Faktycznie wystartowała nowa kampania wyborcza i jest rzeczą naturalną, że Partia Regionów ze wszystkich sił szuka sposobów na odzyskanie swojej popularności, skrajnie zaniedbanej przez ich „poprawę życia już dziś”, co obróciło się skrajnym zubożeniem narodu przy niespotykanym wzbogaceniu się garstki oligarchów i najwyższych urzędników. Dlatego nie dziwi, że rządząca „regionalna” wierchuszka znów próbuje wprowadzić rozłam w społeczeństwie, siejąc w nim wrogość, napuszczając na siebie różne części sobornego państwa ukraińskiego. Ma to odwrócić uwagę ludzi od walki o swoje prawa socjalne i ekonomiczne oraz pozwolić łatwiej manipulować rozbitym społeczeństwem. Dlatego miejscowi deputowani i urzędnicy, aby mieć z czego składać raporty przed „gwarantem Konstytucji”, przekręcają powszechnie znane dane statystyczne o składzie narodowościowym ludności Ługańszczyzny, nie wiadomo skąd wyciągając aż 90 procent „ludności rosyjskojęzycznej”. Ale co stoi za tym terminem? W żadnym dokumencie ustawodawczym nie jest on wspominany, zatem oficjalna interpretacja nie istnieje. W rzeczywistości istnieje znaczna część Ukraińców, którzy przez cztery dekady, począwszy od lat 70. XX wieku, doświadczyli totalnej rusyfikacji i którzy wymagają prawdziwej rehabilitacji językowej w celu pełnowartościowej integracji ze społeczeństwem ukraińskim. Właśnie tych Ukraińców biorą pod uwagę „regionalni”, próbując „chronić” ich prawo do języka rosyjskiego, który rzekomo na wschodzie i południu Ukrainy doznaje prześladowań. Co więcej, deputowani Ługańskiej Rady Obwodowej całkowicie ignorują oczywisty fakt, że ponad połowa terytorium Ługańszczyzny należy do Ukrainy Słobodzkiej, gdzie od wieków i dzisiaj wszędzie brzmi język ukraiński. W rzeczywistości zaś na najbardziej wschodnich terenach państwa obywatele „rosyjskojęzyczni” mają wszelkie warunki, aby kształcić w tym języku dzieci, po... prześladowania Łucenki i byłej premier Julii Tymoszenko są uwarunkowane przyczynami politycznymi, co „wywołuje poważne pytania dotyczące przywiązania ukraińskiej władzy do demokracji”. Opozycja poparła Łucenkę. Zastępca przewodniczącego partii „Batkiwszczyna” Ołeksandr Turczynow pod budynkiem Sądu Peczerskiego oświadczył: „Niestety, u władzy, która jest zleceniodawcą i organizatorem tej farsy, nie pracuje nie tylko rozum, ale nawet instynkt samozachowawczy. Demonstrują swoje okrucieństwo, swoją niemoralność, całkowite lekceważenie Konstytucji i praw”. Polityk nie wątpi w to, że więźniowie polityczni wyjdą na wolność. „Ale do tego musimy odsunąć od władzy ten niebezpieczny dla Ukrainy reżim”. Lider partii UDAR Witalij Kliczko nazwał wyrok dla Łucenki krzyżem dla ukraińskiego sądownictwa. „To wielki wstyd. I to jeszcze jeden dowód dyktatury, autorytarnego reżimu na Ukrainie”. Lider „Frontu Zmian” Arsenij Jaceniuk, komentując wyrok, zaznaczył, że wojna reżimu z narodem Ukrainy trwa. „Nadzieja tylko na jedno — na zwycięstwo demokratycznej opozycji w wyborach parlamentarnych, która będzie mogła przywrócić na Ukrainie sprawiedliwość”. Wyraził pewność co do pozytywnej decyzji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach Julii Tymoszenko i Jurija Łucenki. Przewodniczący partii „Pozycja Obywatelska” Anatolij Hrycenko oświadczył: „Zemsta — poza tym wyrokiem nie ma nic więcej. Zwyrodnialcy! Z
Tłumaczenie maszynowe
Prezydentowi Ukrainy p. Wiktorowi Janukowyczowi
Przewodniczącemu Rady Najwyższej Ukrainy p. Wołodymyrowi Łytwynowi
APEL
Kołomyjskie miejsko-rejonowe towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki jest zaniepokojone sytuacją na Ukrainie, sprowokowaną wrogim stosunkiem do języka ukraińskiego i literatury, historii Ukrainy przez szefa Ministerstwa Oświaty Dmytra Tabacznika. Jego oświadczenia o skróceniu godzin języka ukraińskiego i literatury w placówkach oświatowych, które przedstawiane są jako modernizacja systemu oświaty w ogóle, podważają przyszłość Ukrainy. Na państwo dzisiaj i tak wywierany jest zmasowany atak informacyjno-ideologiczny poprzez liczne media, w szczególności rosyjskojęzyczne gazety i kanały telewizyjne, radio i programy telewizyjne. Uważamy, że obecnie branża informacyjna nie pracuje na korzyść strategicznych interesów i bezpieczeństwa narodowego Ukrainy. Społeczeństwo żąda od władzy położenia kresu nieudolnym projektom ustaw „O językach na Ukrainie”, pociągnięcia do odpowiedzialności tych przedstawicieli władzy, którzy występują przeciwko państwowości Ukrainy, ignorując jej język i historię. Czas surowo rozliczać tych, którzy rażąco naruszają art. 10 Ustawy Zasadniczej, ignorują język państwowy: pragniemy oglądać telewizję w języku ojczystym, której programy opierają się na zdrowych podstawach ludowych, na zasadach chrześcijańskiej moralności. Zwolnijcie wreszcie z wysokiego stanowiska ukrainofoba Dmytra Tabacznika! Nie wytykajcie go i jemu podobnych paluszkiem: sprowokowali oni wiele problemów w sferze humanitarnej, które z czasem będą się zaostrzać. Mamy nadzieję, że Wy, najwyższe osoby w państwie, nie pozostawicie tych bolesnych problemów bez należytej uwagi. Apel został przyjęty na posiedzeniu Kołomyjskiego miejsko-rejonowego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki 16.02.2012 roku i poparty przez uczestników uroczystego zebrania, poświęconego Międzynarodowemu Dniowi Języka Ojczystego 21.02.2012 r.
Wasyl HŁAHOLUK, przewodniczący Kołomyjskiego miejsko-rejonowego towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, m. Kołomyja
Sołomija DERKACZ
W ostatnich dniach Internet i środki masowego przekazu Ukrainy wybuchły sensacyjną wiadomością: według słów ministra oświaty i nauki Ukrainy Dmytra Tabacznika, liczba lekcji języka ukraińskiego i literatury zmniejszy się. Zmiany — to oczywiście dobrze, ale do czego mogą one doprowadzić? Prowokacyjne działania ministra oświaty i nauki już nie po raz pierwszy wywołują burzliwą reakcję narodu, o którego zdanie nikt nawet nie pyta. Skrócenie godzin na nauczanie języka ukraińskiego i literatury w klasach 5—9 wiąże się z tym, że planowane jest zwiększenie obciążenia z informatyki, a także wprowadzenie drugiego języka obcego. Dziwi, że nasz minister planuje skrócić lekcje języka ojczystego i literatury. Przecież na Ukrainie problem językowy i tak jest niezwykle ostry. Również Dmytro Tabacznik oświadcza, że prawie w całej Europie w szkołach uczą się dwóch języków obcych. Ale jeśli równać do Europy, to może kopnijmy głębiej i zobaczmy, że na pierwszym miejscu dla nich jest język ojczysty i historia?! I że nauka tych dwóch przedmiotów jest najważniejsza w świecie zachodnim. Przecież człowiek, który zna język i historię ojczystego kraju, rozumie, skąd przyszedł, zna swoje korzenie i jest samoidentyfikujący się. Samoidentyfikacja — to problem naszego narodu. I trzeba go natychmiast rozwiązywać, a nie zaostrzać. A jeśli ministerstwo tak bardzo chce wprowadzać drugi język obcy, powinno było zainteresować się, jak władają pierwszym językiem obcym współcześni uczniowie i jak w ogóle go nauczają. Po co stawiać jako obowiązkowy przedmiot drugi język obcy, jeśli nie wszyscy władają pierwszym? Jako uczennicę gimnazjum, działania obecnego ministra oświaty i nauki Dmytra Tabacznika nie tylko dziwią, ale i oburzają mnie. Zdaniem narodu w tym przypadku nikt się nie interesuje. Ale budować państwo bez jego udziału nie można, bo prędzej czy później władza poniesie porażkę.
Tłumaczenie maszynowe
W poniedziałek Peczerski Sąd Rejonowy w Kijowie zakończył rozpatrywanie sprawy byłego ministra spraw wewnętrznych Jurija Łucenki i ogłosił wyrok. Łucenko został skazany na 4 lata pozbawienia wolności. Decyzję ogłosił sędzia Peczerskiego sądu rejonowego w Kijowie Serhij Wowk. Do tego terminu sąd zaliczył czas, kiedy Łucenko przebywał w areszcie w okresie śledztwa i procesu, zatem kara liczona jest od 27 grudnia 2010 roku. Sąd postanowił także skonfiskować cały majątek osobisty Łucenki oraz pozbawić go prawa do pełnienia funkcji państwowych na okres 3 lat. Były kierowca ministra Łucenki Leonid Prystupluk, który również występował w tej sprawie, został skazany na 3 lata w zawieszeniu z odroczeniem wykonania kary na 2 lata i od teraz ma pozostawać pod dozorem w postaci zobowiązania do nieopuszczania miejsca pobytu.
W Parlamencie Europejskim nazwano wyrok wobec Łucenki „draconiańskim”. Taką opinię wyraził współprzewodniczący Komisji Współpracy Parlamentarnej UE–Ukraina Parlamentu Europejskiego Paweł Kowal. Oświadczył, że uwięzienie Łucenki zostanie jednoznacznie negatywnie przyjęte w Unii Europejskiej. Rozczarowanie w związku z wyrokiem sądu wyrazili również szefowa dyplomacji Unii Europejskiej Catherine Ashton oraz komisarz UE ds. polityki rozszerzenia i sąsiedztwa Štefan Füle.
Stany Zjednoczone wzywają do uwolnienia Łucenki. Informuje o tym Agence France-Presse, powołując się na oficjalną przedstawicielkę Departamentu Stanu Victorię Nuland. Według jej opinii, sąd
Tłumaczenie maszynowe
Społeczeństwo kraju coraz bardziej niepokojąco bije na alarm. Świadczą o tym liczne akcje protestacyjne Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, publikacje w mediach, wnioski instytutów akademickich i agencji socjologicznych itp. Okrągły stół, zorganizowany przez Koordynacyjną Radę ds. ochrony języka ukraińskiego przy KMO Towarzystwa „Memoriał” im. W. Stusa z okazji Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego w Domu Pisarzy NSPU, podkreślił skrajnie niepokojącą sytuację. W toku dyskusji ruch „Nie bądź obojętny!” przedstawił uczestnikom badanie „Dyskryminacja obywateli mówiących po ukraińsku na Ukrainie ze względu na język (nieprzestrzeganie ustawodawstwa o prawach konsumentów)”. Dyskryminacyjną praktykę biznesu i władzy wobec narodu tytularnego państwa – Ukraińców – podjął w wystąpieniu przewodniczący Koordynacyjnej Rady Taras Marusyk, który zwrócił uwagę uczestników na konieczność rozpatrzenia różnych aspektów polityki językowej.
Mykoła CYMBALJUK
Zdjęcia: Ołeś Dmytrenko
Dzień języka ojczystego obchodzony jest na całym świecie. Jednak dla Ukraińców, jak zauważyła profesor NaUKMA, znana socjolingwistka Łarysa Masenko, to „święto ze łzami w oczach”. Niezwykle szybko następuje powrót do radzieckiej praktyki asymilacji, widoczne jest społeczno-polityczne przesunięcie w stronę języka rosyjskiego. Obecna władza jest daleka nie tylko od interesów narodowych, lecz także od takiego pojęcia jak demokracja. Przejawia się to przede wszystkim w pracy struktur administracyjno-zarządczych — od Bankowej i Hruszewskiego po najbardziej odległe rejonowe centrum. Jeśli język państwowy jest w ogóle używany, to wyłącznie dekoracyjnie, jak za czasów radzieckich. Bardzo wielu ministrów, a także kierownicy lokalnych władz: obwodowych, miejskich, rejonowych administracji i rad otwarcie ignorują język ukraiński i jego status państwowy. „Pozwalają sobie, — podkreśliła Łarysa Terentiijiwna, — naruszać Konstytucję i ustawy”. Ani ze strony prezydenta Janukowycza, ani ze strony szefa Gabinetu Ministrów Azarowa nie ma żadnej reakcji. Takie stanowisko zachęca ukrainofobów do aktywności. Wypowiedź przewodniczącego krymskiego parlamentu Władimira Konstantinowa, że irytuje go, gdy przedkłada mu się dokumenty w języku ukraińskim, jest przejawem otwartej pogardy urzędnika wobec języka państwowego. Najbardziej niepokojąco dzieje się w sferze edukacji. Ponieważ młodzież jest przyszłością kraju, wrogowie ukraińskości skierowali uderzenie na uczelnie, szkoły i przedszkola. Już od dwóch lat na stanowisku ministra siedzi ukrainofob Tabacznyk, który szczerze się stara, by zlikwidować praktycznie wychowanie w języku ukraińskim. Jego ostatnia prowokacja to zamiar ograniczenia w programach nauczania lekcji języka i literatury ukraińskiej w szkole średniej, a historię Ukrainy całkowicie zlikwidować, włączając ją do kursu historii powszechnej. Co do mediów, to, jak stwierdziła Łarysa Masenko, tu „nigdy nie mieliśmy dobrej sytuacji”. I podsumowała: w dużej mierze jest to wina pomarańczowej władzy, która pozwoliła oddać główne kanały telewizyjne i radiowe siłom antyukraińskim. Obecnie jedyna nadzieja spoczywa na organizacjach społecznych, na tworzeniu oporu od dołu i nacisku na władzę, na organizowaniu ruchu protestu w obronie języka ojczystego. Bohdan Ażniuk, kierownik działu języków Ukrainy Instytutu Językoznawstwa NAN Ukrainy, zatrzymał się przy temacie Europejskiej karty i sytuacji językowej w kraju. W polemice wokół sytuacji języka ukraińskiego bardzo często powołuje się na europejskie zasady polityki językowej. Różni uczestnicy barykad językowych rozumieją i interpretują te zasady na różne sposoby. Naukowcy zbadali źródła, w których te zasady zostały zapisane. Jak wiadomo, w państwach Europy, jak i w całym świecie, istnieje wiele sytuacji językowych. Odpowiednio tyle samo jest polityk językowych, ponieważ każdy kraj inaczej interpretuje sytuację językową, a rząd i organy ustawodawcze inaczej ją regulują. Dlatego dyskutanci często według własnego uznania wybierają z praktyk językowych różnych krajów to, co jest dla nich wygodniejsze, interpretując sytuację w Ukrainie. Są trzy główne źródła, na podstawie których można mówić o zasadach polityki językowej w Europie. Pierwsze — Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych, która jest oficjalnym prawnym instrumentem regulowania polityki językowej nie w poszczególnym, wziętym osobno kraju, lecz ogólnie w Europie, i wychodzi z zasad w niej sformułowanych. Nie wszystkie kraje ratyfikowały tę kartę. Spośród krajów postradzieckich zrobiły to tylko dwa państwa — Ukraina i Armenia. Drugie — opinie ekspertów na temat praktyki językowej i ustawodawstwa językowego, które wydają różne europejskie organy, między innymi OBWE, Komisja Wenecka, Komitet Ekspertów Europy (ocenia sprawozdania różnych krajów, które podpisały kartę). Trzecie — dokument, który nie ma statusu prawnego instrumentu, lecz ma znaczenie w sensie wpływu intelektualnego i wpływu na intelektualistów i polityków. Jest to Powszechna deklaracja praw językowych, uchwalona w 1996 r. w Barcelonie na Światowym kongresie praw językowych. Karta i dokumenty zwracają uwagę na konsolidację społeczeństwa. Troska o języki mniejszości (regionalne, mniejszościowe) nie powinna być sprzeczna z konsolidacją społeczeństwa i nie może być narzędziem segregacji społeczeństwa. Czyli podziału go na językowe bantustany, językowe rezerwaty. Gdy Karta mówi o dwujęzyczności i wielojęzyczności, rozumie ją przede wszystkim jako dwujęzyczność lub wielojęzyczność z wystarczającą znajomością języka jednoczącego, który jest środkiem komunikacji wszystkich obywateli z władzą i władzy z obywatelami. Takim językiem jest język państwowy. Na to się wskazuje w różnych opiniach, które dotyczą zarówno projektów ustawodawstwa językowego w Ukrainie, jak i aktów językowych w różnych państwach Europy. Drugą zasadą jest swoboda wyboru. Ale swoboda wyboru nie może być iluzoryczna, musi być zapewniona, nie może zależeć od czynników społeczno-ekonomicznych, od stereotypów przeszłości”. Jeśli mówić o wyborze języka używania lub nauczania, trzeba dać dzieciom szansę na wystarczającą znajomość języka, by w świadomym wieku dokonywać jakichś wyborów społecznych. Trzecia zasada jest bardzo ważna dla różnorodności językowej, która jest jednym z głównych obiektów wsparcia Karty. Ale ma ona również swoje szczególności w odniesieniu do większości krajów, między innymi Ukrainy. Szczególnością ukraińskiej sytuacji jest to, że według wyobrażeń naszych ustawodawców, odzwierciedlonych w projektach ustaw, które są proponowane, interesy językowe nielicznych mniejszości, takich jak urumska, rumejska, krymczacka, zostaną zastąpione interesami obywateli Ukrainy mówiących po rosyjsku. Dzieje się tak, ponieważ kryterium określania grup językowych, które należy wspierać, w wielu projektach ustaw jest właśnie publiczna strona żywego mówienia. De facto ludzie należący do nielicznych mniejszości są zmuszeni porozumiewać się po rosyjsku. To również niewłaściwe podejście, co stało się jedną z przyczyn krytyki tych projektów ustaw językowych, które nie odpowiadają zasadom prawodawstwa europejskiego. Bardzo ważne dla różnorodności językowej jest nie gołe deklarowanie, lecz obecność części operacyjnej w projektach ustaw, a później w ustawach, które stworzą realne warunki wsparcia języków. Dlatego warto pamiętać: wśród uczestników polityki językowej państwo odgrywa wiodącą rolę. Ale w społeczeństwie obywatelskim regulatorami tych procesów są nie tylko państwo, lecz także organizacje i struktury społeczne. Mają one aktywnie wpływać na życie językowe, domagając się tego od władzy. Zgodnie z ustawą o ratyfikacji Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych, postanowienia Karty stosuje się do języków mniejszości narodowych Ukrainy. Działania na rzecz utrwalenia języka ukraińskiego jako państwowego przedstawiane są przez wrogów Ukrainy jako rzekomo stwarzające zagrożenie dla innych języków. W odrębnej opinii do niedawnej decyzji Konstytucyjnego Sądu Ukrainy dotyczącej konstytucyjności postanowień ust. 4, 5 art. 12 ustawy Ukrainy o ustroju sądownictwa i statusie sędziów, zgodnie z którymi dopuszcza się używanie w sądach obok języka państwowego języków regionalnych lub języków mniejszości, sędzia Konstytucyjnego Sądu Ukrainy Wiktor Szyszkin zwrócił uwagę, że termin „języki regionalne” jest niezrozumiały w zastosowaniu i nie jest kategorią konstytucyjnoprawną, ponieważ takie języki faktycznie nie istnieją na terytorium Ukrainy. Język jako podstawa państwowotwórczości może być rozpatrywany w szerokim spektrum, przede wszystkim prawno-prawnym. „Jakoś jakby nieśmiało zachowują się ci, — podkreślił W. Szyszkin, — którzy nie mówią o określającej roli języka ukraińskiego. Rzeczywiście, język jako jedna z form komunikacji między jego nosicielami to subiektywne prawo naturalne. Ale istnieje też prawo całego etnosu. Tego aspektu „ustawodawcy” ukrywają we wszystkich dyskusjach, zarówno na trybunie Rady Najwyższej, jak i w sądach, i w prasie. Kiedy mówimy o naturalnym prawie całego etnosu do języka, musimy mówić o języku z punktu widzenia jego roli w państwotwórstwie”. Głównymi elementami państwotwórczymi, według definicji Szyszkina, są ziemia i język. Nie ma ziemi, nie ma języka — nie ma państwa. Wszystko inne może być dodatkiem, interpretacją, lecz ziemia-język to elementy stержniowe, najważniejsze. Są one czynnikami państwotwórczymi i elementem porządku prawnego. Przypomniał, że Konstytucja reguluje porządek prawny. To właśnie Ustawa Zasadnicza Ukrainy określiła powszechną obowiązkowość języka ukraińskiego dla całego państwotwórstwa i urzędowania jako jeden z kierunków działalności władzy państwowej (sądowej, administracyjnej, ustawodawczej — bez znaczenia). Niestety, przez 20 lat ani poprzednia, ani tym bardziej obecna władza ukraińska nie zdołały podejść do języka jako do elementu państwotwórstwa i jako do konstytucyjnego porządku prawnego w państwie. Status języka narodu tytularnego, odzwierciedlony w nazwie kraju, odróżnia język ukraiński od innych języków. O dyskryminacji obywateli mówiących po ukraińsku na podstawie ustawy o ochronie praw konsumentów opowiedzieli Oksana Lewkowa i Jurko Fartuszny. Rada Koordynacyjna wraz z ruchem społecznym WGO „Ruch Społeczny «Nie bądź obojętny!»” przedstawili w związku z tym wyniki półtorarocznego badania. W latach 2010—2011 „NBB” prowadziło monitoring kawiarni, barów, restauracji pod kątem przestrzegania praw językowych odwiedzających. Jak przekonywała dyrektor „NBB” Oksana Lewkowa, ich organizacja opowiada się za bardzo suchym, pragmatycznym podejściem do języka ukraińskiego. Na przykład w Internecie zamieścili film „Ile kosztuje dwujęzyczność?”, w którym, posługując się dostępnymi i prostymi faktami, ujawnili, ile będzie kosztować przeciętnego obywatela uzakonione dwujęzyczność. Jeszcze jeden ważny aspekt. „Niebądźobojętni” przekonują wszystkich, że język to marka Ukrainy, a ona ma wartość. Najdroższa jest unikatowa marka, a nie odrzut moskiewskiego imperium, w które chcą zamienić Ukrainę. W związku z tym przypomina się słowa pisarki Oksany Zabużko, która uważa, że znajomość utworów ukraińskiej literatury i ich przekład na języki obce mogłyby z naddatkiem zrekompensować Ukrainie utratę strategicznej broni. Obecnie ruch społeczny postawił na razie znacznie mniejsze zadania, ale nie mniej ważne dla społeczeństwa i państwa. Niewielu poważnie zastanawia się, że każdy z nas jest konsumentem nie tylko towarów, lecz także usług. Kwestię językową aktywiści ruchu przenieśli na płaszczyznę ekonomiczną, koncentrując się na prawach konsumenckich i ich ochronie. Bo, dowcipnie zauważył Jurko Fartuszny, tłusty karaluch w zupie nie jest lepszy od rosyjskojęzycznego menu, które podaje się wam w jakiejkolwiek ukraińskiej kawiarni czy restauracji. Przecież cała obsługa, jak i reklama, zgodnie z normatywno-prawnymi dokumentami, musi być ukraińskojęzyczna. Jak świadczą wyniki badania dotyczącego przestrzegania ustawodawstwa językowego, ponad 70 % kijowskich lokali je narusza. Ale wolontariusze nie poprzestają na utrwalaniu faktów, lecz domagają się zmian. Zwracają się do organów samorządu lokalnego, zarządów ochrony praw konsumentów. I mimo wszystko, choć słabo, ale sytuacja (poprzez przekonywanie, nakazy, kary) jednak się zmienia. Oczywiście, taka praktyka nie jest nowa. W ciągu ostatnich dziesięciu lat pojawiali się pojedynczy donkiszoci, dla których godność narodowa nie jest pustym dźwiękiem. O ochronie swoich praw jako konsumentów podzielili się z obecnymi obrońca praw człowieka, redaktor strony „Słowo — Dzieło” Wołodymyr Bohajczuk, student z Ługańska Serhij Melnyczuk, sekretarz NSPU Wołodymyr Szowkoszytnyj. Znani na całą Ukrainę ze swojej stanowczości i zasadniczości w obronie swoich praw językowych kijowianin Oles Seredyuk, lwowianin Michaił Pawłyszyn, Anatolij Ilczenko z Mikołajowa, Wołodymyr Kowalenko z Charkowa, mieszkaniec Doniecka Jurij Łytwyn (sprawa Zakładów Mleczarskich nr 2), którego, nawiasem mówiąc, donieccy jednak zwolnili. Każdy z nas, Ukraińców, może wiele zrobić dla obrony i utrwalenia języka ojczystego jako państwowego. Skuteczność rośnie, gdy za sprawę biorą się organizacje społeczne. Ale nie należy zapominać, podkreślił doktor nauk prawnych Wołodymyr Wasylenko, że główna rola przypada tu naszej władzy — ustawodawczej, wykonawczej, sądowej. Niestety, jej przeważająca część jest przestępcza zarówno w działaniach, jak i w istocie. Osiągnięcie zasadniczych zmian nasze społeczeństwo może osiągnąć jedynie drogą uczciwych wyborów, lustracji urzędników, stałej kontroli wszystkich, którzy próbują okraść nas materialnie i duchowo.
Tłumaczenie maszynowe
Uljana WOŁIKOWSKA Zdjęcia Ołesia DMYTRENKA
W Międzynarodowy Dzień Ojczystego Języka przypomniały się słowa Wadyma Kryszczenka: „Dla mnie Ukraina to tam, gdzie mówi się po ukraińsku”. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki co roku tradycyjnie organizuje wieczory literacko-artystyczne w różnych zakątkach Ukrainy. W Miejskim Domu Nauczyciela w Kijowie odbyły się uroczystości z okazji święta. Zebrali się tu wiodący mistrzowie słowa i sceny, zespoły artystyczne Ukrainy. Tego wieczoru popłynął cały wianek życzeń. W szczególności przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Pawło Mowczan podkreślił konsolidującą i jednoczącą siłę słowa. „Słowo i mowa dane są narodowi przez Boga, a ten, kto walczy przeciwko słowu, prowadzi wojnę z Bogiem” – podkreślił Pawło Michajłowicz.
„Modlitwa do mowy” Kateryny Motrycz napełniła salę niepowtarzalną błogosławioną atmosferą. Poezją Wiktora Heraszczenka „Do rodzimego słowa” zwróciła się do obecnych Tetiana Skarżeniec. Rozbrzmiewała ukraińska ludowa pieśń „Ojże, rodzie nasz czerwony” w wykonaniu uczennicy 7 klasy z miasta Zwenihorodka w obwodzie czerkaskim Walerii Kysłoj. „Wianuszek ukraińskich pieśni ludowych” podarowało wokalne trio „Złote przewiąsło” (miasto Kijów). Duet Poliny Nesteruk i Pawła Stadnyka, uczniów Szkoły Muzycznej nr 23 w Kijowie, wykonał pieśń „Jawor i jaworyna” do słów Dmytra Pawłyczki i muzyki Ołeksandra Biłasza. „Błogosław, matko” w wykonaniu zespołu pieśni ludowej Szkoły Muzycznej nr 23 (kierownik Walentyna Harkusza) zapowiedziało nadejście wiosny. Kierownictwo Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” nagrodziło najlepszych prosvitian cennymi upominkami.
Tłumaczenie maszynowe
W Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego znany językoznawca, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy, przewodniczący Kijowskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Iwan Pyłypowycz Juszczak opowiedział o ważnych problemach językowych teraźniejszości. — Po raz kolejny świętowaliśmy Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego. Jaka była atmosfera tegorocznych uroczystości? — Na szczeblu państwowym uroczystości nie ma, wręcz przeciwnie — te wiadomości, które napływają, świadczą, że wojna przeciwko językowi ojczystemu trwa. Niby minister, niby naszej oświaty, ucina godziny nauczania w szkole, a to zbrodnia, ponieważ język to podstawa wszelkiej wiedzy. Jeśli tak zmniejszać, to wyrządzi to niepowetowaną szkodę intelektowi narodu. — Przed każdymi wyborami politycy poruszają temat drugiego języka państwowego. Oczywiście dla każdego świadomego Ukraińca to bolesne pytanie. Jak Pan sądzi, po co oni w ogóle zajmują się tym błazeństwem, czyżby rzeczywiście istniało zapotrzebowanie społeczeństwa na drugi język państwowy? — To dawna kolonizatorska polityka tych, którzy są u władzy. Oni za wszelką cenę chcą dokończyć to, co nie udało się Katarzynie II, Wałujewowi, Susłowowi… Neoimperialna Moskwa i neoimperialiści chcą dobić Ukrainę. To nie strategia wyborcza, nie PR, ich polityka to lustro wykonywania wytycznych kremlowskich zleceniodawców. — Wśród Ukraińców coraz bardziej rozpowszechnia się dwujęzyczność. To prawidłowość czy etap przejścia od jednego stałego języka do innego? — Język ukraiński jest w centrum języków słowiańskich i Ukraińcom stosunkowo łatwo przychodzi nauka pozostałych spokrewnionych języków. Nie widzę nic złego w tym, że władamy jednym, drugim, trzecim językiem. Ale rozwijać trzeba swój, ojczysty i, jak powiedział jeszcze Wolter: „Wszystkie języki europejskie można wyuczyć się w sześć lat, a swojego trzeba uczyć się całe życie”. Tak i tutaj — trzeba trzymać się swego. — Jeszcze ze szkoły słyszymy, jak bardzo język ojczysty jest ważny dla człowieka, a jaka jest rola języka ukraińskiego właśnie w kontekście obecnego stanu społeczeństwa? — Język jednoczy ludzi. Dzięki niemu ludzie nie tylko bez przeszkód wymieniają się myślami, choć czasem i przeciwstawnymi. Sam dźwięk języka ojczystego już nastraja na jedność, bo jesteśmy jednego rodu-narodu. Język najlepiej potrafi to zrobić, ale polityka obecnego kierownictwa jest przeciwna. — Jako profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego, proszę powiedzieć: czy zmieniła się ukraińskojęzyczność wśród młodzieży w ostatnich latach? — Nie natrafiam na taką młodzież, która nie zna ukraińskiego. Wszyscy, którzy są z Ukrainy, władają nim. Ale nie wszyscy przejmują się szacunkiem, czcią do języka ojczystego i czasem nie czują, że trzeba wspierać właśnie swoje. Chociaż są też po prostu ludzie o zatwardziałych sercach, którzy obojętnie odnoszą się do tego, co ojczyste. — Obecnie praktycznie cała kultura masowa jest rosyjskojęzyczna, młodzież widzi gwiazdy, które posługują się obcym — rosyjskim, co już mówić o prasie, przeważnie rosyjskojęzycznej… — Rzeczywiście, nacisk języka rosyjskiego na świadomość jest niezwykle ciężki. I nie tylko w mediach, ale i cały nasz tak zwany blichtr wespół z establishmentem, przeciętni obywatele na ulicy małpują rosyjski. Oczywiście młodzież z czasem zrozumie, ile warte jest swoje, ojczyste, które trzeba rozwijać i wspierać. — Co poradzi Pan tym Ukraińcom, którzy do tej pory wyrzekają się języka ojczystego? — Życzę, aby nie zapomnieli języka swoich przodków. Bo język ojczysty wzbogaca i wspiera intelekt, rozwija świat duchowy każdego z nas, napełniając go prawdziwym bogactwem, podnosząc ogólny poziom kultury. Przez to właśnie narzucają nam obcy język, żebyśmy byli słabi umysłowo, niezdolni przeciwstawić się zewnętrznym negatywnym wpływom. Psycholodzy twierdzą, że obcy język przytłacza wrodzony intelekt. Możemy korzystać z niego, ale on nie jest przystosowany do naszej matrycy mózgowej. Rozmawiała Julia BAZCZENKO. Do tego dnia proświcianie przeprowadzili dziesiątki rozmów i wykładów dla uczniów starszych klas szkół Żytomierza i rejonu, studentów średnich i wyższych uczelni obwodu. Grupa młodzieży tego dnia pikietowała obwodową administrację państwową z protestami przeciwko działaniom ukrainofoba ministra D. Tabacznyka z jego próbami wyrzucenia z programu nauczania przedmiotu historii Ukrainy i skrócenia do 2 godzin tygodniowo nauki w szkołach języka ukraińskiego. Na znak protestu młodzież obrzuciła jajkami portret nieszczęsnego ministra, a także przyjęła apel do przewodniczącego rady obwodowej Josypa Zapałowskiego i przekazała go do urzędu. Z okazji Dnia Języka Ojczystego odbyło się zebranie społeczności miasta, na którym wysłuchano wystąpień profesora Żytomierskiego Uniwersytetu Państwowego Wiktora Mojsijenki, przewodniczącego obwodowej „Proświty” Swiatosława Wasylczuka, przewodniczącego obwodowego związku weteranów Arsenija Szewczuka, przewodniczącego miejskiej organizacji WS „Swoboda” Mychajła Slipczenki.
Tłumaczenie maszynowe
Nadiya KYRIAN Zdjęcia autorki Konkurs poetycki „Ziarna dobroci” odbywa się w rejonie kijowsko-swiatoszyńskim już po raz ósmy. Z każdym rokiem bierze w nim udział coraz więcej dzieci. „W naszym rejonie są wrażliwi, troskliwi pedagodzy, którzy starają się nie zgubić „ziarna dobroci” w dzieciach — opowiada Natalka Bondarczuk, poetka, radiodziennikarka, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, członkini jury konkursu. — Są to przede wszystkim członkowie Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Tetiana Petrowska, Wołodymyr Bubyr, Tetiana Wołodaj, miejscowi poeci, nauczyciele, dziennikarze Tetiana Domaszenko, Wałentyn Lamiczew, Witalij Pryjmanczenko, Ludmyła Szowkun, Tetiana Helbutowska, Natalija Pidlisniak, Natalija Wozniuk, Wałentyna Artiuch, niezmienna prowadząca studentka, poetka Alina Zarwa oraz inni. Wychowują oni delikatną dziecięcą duszę poezją wysokiego słowa, godnymi moralnymi czynami. Szczegółowo przeanalizował utwory konkursowiczów niezmienny przewodniczący jury, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Wasyl Kliczaka. Pogratulował on uczestnikom wydarzenia z okazji Dnia Języka Ojczystego, przypomniał wzruszający moment, kiedy niedawno z ust wielokrotnego mistrza świata w boksie Witalija Kliczki na cały świat wybrzmiało: „Dziękuję, przyjaciele, za wsparcie”. „Trzeba witać każdego, kto chce uczyć się ukraińskiego. Przecież język jednoczy ludzi. Trochę znam język polski, kiedy spotykam kogoś z Polaków, mówię im kilka zdań po ichniemu — i oni od razu się uśmiechają, rozkwitają. Wzywam was do kochania języka, a także wszystkich jego składników, w szczególności przyrostków. Kiedy dziecko pisze: „Nawaryła Masza kaszi, ce ne kasza, a małasza…” — to nie po ukraińsku. Przecież poprawnie jest mówić Marusia, Marijka, Marijeczka, Oleczka, Ołenka itd.”. Bardzo piękne wiersze uczennicy dziewiątej klasy Kateryny Kuźmenko z Wiszniewskiej Szkoły Ogólnokształcącej nr 1 (1 miejsce wśród uczestników starszych), ucznia siódmej klasy Oresta Didka z Kijowsko-Swiatoszyńskiego Rejonowego Gimnazjum Klasycznego (1 miejsce, wiek średni), uczennicy trzeciej klasy Ksenii Jeremenko z Chotiwskiego Zespołu Szkół „Szkoła-Gimnazjum” (1 miejsce wśród najmłodszych). Podsumowanie konkursu przeprowadzono w dobrej, przyjaznej atmosferze, która odpowiadała nazwie wydarzenia. Temu głównemu tematowi poświęcił wiersz uczeń szóstej klasy z Dmytriwskiej Szkoły Ogólnokształcącej Anton Kondratenko: „W każdym sercu żyje dobroć, // Tylko, niestety, jeszcze bywa, // Lodem stanie się u człowieka dusza // I dobroć tę ukrywa. // Inny ciepłem ogrzewa ludzi // I dobroci nie żałuje. // Cały swój ogień, jak atlant Prometeusz, // Ludziom on hojnie daruje”. Dzieci powitali metodyk centrum informacyjno-metodycznego Kijowsko-Swiatoszyńskiego Rejonowego Wydziału Oświaty Wira Andrijenko, zastępczyni przewodniczącego fundacji charytatywnej „Bohusław” Switłana Feszczenko, dyrektor Chotiwskiego Zespołu Szkół, który gościnnie przyjmował finalistów konkursu, Natalija Nerusz. Zespoły twórcze szkoły-gospodarza podarowały dzieciom wspaniałe piosenki. Wszyscy konkursowicze oraz ich opiekunowie otrzymali prezenty od darczyńców, książki wydawnictwa „Proświta” oraz czasopisma „Ja sam(a)”, z wydrukowanymi wierszami zwycięzców (redaktor-wydawca Tetiana Kondratenko).
Tłumaczenie maszynowe
S. KARPENKO, m. Żytomierz
Program Żytomierskiej „Proświty” przed Międzynarodowym Dniem Języka Ojczystego 21 lutego był bogaty w wydarzenia. W jego ramach wykładowcy – członkowie Proświty z Instytutu Filologii i Dziennikarstwa Żytomierskiego Państwowego Uniwersytetu im. Iwana Franki przeprowadzili konkurs międzyuczelniany „Wasza Wysokość Piśmienność!”, w którym wzięli udział studenci czternastu uczelni wyższych Ukrainy. Pisali dyktando z języka ukraińskiego. Poważne jury pod kierownictwem profesora, doktora nauk filologicznych ŻPU Wiktora Mychajłowicza Mojsijenki wyłoniło zwycięzców konkursu. Pierwsze miejsce jednogłośnie przyznano studentce piątego roku ŻPU Ołhi Rasowskiej. Określono również laureatów, którzy zajęli drugie i dwa trzecie miejsca; wręczono im dyplomy i nagrody pieniężne.
Tłumaczenie maszynowe
Marija SOŁODCZUK. W „Proświcie” na spotkaniu twórczym młodej elity regionu z okazji Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego obecni zapalali świece wiary i nadziei. W słowie powitalnym Stepan Wołkoweckyj, przewodniczący Iwano-Frankiwskiego Zjednoczenia Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, zaznaczył: „Tylko zjednoczywszy się, będziemy mogli wyciskać z siebie niewolnika, a młodzież musi włączać się do twórczej pracy w „Proświcie””. W tym świątecznym dniu szeregi proświtian zasilili młodzieńcy i dziewczęta, którzy wstąpili do „Młodej Proświty”. Nasz język ojczysty to dusza narodu. O jego osobliwościach i historii święta opowiadali studenci Instytutu Filologii Przykarpackiego Narodowego Uniwersytetu im. W. Stefanyka Olha Karpiuk i Bohdan Kameć. Podczas wydarzenia brzmiały etiudy poetyckie, które deklamowali studenci Iryna Hrosewycz (Instytut Filologii PNU im. W. Stefanyka), Albina Smolianska (psychologia i pedagogika PNU) oraz Ilona Kamińska (uczennica szkoły średniej nr 3). A Olha Baranećka (Instytut Filologii PNU im. W. Stefanyka) podkreśliła w swoim wystąpieniu niepowtarzalność języka ukraińskiego oraz jego znaczenie w życiu Ukraińców. Świąteczny nastrój tworzyli miłośnicy ukraińskiej pieśni Bohdan Sawczuk (kolegium urządzeń elektronicznych) oraz Andrij Wiwczar (wychowanek Klubu Uzdolnionych Dzieci i muzibastudio OND „Proświta”, kier. Rusłana Deneha, kompozytor Iwan Łabacz). Ucieszył swoimi występami męski zespół wokalny „Domine” (kier. Witalij Mularczuk). Członkami „Młodej Proświty” zostali studenci PNU im. W. Stefanyka, Iwano-Frankiwskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego, młodzi specjaliści różnych branż. Łączy ich wiara w zwycięstwo dobra, sprawiedliwości oraz służenie ukraińskiej idei narodowej. „Przysięga młodego proświtianina” uroczyście wybrzmiała z ust małżeństwa Tarasa i Iryny Semeniuków, którą podchwycili wszyscy. Stepan Wołkoweckyj i przewodnicząca „Młodej Proświty” Jewhenija Bardiak wręczyli legitymacje i pogratulowali młodym proświtianom. Twórczych wzlotów wam i natchnienia do pracy! pracownikom placówek oświaty, kultury, ochrony zdrowia udzielać pomocy w tworzeniu i działalności ognisk proświtańskich. A przy atestacji pracowników uwzględniać ich działalność proświtańską. * * * Bursztyńskie zjednoczenie miejskie „Proświty”, opierając się na ognisku „Proświty” Pałacu Kultury „Prometej”, kierowniczce biblioteki Nadiji Hulyk, bibliotekarkom Switłanie Smetanskiej, Olenie Iwanciw, przeprowadziło dla młodzieży szkolnej Dzień Poezji. Uczniowie bursztyńskich szkół czytali swoje próby pióra. Za najlepsze wiersze uczestnicy otrzymali dyplomy i zbiory poezji. A wszyscy uczestnicy — zbiór „Chrystus: droga ze śmierci do zmartwychwstania” bursztyńskiej poetki Switłany Skalśkiej. Centrum prasowe „Proświty” założycielowi „Siczy” Kyryłowi Trylowskiemu. Jesteśmy dumni, że pierwszy przewodniczący odrodzonej „Proświty” Ihor Dowhaniuk wraz z przewodniczącym Iwano-Frankiwskiej „Proświty” Stepanem Wołkoweckym stworzyli w Gruzji ukraińskie gimnazjum. Pomagaliśmy zapewnić je odpowiednią literaturą. Ponad dziesięć osób z Kołomyjszczyzny zostało nagrodzonych medalem „Budowniczy Ukrainy”, a troje proświtian obroniło prace doktorskie z historii rozwoju ruchu proświtańskiego. — Jakie problemy nie pozwalają Panu działać z pełną siłą? — Zbyt powoli prowadzone są prace nad reorganizacją ognisk na wsiach. Nasza „Proświta” nie ma pomieszczenia na swoje biuro. Już wydzielono teren pod budowę centrum oświatowego. Teraz szukamy mecenasów, aby pomogli nam w tym. Rozmawiała Mychajłyna BODNAR, kierownik pracy kulturalno-oświatowej obwodowej „Proświty”, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy
Tłumaczenie maszynowe
— Kołomyjska „Proświta” ma dawne i sławne tradycje. — Pierwszą filię „Proświty” założono w Kołomyi 27 lutego 1877 roku. Jej organizatorami byli pierwszy przewodniczący ks. Iwan Łewycki, jego zastępca ks. Mykoła Łepkyj, sekretarzem był prawnik z zawodu, a z powołania aktor — Isydor Trembitśkyj. Filia aktywnie pracowała w 1899 roku, kiedy zastępcą przewodniczącego „Proświty” był pedagog, profesor gimnazjum Teofil Hruszkewycz, który w gimnazjum w Drohobyczu uczył Iwana Frankę. Kołomyjska filia w 1899 r. miała 21 czytelni, w 1912 roku było już 54 czytelnie, na 87 gmin 4 domy czytelnicze, 7 sklepów. Przy czytelniach działały 2 kółka teatralne, 5 chórów. Najpowszechniejszą formą działalności „Proświty” było organizowanie w Kołomyi zebrań, podczas których ludzie zdobywali wiedzę polityczną i ekonomiczną. W 1911 r. na Kołomyjszczyźnie szeroko obchodzono 100-lecie urodzin Markijana Szaszkewycza, uczczono pamięć Wielkiego Kobziarza z okazji 50-lecia jego śmierci, w 1917 roku filia uroczyście obchodziła 40-lecie działalności literackiej, naukowej i społecznej Iwana Franki. W 1914 r. godnie świętowano 100-lecie urodzin Tarasa Szewczenki. W tym samym roku z inicjatywy „Proświty” i innych towarzystw w Kołomyi odsłonięto pomnik Wielkiego Kobziarza, który, niestety, zniszczyły wojska rosyjskie. Filia „Proświty” była zmuszona zmienić swój status w warunkach okupacji polskiej (1919—1939), zajmowała się głównie działalnością oświatową. Wielką szkodę „Prośvicie” wyrządzono w 1930 roku, kiedy niszczono mienie czytelni, przeprowadzano aresztowania aktywistów-prośwician. Mimo to działalność organizacji do 1939 r. była różnorodna, obejmowała wszystkie dziedziny życia kulturalno-oświatowego i gospodarczo-ekonomicznego regionu. Organizowano różnorodne jubileusze, festyny, święta, zebrania. Wiedzę i rady przekazywano poprzez swoje wydawnictwa z serii książek „Uczcie się, bracia moi”, „Biblioteka Ludowa”, „Biblioteka Historyczna”, „Samokształcenie”, „Ludowa Proświta”, czasopisma „Życie i wiedza”, „Kalendarz towarzystwa Proświta”. W 1938 roku na Kołomyjszczyźnie szeroko obchodzono 70-lecie „Proświty”. Odgrywała ona ważną rolę w organizacji „Sokołów” i „Siczy”. Przygotowała czyn listopadowy 1918 r., akt Zjednoczenia 1919 r., a także heroikę OUN-UPA. — Pomimo zakazów reżimów carskiego, polskiego, niemieckiego, komunistycznego, „Proświta” odradzała się w walce o ideę narodową, ojczysty język i kulturę. — Pierwsza komórka Towarzystwa Ukraińskiej Mowy im. T. Szewczenki została utworzona w zakładzie „Kołomyjaszmasz”. To właśnie pracownicy „Silmaszu” jako pierwsi na Ukrainie otrzymali tymczasowe świadectwo z podpisem przewodniczącego TUM im. T. Szewczenki Dmytra Pawłyczki. Dzisiejsza „Proświta” nie zrywa twórczych, literackich więzi z Dmytrem Pawłyczką, Romanem Iwanyczukiem, Wasylem Łyzanczukiem. Dzisiaj w komórkach Towarzystwa (jest ich 90) skupionych jest około 2500 osób, w 15 komórkach zbiorowych — do 200 osób. W każdej szkole ogólnokształcącej I—III stopnia, dziesięciu placówkach oświatowych Kołomyjszczyzny utworzono komórki „Młodej Proświty”. Z inicjatywy członka rady „Proświty”, dyrektora kolegium pedagogicznego Wałerija Kowtuna zapoczątkowano i wydano sześć dużych albumów z serii „Ukraińska sztuka na starej pocztówce”. Z inicjatywy prośwician Wałerija Kowtuna, Mykoły Sawczuka, Mykoły Wasylczuka w Kołomyi zapoczątkowano wydawanie książek „Biblioteka Kołomyjska”. Światło dzienne ujrzało 10 wydań. Kołomyjska „Proświta” wspólnie z Pokucką Fundacją imienia Lesia Hryniuka wydała książkę „Góra Woskresieniecka”, która poświęcona jest pamięci znanego dziennikarza, pisarza Lesia Hryniuka. 25 stycznia tego roku prezentacja książki „Usłysz mnie” (dziesięć poetek Kołomyi) zamieniła się w prawdziwe święto poezji. Książkę przygotowały i wydały Miejsko-Rejonowe Towarzystwo „Proświta” i towarzystwo literackie „Płyn”. W kolejce jest projekt dziesięciu poetów Kołomyi. Nawiązano współpracę z bibliotekami, muzeami miasta i rejonu. Na uznanie zasługuje praca przewodniczącego komórki wiejskiej we wsi Wierchnij Werbiz Pawła Andruszki. Z inicjatywy komórki utworzono muzeum krajoznawcze. A niedawno w grudniu z inicjatywy ks. Mychajła Dziuby (jest on koordynatorem działań między duchowieństwem a „Proświtą”) we wsi Nyzhnij Werbiz wzniesiono krzyż pamiątkowy, poświęcony 70-leciu utworzenia UPA. Kołomyjska „Proświta” szczyci się tym, że jej kandydat, zastępca przewodniczącego zjednoczenia rejonowo-miejskiego Mychajło Andrusiak, autor trylogii „Bracia gromu”, „Bracia ognia”, „Bracia przestrzeni”, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy w 2010 roku został uhonorowany tytułem laureata Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki. Jako radny rady obwodowej, dyrektor wydawnictwa prowadzi znaczącą pracę kulturalno-oświatową w regionie. Dzięki współpracy z Zarządem Centralnym „Proświty” zapewniliśmy większości szkół ogólnokształcących komplety płyt kompaktowych, które wydała „Proświta”, plakaty z ukraińską symboliką, tablice z języka ukraińskiego, literaturę. Rada obwodowa przyjęła decyzję o wsparciu ruchu proświciańskiego w obwodzie, w szczególności o odnowieniu „Proświty” w każdej miejscowości, kolektywach pracowniczych i edukacyjnych placówek oświaty, kultury, ochrony zdrowia. Zaleciła również radom rejonowym, administracjom państwowym, komitetom wykonawczym rad miejskich wspieranie ruchu proświciańskiego, przewidzenie wsparcia organizacyjnego i finansowego dla „Proświty”, rozwiązanie kwestii zapewnienia odpowiednich pomieszczeń dla organizacji „Proświty”, biorąc pod uwagę możliwość zwrotu domów ludowych dawnej „Proświty”, wzniesionych kosztem społeczności. Naszą dumą jest chór ludowy towarzystwa „Proświta”, który niedawno obchodził 20-lecie. Jest on laureatem konkursów ogólnoukraińskich i międzynarodowego. Wydano książkę Myrosławy Hruszewskiej (aktywnej uczestniczki chóru) „Niezgaszalny żar Proświty”. Rada zarządu podjęła decyzję o zgłoszeniu Myrosławy Hruszewskiej do nagrody Marijki Pidhirianky. Już tradycyjnie miejskie towarzystwo „Proświta” wzięło na siebie odpowiedzialność za przeprowadzanie takich wydarzeń, jak Szewczenkiana w marcu, Dni pamięci Tarasa Szewczenki — w maju, Dzień języka ojczystego — w lutym, Dzień piśmiennictwa i języka ukraińskiego — w listopadzie, obchody jubileuszowych dat pisarzy. W 1990 r. „Proświta” była siłą konsolidującą w walce o mandaty deputowanych I demokratycznej kadencji. Tak do Rady Najwyższej wybrano Stepana Puszyka — pierwszego przewodniczącego zjednoczenia, oraz obecnego przewodniczącego Wszechukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Pawła Mowczana. Z inicjatywy organizacji w 1993 roku w mieście zbudowano pomnik wielkiego Kobziarza, pomnik... Od Nowogrodu Wołyńskiego do Krymu, od Kołodieżnego do Surami – wszędzie na Ukrainie i za granicą, gdzie pamiętają i szanują potężne ukraińskie słowo, niezłomnego ducha utalentowanej i odważnej Łesi Ukrainki, 27 lutego odbyły się liczne wydarzenia z okazji 141. rocznicy jej urodzin. W Kijowie Wszechukraińskie stowarzyszenie społeczne „Proświta” im. T. H. Szewczenki z udziałem chóru ludowego „Homin” również przeprowadziło wiec; u podnóża pomnika Wielkiej poetki na placu jej imienia złożono wieńce z żywych kwiatów… Dla narodu i z narodem. 27 lutego minęło 135 lat od dnia założenia w Kołomyi w obwodzie iwanofrankiwskim filii towarzystwa „Proświta”. Rozmawiamy z przewodniczącym Kołomyjskiego zjednoczenia rejonowo-miejskiego „Proświta” im. T. Szewczenki, członkiem Zarządu Centralnego „Proświty” Wasylem HŁAHOLUKIEM.
Tłumaczenie maszynowe
Marija OLIJNYK, m. Donieck. Wydarzenie rozpoczęło się prezentacją dwutomowego wydania prac Oleksy Tychego oraz wspomnień o nim przyjaciół i współpracowników, które właśnie ukazało się nakładem 2000 egzemplarzy w spółce z o.o. „Dom Poligraficzny »Doniecczyzna«”. Opracowali je: Wasyl Owsijenko (Kijów), Marija Olijnyk (Donieck), Wołodymyr Piweń (Słowiańsk), Jewhen Fiłko (Drużkiwka). Dzięki temu, wraz z publikacją „Oleksa Tychyj. Język – naród. Wypowiedzi o języku i jego znaczeniu w życiu narodu”, która staraniem syna autora – Wołodymyra ujrzała światło dzienne w 2007 roku w wydawnictwie „Smołoskyp”, cała spuścizna Oleksy Tychego stała się dostępna dla czytelnika. To wydarzenie oraz wydanie zbioru dzieł stały się możliwe dzięki wsparciu Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej. W jej imieniu zastępca przewodniczącego administracji Ołeksandr Fomenko otworzył uroczystość i podzielił się refleksjami na temat tej wybitnej postaci. Dwutomowe wydanie było gotowe już w 2007 roku, na 80. rocznicę urodzin Oleksy, ale nie zostało wydane z powodu braku środków. Dlatego ważna jest nie tylko suma przeznaczona na dwutom, ale także uznanie przez kierownictwo obwodu aktualności spuścizny Tychego. Na prezentacji obecni byli: syn Oleksy Wołodymyr, młodsza siostra Ołeksandra Iwaniwna, towarzysze broni, byli więźniowie polityczni – Bohater Ukrainy Łewko Łukjanenko, Wasyl Owsijenko, współtwórcy wydania, przewodniczący Donieckiej Obwodowej „Proświty”, Bohater Ukrainy Wołodymyr Szewczenko. Odpowiedzieli oni na pytania dziennikarzy zarówno o tragiczny los Oleksy Tychego, jak i o dzisiejszy niepokojący stan funkcjonowania języka państwowego na Ukrainie, w szczególności na Doniecczyźnie. Dzisiaj rodzice zmuszeni są dochodzić w sądach prawa do nauczania swoich dzieci w języku ukraińskim, ponieważ władze od 2011 roku rozpoczęły proces likwidacji szkół ukraińskojęzycznych. W foyer filharmonii pracownicy biblioteki obwodowej przygotowali wystawę publikacji o Oleksie Tychym, założycielach Ukraińskiej Grupy Helsińskiej oraz przedstawicielach pokolenia lat sześćdziesiątych. Planowano również zaprezentować kopie dokumentów z akt karnych Tychego, które przechowywane są w obwodowym archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy (SBU). Ponieważ podczas wydarzeń w 2007 roku występował naczelnik obwodowego zarządu SBU generał Ołeksandr Skypalski, który przeprosił za swoich kolegów-esbeków, którzy doprowadzili Oleksę do przedwczesnej męczeńskiej śmierci, liczono, że również teraz dziennikarze będą mieli możliwość zapoznania się z materiałami spraw karnych. Jednak synowi Wołodymyrowi przed konferencją prasową kazano zawrzeć umowę z SBU, że wyraża zgodę na ujawnienie archiwów. Lecz gdy przyjechał do Doniecka, zaczęto wymagać notarialnego potwierdzenia, że jest synem swojego ojca. Najwyraźniej urzędnicy z SBU nie chcą już otwierać archiwów ani przepraszać, a taka tendencja może doprowadzić do powrotu tego reżimu, z którym walczył Oleksa Tychyj. Uroczystości kontynuowano w sali filharmonii, scenariusz wydarzenia przygotował przewodniczący oddziału „Proświty” Słowiańskiego Uniwersytetu Pedagogicznego, kandydat nauk filologicznych, artysta i poeta Wołodymyr Piweń. Część artystyczną przygotował zasłużony pracownik kultury, piosenkarz, kompozytor, poeta, przewodniczący Donieckiej Miejskiej „Proświty” Mykoła Prysiażniuk. W wypełnionej po brzegi sali – działacze „Proświty” z obwodu, wielu młodych ludzi. Przybliżanie drogi życiowej Oleksy Tychego rozpoczęło się w 1990 roku i z powodzeniem trwa do dziś dzięki wysiłkom Donieckiej Obwodowej „Proświty”. Dzięki przewodniczącemu obwodowej „Proświty”, naczelnikowi Donieckiego Centrum Naukowego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, akademikowi Wołodymyrowi Szewczence, jeszcze we wrześniu 1990 roku odbyła się pierwsza Wszechukraińska konferencja naukowo-praktyczna, poświęcona badaniu życia i działalności Tychego. Wołodymyr Szewczenko podkreślił, że Oleksa Tychyj to ukraiński inteligent, który kierował się własnym kodeksem honorowym i ani razu go nie zdradził, broniąc praw człowieka i narodu ukraińskiego. Po raz pierwszy Oleksę zatrzymano w 1948 r. za krytykę wyborów z jednym kandydatem. Ukończył wydział filozoficzny Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego im. M. Łomonosowa. Pracował jako nauczyciel w rodzinnej szkole od 1954 do 1956 roku. W 1956 roku wysłał do Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR oświadczenie protestacyjne przeciwko wprowadzeniu wojsk radzieckich na Węgry. Za to oświadczenie oraz za krytykę komunistycznego systemu edukacji został aresztowany 15 stycznia 1957 r. i skazany przez Stalinski Sąd Obwodowy na 7 lat pozbawienia wolności w łagrach o zaostrzonym rygorze. Oskarżono go o prowadzenie „antyradzieckiej agitacji i propagandy”. Tam, w Mordowii, poznał wielu aktywistów narodowowyzwoleńczych zmagań różnych narodów, zaprzyjaźnił się z kompozytorem W. Barwińskim i lekarzem W. Karhutem, któremu później pomógł opracować i wydać książkę „Lekarstwa wokół nas”. Po zwolnieniu z łagru w 1964 r. pracował jako robotnik w cegielni, na budowie (do nauczania go nie dopuszczano). Opracował książkę wypowiedzi wybitnych ludzi o języku „Język – naród”, napisał artykuły „Myśli o rodzinnej ziemi donieckiej”, „Rozważania o języku ukraińskim i kulturze w obwodzie donieckim”, opracował słownik zniekształceń języka ukraińskiego, przetłumaczył z polskiego książkę Jerzego Jędrzejewicza „Ukraińskie noce, czyli rodowód geniusza” (o T. Szewczence), rozpowszechniał samizdat. 9 listopada 1976 roku Oleksa Tychyj został jednym z dziesięciu założycieli Ukraińskiej Grupy Helsińskiej. 5 lutego 1977 roku został aresztowany i właśnie wtedy rozpoczęło się ostatnie koło cierpień naszego rodaka. Na wyjazdowym posiedzeniu Donieckiego Sądu Obwodowego nad Oleksą Tychym i Mykołą Rudenką (odbywało się ono w Drużkiwce od 23 czerwca do 1 lipca 1977 r.) skazano go na 10 lat łagrów o specjalnym rygorze i 5 lat zesłania. Karę odbywał w Mordowii, a od 1 marca 1980 r. we wsi Kuczino w obwodzie permskim. 5 maja 1984 roku Oleksa zmarł w permskim szpitalu więziennym. 19 listopada 1989 roku prochy Oleksy Tychego wraz z prochami jego towarzyszy broni Wasyla Stusa i Jurija Łytwyna przewieziono na Ukrainę i pochowano ponownie w Kijowie na cmentarzu Bajkowym.
Dekretem Prezydenta Ukrainy z 8.11.2006 r. za obywatelską odwagę, poświęcenie w walce o utrwalenie ideałów wolności i demokracji oraz z okazji 30-lecia utworzenia Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, Tychy, jeden z jej założycieli, został odznaczony orderem „Za odwagę” I stopnia (pośmiertnie). W. Szewczenko opowiedział również o upamiętnianiu Ołeksy Tychyego przez 20 lat przez obwodową organizację „Proświty” na Doniecczyźnie, której przewodniczy od października 1992 roku. W szczególności Drużkiwska organizacja miejska przeprowadziła obwodową konferencję naukowo-praktyczną z okazji 10. rocznicy śmierci Ołeksy Tychyego z wydaniem materiałów „Ten, który duchem się nie ugiął” z udziałem naukowców Słowiańskiego Instytutu Pedagogicznego oraz Donieckiego Uniwersytetu Państwowego. W 2005 roku mieszkańcy Drużkiwki Ołeksij i Jurij Synelnykowowie stworzyli film dokumentalny o Ołeksie Tychym „Chcę być Ukraińcem”. We wrześniu 2006 roku ustanowiono tablicę pamiątkową Ołeksy Tychyego na fasadzie Biblioteki Drużkiwskiej im. Łesi Ukrainki, gdzie działa muzeum historyczno-artystyczne z funduszem rzeczy osobistych i innych materiałów Tychyego. W styczniu 2007 roku na podwórzu szkoły nr 14 w Ołeksijewo-Drużkiwce ustawiono pomnik Ołeksy Tychyego. Corocznie na Doniecczyźnie zbierają się naukowcy, politycy, bliscy Ołeksie ludzie, aby uczcić jego pamięć, a teraz będą mieli możliwość jeszcze zapoznać się z jego spuścizną twórczą. Nie pozostają na uboczu tych działań władze: jesteśmy wdzięczni przewodniczącemu Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej Andrijowi Szyszackiemu, ponieważ dzięki wsparciu finansowemu ODA ujrzał światło dzienne ten dwutomnik. Bohater Ukrainy Łewko Łukjanenko opowiedział, jak wiosną 1962 roku poznali się z Tychym i jak znajomość przerodziła się w prawdziwe kozackie braterstwo. Tychy znał język polski i miał książkę, z której zdobyli wiedzę do przygotowania w strefie ulotek. „Jesteśmy z jednego rocznika, studiowaliśmy w tym samym czasie na Uniwersytecie Moskiewskim, obaj jesteśmy ze wschodu, choć większość w strefie to przybysze z zachodu Ukrainy”. Tychy był niezwykle wymagający wobec siebie, ale dobry i wyrozumiały dla innych. Oprócz artykułów w obronie języka ukraińskiego w obwodzie donieckim przeciwko masowej asymilacji Ukraińców, którą Ołeksa nazwał ludobójstwem intelektualnym, zaczął układać słownik słów, zwrotów i wyrażeń niezgodnych z normami języka literackiego. Dlatego zasłużony pracownik oświaty Ukrainy, kierownik katedry Donieckiego Uniwersytetu Narodowego, doktor nauk filologicznych, profesor Anatolij Zahnitko podkreślił poświęcenie Ołeksy Tychyego na niwie ojczystego słowa. Doktor nauk historycznych, profesor Donieckiego Uniwersytetu Narodowego Nadija Temirowa, cytując artykuły Tychyego, zwracała się do obecnych: „Powiedzcie, czy aktualne są teraz te słowa? Chyba jeszcze bardziej aktualne niż wtedy”. Według świadectwa jednego z nauczycieli Tychyego, Mykoły Janka, Ołeksa już od młodych lat był niezwykle wymagający wobec siebie, zdyscyplinowany, miał niemałe poczucie obowiązku. Był to rozważny, zdolny, skupiony młodzieniec, spragniony nowej wiedzy i doświadczenia. Jego wygląd i charakter wymownie opisuje towarzysz niedoli Wasyl Owsijenko: „Miał jasnoszare oczy, prawidłową piękną twarz. Mówił spokojnie, rozważnie, nigdy nie używał brudnych przekleństw czy żargonu, mowa — wzorowa pod względem leksyki, stylu i wymowy”. Owsijenko opowiedział, że nawet w warunkach uwięzienia Tychy dużo czytał i przemyśliwał przeczytane, rozmawiał na tematy filozoficzne, psychologiczne i pedagogiczne, mógłby być wielkim pedagogiem, ale zamiast katedry otrzymał katorgę. Ciekawe wystąpienia harmonijnie uzupełnił piękny koncert. Wzięli w nim udział laureat konkursów ogólnoukraińskich i międzynarodowych Taras Prysiażniuk, zespół „Okołycia”. A kiedy na zakończenie w wykonaniu Maksyma Hawryczenki zabrzmiała pieśń „To moja Ukraina”, sala na stojąco śpiewała razem z nim. Bądźmy godni jasnej pamięci Obywatela i Ukraińskiego patrioty. 27 stycznia Ołeksa Tychy skończyłby 85 lat. Na cześć naszego wybitnego mieszkańca Doniecczyzny, ukraińskiego filozofa i obrońcy praw człowieka, pedagoga i publicysty w Doniecku, w sali koncertowej imienia Serhija Prokofjewa 8 lutego 2012 roku odbyło się wydarzenie proświatowe, już trzecie, poświęcone Tychyemu (pierwsze były w 1990 i 2007 r.).
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
biada tym, którzy w pokorze
przyjdą jako niewolnicy do naszego namiotu!
Znam wasz podstęp i zdradę
i dobrze naostrzyłem stylos.
O, pieśni, bądź jak wichura,
i dniom pięść nastała i szpada!
Nie ulegaj przemocy!
A oto zapożyczenie u poetki „ognistych granic” Oleny Teligi, która „nieustraszonymi oczami nie bała się zajrzeć w oblicze śmierci”. Tak nieustraszonym staje się także jego liryczny bohater: „Zabijajcie ciało! Duch mój to stal
pójdzie przez burze i ogień
wzywać do boju!” albo: „Zabijecie ciało moje… lecz ja w idei rozkwitam…”.
Do podobnych poetyckich wyrażeń, którymi przepełniona jest poezja M. Bojesława, pasuje rozważanie D. Doncowa, wywołane analizą wierszy poetów skupionych wokół „Wiszniaka”, zwłaszcza O. Teligi. „Duch, jak się wyraził, to ta siła, która pochodzi z Bożej łaski, to siła, która dokańcza kształtowania człowieka. Doskonali go. Przenika, oświeca nasze myśli i czyni wolę silną, niewspółmiernie silną wobec słabości ludzkiej natury, tworzy bohaterów. Ogień? — To symbol ducha, który świeci i grzeje, oświeca i zapala nasz umysł — wiarą, daje ogromny impuls naszej woli, ogrzewając miłością nasze pragnienia. Przepędza strach, czyni ofiarę lekką, sprawia, że z ludzkich istot powstają ci nadludzie, o których — o pierwszych chrześcijanach — pisała Łesia Ukrainka:
Ci ludzie stają się jak opętani
Bierz ich na tortury — zamilkną,
Mów do serca — są jak kamień,
Grożąc śmiercią — ci ludzie jak trupy,
Czy jak nieśmiertelni…”³
Poezja Łesi Ukrainki w interpretacji D. Doncowa brzmi jak ukraińska tradycja poetycka, która panowała we wszystkie bohaterskie czasy naszej historii. Tak na przykład wyśpiewano „rycerzy ducha” — Bohaterów Krut, o których P. Tyczyna w swojej wyjątkowej dedykacji powiedział, że „umarli w Nowym Testamencie ze sławą świętych”. Marko Bojesław rozumiał, że na tradycji trzyma się świat. Z krutiańskiego ogniska „sławy świętych” płonie błogosławiona siła ducha, hartując nowe pokolenia rycerzy.
Ich — młodych śmiałków, było ich zaledwie garstka,
z sercem ze stali i duchem z granitu.
O, wielkość uleciała w wieczność z ich szeregów
i Czyn ich na zawsze stał się mitem młodości.
Rozbrzmiał krzyk słabodusznych za nimi w drogę:
— Dokąd wy? Przecież jesteście dziećmi!.. Zginiecie na darmo…
— O, nie! Bo jutro jeszcze za nami pójdą
miliony! Na chwałę zmienimy jarzmo!
Czy powstrzymać tych, w których serce z ognia
i duszę zaciętą do boju napiął,
kto kocha Ojczyznę głęboko, czysto.
O, przyjdzie, Ukrainо, twój radosny dzień —
spójrz przecież — miliony do boju wiodą
przez burze gniewne, okrutne — ich Trzystu!
Aktualność bohaterstwa przeszłości, tym bardziej prawie jeszcze „wczorajszego” bohaterstwa krutiańskiego, dla interpretacji Bojesławowej nie są tak istotne fakty historyczne, które mogą stać się przykładami do bojowego hartowania już nowego pokolenia, jak duchowy ideał tradycji tych, „którzy kochają Ojczyznę głęboko, czysto”. Kult duchowej stabilności, immanentnego dziedzictwa, głosu krwi ojców jest silniejszy niż czyny wzorowane na przykładach innych. Bo duchowa stabilność to wewnętrzna istota, ta niewidzialna „materia”, która istnieje w tobie jako korelat sakralności.
____________
¹ Kuszniir Myrosław. Niezłomne serce. – Lwów, 2005. – S. 256, 396.
² Romanenczuk Bohdan. Bojesław Marko. Azbukownyk. Encyklopedia literatury ukraińskiej. – „Kijów” – 1969, Filadelfia. – T. I. – S. 393.
³ Doncow Dmytro. Poetka ognistych granic. Olena Teliha. – Toronto, 1953. – S. 85.
Tłumaczenie maszynowe
Taras SALYHA, Lwów
Zakończenie. Początek w nr 8 z 2012 r.
Sława o bohaterskich patriotach, bojownikach UPA, toczyła się od chaty do chaty, od wsi do wsi, z kraju w kraj. Lud układał legendy i opiewał ich. Pięćdziesiąt lat później Hryhorij Demian we wsi, w której wraz z przyjaciółmi zginął Bojesław, zapisał pieśń, która żyła w pamięci różnych pokoleń nawet w czasach radzieckiego satrapstwa. To kolejny argument przeciwko brutalnym i cynicznym oszczerstwom współczesnych wobec roli UPA i jej konkretnych osób w naszej historii. Pamięci narodu nie da się jednak zniszczyć, chyba że razem z nim.
Umrzeć za Ojczyznę, za upragnioną przez wieki ukraińską niepodległość, było dla takich jak M. Kusznir i M. Bojesław największym zaszczytem. Oznaczało to umrzeć, aby inni mogli żyć we własnej „chacie”.
Niedawno opublikowano dzienniki Myrosława Kuszniра. Uderza w nich jakby magiczne poczucie potrzeby samoofiarności, a obok niego, niby antyteza, pragnienie życia, głód samokształcenia. W ciągu dwóch pierwszych lat wojny zapisuje:
— „Zawsze myślałem o studiach filozoficznych, o literaturze” (3.IV.43);
— „…przestudiowałem ponownie pierwszy tom historii literatury Bileckiego („Słowność ludowa”) — rzecz niezwykła. „Maryję” Samczuka przeczytałem po raz drugi. W wolnym czasie bardzo chętnie czytam słownik Hrinczenki i gramatykę Syniawskiego” (21.VI.42);
— „…dziś skończyłem czytać „Nacjonalizm” Dońcowa. Znałem Dońcowa wcześniej, wiele jego rzeczy czytałem („Nasza epoka a literatura”, „Przewódca i masa” i inne), ale głównego dzieła udało mi się zdobyć dopiero teraz. Sądzę, że „Nacjonalizm” nigdy nie straci na wartości. Jest wieczny, jak wieczną prawdą jest, że życie to walka i aktywny stosunek do życia…” (15.III.42);
— „…czytam „Kulturę ukraińską” Ohijenki, „Historię literatur słowiańskich” — Pypina” (12.X.41)¹.
Trudno uwierzyć, by życiowe drogi Myhajły Diaczenki i Myrosława Kuszniра się nie przecinały. Prawda, Diaczenko był starszy o 12 lat. Obaj pochodzili z Galicji, obaj byli członkami OUN i pracowali w partyzanckim podziemiu na terenie Polski: Diaczenko na Chełmszczyźnie, a Kuszniр w okolicach miasteczka Sianów. Diaczenko często odwiedzał Kraków, gdzie skupiały się ukrainistyczne ośrodki kulturalne i mieszkała liczna ukraińska społeczność. Tam wychodziły młodzieżowe wydawnictwa „Doroha” i „Mołodi druzi”, tam działało „Ukraińskie Wydawnictwo”. Ołenę Szowhenów-Teligę i Ołeha Olżycza uważano tam za ośrodek polityczno-literackiego ukraińskiego życia.
W tym czasie właśnie na Chełmszczyźnie Myhajło Diaczenko ułożył zbiorek wierszy „Za wolność”, który w 1941 roku wydało w Pradze wydawnictwo „Probojem”. W jego poezji wybrzmiewają walecznie głosy, donsowsko-wisnykowski hart, a sam poeta toruje sobie drogę na bohaterską Golgotę:
Przyjmij pieśni moje, Ojczyzno droga,
W nich moje serce i dusza są.
Nie porzucaj ich, Ukrainо, na zgubę,
W nich czystej miłości i gniewu szał.
Uczyń je przekleństwem i rzucaj je zajadle
Na tych, którzy zdradą cię kują
I w szlachetne serce wlewają truciznę
I rozlewają twą świętą krew.
Z tą książeczką w 1941 roku wrócił do rodzinnych Bodnarowa na Iwano-Frankowszczyźnie, wiedząc, że zaraz po wybuchu niemiecko-radzieckiej wojny kierownictwo OUN skierowało swe siły na tak zwane Środkowe i Wschodnie ziemie Ukrainy, które od ponad dwudziestu lat znajdowały się pod bolszewickim butem. Tam kierowano najbardziej ryzykowne działania OUN. Na kierunek wschodnioukraiński opracowano trzy główne magistrale: pierwsza prowadziła przez Dubno—Szepetiwkę—Żytomierz—Kijów—Połtawę—Charków; środkowy szlak biegł przez Prosikuriw—Winnicę—Human—Dniepropetrowsk—Donbas, a kierunek południowy szedł przez Winnicę na Odessę i Mikołajów.
Marsz na Kijów, jak wiadomo, prowadził Ołeh Olżycz — znany ukraiński poeta i uczony-archeolog, zastępca przewodniczącego OUN. To on wysunął ideę utworzenia w Kijowie Ukraińskiej Rady Narodowej, która wkrótce stała się ważną państwową instytucją uciśnionej Ukrainy. Ukraińska Rada Narodowa powstała na początku października 1941 roku na licznie zgromadzonym zebraniu w Kijowie. Na jej czele stanął profesor Mykoła Wełyczkiwski. Pod względem struktury i politycznego ukierunkowania URada przypominała Centralną Radę czasów Ukraińskiej Republiki Ludowej. Symbolizowało to ciągłość tradycji państwowej. Powstanie URady przywitali metropolita Andrzej Szeptycki, prezydent Karpackiej Ukrainy Augustyn Wołoszyn oraz lwowskie centrum OUN, w tym Andrij Melnyk.
Do broni każdy, każda, chato!
W natarcie, czoty!
Śmierć katom!
Z tarczami czeka nas dumna matka!
W natarcie! Sława! Wolność nam!
— wołał poeta, który odtąd występował pod pseudonimem Marko Bojesław. W poetyckiej praktyce Bojesława również nie znajdziemy byle jak zrymowanych wierszowanych polityczno-hasełkowych formułek. Jednak rozumiał on wady swoich wierszy i dlatego spowiadał się czytelnikowi:
Gdybyś wiedział, mój miły przyjacielu,
W jakich cierpieniach te pieśni
Się rodziły, nie byłbyś obojętny
I wszystkie grzechy byś mi odpuścił...
Czasem nawet odczuwał niepełnowartościowość tych rzeczy, którymi inny by się szczycił. W innych przypadkach, odwołując się do pewnych samousprawiedliwień, rzekomo: dlaczego jego twórczość jest aż tak tradycyjna, bez poszukiwania nowych form — znajdował nie do obalenia argumenty:
„Uboga forma w moich pieśniach,
Stare ścieżki, stare, wytarte rymy.
Zapytacie: dlaczego na nową drogę
Nie wyszedłem? Powiedzcie, czy ból niewidzialny,
Rozpacz, wstyd za moich braci,
Brzęk kajdan, łzy, krew, tortury,
Terror mogły zrodzić nowy śpiew,
Czy krzyk, by Bóg i wszyscy ludzie usłyszeli?
Nie śpiewam, lecz krzyczę, krzyczę:
— Ukrainę ukrzyżowano! Ratujcie, dzieci!
O, Boże, Boże, usłysz w niebiosach!
Ześlij grom! Niech świat płonie!
Niech Wolność świeci!”
„Wbrew twierdzeniom tych, którzy w poezji cenią jedynie treść — powie już daleko po wojnie autor encyklopedycznego hasła Bohdan Romanenczuk — Bojesław jednak szlifował swoje wiersze, dlatego stoją one na poziomie współczesnej poezji. Świadczy o tym jego słownictwo, które pokazuje, że nie był poetą ludowym, lecz posługiwał się środkami słownikowymi, charakterystycznymi dla doświadczonych poetów. Być może do niedoceniania jego poezji sam dał powód, przyznając skromnie do ubóstwa formy, »wytartych rymów« i »starych ścieżek« (»Kryjówka«)”. Usprawiedliwia się przed czytelnikiem, że nie wyszedł na nową drogę, bo „ból nieustępliwy, rozpacz, wstyd za braci, brzęk kajdan, łzy, krew, tortury nie mogły zrodzić nowego śpiewu, tylko krzyk, by Bóg i ludzie usłyszeli („Nie śpiewam, lecz krzyczę. — Ukrainę ukrzyżowano! Ratujcie!”)”².
Zapewne Bohdan Romanenczuk nieco zawyża oceny wersyfikacji Marka Bojesława, bo przecież do „szlifowania” wierszy nigdy nie dochodziło. A że w wielu przypadkach są one, jak „wzbogacona ruda” z zawartością dopracowanych obrazów, wymownych metafor, aforystycznych fraz, wytwornego rytmu, nie fałszywego patosu i zjadliwej satyry — to widać. Czyż nie trafnie powiedziano: „…ból ciężki // Nożem okrutnym serce rani — // Mogiły wszędzie poryte!.. Tylko kości // Chorych wojów Zaporoża // Psy lizią!” Nie są pozbawione artystyczno-estetycznego efektu jego opisy. Przedstawiane staje się realnie widoczne, dokładnie uchwycone, rozpoznawalne, a to właśnie nazywa się poetycką czy artystyczną samowystarczalnością: „Czarnymi szatami wieczoru okryte // W murach za miastem kuli się więzienie. // Smutkiem i tęsknotą myśli zryte, // Rwą się za kraty ku wolności. Daremnie”.
Marko Bojesław nigdy nie złożył broni, również w powojennych latach (koniec lat 40. — początek 60.), gdy na froncie ideologicznym partia komunistyczna szczególnie stawiała na krytykę i ogólnie na słowo artystyczne. Krytyk jest pierwszym propagandystą tego nowego, ważnego, pozytywnego, co dzieje się w rzeczywistości radzieckiej i powstaje w literaturze. Za tym „nowym, ważnym” Marko Bojesław śledził. Jego inwektywy, choć miały adresata uogólnionego, to jednak każdy z osobna, kto jeszcze był zdolny odczuwać swoją winę, rozpoznawał siebie:
„Dokąd? Dokąd prowadzicie Ukrainę
Zhańbioną, zmasakrowaną? Powiedzcie —
Na sąd do Moskwy, czy prosto na rzeź? Prowadźcie!
Tam już naostrzone noże —
Niech wypije krew świętą i niepokorną
Okrutny Stalin.
Na to wy jesteście sługami,
A on przecież pan, wielki wódz —
Prowadzi ślepych was, niedołężnych,
W bezdenną otchłań.
Jego samego słońcem nazywajcie
Za to że…
…Zaprzągł w kołchozowe szory wdowy,
A ich mężów bez żalu rzucił
Na tłuszcz psom na frontach,
Terrorem wszystkim zamknął usta
I śmierć surową sieje bez przerwy!
Klaszczcie w dłonie: — Sława! Sława! Krzyczcie!
Zagłuszajcie płacze
Dzieci pod płotem nocą,
Ojców w rozpaczy siwogłowych
I jęki więzień, brzęk kajdan,
Ostatni krzyk torturowanych!”.
Polemika Marka Bojesława opiera się na „zaprzęgnięciu” dwóch pojęć czasoprzestrzennych, określonych przeciwstawieniami „kiedyś” i „teraz”. Teraz, w warunkach „szczęśliwej” rzeczywistości radzieckiej, „krew świętą i niepokorną” dopija Stalin, tak jak kiedyś pili ją nienasyceni moskiewscy carowie. Ślepi i niedołężni zdrajcy epoki Bojesława, w upokarzającym usłużeniu i lizusostwie, niczym nie różnią się od swych poprzedników, do których przemawiał Szewczenko, prosząc, by przejrzeli.
Twórcza biografia Marka Bojesława jest bogata w zbiory poetyckie, publicystykę, wśród której nie tylko artykuły o tematyce politycznej, społecznej, wojennej, ale też setki odezw, apeli, zwrotów itp. Znamy też jego maszynopisy w kilku egzemplarzach „pod kalkę”: „Niezłomne słowa”, „Na odważną drogę”, „Ojczyzna woła”, „Protest”, „Niech sława zabrzmi”, „Spotkanie z dowódcą”, „Z dni walki”. W różnym czasie pojawiały się u niego utwory dopracowane i mniej dopracowane, a nawet słabe. Ale nawet słabe mają swoją wartość, bo są też swoistymi dokumentami epoki. Potrzeba ich powstania polegała właśnie na tym, by utrwalać czas i prawdziwie odtwarzać w nim wydarzenia. I to „odtworzenie” zawsze jest historycznie prawdziwe i emocjonalnie bolesne. Dlatego należy cenić Marka Bojesława za to, że wprowadził do ukraińskiej poezji tematykę, jakiej dotąd nie było.
Oto jego opis kryjówki z wiersza „Kryjówka”:
No cóż? Chodźmy do naszej chaty.
Weszli. Od zimna drży…
Szeroki świat — nie ma gdzie stanąć! —
Niskie prycze — i to wszystko.
A i tu, w ziemi, nie ma spokoju —
Kremlowski knur całą ziemię zryl.
O, wiosno, prędko wołaj do boju —
Z nas tryska bojowy zapał!
Czego brakuje temu wierszowi? Wszystko w nim jest. Jest to, czego nigdy nie będzie miała najwykwintniejsza poezja artysty, dla którego „kryjówka” nie była jego „chatą”. Brakowałoby w niej ducha prawdziwości. Wiersze Bojesława są przepojone prawdą. Oddychają czasem. Dziś odbieramy je jako nerw historii, jej puls, jako pamięć przeszłości, która dociera do nas żywym tchnieniem bojowników o wolność, którzy nie przygotowywali się, nie marzyli o tym, by stać się bohaterami — stali się nimi dzięki swojemu wyborowi, swojej narodowej godności i honorowi.
Świadomie trwał pod światopoglądem „wiśnikowskiego” optymizmu. On — „stal bez rdzy”, jego słowo — strzał, ogień, pochodnia. Jemu, podobnie jak „wiśnikowcom”, bliska jest doktryna Skowrody: „Wschód — to Wyjście, a Wyjście — to Wschód”… Tę filozoficzną sentencję poeta przejął bez wątpienia za pośrednictwem (literackim) Ołesi Teligi i Jewhena Maławiuka, którzy byli dla niego życiowymi wzorami we wszystkim. W jego artystyczno-obrazowej palecie nietrudno znaleźć obrazy maławiukowskie, „zmobilizowane” do budowania bohaterskich wątków w nowych warunkach historycznych:
„Wy idziecie tu groźni, surowi —
W oczach ogień, w rękach sztylet,
Wasz gniew jak wąż syczy w przestrzeni.
O,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
rowa nie tylko historyczno-literacki, ale i poruszający dokument ludzki. Napisał ją na kilka miesięcy przed śmiercią: fakt wymowny w tym sensie, jak wiele znaczyła dla niego twórczość jego duchowego pobratymca. Rylski jako pierwszy wyraźnie rozstawił akcenty zarówno co do twórczości Zerowa, jak i neoklasycyzmu w ogóle. „…apologetami „czystego piękna”, „sztuki dla sztuki” i tym podobnych nonsensów neoklasycy w żaden sposób się nie uważali i nie ogłaszali. Estetyczną platformą, która ich łączyła, była miłość do słowa, do surowej formy, do wielkiego dziedzictwa literatury światowej. Ukraiński neoklasycyzm był w znacznej mierze wyrazem walki przeciwko panfuturystom, destruktorom i innym przedstawicielom tej sztuki, która tak bezpodstawnie deklarowała się jako „lewa”. Zerow — postać, która ze względu na swoje znaczenie nie mieści się w prokrustowym łożu żadnego z gatunków, w którym pracował. Atestacje od D. Pawłyczki: wszechogarniający humanista, protoplasta nowej tradycji przekładu, człowiek, który posiadał pamięć- Sokrates, jak pierwsze, ujawniał profanów, I wesoło roiła się dziatwa. Tak samo i teraz. Wszystko zasnęło, Wszystko przycichło w oczekiwaniu na Trasybulosa. A my? Gdzież motyka na naszą nać, I haczka na chwasty, i lek na rany? Dziecięca ślepota? Sokratejski bicz? Czy nieukojony śmiech Arystofanesa? 30.03.1921 Obry Sekwestrator jedzie do wsi po podatki… Wiosna kwitnie w całej krasie swojej, Już zagrzmiały Zeusa pioruny, Deszczu bujnego wyciągnęły się struny, zazieleniał oczekiwany rydz. Na polu toczą się zielone łany, W krzakach świergocze-śpiewa słowik, A na drodze, niczym bajkowy wąż, Na zbiory ludzkie wataha sunie. I we wsiach płacz. Bohaterowie sag i run, Zmartwychwstali znów awaryn, got i hun, Horda pachołków, gad dzielny… Wiejskiej sytości ostatni tren, — Wszędzie lament — krzyk dulibskich żon Pod batogiem lekceważącego obra. 25.05.1921 Pro domo* Jakże gorzka, o Panie, ta czasza, Ta staroświecczyzna, ten dziki smak, Ci marzyciele bez skrzydeł, którymi tak Poezja wsławiła się nasza! Co artysta, to flegma i szarak, Co poeta — sentymentalna papka… O nie! Pegazowi potrzebna pasza, Żeby nie ugrzązł w bagnie nieborak. Klasyczna plastyka, i kontur surowy, I logiki żelazny nurt — Oto twoja, poezjo, droga. Leconte de Lisle, José-Maria de Heredia, Parnaskich gwiazd niezachodzące konstelacje Wyprowadzą cię na prawdziwe szczyty. 23.04.1921 ______________ * „W obronie; na własną obronę” (łac.) Salomea Tam lewantyński księżyc działa czary I kołysze w sercu ciepłą krew,
Tłumaczenie maszynowe
Opracował i jest autorem studiów literacko-krytycznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWSKI
Kto wiedział, że aż dotąd do lat smutku i pracy Te lekkomyślne dni, ułamki burzliwych lat, Wyciągną złoty, meteoryczny ślad? M. Zerow
Czysty czwartek
I abie pitel wozłasy…*
Świece i ciepły zaduch. Z wysokich chórów Rozbrzmiewa śpiew tęsknoty i beznadziei; Wokół nas — kaci i kustodze, Sanhedryn, i cezar, i pretor.
To smutny wzór naszego losu, To nam ku przestrodze pieje kogut, Dla nas na dziedzińcu ognisko się tli I sług huczy arcykapłański chór.
I ciemny szereg ewangelicznych historii Brzmi jak ciąg subtelnych alegorii O naszych podłych i skąpych czasach.
A za drzwiami, na cmentarzu, w przedsionku Wiosna i dzwon, dziecięce głosy I w wilgotnym powietrzu wilgotne gwiazdy. 29.06.1921 ____________ * “I zapiał wtedy kogut” (cerkiewnosł.)
Oi Triakonta
O. F. Burghardtowi
A wokoło pustka, jak łodyga, jak nać…
Wy pamiętacie: w dni trzydziestu tyranów Była ta sama szalona pora: Bezgłośny Pnyks, bezludna Agora I bezgłosie sądu i prytanów.
I tylko czasem, niby jakaś mara, Jeszcze odzywał się śmiech Arystofanów,
tysiącleci. Wszystko, co stworzone przez Zerowa, naznaczone jest znakiem niezmordowanej samodzielnej myśli. Jego prace literaturoznawcze — to owoce gruntownego wykształcenia i szerokiej wiedzy. Jako pedagog Zerow nie miał sobie równych. Jego wykłady gromadziły liczne audytoria, cieszyły się wyjątkowym powodzeniem. Posiadając fenomenalną, frankowską, według określenia Rylskiego, pamięć, zadziwiał słuchaczy cytowaniem cudzych tekstów — poetyckich i prozatorskich. Jego artykuły krytyczne o współczesnych są zdumiewająco przenikliwe i nie straciły na znaczeniu nawet dziś. On chyba jako pierwszy w sposób dowodowy przemyślał to, co sam nazwał asocjacyjnym symbolizmem Tychyny. Wskazał na “to przelotne, niejasne, momentalne, raczej odgadywane niż widziane lub słyszane, obok czego obojętnie przechodzi
Nawsykaia
Kijów ' tradycja
P. Fyłypowyczowi
Tam dzikim kwiatem rozkwitła miłość, I wszystko we krwi — hełmy i tiary.
A z wodociągu przepowiednią kary Grzmią gromy niepowściągliwych mów… Jokanaan!.. Nie jasny szum dąbrów, — W jego słowach pustynia i pożary.
I Salomea!.. Jeszcze dziecko (dziecko!), A pije straszny, zatruty napój I tylko miecz i pomstę przywołuje.
Duszo moja! Uciekaj na statek, Płyń tam, gdzie wśród białych skał Smukła, niby promień, czysta Nawsykaia. 18.06.1922
…delikatna Nawsykaia, Smukła córka feackiego króla. M. Rylski
Feacki kwiecie, serce Nawsykai, Jak promień słońca na piasku morskim! Przed tobą ubogi pielgrzym I morze purpurowe i bezkresne.
Twój królewski gest zwołuje szybką zgraję Służebnic, przejętych strachem niemym, I urody i godności strugowy nimb Nad czołem delikatnym i dziecięcym jaśnieje.
A Odyseusz stoi i, sam nie swój, Pod czarami strzelistych brwi i rzęs Gotów zapomnieć bezmiar mąk i smutku:
Jasna, uzdrawiająca, niby żywa rosa, Różowym pluskiem Helleńskiego morza Śmieje się do niego radosne Piękno. 15.09.1922
Nikt twoich nie zaprzeczy praw. Tak, pierwszy świat osiągnął twoje wysokości; Do ciebie cisnęli się wojowniczy Goci, I Danparstadt z puszczy wyglądał.
Tu bił się Norman, i lacki Bolesław Szczerbił miecz o Złote Wrota; O tobie brednie plecie Lassota I Levasseur de Beauplan bajki układał.
I w nasze dni zachowałeś czar-truciznę: W tobie rozbili obóz aspanfuty — Kują, i mielą, i dziwią świat.
Tu i Tychyna, głośny i młody, Życiodajnie tworzył duszą dawny mit I “Pługa” prowadził w słoneczne komuny. 1923
poezję bliskiego mu Rylskiego, w szczególności zdiagnozował jego źródła. Dziwi, że z nie mniejszą przenikliwością przeczytał on i “proletariackiego” Sosiurę: “Jakiś pierwotny Adam z radością pierwszego poznania i pierwszego nazywania chodzi po mieście i uważnie przygląda się wszystkiemu, co przywykły widzieć i nie zauważają obojętne oczy”. Tak krytyk oddawał należne spostrzegawczości Sosiury-epika, autora poematu “Taras Triasyło”. Zuchwały polemista, Zerow chyba jako jedyny podał rękę Chwylowemu wtedy, gdy ten był totalnie bity przez krytykę za artykuł-wezwanie do orientowania się na Europę, czym, rzecz jasna, ściągnął ogień i na siebie. Nie zestarzał się Zerow i jako tłumacz rzymskich klasyków. Aby upewnić się w tym, że to żywa
Brama Zaborowskiego
I Nie, nie butny, syty hetmanat, Nie bogacz — pułkownik brzuchaty, — Ją postawił oczy czarować Pokorny w riasie mecenas.
Silił się on, zamiast żebraczych łat, Ubrać górę w złoto i szkarłaty, I stromodachowe wyrosły pałace Wśród poleskich gontem bitych chat.
Nauk kochał on blask szczerozłoty I szkołom oddawał swoje troski, I był światłem, szczodry i błogi.
W dni najazdów, drapieżne i brutalne, Święty przepych panagii On zapominał dla książek i przyborów kreślarskich. 1930
28 sierpnia 1914
Z białych chmur, z jedwabnych zasłon Patrzył księżyc na ściernisko i pole; Nizinami mgła ścieliła długie połacie I świecił cerkwi wycinany karton.
Step rozpełzał się bez miary i przeszkód, Nad nim sklepiało się niebo białoczołe, Dzwoniły dzwonki, i Hulajpole W dół zstępowało, owinięte w sen.
Myślałem: “Stepie! Za twoim progiem Co na dzień dobry oddasz moim trwogom? Ponura pustka? Ciemność gorzka?
Czy będzie dzień, i światła szybkie odłamki Zagrają niebieskim uśmiechem stawu Na żółtym dnie zapadniętej belki?” 1.03.1933
Wergiiliusz
Chłop z Mantui, powolny i śniady, Z dzieciństwa delikatnego kołysany wsią, Wywyższył kij, i pług, i miedziany hełm, I wzniósł się do szczytów niesłychanej sławy,
Bo przez ogień i dym waśni zardzewiały Zobaczył lepszy wiek i zaśpiewał psalm, Jak odpoczywa świat pod cezarskim orłem W łagodnym jarzmie nieśmiertelnego państwa.
Ten czas minął — i Rzym, i cezarów dzieła Ręka historii do trumien powlokła, Gdzie śpią wszystkich czasów iluzje i korony.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
strona poezji, a nie jej historia, wystarczy przeczytać “Płacz, Wenero! Płaczcie, Kupidyni!” Katullusa, “Do Pyrry” Horacego, “Południe” Owidiusza. Jest on jednym z tych poetów, których przekłady są nieodłączne od jego oryginalnej twórczości. Rzymian Zerow tłumaczył także na rosyjski. I tłumaczył po mistrzowsku. Niedługo po gwałtownej śmierci poety w Moskwie wyszła antologia “Rzymskaja litieratura”, w której anonimowo opublikowano jego przekłady z Horacego, Auzoniusza, Klaudiana, Nemezjana, Anniusa Florusa i nieznanego autora. Tłumacząc rzymskich poetów na ukraiński, Zerow stawiał sobie konkretny cel: ruszyć z miejsca kamień, nazwany przez niego nierozwinięciem języka poetyckiego. Myśli, które przy tym wyrażał, nie straciły swojej aktualności i dzisiaj. “Dla nikogo nie jest tajemnicą, że nasi poeci, z kilkoma nielicznymi wyjątkami, bardzo mało się uczą i bardzo mało pracują nad techniką słowa. Rzuciwszy się na wiersz wolny (wers libre), bardzo niebezpieczny (wyróżnienie moje — W. B.) dla stylu jeszcze nie wykrystalizowanego, jak
Lecz on żyje, i dźwięk donośny jego poematów
Do dziś śni się nam łzami Dydony,
Brzękiem pancerzy i pluskiem trirem.
12.03.1933
* * *
A może jeszcze dobro zobaczę? A może nieszczęście przepłaczę?
Tu ciepły Aleksy jeszcze iskrzy się z rana, Wszędzie pod jodłami chrzęści cienki lód, I strumienie wód roztopowych do torfowych rzek
Jeszcze nie gwarzą… I szara dal mglista…
O nie! W tej pustyni nie wypada manna, Siedzi tylko nieubłagany ssak trosk
I dusi udręką mój wyczerpany krok. Smutna, o ziemio, ty! Skąpa, obiecana!
A może to nie ty, a ja sam mgleję… Czy prędko we mnie, o ciepły Aleksy, Miną udręka, ból, roztopi się ciemny lód?
Czy prędko przebiśnieg obudzi się dla mnie
I, jasnotą kryjąc straty głębszy ślad,
Zagra, zakwitnie nadziei tło zielone? 30—31.03.1935
Lucrosa
O. Burgardtowi
Pod dachem wiejskich muz, w błotnistej Lukrozie,
Gdzie rozum i uczucie — wszystko śpi w anabiozie,
Żyjemy my, porzuciwszy nie Kijów — Baalbek,
Z dala od rozmów, ludzi, bibliotek
Siejemy zboże na nieurodzajne łono,
Czasami służymy władcy Apollinowi,
I tli się kadzidło nasze na ubogim ołtarzu. Tak w dalekiej Olbii przyjezdni rzeźbiarze
Pośród codziennych spraw skórnej gromady
W duszy pielęgnowali sen dalekiej Hellady
I dla okolicznych hord, dla Scytów-dzikusów
Rzeźbili z marmuru niewidzianych bogów. 1921
W stepie
Wysoki, równy step. Zielony rząd mogił
I marzycielska dal, co mgłą sinych skrzydeł
Czaruje i woła do helleńskich kolonii. Hen-hen na horyzoncie sylwetki dzikich koni,
Namioty, i wozy, i Scytowie-oracze.
dzikusy rzucają się na szklane paciorki, improwizując swoje poematy i od razu, bez obróbki podając je do druku, — oni w korzeniu podcinają wszelką możliwość dalszego rozwoju stylu poetyckiego”. Pozostaje tylko dziwić się przenikliwości tego “wszechogarniającego humanisty”. Przeciekawe są jego polemiczne rozważania o współczesności przeszłości. “…czyż przeszłość nie jest związana tysiącami nici z teraźniejszością i współczesnością? Ja, na przykład, uważam, że rzymscy autorzy złotego wieku są ciekawi dla nas nie tylko jako nauczyciele stylu, ale i jako autorzy, bliscy naszej współczesności swoimi nastrojami i uczuciami”. I twierdził przy tym o konturach “wiecznej bajki”, perypetiach “dawnej i zawsze nowej historii”. Dowcipne jego odwołanie do dowcipnego pisarza: poeta-epik zawsze pisze o przeszłości. Góra jest widoczna tylko z odległości, a nie wtedy, kiedy się na nią wspinasz. Lekcja dla tych, którzy mylą współczesność z aktualnością. Wreszcie, własna poezja Zerowa. Przede wszystkim sonetarium i wiersze aleksandryjskie. Adept form kanonicznych, surowy klasycysta, on
Z wyry lecą, klangorząc, klucze,
A z morza wiatr wieje, gorący, niecierpliwy. Ale po co mi te wiatrowe porywy,
I skowronków śpiew, i wyrastanie traw?
Z jaką radością bym wszystko to zamienił
Na gwar przystani, limanów sine płaszczyzny,
Na bruk i ulice starego Chersonezu!
Do albumu
Ciężar pracowitych lat napadł mi na ramiona,
Ucichł beztroski śmiech i spoważniały rzeczy,
I głos słyszę natarczywie szorstki:
“Chytry najemniku, a gdzież dorobek twój?
Gdzie owoc twoich trudów i twórczości twojej?
Czy dobrze ty robiłeś nad czarną rolą,
Czy zdążysz, póki dzień, skończyć swoje żniwa?”
Jak gorzko słuchać tych cierpkich słów
I jak nie zazdrościć wam i młodości waszej,
Tej wypełnionej winem i nieupitej czaszy,
Tej ostrej świeżości przedświtowych godzin,
Tej smużce zorzy nad cichym snem dolin! 1.03.1922
Owidiusz
Suppositum stellis nunguam tangentibus aeguor…* Ovid., Trist., III, 10, 4.
Braterstwo dawnych dni, luksusowe drogie grono!
Ozwij się ty choć raz do wygnańca Nazona,
Starego, słabego, zapomnianego przez wszystkich
W kraju, gdzie cały rok niepogoda, i zima,
I morza tęskny ryk, i barbarzyńcy dokoła…
Ubogi, dziki kraj! Wiosną błoto i chłód,
Latem czarny step: ani zacisznych gajów,
Ani winnic, ani złoconych niw.
A tam mrozy znów i niebo w sinej szacie.
I oto skrzypią wozy, kopyta biją po lodzie,
Wdziera się Sarmata, i wszystko plądruje do cna,
I jeńców ławami wygania za Dunaj. 3.08.1922 ___________
* “Pod gwiazdami, które nigdy nie dotykają fal”. Owidiusz
Arystarch
B. Jakubskiemu
W stolicy światowej, na targowisku idei,
W muzeach, portykach i w cieniu alei i tu zostawił swój “firmowy” znak. Sonety i sonetoidy Zerowa trzeba umieć czytać. Za klasycznym anturażem wyłapywać realia współczesności: “Inkognito”, “Oi Triakonta”, “Obry”. Oto, na przykład, finał ostatniego:
I we wsiach płacz. Bohaterowie sag i run,
Zmartwychwstali znów awary, got i hun,
Orda pachołków, gadź dzielna…
Wiejskiej sytości ostatni tren, —
Wszędzie lament — krzyk dulibskich żon
Pod biczem lekceważącego obra.
W 1920 r. Zerow jeszcze mógł pozwolić sobie zaskarżać Tiutczewa w zuchwały sposób:
Błogosławiony, kto “rokowe” czasy
Nie odczuwał na własnej skórze
I widział zjawiska ponure
W aspekcie pociechy i piękna, —
Znał rewolucję z fasady,
Nie wiedział trzęsienia ani głodu.
W następnym roku on jeszcze przywiązywał “dni trzydziestu tyranów” do ponurej rzeczywistości, lecz przeminie dekada i z jego ust wyrwie się gorzkie wyznanie:
Argonauci
* * *
O! Nas dawno nie widać na scenie.
Zakochani w ciszy pracowni,
Staliśmy się skromni, staliśmy się niezauważalni,
Skąpi na gest i mowę zapalną.
Pod względem przedmiotowości, plastyki i malowniczości, samodyscypliny i bezbłędności logicznej motywacji sonety Zerowa — jeden z dorobków ukraińskiej poezji, oparcie nie tylko jej wzlotów, ale i ruiny, kiedy awanscenę zajęli różnorodni ignoranci i destruktorzy. Sam Zerow był niesprawiedliwy wobec swoich sonetów i nazywał je sucharami. To nie tak. Oczywiście, forma sonetu reguluje autorskie emocje. I mimo to one przebijają się nawet przez kraty kanonu (“Salomea”, “Tu ciepły Aleksy…”). “Kiedy Zerow sławił “jasną, dźwięczną skończoność sonetu”, to on zdecydowanie i pewnie przeciwstawiał ją rozczochraniu ówczesnych wierszy wolnych oraz prowincjonalnemu prymitywizmowi i nędzy poetów, którzy nie żartując, uważali się za “naśladowców” Szewczenki, nawet w myśli nie zakładając, że Szewczenko był niezrównanym mistrzem tej formy, której prawa on dla siebie ustanowił”.
Aleksandryjskich muz potomkowie i następcy,
Oni roili się, poeci i poetki,
Łowili ciemny krok literackich mód,
Splatali dla władców wieńce nędznych od
I spierali się — godzili i zmagali.
I był jeden kąt, gdzie ich niestrudzony hałas
Bezwładnie milknął: samotny gabinet,
Gdzie mądry Arystarch, filolog i esteta,
Dla nowych pokoleń, na pośmiewisko zuchwałej modzie,
Zagłębiał się w tekst Homerowych rapsodii. 3.04.1923
* * *
M. Rylskiemu
Tak, drogi przyjacielu, kochamy jedno: wino zachowane ze starej twórczości, i miód attyckich pszczół, i grę dźwięcznych kastalskich wód. Niech słabi starcy snują niemrawe żale, niech o współczesności nuci nam scholastyk, niech kultów i faktur nieważony balast w łódź swoją bierze futurystyczny trirem, — my samotnie idziemy po białogrzywej fali na mądrym okręcie, stuwieślnym Argo, a ty jak Tifis nam, i od steru swego już widzisz jasny cel walki i trudnych żeglug: dąb ze złotym runem i kolchidzką przystań. 30.04.1924
Sen
…Wновь я посетил Тот уголок земли… A. Puszkin
Moje sierpniowe dni i bezgłośne noce! Samotne wspomnienia na szarym poboczu szeroko zaokrąglonych i wyblakłych wzgórz, kraj przydrożnych wierzb i mądrych wiatraków — jakże dalekie jesteście, dalekie i niepodobne do tamtych spacerów, wesołych i pogodnych, kiedy, nie znając ani przykrych myśli, ani strat, spowijaliśmy noc w serpentynę cytat, ukrytych wyznań i jawnych deklamacji. Któż wiedział, że aż dotąd, do lat smutku i pracy tamte lekkomyślne dni, ułamki burzliwych lat, wyciągną złoty, meteoryczny ślad? 1925
Wtedy, kiedy Rylski pisał swój artykuł, z którego wzięto te wersy, nie mógł jeszcze wprost powiedzieć całej prawdy o liderze neoklasyków i swoim nauczycielu oraz przyjacielu. Tak jak i opublikować tej części sonetów Zerowa, w których pod antycznymi motywami i faktami cudzej historii odczytywała się ówczesna okrutna rzeczywistość. Stało się to możliwe dopiero z wydaniem dwutomnika Zerowa w 1990 r., w którym najpełniej przedstawiono jego spuściznę, choć nie wyczerpuje ona wszystkiego, co napisał. Cudowne aleksandryjskie wiersze Zerowa. Formalną doskonałością, językiem, żywą obecnością autora. Jako człowiek wyrafinowanej duchowej organizacji odbił się w nich najpełniej. „…subtelny bezlitosny umysł” — tak oceniał Zerowa J. Ławrynenko. „Był poetą” — powiedział o nim Rylski. W tej charakterystyce jest swój akcent. Możliwe, że zgodzą się z nim nie wszyscy, z uwagi na wyjątkową wszechstronną obdarowaność tej osobowości. Zerow był człowiekiem kultury i bronił się kulturą. Tragedia polegała na tym, że kultura sama potrzebowała ochrony.
Wozowica
Odpoczynku lepszego nie ma i nie trzeba! Wysoki letni dzień uniósł się w jasne niebo i wełnę białych chmur trzyma przy ziemi. Papier pofalował się na długim stole, na żółtym słońcu, i sam powoli żółknie, i letnie szmeranie płynie nieustannie z wysokich wierzchołków zielonych grusz i lip. I nagle wdziera się rytmiczny równy skrzyp, niby rozkołysany wołowymi rogami, idzie groblami, łąkami, sadami i złotym deszczem przygniecionej łodygi bije po suchych płotach półsennej wsi.
Szybko w niebyt idą nasze dni i krótkie godziny, od rana do nocy huczy koło ciemnych trosk.
Nie zauważamy — jak na dworze wiosna rozkwita, nie zauważamy — jak z drzewa sypie się liść.
Tylko i wypowiesz „jesień!” — kiedy, idąc chodnikiem, zmęczone oczy wzniesiesz na ogołocony kasztan.
Tak w półśnie przelecą nasze dni i lata pełnosilne, i zczernieją w duszy starości gołe gałęzie. 26.10.1927
W szarej ziemi podziemnej, ponad potokiem Letejskim, w trawach bez zapachu spotkałem młody asfodel.
„Biedna roślino! Dlaczego ze wszystkich, nieprzywitanych słońcem, ty najdroższa mi jesteś? Czym jesteś i jak wyrosłaś?”
— Ja? Ja — w pamięci biednej twojej, ja wyrosłam w chwilę, gdy urwało się życie, które cieszyło ciebie,
pełne młodej krzepy, lecz nie dane mu było zawiązek dać… Tylko zostawiło samą tęsknotę moją po sobie…”
26.11.1934
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
interpretuję jakiegoś pisarza, to muszę się w niego wcielić. A jak wcielić się w kobietę? Tym bardziej, że ona wcieliła się w Bohdana, w mężczyznę. Znaczy to, że trzeba było wcielać się podwójnie: najpierw w Kostenko, a z niej — w Bohdana. Nie wiedziałem — jak. Potem znalazłem pewną formę i z wielkim zapałem pracowałem nad „Beresteczkiem”. Nie jesteśmy blisko znajomi, powieść „Beresteczko” i zbiór poezji „Rzeka Heraklita” robiłem przy pomocy wydawnictwa „Łybid” i Oksany Pachlowskiej. Lina Kostenko to zdumiewające ucieleśnienie absolutnej kobiecości i męskich cech. Czym jest prawdziwa miłość? Kiedy dwoje kocha jedno drugie. Czym jest wielki człowiek? Harmonijnym połączeniem różnobiegunowych cech. W dzieciństwie czytałem o amazonkach i nie mogłem zrozumieć, dlaczego kobiety są bez mężczyzn. Jak może ptak istnieć bez powietrza? Woda bez lądu? Możliwe, że dlatego, iż Ukraina charakteryzuje się współczesnymi słabymi mężczyznami i silnymi kobietami, Lina Wasyliwna jest właśnie taką różnobiegunową osobą. Tylko kobieta jest zdolna uczynić mężczyznę mężczyzną. Sam on nigdy takim się nie stanie. My jesteśmy nicościami, słabi, zawsze konfliktujemy się ze sobą. Kobiecie warto powiedzieć: „Ja ciebie kocham. Dawaj, zrób to!”, i wszystko — wyrastają skrzydła. Zwłaszcza jeśli powie to tak fantastycznie piękna kobieta, jak Lina Wasyliwna. Jest w niej symbioza miłości kobiecej i męskiej. A od tego bierze się mądrość. Znamy mądre poetki. Powiedzmy, Bella Achmadulina — uosobienie czystej kobiecości, w niej naprawdę nie ma nic męskiego: ani stalowych spojrzeń, ani żelaznych czynów. Innego pokroju jest mężna Anna Achmatowa. Można przeprowadzić paralele z Liną Kostenko: twardość i nieugiętość charakteru. Ale Lina Wasyliwna uosabia jeszcze naród. Anna Achmatowa to zjawisko pewnego intelektualnego środowiska, nieco zdenacjonalizowanego. A Lina Wasyliwna to zjawisko narodowe. Taras Szewczenko oraz Lina Kostenko — to świadomość narodu. Ona odnosi się do siebie skromnie, dlatego że zawsze mówi prawdę, która jest wyższa od naszych ambicji. A kiedy milczy, rozumiemy, że i za tym kryje się prawda. — Do jej „Zapisków ukraińskiego szaleńca” jest różny stosunek, niektórzy są otwarcie rozczarowani. — Tak, jest dyskusja, są krytyczne ataki. A ja mówię: dzięki Bogu, że ona to napisała, dziękuję jej. U Szewczenki i Puszkina są rzeczy udane i nieudane. Ale to Szewczenko i Puszkin. A to Lina Kostenko! Wszyscy jesteśmy trochę snobami: „A-a, to takie-owakie…”. Przeczytałem po raz trzeci (za pierwszym razem bardzo ciężko czytałem w szpitalu) „Raport do apostoła Piotra” Jurija Illenki. Kogo myśmy stracili! Człowieka zabili. Ludzkie cechy bywają różne, ale to prawdziwy mężczyzna. Jego bili, bili, bili… Niezrozumieniem i pogardą. Zrobił wiele i sam wiedział, że niemało było rzeczy niezbyt wysokiej jakości. Ale był zmuszony, ponieważ kino to praca zbiorowa, zależna od wielu czynników. To nie książkę napisać, powiedzmy, „do szuflady”. A on napisał 43 scenariusze, które nie zostały zrealizowane, to też zabijało. Nie docenili. Lina Wasyliwna to uosobienie tej ukraińskiej kobiety, którą strasznie kocham. Często mówią: „Zbyt lubisz rysować kobiety”. To prawda, w tym także nagimi. Wydaje mi się, że Ukraina to kobieta. I siła Ukrainy tkwi w kobiecie. Lina Wasyliwna udowodniła to twórczością, czynami społecznymi, udziałem w czarnobylskiej epopei (do dziś jeździ po wsiach, zbiera świadectwa i wrażenia), desperacją, swoją godną, mądrą córką. Jestem szczęśliwy, że przyszło mi prawie trzy lata pracować nad jej utworami. „Beresteczko” to rzecz męska, a „Rzeka Heraklita” — czysto kobieca. Jest w nich tyle mądrości, ani krzty fałszu. Prawie antyczna czystość myślenia i głęboka samoświadomość w tym świecie. Lina Kostenko nie może sobie pozwolić na przyziemne, tanie rzeczy. Ponieważ przestanie być sobą. Ona szanuje siebie, mało kto w naszym kraju jest do tego zdolny. Zazwyczaj ludzie kochają siebie i cieszą się z tego. Rozmawiał Wołodymyr KOSKIN, zdjęcie autora
Tłumaczenie maszynowe
— Serhiju Heorhijowyczu, zacznę rozmowę od życiowego pytania — jak się Pan miewa? — Po śmierci żony Olgi żyję wewnętrznie samotnie, do tego nie oglądam telewizji. Czytam książki. Uważam, że ten, kto ogląda TV, nie jest zdolny sercem postrzegać szeregu obrazowego. Możesz obejrzeć wiadomości, a potem tańce i śpiewy ze wszystkimi, i otwierając Cervantesa — już nie zobaczysz charakterów, czytasz i znowuż postrzegasz wszystko jako informację, a nie jako uczucie-obraz. Obecnie w Instytucie Poligraficznym KPI wykładam ilustrację. Nazywam to reżyserią szeregu ilustracyjnego. Mój problem ze studentami polega na tym, że nie umieją rysować, myśleć, czytać. Póki co. Ale dobrze władają komputerem, a ja — nie: rozmawiamy różnymi językami. Współczesne społeczeństwo stacza się ku powierzchowności, konsumpcjonizmowi. A ja coraz bardziej odczuwam samotność. Jednak jako artysta muszę opowiadać o wszystkim, co się ze mną dzieje: o starzeniu się, samotności, odejściu przyjaciół. A to bardzo niełatwe — namalować pogrzeb przyjaciela, kiedy stoisz przed trumną. Mówią mi: „Pan przez trzy lata nie wystawiał swoich prac”. Mnie to nie interesuje. Po wystawie indywidualnej w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej zrozumiałem, że po prostu wystawiać obrazy jest absolutnie bezsensowne. No, przyjdzie 40—50 zwiedzających popatrzeć, komuś się spodoba, komuś — nie. Ja nie po to żyję. — Czy inspirują Pana projekty interaktywne? — Moje nowe projekty z napełnieniem społecznym — na szpaltach, nie zrealizowane, bo nie ma finansowania. Wielki pisarz i pedagog Janusz Korczak napisał „Modlitwy dla tych, którzy nie umieją się modlić” (osiemnaście modlitw). Marzę o zrobieniu wystawy objazdowej z instalacji. Tam jest „Modlitwa małego dziecka”, które zmoczyło się w łóżko i prosi: „Boziuniu, zrób tak, żeby mama nie zobaczyła”; „Modlitwa lekkomyślnej kobiety”, która modli się, żeby przyszedł ten, kogo ona, może, pokocha; „Modlitwa nienawiści”, „Modlitwa ekstazy”, „Modlitwa absolutnej nędzy”… One nie są konfesyjne (Janusz Korczak, nawiasem mówiąc, był Żydem), i mój przekaz — ogólnoludzki. Kulminacja — „Modlitwa artysty”. Ogólnie człowiek trafia w wizualno-dźwiękowe interaktywne widowisko. Czekam na mecenasów. Było porozumienie z Polskim Instytutem Kultury, z Uniwersytetem w Tel Awiwie w Izraelu — ludzie chcą widzieć ekspozycję. Można ją zrobić lekką, mobilną, taką, która wygodnie się składa. — Po odwiedzinach niektórych galerii i wernisaży można zwariować. — Podobnych, niestety, niemało. Jakoś jadę taksówką, pytają mnie: „A kim pan jest z zawodu?” Mówię: „Artystą”. — „A, alkoholikiem i kobieciarzem”. — „No dlaczegoż? Ja, na przykład, jestem artystą filmu „Taras Bulba”. — „O!” — pojawił się w oczach szacunek. Mój ojciec Hryhorij Jakutowycz — artysta filmu „Cienie zapomnianych przodków”. Lecz jako twórca jest większy niż ten legendarny film. Moja synowa jest Francuzką (syn — artysta Anton Jakutowycz — mieszka w Paryżu. — W. K.), kompozytorką Bérangère Maximin. Bardzo kocha kino i ceni mnie. Jakoś zapytała: „Tato, a ile filmów zrobiłeś w ostatnim czasie?” — „Przez osiem lat osiem filmów”. — „Przy tym, że kino na Ukrainie nie jest kręcone”. — „Tak”. — „I co dokładnie?” — „Modlitwa za hetmana Mazepę”, sześć filmów popularnonaukowych, „Taras Bulba”. Teraz dziewiąty dokumentalny zatwierdzili”. — „Twoja praca — cudowna. Ty przecież rozwalasz kinematograf, bo jako artysta wychodzisz na pierwszy plan. Odejdź z niego”. Odszedłem. Do teatru. Zrobiłem w Kijowskim Teatrze imienia Franki spektakl „Urus-Szajtan. Bajki o Sirce — koszowym atamanie, kawalerze d’Artagnanie oraz tureckim sułtanie” według sztuki Ihora Afanasjewa. Ona z sukcesem idzie ponad rok. — O czym jest ten spektakl? — O atamanie Sirce od jego narodzin do… Kutuzowa, któremu pokazują rękę Sirki (jako część świętych relikwii), i ona ratuje Moskwę. W spektaklu figurują zaporożcy, Turcy, Tatarzy, Hiszpanie, Francuzi,
Polacy, — łącznie 135 postaci. Dużo tańca, ruchu. To jak musical, więc trzeba było znaleźć nową formę, aby uniknąć wulgarności-frywolności. Wszystko znałem od środka, w tym aktorów, indywidualnie robiłem kostiumy. Pytają: “Pracuje Pan pędzlem czy piórem?” Pracuję głową. To daje możliwość bycia wolnym w projektach teatralnych i filmowych. Pierwszy przecieram szlak: robię storyboardy, rysuję kostiumy, dekoracje, typy postaci. Myślę, kto będzie grał. Czasem wnoszę propozycje do scenariusza. — Pracuje Pan nad nowym filmem dokumentalnym. O czym on jest? — O Gogolu w kontekście kultury światowej (reżyser Rostysław Płachow-Modestow). Bo nawet Marquez powiedział, że wyszedł z gogolowskiego “Płaszcza”. Rosyjska i europejska literatura też z niego wyszły. Niepragmatyczna gogolowska mistyczność jest zrozumiała dla ludzi bardziej niż pragmatyczna, którą inni wymyślali. A Gogol wszystko robił intuicyjnie. Miał zaledwie 22 lata, kiedy wyszedł pierwszy utwór. Dlaczego człowiek pisał tylko dziesięć lat? A potem jeszcze dziesięć lat żył i pisał tylko “Wybrane miejsca z korespondencji z przyjaciółmi”? Chciał zostać geniuszem i uszczęśliwić ludzkość. Zapominając, że był geniuszem wtedy, gdy jako młody chłopak pisał ukraińskie rzeczy. “Martwe dusze” i “Opowieści petersburskie” też są genialne, ale to jednak echo ukraińskości. Wspominam taki moment. W Rzymie nagrodę imienia M. Gogola otrzymały od Rosji dyrektor generalna muzeum imienia A. Puszkina (zajmuje to stanowisko od 1961 roku) Irina Antonowa, reżyser Jurij Lubimow, pisarz Andriej Bitow i artysta-scenograf Boris Meserer. Po moim wystąpieniu Andriej Bitow powiedział: “Serhiju, tylko żeby nikt nie słyszał. Zawsze wiedziałem, że Gogol nie jest “rosyjskim pisarzem”, a rosyjskim, ponieważ istniało Imperium Rosyjskie. Tak, pisał po rosyjsku, ale to rozkodowany język ukraiński, bo on myśli po ukraińsku. I w tym cały jego urok. Rosja była zbieraczką ziemi, brała najlepszych ludzi. I w tym nie ma winy Gogola”. Nie trzeba dzielić, czyj jest Gogol. Najpopularniejszy utwór literatury rosyjskiej — “Taras Bulba”. Rosjanie mają kulturę szlachecką, powiedzmy, “Wojnę i pokój” Tołstoja, “Eugeniusza Oniegina” Puszkina. Ale prosty człowiek, a tym bardziej lumpen, nie zrozumie fraz: “Jak dandy londyński ubrany, on wreszcie ujrzał świat”. Co to jest świat, kto to jest dandy, gdzie ten Londyn?.. A “Taras Bulba” jest zrozumiały dla wszystkich. Po zakończeniu kolejnej wystawy “Gogol urodził się…” przyniesiono mi opinie, wśród nich była taka: “Ucieszeni, zadowoleni, oświeceni duszą. Biegniemy do domu czytać Gogola”. Pewnie dlatego, że robiłem to nie dla siebie. Dla Gogola, żeby go przywrócić. Z drugiej strony, za takie podejście trzeba odpowiadać do końca życia. Mam nadzieję, że pozostanie mój obraz Ukrainy — w grafice, malarstwie, w teatrze, kinie. Największy mój dorobek — seria prac graficznych “Mazepiana”. — Jakie wrażenie wywarła na Panu Lina Kostenko? Co najbardziej charakterystycznego Pan w niej dostrzegł? — Po pierwsze, od dzieciństwa byłem gotowy na odbiór Liny Kostenko. Jej imię, poezja są obecne w naszym domu. Prawda, ojciec w mniejszym stopniu przyjaźnił się z Liną Wasyliwną niż z dwoma Iwanami — Draczem i Dziubą. Całe życie przyglądałem się pokoleniu lat sześćdziesiątych. Z pomocą świętej pamięci Karahockiego zilustrowałem siedemnaście tomów literatury ukraińskiej XX wieku, trzy tomy Dziuby, dwa tomy Szewelowa. Więc byłem przygotowany. I kiedy zaproponowano mi zilustrowanie “Beresteczka” Liny Wasyliwny, pomyślałem: “Wreszcie”. Ale kiedy ja in- Naszym gościem jest artysta ludowy Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Serhij JAKUTOWICZ. Uczestnik niezliczonych wystaw artystycznych (od 1973 r.), laureat wielu krajowych i międzynarodowych konkursów grafiki. Autor ponad stu cykli ilustracji książkowych — od Williama Szekspira do Liny Kostenko. Jako scenograf aktywnie pracuje w kinematografii i teatrze. Laureat nagrody Rosyjskiej Akademii Filmowej “Złoty Orzeł”. Jego dzieła znajdują się w muzeach sztuki Ukrainy i wielu krajach świata. W ubiegłym roku artysta zilustrował zbiór Liny Kostenko “Rzeka Heraklita”, jubileuszowy album Bohdana Stupki, dramat Łesi Ukrainki “Rufin i Pryscylla” i otrzymał w Rzymie nagrodę imienia M. Gogola. Wystawa Jakutowicza “Gogol urodził się…” stała się znaczącym wydarzeniem we Francji (siedziba główna UNESCO), Moskwie, Kijowie, Lwowie i innych miastach Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Tę książeczkę — wspomnienia „Dziecięcymi oczami (Wspomnienie)” autorstwa Natalii Narieżnej przygotował do druku akademik NAN Ukrainy Mykoła Muszynka (Praga—2010, Czechy). W Pradze wydano ją przy wsparciu finansowym Magistratu Pragi w ramach ogólnomiejskich programów wspierania mniejszości narodowych. Iwan PASEMKO, laureat nagrody Fundacji Wolanyków-Szwabinskich przy Fundacji UWU w Nowym Jorku. Natalia Narieżna — córka Symona Narieżnego, który był dyrektorem Muzeum Wyzwoleńczej Walki Ukrainy w Pradze po ciężkiej chorobie Dmytra Antonowycza, znanego historyka sztuki, profesora UWU w Pradze, syna Wołodymyra Bonifatiowycza Antonowycza, historyka Uniwersytetu im. Świętego Włodzimierza w Kijowie. Przy postaci syna Dmytra Antonowycza, Marka, a to już trzecie pokolenie dynastii Antonowyczów, zatrzymamy się nieco później. Natalia Narieżna urodziła się 22 lipca 1922 roku w Kobelakach na Połtawszczyźnie, gdzie mieszkali jej rodzice po ślubie. Jej rodzice chrzestni — starsza siostra mamy Tetiana oraz przyjaciel rodziny Maksym Łebid, którego życie poprowadziło ścieżkami gdzieś za Bajkał, gdzie zniknął. Jej bliskich wypuszczono za granicę do kraju, gdzie można było jako tako żyć różnym warstwom ludności. Dla rodziny Natalki taką zagranicą stała się Republika Czechosłowacka. Tam mieszkał już starszy brat ojca, Ołeksandr, który trafił tam z armią UNR. Inni krewni pozostawali na chutorze Sokiłci nad Worsklą. W tamtym czasie CSR — kraj cudów z demokratycznym ustrojem. Pierwszą miejscowością, w której przyszło mieszkać rodzinie, był „Újezd nad Lesy”, nieco dalej było miasteczko Lázně Klánovice, dokąd wkrótce przeprowadziła się rodzina Narieżnych. Mieszkali w domu miejscowego bednarza. Wspomnienie-refleksja już dorosłej Natalii o tym czechosłowackim świecie w pierwszych latach niepodległości, zdobytej tak niespodziewanie 28 października 1918 r., dają czytelnikowi wiele wspaniałych wrażeń o głęboko demokratycznym kraju CSR, który był niemal wzorem demokracji w Europie Środkowo-Wschodniej. Narody Czech, Słowacji, preszowscy i zakarpaccy Ukraińcy już pod koniec XIX w. przygotowywali się do nowego życia w państwie czechosłowackim. Na przykład panslawista Miroslav Tyrš w 1892 roku w Pradze założył znane towarzystwo sportowe „Sokół” w celu nie tylko szerzenia kultury fizycznej, ale i budzenia świadomości narodowej narodu czeskiego. W 1907 roku pierwotne organizacje tego towarzystwa połączyły się w Wszechsłowiański Związek Sokolski. Ten ruch w Czechach kojarzy się z działalnością naszego Kyryła Trylowskiego (1864—1941), organizatora i założyciela „ruchowego”, czyli gimnastyczno-pożarniczego towarzystwa „Sicz”, a później Głównego Komitetu Siczowego generalnego zjednoczenia „Siczów”, które przyczyniły się do budzenia świadomości narodowej chłopów na Pokuciu byłej Stanisławowszczyzny oraz świadomości narodowej całej Galicji. Natalia Narieżna maluje różnorodne epizody swojego życia w Czechosłowacji lub na Zakarpaciu, dokąd przedstawiciele ukraińskiej emigracji z radością wysyłali swoje dzieci na letnie wakacje. Bystra dziewczyna wiele widzi w tym narodowym tłumie, kiedy masa uchodźców politycznych z Imperium Rosyjskiego, ratując się przed prześladowaniami politycznymi, znajdowała się w środowisku tej europejskiej demokracji w CSR. „Otoczenie, w którym wtedy dorastałam, składało się z trzech przeciwstawnych frontów, które między sobą, choć bezkrwawo, ale zawzięcie rywalizowały. Siły tych frontów były nierówne. Do pierwszego, ukraińskiego, należeli mama, ojciec, Kłymenkowie, rzadko obecny Ołeksandr, wtedy jeszcze student medycyny Kola Nezdiłdymoha i parę innych osób. Na czele drugiego frontu stała moja Babcia, która mówiła po rosyjsku, jak reszta rodziny mamy. Tutaj należeli także różnorodni petersburscy znajomi Babci, wszelcy Miłosławscy, Archangielscy, Pletniowowie. Tych ludzi kochałam nie mniej niż przynależących do ukraińskiego frontu, nawet kiedy okazywali czasem niemałą agresję w stosunku do Ukraińców”. Natalia jeszcze w młodym wieku dobrze rozróżniała
odróżniała Ukraińców od swoich odwiecznych antypodów Rosjan. Pisze o tym w sposób przystępny i przekonujący: „Wiedziałam, że jesteśmy Ukraińcami, uchem słyszałam różnicę w językach i, nie zważając na jeszcze całkiem dziecięcy wiek, zwracałam uwagę na zewnętrzne różnice: petersburżanie mieli w swoich mieszkaniach portrety wąsatych carów, obwieszonych medalami, mapę »jedinoj niedielimoj« i pierścienie z różnymi znakami… My zaś nie mieliśmy w domu ani tryzuba, ani niebiesko-żółtej flagi. Na ścianie był tylko portret Szewczenki autorstwa mojej matki… mama przy jakiejś okazji mówiła, że kiedy wyjeżdżaliśmy z domu, to aż do samej Połtawy spotykali nas ludzie i prosili przekazać pozdrowienia »Symonowi«. Niestety, ani ojciec, ani mama nie mogli spełnić próśb naszych narodowych mas, bo tego Symona 25 maja 1926 roku, w Paryżu na ulicy Racine zabił jakiś żyd, który nazywał się Schwarzbard. Demokratyczny i sprawiedliwy francuski sąd uznał Schwarzbarda winnym i za jego zbrodnię wymierzył mu karę pieniężną w sumie jednego franka…”. Dalej Natalia opowiada o trzecim froncie: „Trzecia grupa była czeska. Kiedy jeszcze byłam niemowlęciem, miałam czeską nianię, która nazywała się Milada. Jaki był mój pierwszy język rozmowy, nie wiem. Ale czytać nauczyłam się najwcześniej właśnie po czesku”. W naszym XXI wieku, wydaje się, każdego czytelnika zainteresują kwestie narodowe, poruszone przez autorkę na stronach swoich „Wspomnień”. W szczególności o realizacji polityki narodowej przez dyktatorów Rosji. „Od siwej starożytności po dziś dzień każdy naród, siłą podbity przez Rosję, wydawał z siebie »faszystów«, którymi zasiedlali Kamczatki, Kołymy, Mordowie i podobne »miejsca oddalonyje«. Co dziwne, żaden członek narodu rosyjskiego jeszcze nie był uwięziony za rosyjski faszyzm. A zachodni świat z jakiegoś powodu nie chce rozumieć nie tyle systemu podboju przez mistyczną Rosję cudzych terytoriów, co rafinowanego sposobu ich »obrusienia«. Niestety, na przestrzeni kilku stuleci rosyjscy zdobywcy tak niczego się nie nauczyli. Ich polityka na zajętych ziemiach zawsze była przyczyną kolejnej rewolucji, bo chcieli, aby te zniewolone przez nich narody od razu przekształcały się w Rosjan”. Kwestia edukacji przedstawicieli innych narodowości w CSR zawsze była aktualna. Bo przecież „…Czesi mieli wielki szacunek do nauki i oprócz czeskich szkół mieli jeszcze angielskie, francuskie, niemieckie, ukraińskie i rosyjskie szkoły. Wszystkie one podlegały Ministerstwu Oświaty i otrzymywały rządowe subwencje. Wszyscy ukraińscy studenci jednocześnie uczyli się na UWA, którego akademickie przedwojenne dyplomy oficjalnie były uznane nawet w Australii”. A spróbujcie dziś w niepodległej Ukrainie czy w tejże Rosji wytyczyć w przyszłość swoją życiową ścieżkę z dyplomem UWA? Jakoś Natalia zapytała swojego ojca: — Kto to jest M. Askanycz? — To literacki pseudonim Marka Antonowycza — odpowiedział ojciec. — Kto to jest Marko Antonowycz? — To syn profesora Antonowycza i, być może, mój jedyny wierny student. Szczegółowiej autorka opowiada o przyszłym prezydencie Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk w USA na przestrzeni dwóch kadencji: „Marko także pisał bardzo dobre wiersze, które drukowano w ukraińskich czasopismach literackich, wychodzących w Galicji i mających nacjonalistyczny kierunek — ja je wszystkie nazywałam »czasopisma im. Doncowa«… Kiedy miałam 14 lat, w jednym z tych czasopism przeczytałam wiersz… »Donna Anna«. Dość na tym, że wiersz zrobił na mnie bardzo silne wrażenie, tak że nauczyłam się go na pamięć. Autorem był nieznany mi M. Askanycz”. Ze swoich współczesnych, być może, największą uwagę autorka recenzowanej książki poświęciła Oksanie Draj-Chmarze, o której dość szczegółowo opowiedział swego czasu akademik Mykoła Żułynski w książce „Z zapomnienia — w nieśmiertelność”. „Z przyjściem niemieckiej armii do Kijowa — wspomina Natalia Narżna — został urządzony koncert powitalny, przypuszczam, że przez ówczesny zarząd miejski. Na tym koncercie występowała młodziutka pianistka, Oksana Draj-Chmara, córka ukraińskiego uczonego i poety, członka grupy neoklasyków, autora wiersza »Łabędzie«, który w piekielnych mękach oddał Bogu duszę gdzieś na Kołymie. Jej gra zrobiła tak wielkie wrażenie na ówczesnym ministrze Rzeszy okupowanych przez Niemców Terytoriów Wschodnich Alfredzie Rosenbergu, że zapewnił on Oksanie dokumenty, potrzebne do wyjazdu z Kijowa do Pragi, na studia w praskim konserwatorium. I tak, wydaje mi się, że jeszcze jesienią Oksana pojawiła się w Pradze. Na mieszkanie wzięła ją do siebie pani Maria Matiuszenko. Ja właśnie wtedy szłam wypożyczyć dla mamy mały fortepian w firmie Petroff, na dole Placu Wacława. Oksana poszła ze mną. Muszę przyznać, że wygląd jej był strasznie nieeuropejski, tak że sprzedawca nie zwracał na nią uwagi i zdziwił się, kiedy powiedziałam mu, że instrument wybierać będzie moja przyjaciółka. Oksana obeszła całe piętro wzdłuż i wszerz i w końcu usiadła przy fortepianie. Po krótkiej wprawce zaczęła grać Rigoletto w transkrypcji Franciszka Liszta. W ciągu paru minut pozbiegali się, zdawało się, wszyscy pracownicy wielkiej firmy. Podeszłam do uchylonego okna. Wokół budynku zebrał się taki tłum ludzi, że można by nim wypełnić salę koncertową. Oksana skończyła grać. Z góry i z dołu zagrzmiały burzliwe oklaski. Główny menedżer zawarł ze mną umowę, że będę płacić za wypożyczenie fortepianu pół ceny, obiecując, że jeszcze dzisiaj będzie on stał w naszym domu”. Niedługo potem Oksana Draj-Chmara po raz drugi odwiedziła Konserwatorium w towarzystwie Natalii Narżnej. Kiedy w administracji Konserwatorium zaproponowano jej zgermanizowanie swojego nazwiska, pozbywając się „niezrozumiałego dla Niemców Chmara, a pozostać tylko Oksaną Draj. To wtedy brzmiałoby po niemiecku. Wtedy będzie miała możliwość brać lekcje u teoretycznie wyznaczonego jej najlepszego profesora i będzie miała do ćwiczeń przydzieloną osobną klasę. Okazało się także, że Oksana odmówiła i, wychodząc z pokoju, pozrywała wszystkie ogłoszenia, które wisiały na tablicach w korytarzu, podarła je na małe kawałeczki i powyrzucała do kosza na śmieci. Niezwykle ciekawe wspomnienia pozostawiła p. Natalia także o Juriju Klenie, gdzie zaświadczyła, że „rodzina poety Jurija Klena, z ducha Ukraińca, a z pochodzenia Niemca. Klen także należał do pięcioosobowego grona neoklasyków. Prawdziwe imię i nazwisko jego było Oswald Burghardt, pochodził on z Podola, gdzie jego przodkowie byli prawdopodobnie niemieckimi kolonistami. Wykształcenie Jurij Klen zdobył na Uniwersytecie Kijowskim. Jako niemieckiemu poddanemu, udało mu się wyjechać z Ukrainy w latach trzydziestych, jednak będąc u siebie do
Natalka Narizhna z rodzicami podczas przyjazdu do Pragi w 1927 roku na emigracji, wykładał na niemieckich uniwersytetach literatury słowiańskie, pisał dalej swoje wspaniałe utwory poetyckie, ściśle współpracując z wydawnictwami „im. Doncowa”. Po wojnie Jurij Klen przez pewien czas przebywał w Austrii, gdzie redagował czasopismo literackie „Litawry”. W swojej epopei „Popiół imperium”, pisanej po wojnie, jest część poświęcona śmierci Ołeha Olżycza. Oprócz własnej, oryginalnej twórczości Jurij Klen wzbogacił literaturę ukraińską wspaniałymi przekładami z języka francuskiego, angielskiego, włoskiego i niemieckiego. Jego dom „Na Topolce” stał się przystanią dla ukraińskich studentów, którzy nie tylko interesowali się, ale „żyli” literaturą. Jednym z bardziej znanych na emigracji poetów był młody Jar Sławutycz, który po wojnie wyjechał do Kanady”. Opracowując ten rozdział „Wspomnień” pani Natalii, nie mogę nie zareagować na taki fakt, że wtedy, na przełomie XIX i XX wieku, potencjał narodu ukraińskiego był o wiele potężniejszy niż obecnie, w latach, aż chce się powiedzieć, papierowej niepodległości. Bo wtedy w tyglu narodu ukraińskiego mogli Niemcy, Żydzi, nawet Gruzini, Polacy i Rosjanie wyrastać na ukraińskich poetów. W swoich rozmyślaniach nie powiedziałem ani słowa o rodzinach Drahomanowów, Kosaczów, Kryczewskich, Ohłoblinów, Doroszenków, Siropołków oraz wielu innych, gdzie odkrywałem dla siebie pewne sprzeczne szczegóły. Ale ogólnie taki faktograficzny materiał dokumentów, szczegółów czy drobiazgów z życia ważnych osobistości w historii literatury ukraińskiej, historii, kultury i politologii, myślę, duchowo i ideowo wzbogaci wielu Ukraińców w Ukrainie, którym zdarzało się słyszeć o tych ukraińskich „tułaczach” jedynie kątem ucha. Byłoby bardzo stosownie, gdyby któreś z ukraińskich wydawnictw jednak wydało „Wspomnienia” Natalii Narizhnej w masowym nakładzie. „Moje wspomnienia w pierwszej kolejności pisane są i pozostaną dla moich wnuków i prawnuków, zależy mi na tym, aby przynajmniej oni — obco zasymilowani czy nie — wiedzieli, że tragedia Ukrainy to nie 70 lat sowietyzmu, a setki lat zniewolenia przez „sąsiadów”, skąd ten sowietyzm do nas przyszedł. To wspomnienie „Dziecięcymi oczami” Natalia Narizhna stworzyła w Canberze w latach 2004–2007.
Tłumaczenie maszynowe
Oksana CHOROZOWA, starszy pracownik naukowy działu „Literacko-artystyczne Pluty” CDALM Ukrainy
Po śmierci Pawła Zahrebelnego… Po śmierci Geniusza ukraińskiej prozy, która kosą przeszła po sercach przyjaciół, kolegów, bliskich… Wszystkie słowa wydają się banalne i puste — tak napisał w swoich wspomnieniach znany ukraiński pisarz, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Anatolij Dimarow w książce „Wspomnienia o Pawle Zahrebelnym”, której prezentacja odbyła się w domu Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Na prezentacji „Wspomnień…” oraz serii książek charkowskiego wydawnictwa „Folio” obecny był Mychajło Zahrebelny, który aktywnie występuje w literaturze, znany krytyk, literaturoznawca Mychajło Najenko, poeci Iwan Dracz i Petro Perebyjnis, reżyser filmowy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Wałentyn Sperkacz, pisarka Łarysa Kopan, poetka i tłumaczka Wałentyna Kozak, chrześcijańska poetka Ludmyła Padałka, naukowiec Łesia Bricyna, przyjaciele rodziny Zahrebelnych Lina i Oksana Czabaniwśki, małżeństwo Polakowych i inni. Rzeczywiście, wspominać wielkiego Mistrza słowa Pawła Zahrebelnego trzeba według jego własnej zasady „O utalentowanym — utalentowanie!”, którą wyznawał, pracując na stanowisku redaktora naczelnego „Literaturnej hazety”. Właśnie według takiej
Ołeksandr KAWUNENKO ...Czyż nie raduje się dusza mieszczanina, gdy z betonowych mieszkań, z labiryntów ruchliwego megapolis wyrywa się wreszcie w podmiejską ciszę, którą zakłócają jedynie nawoływania ptaków, gdzie sosny sięgają słońca, a woda leśnego jeziora wydaje się głęboka jak niebo? Jednak coraz mniej staje się żywej przyrody, a więcej, jak mawiał kiedyś poeta, środowiska naturalnego. I to zaniedbanego obecnie tak, że nie zawsze można je nawet naturalnym nazwać. Zamiast tego półpustynne industrialne krajobrazy, woda, prawie lub całkowicie niezdatna do picia. Nie jest wyjątkiem, niestety, także Dniepr — główna arteria wodna kraju, z której piją miliony. Na tym, w szczególności, kładzie nacisk Wołodymyr Haptar w książce „Rzeka niepokoju i smutku”, która ujrzała światło dzienne dzięki wsparciu UNDP-GEF na rzecz ekologicznej odnowy Dniepru. Poruszono w niej nie tylko czysto ekologiczne, ale i inne aspekty. Przecież ta Rzeka od dawna kojarzy się z niepowtarzalnym kolorytem kilkutysiącletniego ukraińskiego bytu. Według świadectw Dmytra Jawornyckiego, przytoczonych w książce, prawie cała przestrzeń brzegowa Dniepru, oprócz chyba progów, miała luksusowe, trudno dostępne łęgi, które darowały zaporoskim kozakom i las, i siano, i mnóstwo zwierzyny oraz zwierząt. Te łęgi były nizinami, gęsto pokrytymi roślinnością, przeciętymi w różnych kierunkach rzeczkami, miały zatoki, limany, odnogi, były usiane niezliczoną ilością dużych i małych jezior, porośniętymi gęstym i wysokim, jak ściana, trzcinowiskiem. Szczególnie słynny był Wielki Ług, który zaczynał się przy lewym brzegu Dniepru, naprzeciw wyspy Chortycy, ciągnął się na sto wiorst i kończył w pobliżu uroczyska Palijiwszczyny, powyżej Mykytynego Rohu.
zasady została ułożona zaprezentowana książka o wybitnej osobowości, unikalnym ukraińskim pisarzu, obywatelu. Jak dla mnie, to raczej zbiór esejów, literackich szkiców, które napisali utalentowani artyści. Możliwe, że tytuł mógłby brzmieć „Kreski do portretu Pawła Zahrebelnego”. Do zbioru weszły wspomnienia znanych twórców współczesności: W. Bazylewskiego, O. Czornohuza, H. Husejnowa, L. Kopan, W. Zaporożec, W. Jaworiwskiego, P. Perebyjnosa, W. Donczyka, wywiady Lubow Hołoty, M. Słaboszpyćkiego, O. Krasowyćkiego. Każdy odkrył nam, czytelnikom, swojego Zahrebelnego… Pawło Archypowycz Zahrebelny został redaktorem-reformatorem „Literaturnej Ukrainy”, zapoczątkował wiele nowych rubryk, ale szczególnie zapamiętała się jedna „O utalentowanym — utalentowanie!”, ponieważ była jak nigdy na czasie. Artykuł redakcyjny, który pojawił się w gazecie 23.03.1961 roku, napisany błyskotliwie, z zapałem. Była to krytyka na ówczesną krytykę… „Erudycja wyszła z mody u naszych krytyków, — pisał P. Zahrebelny, — artykuły i recenzje przypominają ociosane drzewa: jeden pień i nic więcej. Czy możemy od pisarzy wymagać utalentowania, mistrzostwa, a od krytyków nie wymagać? W żadnym wypadku nie możemy…”. Znany literaturoznawca Witalij Donczyk przypuszcza: gdyby P. Zahrebelny nie został powieściopisarzem, on, zapewne, zostałby krytykiem. To była cała epoka… Pawła Zahrebelnego interesowały najnowsze arcydzieła światowej literatury, tematy psychologii i futurologii, przyciągały oryginalne teorie i sensacje intelektualnego życia, on chciwie kolekcjonował wszystko to, co niosło na sobie drżenie niezgłębionej tajemnicy, — tak trafnie w swoim tekście Mychajło
Słaboszpyćkyj utrwalił charakterystyczne dla Pawła Zahrebelnego momenty. Właśnie Mychajło Fedotowycz został kompilatorem tej unikalnej książki, która sprawiedliwie pretenduje na stworzenie zbiorowego portretu pisarza. Tekst Mychajła Zahrebelnego, syna Pawła Archypowycza, wzrusza czytelnika swoją swobodą, szczerością. Wiele ciekawych faktów mieści się w jego opowieści o podstawach wychowania rodzinnego, otwierają się nam sekrety warsztatu twórczego pisarza. W rodzinie Zahrebelnych panowała Wolność, królowało Słowo, a królową była Książka. Pod koniec lat 1950. — na początku lat 1960. rodzina Zahrebelnych na lato wyruszała do wsi Pluty pod Kijowem. Gospodarze wynajmowali dwa pokoje i werandę swojej chaty. Drugą połowę wynajmowało małżeństwo ukraińskiego pisarza Mychajła Czabaniwśkiego, wiernego przyjaciela i druha Pawła Archypowycza. Okna werandy wychodziły na dwupiętrowy dom dramaturga Ołeksandra Kornijczuka. Ich sąsiadami byli Andrij Malyszko i potomkowie Tobilewyczów. W wolnej chwili Pawło Zahrebelny, Mychajło Czabaniwśkyj, Andrij Malyszko, Ołeksandr Diaczenko, Borys Komar lubili grać w „Kinga” albo urządzali turniej szachowy. Najlepiej grał w szachy Ołeksij Kołomijec… Nie na darmo na kilka dni przed tragicznym 3 lutego 2009 roku Pawło Archypowycz opowiedział nam swój sen: „Ja z Aloszą Kołomijcem rozegrałem partię…”
Tedy w Plutach mieszkała cała kohorta twórców — pisarzy, artystów, krytyków, rzeźbiarzy, naukowców. Teraz tutaj stworzono „Literacko-artystyczne Pluty”, dział Centralnego Państwowego Archiwum-Muzeum Literatury i Sztuki Ukrainy. Pracownicy naukowi muzeum-archiwum planują stworzyć ekspozycję wystawową, poświęconą właśnie plutowskiemu okresowi twórczości P. A. Zahrebelnego. Na początku lat 1980. Zahrebelni nabyli daczę w Konczy-Ozernej. Pierwszym gospodarzem tego przytulnego domu był Petro Pancz. Urodziwszy się na wsi, Pawło Archypowycz nie stronił od pracy fizycznej, wszystko robił własnoręcznie, kosił trawę, przycinał drzewa, rąbał drewno, zagrabiał liście. Tam łatwo się oddychało i dobrze pracowało. Pozostało znaczne archiwum pisarza: kilkadziesiąt nie do udźwignięcia dermentynowych teczek, tysiące notatek, które poprzedzały utwory. On robił je na złożonym na pół arkuszu papieru kredowego lub na skrawkach, choćby i na kopercie. Zgodnie z zamysłem przyszłego utworu skupował i studiował specjalistyczną literaturę. Oto dlaczego tak dużo w jego bibliotece fachowych wydań, literatury historycznej, badań z architektury, cybernetyki, nawet metalurgii… Książkami zawalony jest cały dom, nawet w garażu jest ich mnóstwo. On stworzył z siebie ten rzadki na Ukrainie typ pisarza, którego życiową i zawodową religią stała się książka.
„I pokazał mi czystą rzekę wody życia, jasną jak kryształ”. Zatem książka ta jest poruszającym artystycznym wideokroniką Rzeki. Chociaż wideo, że tak powiem, w naturalnym wymiarze, również jest obecne w książce. Są to fotografie samego autora. Niektóre z nich zostały wykonane podczas obchodów międzynarodowego Dnia Dniepru; znajdują się one również w całkiem niedawnym katalogu artystycznym, do którego weszły także dzieła artystów — uczestników pleneru poświęconego temu wydarzeniu. Niedawno były one eksponowane na wystawie w Akademii Sztuk Pięknych Ukrainy „Dniepr… Chwila i wieczność”, którą zainaugurowano specjalną galerię sztuki. Przypominam sobie, że nawet Olivier Adams, rezydent-koordynator projektu ONZ, chwycił wtedy za pędzel i podarował obecnym swój artystyczny improwizowany utwór na temat wiecznej rzeki. Powieść-dialog, powieść-ostrzeżenie, powieść-oddźwięk, powieść-echo — takie określenia można zastosować do gatunku, w którym napisano „Rzekę niepokoju i smutku”. W każdym razie, niech tę kwestię badają literaturoznawcy, ja zaś podkreślę na koniec oto co. Wydaje się logiczne, że to właśnie Wołodymyr Haptar napisał książkę pełną dramatyzmu współczesnej epoki, ponieważ wypływa ona z wewnętrznej logiki jego artystycznej orientacji, jest wyrazem nieobojętnej duszy. Organizuje on akcje ochrony przyrody związane z odrodzeniem Dniepru, redaguje „Ekotyżdeń”, tak niezwykle potrzebne obecnie wydawnictwo, przyciągając za jego pośrednictwem nieobojętnych do ochrony środowiska na Ukrainie. Zapewne i ty, szanowny czytelniku, nie raz słyszałeś w radiu tę piosenkę, przepełnioną głęboką wiarą w ocalenie Rzeki. Słowa do niej napisał również on, Wołodymyr Haptar: Nie zgaśnie nasz ogień na burzowych wiatrach, I nie umrze żywa woda Dnieprowa, Zmartwychwstanie w duszach ukraińskie słowo, Uwierzy w synów Tarasowa góra.
Tłumaczenie maszynowe
Cóż więc teraz? Mamy jakby już nie Dniepr z jego niegdyś niepowtarzalnym korytem, lecz ciężkie i niebezpieczne „korale” z kilku sztucznych zbiorników wodnych, na dnie których znalazły się dawne kozackie wsie i żyzne ziemie. Pożytku z tych olbrzymich kałuż, pokrytych wodorostami, prawie żadnego, a zagrożenie jest nieprzewidywalne, zwłaszcza ze strony Zbiornika Kijowskiego, który kryje pod swoimi falami niezliczoną ilość radioaktywnego mułu; muł ten spływa z prądem w dół rzeki, najpierw trafiając do Dniepru, potem do Morza Czarnego, zwanego niegdyś Ruskim. Nie bez powodu istnieje opinia naukowców o etapowym opuszczaniu zbiorników, aby przywrócić Dnieprowi pierwotność, a zalane ziemie zostały przeznaczone do użytku rolniczego. Jednak skutki tak radykalnego kroku trudno jest przewidzieć, straty ekonomiczne już dziś wydają się ogromne, a efekt ekologiczny i społeczny pozostaje w nieznanej przyszłości. Tymczasem będzie narastać zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego. Tak uważa Dmytro Ruszczak, kierownik projektu UNDP-GEF na rzecz ekologicznej rehabilitacji Dniepru, którego słowem wstępnym otwiera się książka Wołodymyra Haptara. Los Dniepru nie jest obojętny także społeczności międzynarodowej. Świadczy o tym również wspomniany projekt, w ramach którego realizowany jest strategiczny program działań, mający na celu zmniejszenie zanieczyszczenia Dniepru trwałymi substancjami toksycznymi. Właśnie działań, a nie tylko udokumentowanego zatwierdzenia przez krajowe ministerstwa zaangażowane w projekt. W książce, oprócz historycznych ekskursów, znajduje się wiele danych statystycznych, materiałów archeologicznych, krajoznawczych, przyrodniczo-ochronnych i medycznych, rozmaitych analogii, wypowiedzi znanych osób, które autor wplata w kanwę swoich rozważań, w ogólną kompozycję wydania. W. Haptar zwraca się do sumienia rodaków, szczególnie pokładając nadzieję w młodym pokoleniu. Czy istnieją obecnie zagrożenia dla Dniepru, dla ludzi, którzy żyją na jego brzegach? — pyta swojego dziadka Maksymko, jeden z bohaterów opowieści. Z urodzenia mieszczanin, „dziecko asfaltu”, co roku przyjeżdża do dziadka do wsi Stare, położonej niedaleko stolicy, odkrywając tam dla siebie niekończące się tajemnice rzeki i otaczającej przyrody, a przez nie — prawdy ludzkiego bytu. Kompozycyjnie opowieść „Rzeka miłości i smutku” znajduje się w centrum książki, jest oprawiona publicystycznymi pasażami i popularnonaukowymi materiałami o Dnieprze i innych rzekach świata, a także świadectwami o tym, czym zanieczyszczenie wody grozi ludzkości. Po synowsku drżącą ręką Wołodymyr Haptar tworzy bardzo dobrą aurę książki o Dnieprze. Obraz Rzeki w opowieści przedstawia się czytelnikowi w wielu postaciach, w różnych wymiarach czasu i przestrzeni. Przemawia do czytelnika żywym głosem fal, ptasim nawoływaniem w jej bagnach, dzieli się radościami, nadziejami. Tylko żeby usłyszał ją człowiek. Najwyraźniej nie bez powodu autor „Rzeki…” przedstawia historię rodu dziadka, którego kontynuatorem z wzruszeniem zaczyna uświadamiać sobie siebie także wnuk. Przez całe życie dziad Halajda pracował w rybackiej artelu. Miał własną filozofię bytu, a najskrytsze myśli o życiowych kolizjach powierzał pamiętnikowi. Hartował nie tylko ducha, ale i ciało, cały rok pływał w Dnieprze. Więc nawet w siedemdziesiątym piątym roku życia nikomu nie ustępował ani siłą, ani rybackimi umiejętnościami, a Dniepr znał jak własną dłoń. Sporządzał nawet mapy miejsc, gdzie spoczywały zatopione kozackie łodzie — czajki. I niejedna taka łódź dzięki jego pomocy została wydobyta z dna Dniepru i odrestaurowana. Opowieść „Rzeka trwogi i smutku”, oprócz już wspomnianego, jest pisarskim wcieleniem myśli, że dziadowie, ojcowie, synowie to genialna trójjedność i nikomu nie wolno jej naruszać. Zapewne także współczesnym tłuściochom, którzy, budując swoje pałace wprost na wodzie, targają się na Rzekę. Nie lepsi są ci, którzy, nie zastanawiając się nad skutkami, zrzucają ścieki i środki myjące, od których Dniprowi nie ma ratunku. Istnieje w filozofii pojęcie: „powrót czasów”. Mówiąc krótko, sens jego polega na tym, że gdzieś w tym samym miejscu, powiedzmy na brzegu Dniepru, odległy potomek będzie myślał i czuł to samo, co ty. Dlatego chciałoby się, aby to powrót czasów do naszych potomków był pełnowartościowy i szczęśliwy. Jeśli nie jest nam obce poczucie jedności ludzkiej wspólnoty i drogie sercu zachwycenie niekończącym się płynięciem Rzeki. Aby przez wieki spełniły się słowa biblijne z Objawienia Iwana Bogosłowa, które autor wybrał jako motto do opowieści:
Tłumaczenie maszynowe
Dla serca i naczyń
Miód w jednej trzeciej składa się z glukozy, która jest cennym i łatwo przyswajalnym materiałem energetycznym dla tkanki sercowej i innych tkanek. Neutralizując toksyny, miód leczy choroby układu krążenia. Pomaga rozszerzać żylne naczynia mięśnia sercowego, poprawia krążenie żylne.
Spożywanie w ciągu doby 60–100 g miodu zamiast cukru w miażdżycy zatrzymuje proces scleroryzacji naczyń wieńcowych. Miód sprzyja ich rozszerzaniu i poprawie krążenia wieńcowego, a zawarta w nim acetylocholina sprzyja obniżeniu ciśnienia krwi.
Oto tylko dwa przepisy:
1. W nadciśnieniu stosuje się 4–5 razy na dobę po 1 łyżce stołowej miodu i soku z czerwonego buraka zmieszanych w równych ilościach.
2. Na leczenie miażdżycy sok z cebuli miesza się z miodem w stosunku 1:1. Przyjmuje się po 1 łyżce stołowej na dzień.
3. W przypadku niedokrwienia, zapalenia tętnic, rozszerzenia żył przydatny jest miód z czosnkiem. Trze się 250 g oczyszczonego czosnku, zalewa 350 g płynnego miodu, starannie miesza, nastawia na tydzień w szczelnie zamkniętym naczyniu w chłodnym miejscu. Przyjmuje się po 1 łyżce stołowej na 40 minut przed jedzeniem trzy razy dziennie przez jeden–dwa miesiące.
Na usta i gardło. W przypadku zapalenia nosogardzieli i tchawicy stosuje się mieszankę miodu z aloesem. Obcięte dolne liście aloesu myje się wodą, rozdrabnia i wyciska z nich sok. Miód rozcieńcza się sokiem z aloesu w stosunku 1:5 (jedna część miodu i pięć części soku z aloesu). Przyjmuje się po jednej łyżeczce trzy razy na dobę przed posiłkiem, przez 1–2 miesiące. Do soku używa się roślin w wieku co najmniej 3–5 lat. Aby otrzymać sok wzbogacony biogennymi stymulatorami, obcięte liście przechowuje się w lodówce przez dwa tygodnie, następnie myje, rozdrabnia i wyciska. Warto pamiętać, że aloes jest przeciwwskazany w ostrych chorobach nerek i układu pokarmowego, w chorobach układu sercowo-naczyniowego w stadium dekompensacji, w zaostrzeniach gruźlicy oraz przy hemoroidach. Długotrwałe spożywanie tego soku prowadzi do podrażnienia błony śluzowej i zahamowania perystaltyki jelit.
Napój długowieczności. Zagotować w 0,5 l wody 1 łyżkę suszonych owoców czarnego bzu, przecedzić, a następnie dodać 2 łyżki miodu. Pić na gorąco.
Miód codziennie. Nowozelandzcy naukowcy, przeprowadziwszy szereg eksperymentów z pszczelą słodyczą, doszli do wniosku: miód rzeczywiście jest środkiem Makropulosa. Doświadczenia ze starszymi szczurkami, do jadłospisu których dodawano odrobinę miodu, wykazały, że stały się one żywsze, zaczęły wykazywać doskonałą reakcję i odporność na stres. Ich wskaźniki życiowe w okresie diety miodowej gwałtownie się poprawiły i unormowały. Ten efekt to zdumiewająca właściwość antyoksydacyjna miodu. To ona aktywnie przeciwdziała przedwczesnemu starzeniu się i zużyciu organizmu, wzmacnia odporność i zachowuje młodość. To prawdziwy eliksir pełnowartościowego życia i długowieczności, jaki dają ludziom małe skrzydlate robotnice. Lekarze są przekonani: zastępując w swoim jadłospisie wytworzoną „białą śmierć” – cukier – naturalnym miodem, ludzkość może zatrzymać procesy starzenia, które przejawiają się chorobliwością, ogólnym niedołęstwem, zmęczeniem, pojawieniem się przedwczesnych zmarszczek itd. Niech zatem wasze życie będzie z miodem!
Tłumaczenie maszynowe
Natalka POKŁAD
“Niech cię pszczoła użądli!” Szeroka wiejska ulica zostawiła nas i żwawo powędrowała dalej. “Zaraz będzie cud! — zagadkowo powiedział mi mój przewodnik Sasza, gdy wchodziliśmy na niewielkie, lecz ze smakiem urządzone i obsadzone różnorodnymi drzewami oraz kwiatami podwórko. — A oto i gospodarze”. Na nasze “Dzień dobry” pani Switłana zaproponowała: “Rozmowa — później. A najpierw chodźmy na chwilę do ula”. Po krótkim instruktażu (żeby nie brać ze sobą telefonów komórkowych itp.) pomogli mi ułożyć się na leżance w drewnianej budce, która wznosiła się nad trzema ściśle przylegającymi do siebie i połączonymi ulami, płócienną zasłonkę przy wejściu zasunięto i rzeczywiście znalazłam się w zupełnie innym świecie. Było przytulnie i ciepło, bosko pachniało miodem, propolisem i jeszcze czymś niezwykle przyjemnym; pode mną miarowo brzęczały pszczoły, a przez krateczkę przy głowie widać było ich zatroskaną krzątaninę; nagle zniknęły wszelkie myśli-niepokoje i nie spostrzegłam, jak Orfeusz oderwał mnie od ziemi. To był nawet nie sen, a jakiś słodki, orzeźwiający lot. Uczucie po nim — zdumiewającej lekkości i wypoczynku, jakby zdjęto z ramion kilka lat… Potem zaproszono nas do niewielkiej, od wewnątrz obitej drewnem przybudówki obok domu. Tam, jak w świątyni na Zielone Świątki, pachniało leczniczymi ziołami, na ścianach wisiały ukraińskie talerze i obrazy, a podłoga była wyścielona świeżą turzycą. Na okrągłym stoliku pojawił się miód i dodatki do miodu, i można było porozmawiać, ale — tylko krótko, bo gospodarzy tego dnia czekały domowe obowiązki. Taranenków przede wszystkim interesowało, jakie mam wrażenie z ula-leżanki, bo zauważono: znalazłszy się w nim po raz pierwszy, człowiek zazwyczaj wpada w medytację. A usłyszawszy o moich odczuciach, żwawa Switłana dodała: “Na sobie sprawdziłam — to naprawdę dobra rzecz: przez 10 dni przyjmiesz procedurę — i oczy błyszczą. Przecież w ulu wdychamy drobne cząsteczki nektaru kwiatów, miodu, komórek propolisu: tutaj masz i aromaterapię, i propolisoterapię! Pole biologiczne pszczół oddziałuje z polem biologicznym człowieka i wyrównuje je, a równomierne brzęczenie owadów, jak się przekonaliście, niezwykle pozytywnie wpływa na układ nerwowy, a także na odpornościowy; półgodzinne leżenie w ulu obniża ciśnienie, a po kilku zabiegach zaczyna wychodzić piasek z nerek, rozwiązują się problemy z układem ruchu, znika przepuklina kręgosłupa itp. Dlatego dziwne: wszystko mamy, aby być zdrowymi, jednak nie cenimy tego i tylko co — od razu biegniemy do apteki: tabletek nam podawaj…” Słowo po słowie i dowiadujemy się wielu ciekawych i pożytecznych dla siebie rzeczy: powietrze ula jest nasycone biologicznie aktywnymi substancjami propolisu, który ma właściwości przeciwdrobnoustrojowe. Ten naturalny antyseptyk wybiórczo działa na mikroorganizmy wewnątrz człowieka: szkodliwe neutralizuje, a pożyteczne zachowuje, a także sprzyja normalizacji przemiany materii. Okazuje się, że jeszcze 3 tys. lat temu w Chinach użądlenia pszczół były głównym lekarstwem. I może to właśnie z tamtych czasów istnieje życzenie: “Niech cię pszczoła użądli!” A obecnie w USA za niemałe pieniądze praktykuje się uśmierzanie bólu głowy w ten sposób: dają potrzymać nad głową ramkę z pszczołami. Także jad pszczeli to bardzo silny środek antybakteryjny i antywirusowy. Rzeczywiście, korzyści z pszczół oraz wytwarzanych przez nie leczniczych produktów jest tak wiele, że nasz znany naukowiec Mychajło Kuryk nie bez powodu mówi: “Nie będzie pszczoły — nie będzie i człowieka”.
Dla dobra ludzi Ogólnie pszczelarze to dobrzy ludzie. Kontakt z pszczołami — bożymi owadami — ma swój efekt. Zresztą nie przyjmują one złych ludzi! Rodzinę Taranenków ze wsi Łazyrki w obwodzie połtawskim — Hryhorija i Switłanę — znają nie tylko w rejonie orżyckim. Gospodarz pszczelarzy od dawna. Zainteresował się bożymi owadami i zakochał się w nich jeszcze jako mały chłopiec, gdy pasł bydło: partner-dziadek był pszczelarzem, ale choć chłopiec prosił go wtedy, by opowiedział o sekretach tego zajęcia, nie uprosił: dziadek miał swój przesąd. Dopiero po wojsku Hryhorij zajął się pszczołami na poważnie. Ponieważ małżeństwo trzyma rękę na pulsie czasu i czyta wszystko, co dziś drukuje się o pszczelarstwie, to najpierw dowiedzieli się o apiterapii i zainteresowali się nią — nawet chcieli postawić pod oknem swojej sypialni ul, doprowadzić od niego do pokoju rurkę i oddychać wyziewami ula. A gdzieś w 2008 roku odkryli też ule-leżanki, które wynalazł sumski artysta Mykoła Jarowyj. Zapalili się, by sami zgłębić tę sprawę. Pierwszy ul-leżankę robili dla siebie, na potrzeby swojej rodziny.
Niedługo potem poznali też Mykołę Jarowego: Switłana jechała na pierwszą ogólnoukraińską konferencję z apiterapii i w Kijowie na przystanku Łybidśka rozgadała się z mężczyzną, który też czekał na marszrutkę; okazało się, że to właśnie ten sławny wynalazca ula-leżanki (już 13 lat, jak to wymyślił i opatentował; ma kilku naśladowców, którzy zrobili z tego nawet biznes). U Taranenków ule-leżanki są nieco inne niż u Jarowego. Wykorzystują je przez cały ciepły okres: od marca do końca września. Sąsiedzi i przyjaciele leczą się w nich za darmo. Częstymi gośćmi na podwórku są uczniowie: słuchają opowieści o pszczółkach, uczą się rozumieć i chronić przyrodę. A na pożegnanie szczodry gospodarz każdemu jeszcze niewielki plaster miodu w specjalnej wierzbowej rameczce daruje… Milcząco-poważny pan Hryhorij to nie tylko zdolny pszczelarz, ale i złota rączka: ze starych wozów zmajstrował bajkowe cud-firy, na których jeżdżą na Boże Narodzenie kolędować. A pani Switłana, była medyczka — pracowała z dziećmi — jest także poetką. Teraz aktywnie pisuje do prasy rejonowej — zajmuje się oświecaniem swoich ziomków. Energiczna, rzeczowa, pełna zapału, opowiada o sprawach rodzinnych z wielkim entuzjazmem. “Babiarchat!” — dobrotliwie i łagodnie uśmiecha się jej mąż.
Trochę teorii. Pszczelarze uważali i uważają produkty miodowe za dar Boży i nazywają je eliksirem życia, zalecają spożywać je zarówno jako pożywienie, jak i lekarstwo. Twierdzą również, że nie ma chorób, których nie leczyłyby pszczoły, ponieważ wiedzą o leczniczym działaniu tych owadów na ludzki organizm i nieustannie sprawdzają jego wpływ na sobie. Spektrum oddziaływania jest następujące: przede wszystkim są to mikrowibracje, potężne pole biologiczne owadów oraz fitoncydy z produktów pszczelich, a także temperatura, gdyż pszczoły stale utrzymują ją w swoich domkach w granicach 36—37 stopni, czyli taką, która odpowiada ludzkiemu ciału. Mikrowibracje, które pszczoły wytwarzają swoimi ciałkami i skrzydełkami, to swoisty leczniczy wibromasaż. Właśnie jego wpływ odczuwa człowiek, który leży na ulu. Wcześniej metodę tę uważano za szkodliwą dla naszego zdrowia, jednak obecnie naukowcy twierdzą, że mikrowibracje są niezwykle korzystne; co więcej, podkreślają: biologiczna mikrowibracja to zasób aktywnej długowieczności, który należy na wszelkie sposoby wykorzystywać. Propolis to balsam, który wytwarzają pszczoły. Działa jako antyseptyk o wysokim działaniu przeciwdrobnoustrojowym, leczy drogi oddechowe, uzdrawia płuca. Dziś w USA z powodzeniem wdraża się leczenie człowieka polem biologicznym rodziny pszczelej. Zaczęto stosować tę metodykę także na Ukrainie. Za pomocą specjalnych przyrządów uczeni ustalili, że po śnie w ulu energetyczne pole biologiczne człowieka wzrasta 5-krotnie. A jeszcze w 1990 roku znany apiterapeuta B. A. Ochocki opublikował swoje wieloletnie obserwacje dotyczące powietrza w ulach i doszedł do wniosku, że znajdują się w nim frakcje eteryczne nektaru, aromatu kwiatów, miodu, propolisu, pierzgi, wosku, które leczniczo działają na przewód pokarmowy, układ sercowo-naczyniowy i oddechowy, usuwają depresje astmatyczne. Bardzo pozytywny wpływ fitoncydów występuje podczas leczenia chorób alergicznych oraz chorób, które powstały w wyniku napromieniowania. A jeśli chodzi o ciepłolecznictwo, to jest to jedna z najstarszych i najbardziej rozpowszechnionych metod fizjoterapii. Uczeni twierdzą, że podniesienie temperatury tkanek o jeden stopień wzmacnia intensywność procesów metabolicznych o 10 procent. Szczególnie odczuwalny jest wpływ leczenia w nocy, kiedy pod daszkiem-łóżkiem w ulu zbiera się cała pszczela rodzina. Ogólnie rzecz biorąc, w ulach-leżankach można wyleczyć choroby reumatyczne, dermatologiczne, urologiczne, ginekologiczne, kardiologiczne, endokrynologiczne, duży efekt uzyskuje się w leczeniu układu nerwowego i oddechowego, zaburzeń układu mięśniowo-szkieletowego. Ul-leżanka leczy również choroby przewlekłe, normalizuje potencję u mężczyzn, usuwa bezsenność. Lekarze mówią, że leczniczy sen, miód, pyłek i mleczko pszczele mogą całkowicie zastąpić tabletki. Właśnie w taki sposób do lat 50. XX wieku leczono wiele chorób. Teraz terapia pszczela znów jest popularna. I na Ukrainie zaczęto już nawet budować prawdziwe pszczele sanatoria. A mnie bardzo zachciało się zostać pszczelarzem…
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Perłowa mowa, zasiana w podatną dziecięcą pamięć, wydała silne pędy po półwieczu. Do dziś kłaniam się babci Pelagii za jej melodyjną mowę, która pomaga mojej duszy śpiewać życiową pieśń. Ale wracajmy do dziadkowej chaty. Ona i teraz stoi przed oczami: ciepła, a zarazem chłodna, przytulna i uroczysta. Ściany z drewna, obite dranicami, obmazane, pobielone, przyzba podmalowana. W chacie dwa pomieszczenia. Przednie — piec z leżanką, przy ślepej ścianie skrzynia na naczynia i prowiant, a nad tym cudownym dziełem jeszcze jedno — półka z makitrami, dzbankami, miskami. Lecz królował długi, mocny — bo dębowy — stół. Był to wytwór dziadkowej sztuki. Grube strugane deski, dopasowane jedna do drugiej tak ciasno, że wydawały się jednolitą płaszczyzną. Stół trzymał się na krępych nogach-belkach. Wydawało się, że wyrosły z podłogi albo wrosły w nią. Stół zajmował prawie całą przestrzeń. Przy nim wszyscy swobodnie mieściliśmy się na dwóch ławach — też mocnych, dębowych, stabilnych. Pewnie stół dziadek obliczył na niemałą gromadę wnuków. Wejście do pierwszego pomieszczenia z ciepłej sieni. W sieni szafa z odzieżą. W suficie drewniana klapa — wejście na strych, do nieba… Drugie pomieszczenie — istny raj. Wielkie łóżko z wysoką pierzyną i górą poduszek z gęsiego puchu. Wszystko to przykryte samodziałową narzutą z mereżką, na po-
Tłumaczenie maszynowe
Urodził się 27 kwietnia 1939 roku na Ługańszczyźnie. Wykształcił się na architekta. Obecnie jest członkiem korespondentem Ukraińskiej Akademii Architektury. Profesor. Jako główny architekt miasta położył fundamenty pod rozwój będącego wówczas jeszcze całkiem młodym Siewierodoniecka, obronił dysertację, stał u źródeł utworzenia katedry architektury Narodowego Uniwersytetu Lotniczego, był jej pierwszym kierownikiem. Członek Narodowego Związku Architektów Ukrainy. Autor ponad 30 prac naukowych. Twórca jednej z najpiękniejszych na Ukrainie kolekcji kamieni szlachetnych, autor ponad 300 kompozycji, autor nowego kierunku w sztukach plastycznych — obrazy z kamieni szlachetnych wzniesione do skali wielkoformatowych obrazów. Współautor unikalnej książki-albumu „ArtAbetka”. Obrazy-kompozycje opatrzone są autorskim komentarzem poetyckim. Autor zbioru wierszy „Drogą światła”. Organizator i uczestnik ponad 200 wystaw artystycznych (w tym zagranicznych). Zasłużony Działacz Sztuki Ukrainy. Jego najbardziej udane dzieła to dzieci: dwóch synów i dwie córki. Ma utalentowane wnuki. Najstarszy, Iwan, jest już architektem (jak dziadek i ojciec), najmłodszy (póki co!) Mychajłyk w swoich sześciu latach jest artystą (jak dziadek i mama), a do tego jeszcze filozofem. Na pytanie nauczyciela: „Czym jest piękno?” odpowiedział: „Jak mi się wydaje, piękno to kultura!”. Ot co! Do tego sumiennie uczy się języka chińskiego. Sam zapragnął...
Sobota-niedziela — rybołówstwo na Kozynce. Idę rano z połowem, a przede mną (oczywiście w myślach) moi dziadkowie z dalekiego dzieciństwa. Przypomniały się powojenne lata. Moi jeszcze całkiem młodzi rodzice mieli już czworo dzieci. Gdyby nie wojna, być może byłoby ich więcej, bo mama bardzo chciała córeczkę, a rodzili się tylko synowie. U brata taty, który zginął w pierwszym roku wojny, było tak samo — trzech synów. I cała ta wróbla gromadka na lato przelatywała do babci. Jej niemały, malowniczo bogaty ogród kończył się brzegiem czystej jak źródło w tamtych czasach Ługanki. Dziadek na noc chował w rzece pod krzaczkami 3—4 kobosze, własnoręcznie uplecione z wikliny. Wczesnym rankiem jego zdobycz w ogromnym cebrzyku chlupała się przy progu. Tym właśnie dokarmiali dziadkowie tę nienasyconą gromadkę. W pamięci pozostał obiadowy ceremoniał. Jedzenie zazwyczaj było nieskomplikowane — wszystko z ogrodu i rzeki. Na początku lata — zielony barszcz z pokrzywy, zaprawiony gotowanym jajkiem i tłuczonym starym słoniną z czosnkiem. A kiedy kończyła się pokrzywa, był szczaw i łoboda. Zielony barszcz okresowo zmieniała zatirka — genialne ówczesne stworzenie. Kiedy wszystko to było gotowe i babcia nakrywała do stołu, zwoływali nas do chaty. Wichrem wlatywały zgłodniałe pisklęta. Z makitry smakowicie parowało. Już ślinka ciekła, a dziadek wciąż nie przychodził. Przez okno widać było, jak niespiesznie wychodził ze stodoły — warsztatu ciesielskiego. Długo, bardzo długo mył ręce, poważnie wchodził do chaty, podchodził do swojego miejsca na czele stołu, na stojąco czytał „Ojcze nasz”, błogosławił jedzenie… I dopiero wtedy mogliśmy brać się za łyżki. W ciągu kilku sekund połykaliśmy wszystko to, co babcia przygotowywała pół dnia. Przypomina się, że nasza wieś była ukraińskojęzyczna. Babcia świergotała z nami w ojczystym języku. Z czasem, już po wojnie, młodzież zaczęła mówić po rosyjsku, bo bardzo wielu Rosjan przyjechało na Donbas. W szkole uczono po rosyjsku. Komunikacja na Ługańszczyźnie, nauka na uczelni w Dniepropietrowsku, a potem i w Kijowie — też po rosyjsku. Lecz kiedy na początku lat dziewięćdziesiątych Ukraina stała się niepodległa, zacząłem mówić wyłącznie po ukraińsku, bo należałem do takiego towarzystwa, które odebrało samodzielność kraju jako spełnienie odwiecznego narodowego marzenia. Wykwintne poszewki na poduszki również z mereżką. Z tych poduszek, na których spano, wieczorem zdejmowano paradne poszewki. Na gładko wymalowanej podłodze — chodnik z różnokolorowych paseczków. Babcia go utkała. Na Zielone Świątki ten chodnik zwijano w rulon, a podłogę gęsto pokrywano tymiankiem. Boski zapach! I my, chłopcy-wnukowie, pokotem spaliśmy na tej świątecznej podłodze. W świętym kącie — ręczniki, ikony, lampka, na małym stoliczku-szafce, pod ikonami — Święta Księga, świece, na białym talerzyku — prosfory. W odstępach między oknami — powiększone rodzinne fotografie w ręcznikach, a pod nimi — małe zdjęcia w lakierowanych rameczkach z czereśni. Obok łóżka — ogromna skrzynia, kuta żelazem, z dziwnymi wzorami. Ta skrzynia przechowywała najcenniejszy rodzinny skarb — jeszcze dziewczęcy posag babci: korale, pierścionki, kolczyki, mereżkowane narzuty i obrusy, ręczniki i świąteczny strój… Na pokuciu stał drugi stół, delikatniejszy, z lipy, rzeźbiony. Nie pamiętam dnia, żeby ten stół nie był przykryty specjalnie utkanym obrusem. Pośrodku stołu zawsze był bochenek chleba i szczypta soli. Przy tym stole zbierano się na święta — odbywało się widowisko Wigilii z dwunastoma postnymi potrawami — głodna i szczodra, oraz wielkanocne śniadania, kiedy łamano się poświęconymi pisankami i paschą. Jakże wszystko było smaczne po długim poście! Babcia przestrzegała postu. I chciała, żebyśmy byli przy niej. W chacie zimą było ciepło, przytulnie, a latem — chłodno, bo dom był pod słomianą strzechą. Na podwórzu — stodoła z warsztatem, piwnica i studnia z kryształową wodą. Od drogi — niski kamienny płot, żeby bydło i gęsi nie wychodziły za podwórze, na drogę. Podwórze gęsto porastał ciemnozielony, gęsty rdest. Ścieżki, które prowadziły od chaty do bramy, stodoły, studni i do furtki na ogród — wysypane piaskiem. Raj — i tyle!
W gęstych reliktowych trzcinach, które gdzieniegdzie zachowały się na brzegach Kozynki — szczodrej, pełnej (bo przecież ma tamy!) — tej wiosny dzika kaczuszka wysiedziała kaczęta. Niewielką trzcinową wysepkę z dwóch stron obejmują drewniane pomosty-kładki, z których ludzie łowią ryby. Z tych pomostów słychać było, jak mama-kaczka cicho rozmawiała ze swoją gromadką. Czasami głośnym, groźnym „kwa-kwa” kogoś odstraszała. Pieściła i karmiła swoje żółtodziobe dzieci w gniazdku nie jeden dzień, aż zrobiło im się ciasno w tym domku. Wtedy wyprowadziła swoje puszyste kulki na wąską, wolną od trzcin, wodną smużkę. Dzieci wyraźnie podrosły — ubrały się w ciepłe pierzaste kożuszki, starannie natłuszczone, aby nie namakały. Kiedy gromadka zauważała wędkarzy, szybko wracała do swojej kryjówki. Któż wie, co mogą zrobić maleńkim bezbronnym stworzeniom ci olbrzymi, którzy raz po raz wymachują długimi kijami? Stopniowo, dzień po dniu, ptaszki przekonywały się o pokojowym, a być może nawet życzliwym nastawieniu sąsiadów. Za każdym razem, gdy gromadka się pojawiała, ci podrzucali na wodną smużkę pokruszone kawałki chleba, które stawały się dla kacząt łatwym łupem. Jakże radowała się ludzka dusza, zmęczona długim zimowym miejskim bytowaniem-zabieganiem, nietkniętą pierwotną przyrodą! Tymczasem maleńcy tubylcy pewnie opanowywali przestrzeń, sprawnie żerowali, figlarnie nurkowali i wypływali, pływali na wyścigi, dziarsko machali skrzydełkami, które stopniowo rosły, mężniały. Po raz pierwszy kaczuszka wyprowadziła z trzcin jedenaścioro kacząt. Z czasem zostało ich tylko siedmioro. Gniazdo niedaleko brzegu było zapewne przynętą zarówno dla kotów działkowiczów, jak i dla dzikich drapieżników — wydr i szczurów, których w rzece jest niemało. A ta siódemka, która została, szybko rosła, ucząc się od kaczki-matki unikać niebezpieczeństwa. Wędkarze zaś każdego ranka i każdego wieczora przeliczali gromadkę i cieszyli się, bo nie zmniejszała się liczebnie. Wreszcie nadszedł ten czas, kiedy mama-kaczka postawiła kaczęta na skrzydła. Początkowo nisko nad wodą, na niewielkie odległości. A potem — coraz dalej odlatywały kaczęta od swojej kryjówki w trzcinach. Zapewne przygotowywały się do wielkiego lotu. Pewnego sierpniowego sobotniego ranka, gdy tylko niebo poszarzało (a wędkarze już byli na kładkach i wzdłuż brzegu!), uderzyła… kanonada. To wszechmocna władza pozwoliła swoim obywatelom, „którym jeść nie ma czego”, polować na ptactwo. Nasza gromadka zamierzyła się i szybko odleciała. Wędkarze za nimi: „Nie opuszczajcie swojej trzcinowej kryjówki!” Ale gdzie tam… Z jakiegoś powodu przypomniał się dowcip o molu. „Pewnego razu mały mol po raz pierwszy wyleciał z szafy do pokoju. Wraca szybko do szafy i chwali się swojej mamie: Mamo, tak pięknie latałem, że wszyscy obecni w pokoju mi klaskali!” Być może i nasze kaczęta poleciały za tymi oklaskami-wybuchami? Tak dlaczego więc ich mama-kaczka nie zatrzymała, a poleciała za nimi? Już minęło południe, a gromadka nie wracała. Wędkarze martwili się, narzekając: „Komuż tutaj brakuje pożywienia?” Drżały od strzałów brzegi Kozynki i Dniepru: wojna… Zadrżała zapowiednia przestrzeń między tymi rzekami, gdzie jeszcze zachowały się łaty łęgów pośród świeżo zbudowanych nowiutkich wysp-pałaców… Najnowocześniejsze, nawet dziesięciostrzałowe strzelby-karabiny „godnie” prezentowały ich władczych dostojników, demonstrowały poziom możliwości „nowych Ukraińców”: „A mój pan jest najtwardszy! — Bach-bach-tra-ba-bach…” Już o zmroku przyleciała do swojej kryjówki zraniona kaczka-mama. Szła, kulejąc, brzegiem. Bez przerwy żałośnie kwakała — wołała swoją ufną gromadkę. Ale na próżno… Następnego ranka, jeszcze przed wschodem słońca, wędkarze (razem z osieroconą kaczuszką) martwili się, przygnębieni ludzkim okrucieństwem. Ptak szybko przepływał od jednej trzcinowej wysepki do drugiej, trwożnie zwoływał swoje wystraszone maleństwa: „Gdzie wy, gdzie?..” Dopiero pod wieczór wędkarze-działkowicze przekazywali sobie nowinkę — do matki-kaczki wróciło ostrzelane kaczątko. Jedno z siedmiu…
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
bina kultura genetyczna nie mogła pogodzić się z tym, aby rządzili nią nieuki z kryminalną przeszłością. Majdan organicznie odzwierciedlił ogólnobywatelski i mój osobisty protest. Zapewne nigdy z mojej pamięci nie znikną te przyjazne, rozpromienione twarze Ukraińców z Majdanu, bo wszyscy byliśmy szczęśliwi duchowym zjednoczeniem. Od tamtej pory przekonałem się: pozytywny potencjał narodu jest ogromny i w odpowiednim czasie jest on zdolny wybuchnąć w obronie swoich obywatelskich i czysto ludzkich interesów. Tę nadzieję i pewność utwierdza to, że na Majdan przyszli ludzie w różnym wieku, ale mimo wszystko przeważała młodzież — nasza przyszłość. Oto i my ze studentami (wtedy ja — kierownik katedry architektury w Narodowym Uniwersytecie Lotniczym) po zajęciach uskrzydloną gromadką przylecieliśmy na Majdan. Wzywały nas tam nasze serca. Nikt nikogo do tego lotu nie zmuszał. Byłem pewien: Majdan musiał nas odnowić-oczyścić. Tam właśnie zaproponowałem studentom, aby na zawsze rzucili palenie i wykreślili ze swojego leksykonu obce przekleństwa… Bo to zło niszczy naród zarówno na poziomie fizycznym, jak i duchowym. Takiej plagi na Ukrainie nie bywało od dawnych czasów. Wszyscy razem uklękliśmy… i zgodnie wypowiedzieliśmy: „Przysięgamy!”. To był nasz osobisty wkład, aby zrealizować wspaniałą ideę Majdanu — duchowego zjednoczenia i odnowy narodu. A jeszcze w tamtych dniach wraz z Witalijem Sołodowem stworzyliśmy szereg obrazów-kompozycji i poświęciliśmy je Majdanowi. Jakoś naturalnie i łatwo rodziły się wtedy wiersze, bo odzwierciedlały, w pewnej mierze, mój osobisty i ogólnobywatelski nastrój tamtego brzemiennego w skutki czasu. Dusza Majdanu Majdan kipi pomarańczem, Bujnie płynie rzeka godności Wolnościolubnego narodu, I triumfuje w nim dusza. Od wieków — czuła i śpiewna, A niespodziewanie — ognista, Znów odrodziła się w tym czasie — W jednostkach? Jest nas wielu!
Tłumaczenie maszynowe
Trzeba było widzieć (a i poczuć sercem!) to ptasie spotkanie! Cieszyły się kaczka-mama teraz już z dorosłym doświadczonym kaczątkiem na wodzie: nurkowały i wypływały, machały skrzydełkami, nieustannie odzywały się do siebie swoim „kwa-kwa”, towarzysząc czułym dźwiękom delikatnymi dotknięciami dziobków. Wędkarze podrzucali im kawałeczki chleba, narzekając na swoich „biednych” współplemieńców, którzy nie wiedzą, co czynią. Już i listeczki na drzewach żółkną, a nasza parka nie zbiera się w daleką drogę: coraz bliżej podpływa do wędkarzy, prawie z rąk bierze chleb… Czy już zapomniała mama-kaczka o swoim smutku? Czy już wybaczyła ludziom ich okrucieństwo? Ale mimo wszystko boi się na długo opuszczać swoją trzcinową kryjówkę, bo raz po raz słyszy strzały wokoło. A może ta parka zostanie zimować na odwiecznie szczodrej ziemi? I dobrzy ludzie, widocznie, tutaj jeszcze się nie wyczerpali… Doglądają zimą?! Sierpień-wrzesień, 2011 Kozyn
Kozynski korzeń dziadka Saszy Ponad dziesięć lat lubił dziadek Sasza siodłać solidny pień zaschniętej wiekowej akacji za domem. Obok — baby na ławce w weekendowe popołudnie omawiały najświeższe kozynskie wydarzenia, łuskając nasiona. Jakoś wyciągnęli koparką ten pień z dziwnym korzeniem na świat Boży, bo stał on na przyszłej trasie gazowej. Wywrócili korzeń pod ogrodzenie — jakby coś żywego zabili. Spoglądał dziadek Sasza na tego olbrzyma, smutno wzdychał. Zrobić nic nie można, bo cywilizacja wymaga ofiar. Z pół roku przeleżało to dziwo, nikt go nie ruszał. Czy na opał wziąć? Czy jak? Nagle wszedł na podwórko dziadka Saszy brodaty architekt-działkowiec. — Dziadku, sprzedajcie korzeń… — A czyż go można sprzedawać? — No jeśli jest kupiec, to towar można i sprzedać… — A ile za niego? — Wasza krowa — to i cenę jej dajcie. — A na pół litra? — Nie. — Dlaczego? — Za tanio taki dziwny towar oceniacie! — No, wtedy dwie, czyli litra… …Stargowali się. A jakże tego korzenia-olbrzyma dowieźć na działkę? Bo waży z pół tony. I wymiary… Jakoś do sąsiadów brodatego architekta przywieźli materiały budowlane na ciężarówce z niską skrzynią ładunkową. Przy niej — silni chłopcy. Umówili się, pojechali oni po korzeń. Wkrótce, rozczarowani, wrócili na pusto, bo dziadek nie dał swojego bogactwa. — Gorzałkę pili z brodatym człowiekiem. Niech sam przyjeżdża. Usiedli — pojechali. — Dziadku, cóż to Wy nie oddaliście korzenia? — No ten… On tu przeleżał pół roku. Przychodzili kupcy. Ja nie chciałem. Tak, ten, może… — Dobrze, dziadku… My wrócimy. Przywieźli to, co trzeba, posiedzieli z dziadkiem Saszą, załadowali na maszynę olbrzyma, przywieźli na działkę. Minęło jeszcze pół roku, póki z tego korzenia udało się wydobyć Sztukę. Na otwarcie zwołał brodaty architekt sąsiadów. Pojechali po dziadka Saszę. Ale nie było mu dane świętować nowe narodzenie pięknej-akacji, bo zabrał Bozia starego Saszkę w Wielkanoc do nieba, w zaświaty. Pewnie stamtąd podziwia swój korzeń, który rósł i chował się w ziemi ponad wiek, a obecnie cieszy gości-działkowców w spółdzielni „Sztuka” na brzegu cudownej poetyckiej Kozynki w nowej postaci.
Gorzknie dziadkowe wino U dziadka — luksusowa winnica. Lat z trzydzieści hodował ją z małych sadzonek. Na całą granicę swojego ogrodu zmajstrował dziadek z metalowych rur specjalną konstrukcję, wysokości ze trzy-cztery metry, żeby winogron piął się bliżej słoneczka. Wczesną wiosną łaził po drabinie, obcinał stare gałęzie, rozkładał latorośl tych odmian, które nie wytrzymywały mrozów, dlatego trzeba było ją późną jesienią ocieplać suchymi roślinami i przysypywać ziemią. Latem starannie usuwał zbędne młode pędy, żeby grona, które obficie się zawiązały, były ciężkie. Jesienią zbierał plony. Na szyję zakładał przywiązany do sznurka kulisty kosz, żeby obie ręce były wolne, i po drabinie wspinał się do nieba. Delikatnie dotykał dojrzałych gron, ostrożnie ścinał je i napełniał nimi kosz po brzegi, schodził na ziemię, jak pajączek po swojej pajęczynie — tutaj-tam, tam-tutaj… Zsypywał winogron do ogromnej kadzi, podniesionej nad ziemię na mocnej dębowej podstawie. Przy samym dnie kadzi w klepkę wkręcił drewniany kran, który sam też zmajstrował. Kiedy kadź była już pełna, napełniał drugą, podobną do pierwszej. W tych kadziach odstawał się winogron z tydzień. Najdojrzalszy — sam z siebie rozgniatał się, i dziadek otwierał ten kranik i spuszczał sok do emaliowanego wiaderka. To był pierwszy sok — aromatyczne gęste i słodkie dziwo. Z niego wygrywało wino dla siebie. Sam dziadek tego wina nie pił, częstował krewnych, którzy zjeżdżali odwiedzić go i posmakować wina. Resztę winogron, które już osiadły w kadzi, kiedy dziadek zlewał pierwszy sok, miażdżył ogromną drewnianą wyciskarką. To już drugi sok. Z niego dziadek robił wino na sprzedaż. Rozlewał je w beczułki, dodawał wody z rozpuszczonym cukrem, zasypywał specjalne drożdże winne. W otwór w drewnianym czopie była wprowadzona plastikowa przezroczysta rurka. Przez nią toczyły się powietrzne kulki i bulgotały przez zamek wodny kilka tygodni. Kiedy bulgotanie ustawało, proces fermentacji zakończył się. Trzeba było dać odstać. Potem dziadek ostrożnie zlewał napój i rozlewał w małe pojemniki oraz znosił do piwnicy. Wino jeszcze dojrzewało, krzepło. Dziadek starannie śledził ten delikatny nieprosty proces, bezbłędnie utrzymywał znaną tylko jemu technologię. Ale dojrzeć winu prawie nigdy nie udawało się. Za młodym napojem (smaczny, upajający — i niedrogi!) ustawiała się kolejka wieśniaków z czerwono-niebieskimi nosami. Wino nie otumaniało głowy, ale po dwóch-trzech szklankach nogi już nie słuchały gospodarza, a na duszy robiło się cieplej… Kolejka była najdłuższa wieczorami, po pracy, i rano — na kaca. Od poranno-wieczornego kołowrotu stary gospodarz nie miał spokoju… Dziadek sprzedawał wino, zdobyte oj jak niełatwą pracą, składał hrywnę do hrywny, żeby kupić dla jedynego syna nie tanie leki... od alkoholowego uzależnienia, oraz nabyć odzież i podręczniki dzieciom nieudanego syna — swoim małym, skrzywdzonym przez los drogim wnuczętom… 09.07.09
Jednym dniem przemknęło 5 lat od tej jesieni, kiedy rodacy zorganizowali wystawę moich dzieł w miejskiej galerii obrazów. Nie tylko dorośli — wystawę odwiedzili prawie wszyscy uczniowie miasta z populacją ponad stu tysięcy. Ponieważ była ona stale reklamowana w lokalnej telewizji. Nauczyciele przyprowadzali dzieci klasami, więc każdej takiej grupie opowiadałem o nowym kierunku w twórczości plastycznej, który zapoczątkowała zaprezentowana seria obrazów. Każdemu dziełu towarzyszyła poezja w języku ojczystym. Ich autorskie odczytanie o wiele bardziej dodawało głębi postrzegania dzieła artystycznego. Dla Donbasu, gdzie kultura ukraińska, a przede wszystkim język, z takimi trudnościami toruje drogę do serc i świadomości zrusyfikowanych Ukraińców, było to objawienie. Na zakończeniu wystawy nauczycielka języka ukraińskiego i literatury wyciągnęła ciekawy wniosek: „Jedna Pańska wystawa o wiele obficiej zasiała w dziecięcych duszach miłość do języka ojczystego niż wszystkie moje lekcje”. A jeszcze było niezapomniane spotkanie z dziećmi ogólnomiejskiej szkoły z internatem. Wyróżniano uczniów, którzy mają urodziny w tym miesiącu. Była to dobra tradycja szkoły — comiesięczne wieczory świąteczne. Podarowałem wtedy szkole kilka obrazów, czytałem w przepełnionej szkolnej sali swoje utwory. Dla mnie ten wieczór był szczególny, nieoczekiwany. Dzieci-sieroty garnęły się do nowego siwobrodego dziadka — artysty i poety. Odczuwało się brak ojcowskiej uwagi i miłości do nich. W duszy ściskało, serce współczuło tym pisklętom, które szeroko otwartymi oczkami pytały: może zostaniesz moim tatą albo dziadkiem? Zapadło w pamięci to wzruszające spotkanie z naszą sierocą przyszłością. Oto znów zawitałem do miasta swojej młodości na Ługańszczyźnie. Tym razem zdarzył się zupełnie nieoczekiwany przypadek, o którym, wydaje się, warto opowiedzieć. Zachciało mi się pobyć w samotności, twarzą w twarz z miastem, powłóczyć się tymi ulicami, w zabudowie których brałem udział w dalekich latach sześćdziesiątych jako młody specjalista — budowniczy-architekt. Oto moja pierwsza w życiu autorska kawiarnia „Młodość”. Z jakiegoś powodu odwiedzających — niewielu. A w tamtych dalekich latach trafić do niej, zwłaszcza wieczorem, nie było łatwo. Zresztą na wieczornych ulicach prawie bezludnie. Czy daje się we znaki przeklęty kryzys, który dotknął niewielkie miasteczka, gdzie i przed nim niełatwo było otrzymać przyzwoitą pracę? Ulice ciemne. Czy jeszcze nie włączyli latarni? Czy już nie włączają ich wcale, żeby zaoszczędzić na elektryczności? Na skrzyżowaniu dwóch nieoświetlonych uliczek podeszło do mnie czterech młodzieńców. Jakoś podejrzliwie rozglądając się, otoczyli mnie i poprosili o „podarowanie” portfela. Nie zdążyłem zareagować na ich „prośbę”, jak jeden z chłopaków nagle powiedział: „Tak toż to ten artysta, który podarował naszej szkole obrazy i czytał nam swoje wiersze”. Błyskawicznie odskoczyli ode mnie. Po krótkich szeptach podeszli i… zaprosili do kawiarni na herbatę. Przyjąłem ich zaproszenie bez wahania. Do herbaty dodałem dobrą kolację dla pięciu osób. Ileż nieoczekiwanie ciekawego i jednocześnie smutnego usłyszałem od tych chłopaków. Po szkole i nauce w technikum nie mogą znaleźć pracy. Jakiejkolwiek… To coż dzieje się w naszym bezgranicznie bogatym i jednocześnie tak biednym kraju? Władza wierzchołek kłóci się o prezydencki fotel, a ludzie nie są w stanie zarobić nawet na jedzenie… Smutno. Coś trzeba robić… Styczeń 2009 Siewierodonieck—Kijów Wersal i Kozynka Zaniosła mnie dola do Wersalu — rezydencji francuskich królów. Gębę rozdziawiłem. Dziwię się, jak wszystko sprawnie uporządkowane, przystrzyżone, podmalowane. Nawet na wiosłach przepłynęliśmy się po monumentalnym sztucznym jeziorze z bezbłędną geometrią brzegów. Drzewa wokół dziwacznych, niespotykanych form: korony — prostokąty oraz większe i mniejsze kulki. Ładnie, jakże ładnie! A tu coś ścisnęło. Na Kozynkę się zachciało. Na wolność. Bo drzewa tam — nieprzystrzyżone, a brzegi porosły trzciną… 12.08.2007 Paryż Majdan Jestem szczęśliwy, bo mam czworo pięknych dzieci. Mam wnuki, które lgną do dziadka, bo dziadek wie, o czym im opowiedzieć, co im pokazać. Pielęgnuję pamięć rodziców — wielkich pracusiów, którzy godnie przeżyli i głodomory, i wojnę, i niełatwe powojenne próby. Skłaniam siwą głowę przed nimi i dziwię się ich mądrości oraz umiejętności życia godnie za jedną ojcowską pensję maszynisty parowozu. Wychowali-wykształcili czterech synów. Trzech z nas — kandydaci nauk, czwarty — agronom. Wszyscy my już emeryci. Jednak swoją życiową drogę mierzyliśmy, i dziś mierzymy, ich stosunkiem do rodzinnego i obywatelskiego obowiązku. Jestem szczęśliwy tym, że moja ścieżka wyprowadziła mnie na szeroką i długą drogę, którą wiekami szli do wolności i swobody moi sławni przodkowie. Uświadamiam sobie: mój udział w tym pochodzie jest bardzo skromny: żywy łańcuch Lwów—Kijów; poświęcenie narodowego sztandaru-flagi na dziedzińcu soboru Sofijskiego, majestatycznie-poważny pochód Chreszczatykiem, podniesienie flagi przy Radzie Miejskiej Kijowa; stworzenie Ukraińskiej Republiki Duchowej — kulturologicznej organizacji, która w pierwszych latach Niepodległości utwierdzała zasady nowego kraju; udział w licznych wiecach i manifestacjach za demokracją. Ale najjaśniejszy ślad w duszy i świadomości pozostawił Majdan—2004. To Boże kosmiczne wydarzenie odrodziło, a być może i zrodziło we mnie wiarę w wielkość mojego narodu, mojego ludu. Jego głę-
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Утім, після переможного походу козак міг дозволити собі кухоль життєдайного на" пою, що бадьорив серце. Та рецепт його ледь не загубився у глибині віків. Наразі секрет колишнього козацького напою віднайшов, відновив і випробував дос" лідник історії Олександр Середюк із села Рокині Луцького району на Волині. Відомий краєзнавець, письменник, доктор філософії на основі власних дослідів дійшов виснов" ку, що українські козаки на Січі ніколи не були затятими випивайлами, а твердження про те, що Січ уміла тільки пити та з рушниць гатити, — вигадка ворогів. Саме цією темою пройнята книга Олександра Середюка “Козак — не пияк, бо справжній козак знає бойо" вий гопак”, написана за історичними фактами.
Євген ЦИМБАЛЮК, Волинська обл.
— Олександре Миколайовичу, у хоробрості козаків ніхто не сумні# вається. Натомість виникає за# питання — чи були запорожці та# кими ж пристрасними до міцного питва? Ось що, приміром, із цього приводу ще в XVII столітті сказав французький інженер та історик Гійом Боплан, описуючи січовий устрій: “… це буває лише в час доз# вілля, бо коли козаки перебувають у військовому поході чи задумують якусь важливу справу, дотриму# ються незвичайної тверезості… Під час походів цей люд ду# же стриманий, а коли знайдеться між ними в по# ході якийсь пияк, отаман одразу ж наказує викинути його в море”. Ви погоджує# теся з цією думкою? — Г. Боплан — лише одна ниточка в загальному мереживі. Коли я перей$ нявся образом козака-не$ пияка, вивчив сотні істо$ ричних документів, то пе$ ресвідчився: головна місія запорожців — охороняти рідну землю. А яким міг бути охоронець-воїн, коли він постійно пиячив чи швендяв по шинках і мо$ лодицях? Утім, саме таку думку нав’язували нам де$ які одіозні історики, нама$ гаючись очорнити образ ук$
раїнського вояка-професіонала. Але правда розходилася світом і дійшла навіть до Японії. Кажу це з власного досвіду, бо 1998 року в Луцьк на семінар каратистів при$ їхав поважний гість, президент японської федерації карате-до Масахіко Танака. Задля ознайом$ лення з історією нашого краю Та$ нака побував і в Музеї історії сільського господарства Волині, в якому я почав директорувати. Під час перегляду експозиції япо$ нець підійшов до портрета укра$ їнського козака, став перед ним на коліно і поклонився до землі. З’ясувалося: японці, які займа$
ються східними єдиноборствами, беруть за основу і вивчають бойо$ ве мистецтво українських коза$ ків. “Ми знаємо вашу історію, ми схиляємо голови перед мужністю ваших самураїв”, — так пояснив Танака свій вчинок. Саме відтоді я зайнявся цілеспрямованим по$ шуком відповіді на запитання: якими ж насправді були наші ко$ заки, якщо перед ними схиляють голови поважні іноземні гості? І як окремий елемент цього пошу$ ку — тверезість козацького духу. — Але тверезість — природний стан людини та рідко хто втри# мується, щоб не піддатися хміль#
Письменник, історик, козак Олександр Середюк тературі. До речі, саме цим напо$ єм гетьман Богдан Хмельниць$ кий пригощав іноземних дипло$ матів. Варенуху вживали і холод$ ною, і гарячою. Як кому смакува$ ло. За міцністю вона була удвічі слабшою за нинішню оковиту. На основі відновленого рецепта ви$ рішив самотужки виготовити ідентичний козацький напій. Спочатку сушені яблука, груші, вишні і сливи помістив у глечик, залив домашнім перваком і зали$ шив, щоб півдня настоювалося. Потім додав меду, спецій, зверху замазав глечика тістом і поставив у піч на 12 годин. Ні, не варитися — мліти. Потім, процідивши, процедуру повторив уже тільки з рідиною, аби повністю випарува$ лися сивушні масла. Для цього знадобилося лише кілька годин. Виготовлений продукт отримав 17—18 градусів міцності за дотри$ маної пропорції — 250 грамів перваку на літр води. Саме така міцність була популярною серед козацтва.
ній спокусі… Тим паче на Січі, у гурті козаків, де вирувала жадоба до походу, до баталій. — Саме під час походів за вживання оковитої могли покара$ ти на смерть: п’яного козака під час морського походу викидали за борт чайки, а на суходолі вбивали на місці. Історія пам’ятає такі ви$ падки. З одного боку, це було жорстоко, а з іншого — хіба могли січовики здобувати блискучі пе$ ремоги, якби безпробудно пиячи$ ли? Хіба іноземні правителі зап$ рошували б їх до участі у внутріш$ ніх державних справах, якби ті зловживали оковитою? Я не ідеа$ лізую козаків: у мирні часи вони могли перехилити чарку-другу, але знали міру. А про горілку то$ дішнє козацтво взагалі не знало, бо пило варенуху, медовуху, по$ лянку, спасівку, вишнівку, гарбу$ зівку, тернівку… — А яке питво найбільше сма# кувало козакам? — Варенуха. Її рецепт я довго шукав в архівах, у переказах, у лі$
Традиції збереглися: чарочка варенухи та ще й із козацької шаблі здоров’ю не зашкодить
П П ЕЕ Р Р ЕЕ Д Д П П Л Л А А ТТ А А — — 22 00 11 22 ВВааррттііссттьь ппееррееддппллааттии ((зз ддооссттааввккооюю іі ппоошшттооввииммии ввииттррааттааммии))::
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proswita» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z 02.03.2000 r.
Indeks pocztowy — 30617, strona 68 w „Katalogu”. Prenumerata: na 1 miesiąc 9 hrywien 37 kopiejek; na 3 miesiące 27 hrywien 51 kopiejek; na pół roku 53 hrywny 37 kopiejek; na rok 105 hrywien 54 kopiejki.
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Redaktor naczelny Liubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Liubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Zastępcy redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRYJAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Korespondent Ulana WOLYKOWSKA Redaktor dyżurny Nadija KYRYJAN Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301209 Nakład w lutym — 25 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 1 2 0 0 9 Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Tłumaczenie maszynowe