Kostiantyn MESZKO, p.o. dyrektora Nowomoskowskiego Muzeum Historyczno-Krajoznawczego im. P. Kałnyszewskiego
Ołesz Terentijowycz Hončar urodził się 3 kwietnia 1918 roku we wsi Łomiwka, na obrzeżach Dniepropetrowska. We wrześniu 1938 roku wstąpił na wydział filologiczny Charkowskiego Uniwersytetu. W czerwcu 1941 roku w składzie batalionu studenckiego zgłosił się jako ochotnik na front. Za zasługi bojowe był odznaczany orderami i medalami. W latach 1959–1971 był przewodniczącym zarządu Związku Pisarzy Ukrainy, od 1973 roku – przewodniczącym Ukraińskiego Republikańskiego Komitetu Obrony Pokoju, członkiem Światowej Rady Pokoju, akademikiem Akademii Nauk Ukrainy. Ojczyzna pisarza (robotnicze przedmieście Dniepropetrowska), jego życie, zasady moralne – wszystko to wylało się na karty znanej na całym świecie powieści, której centralnym obrazem stał się dziwny, tajemniczy, starożytny sobór. Pracując nad powieścią, Ołesz Hončar 5 lutego 1967 roku zapisał w swoim dzienniku: „Zbliża się wszystko, z sarmackich plaw, z Nowomoskowska nadpływa sobór. Łomiwka stała się Zaczepiłanką, wszystko, przesunąwszy się w przestrzeni, zbliżyło się, ożyło już w nowej poetyckiej geografii, w nowych wzajemnych związkach, i czujesz, jak z tych zbliżeń, rzeczywistości, z twoich wyobrażeń, fantazji i wizji wyrasta coś jednego, rodzi się ta mozartowska harmonia sztuki… Będzie „Sobór”1. Powieść „Sobór” Ołeszа Hončara ukazała się w świecie w 1968 roku i, kto wie, być może właśnie ta książka ocaliła starożytną świątynię przed usiłowaniami miejscowych „kłusowników”, by ją zniszczyć. Powieść zwróciła uwagę na nowomoskowski sobór, miejscowa inteligencja i student – wiem, do kogo się zwracać. Prosił P. Z., aby od Związku zwrócił się do rządu – milczy. Puszcza mimo uszu… Ideały są jak gwiazdy: nie da się ich osiągnąć, ale można według nich wyznaczać swoją drogę. Rząd Włoch postanowił zakazać ruchu samochodów przy Koloseum, aby nie powodować wibracji. A u nas przy nowomoskowskim soborze domorośli kłusownicy właśnie stawiają dworzec autobusowy, spieszą się, akurat żeby wibracja była!”3 O sobór walczyli również i troszczyli się o jego przyszłość mieszkańcy Nowomoskowska. Właśnie z listów nowomoskowian pisarz dowiedział się o nielegalnej budowie dworca autobusowego obok soboru. 20 stycznia 1982 roku Ołesz Hončar zapisał w swoim dzienniku: „Z Nowomoskowska stara nauczycielka znów pisze o kozackim Soborze Trójcy: przecież on jak biała lotos, jak łabędź na wodach, a oni znowu chcą go niszczyć!.. Pod bokiem soboru, przy tym dziewięciowieżowym cudzie, wzniesionym przez geniusz ludowy (bez jednego gwoździa!), miejscowi herostratesi celowo stawiają… dworzec autobusowy! Akurat tam, gdzie według generalnego planu miał być park, zielona strefa. Odrzucili nawet własny generalny plan, dawajcie dworzec autobusowy, żeby wstrząsnął, zniszczył naszą chwałę i dumę. I nikt nie ma siły powstrzymać samowolników. Ministerstwo Kultury hipokrycko roni krokodyle łzy. „Nic nie mogę, oni już wbili w fundament 200 tysięcy”, – mówi minister Bezkłubenko, do którego już dwukrotnie się zwracałem. Derżbud też jest przeciw, zakazał naruszać generalny plan, a im wszystko jedno. Ustawa o ochronie jest, ale co im ustawa? Bandytyzm, mafia bezkarna, wandale, na których nie ma kontroli… Napisałem właśnie list w tej sprawie do Liaszki, Przewodniczącego Rządu. Może on ich powstrzyma?”4.
Zakończenie na str. 11
Tłumaczenie maszynowe
Powieść Ołesia Honczara „Sobór” stała się głosem nowomoskiewskiej kozackiej świątyni, głosem, który rozbrzmiał na cały świat, wzywając do strzeżenia i cenienia dziedzictwa i wiary przodków. Ołesь Terentijowycz Honczar wystąpił w obronie soboru w ciężkich okresach historii zaporoskiej świątyni, zwrócił uwagę społeczeństwa na konieczność zachowania zabytku historii i kultury. Oczywiście nie tylko nowomoskiewski sobór jest pierwowzorem świątyni opisanej w powieści. Sobór na kartach książki — to zbiorowy obraz ukraińskich świątyń, które potrzebowały pomocy, bo znalazły się pod groźbą zniszczenia.
ство stanęli w obronie świątyni. Po ukazaniu się powieści spadła na nią okrutna krytyka ze strony wysokich urzędników i pisarzy-konformistów. Olesia Honczara oskarżano, potępiano, wzywano do wyrzeczenia się utworu, lecz jednocześnie do autora pisali wdzięczni czytelnicy z całej Ukrainy, którzy z zapałem przyjęli powieść-przestrogę. Już na pierwszych stronicach utworu czytelnikowi ukazuje się wspaniała postać Nowomoskowskiego Świętotrójcowego Soboru: „O północy, kiedy po tym, jak przemknie, przetoczy się na rowerach nocna zmiana w stronę zakładów, a Zaczipłianka, zmęczona dziennymi troskami, wreszcie zapada w sen, i wisi nad nią z przestrzeni nieba zielonorogi księżyc, sobór stoi nad osiedlami w zadumie, samotny wśród ciszy, wśród jasnej akacjowej nocy, która już nawet nie przypomina nocy, lecz jakąś, rzekłbyś, anty-noc. Jest ona tu niezwykła, ta anty-noc, jakby zaczarowana widokiem soboru, zasłuchana w niemą muzykę jego zaokrąglonych, harmonijnie połączonych kopuł, narastających kondygnacji, jego śpiewnych linii. Dla niej, zatopionej w pragnieniu rozwiązania dziwnych zagadek, odszyfrowania tajnopisów wieków, sobór wciąż jest pełen dalekiej muzyki, huczy lawiną liturgii, rozbrzmiewa prawosławnymi mszami, pieśniami, szepcze żarem pokut, wciąż jest pełen grzechów, za które tu się pokutowało, i spowiedzi, i łez, i ekstazy ludzkich porywów, nadziei…”2 I nie ma żadnej wątpliwości, tak, to właśnie on — Świętotrójcowy Nowomoskowski sobór. Oleś Honczar dzielił z tą świątynią ból i niepokój, walczył zarówno o kozacki sobór, jak i o własne dzieło i zawsze pozostawał wierny swoim życiowym zasadom. Być może to właśnie powieść była tą niewidzialną siłą, która wyrwała starożytną perłę z otchłani zapomnienia, uchroniła ją przed zniszczeniem. Ale na początku 1981 roku pojawiło się nowe zagrożenie: mimo wszelkich zakazów, lekceważąc prawo, pod osłoną wysokich dostojników, bezpośrednio w strefie ochronnej obok świątyni rozpoczyna się budowa dworca autobusowego. 15 lutego 1981 roku w dzienniku pisarza pojawia się wpis: „A sobór Nowomoskowski, który udało się wtedy obronić, teraz znów jest pod zagrożeniem: obok niego stawiają dworzec autobusowy przy trasie. Żeby upadł od wibracji, jeśli uniknie prostej ręki kłusownika. I ja już się zamęczyłem — nie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
do równych sobie, pan Wiaczesław, człowiek wysokiej godności, na wszelkie sposoby unikał poufałości: bardzo niewielu osobom mówił „ty” i nie pozwalał klepać się po ramieniu. Jaka była rola Czornowoła w życiu Ukrainy? A jaka rola Ukrainy w jego życiu? Przecież on sam był Ukrainą. Wyrywał z wrogich pazurów jej wolność jak własną — głodując na śmierć, narażając się na niebezpieczeństwo utraty, w dosłownym sensie, życia. Kiedyś powiedział, że boi się tylko jednego: nie dożyć, aż wydarzy się Ukraina. Jeszcze jedno wspomnienie: Czornowoł czyta z pamięci wstęp do „Mazepy” Sosury. Dokładniej, wygłasza. Ale tak, jak nie potrafiłby żaden aktor. Bo to już niby i nie Sosura, to on sam — dziecko Ukrainy, którego imię, przez dziwny zbieg okoliczności, oznacza „największa sława”, — całym sercem wypowiada: „Ja szedłem krwawymi żytami, I znów pójdę, gdzie huk, mgła, Tylko jednego chcę, mamo, Żebyś szczęśliwa była”. Dopiero teraz, gdy piszę te wiersze, jakby żarem oparzyło: krwawe żyta… huk… mgła… Miłość Czornowoła do Ukrainy była żywa, działająca, budził ją, potrząsał nią, mówił do niej ze wszystkich możliwych trybun i placów, niestrudzenie budował ją wszędzie — w parlamencie, w Ruchu, w sobie, w każdym człowieku, którego spotykał. Inicjował te brzemienne w skutki rzeczy, tylko dzięki którym państwo jest możliwe. Po sierpniowym puczu w ZSRR w 1990 roku Lwowska Rada Obwodowa na czele z Czornowołem jako pierwsza na Ukrainie podjęła decyzję o dekomunizacji. Czornowoł był inicjatorem utworzenia Ukraińskiej Grupy Helsińskiej; przywrócenia symboliki narodowej jako państwowej; Deklaracji o suwerenności państwowej; Aktu proklamowania niepodległości Ukrainy. Kiedy 24 sierpnia 1991 roku, około godziny 21.00, została proklamowana Niepodległość, pan Wiaczesław wybiegł do ludzi, którzy nie rozchodzili się na placu przed parlamentem, wziął z ich rąk ukraińską flagę i wniósł do budynku Rady. Podeszli inni deputowani, wnieśli razem do sali… Kim był i co znaczył Czornowoł dla Ukrainy, najlepiej wyrazi, zapewne, to żałosne, co już niemal 20 lat słychać w najdalszych wsiach i najgłośniejszych miastach: „Ech, nie ma Czornowoła…” 28 czerwca 1996 r., około 10 rano, deputowani z Ruchu zebrali się w restauracyjnej salce hotelu „Kijów”. Weseli, chociaż i zmęczeni po „konstytucyjnej nocy”. Chłopcy przywieźli świeży numer
Tłumaczenie maszynowe
Ołena BONDARENKO, przewodnicząca Ługańskiego Krajowego Ruchu w latach 1990—93, zastępczyni przewodniczącego Ludowego Ruchu Ukrainy w latach 1994—2001, redaktor naczelna niezależnego czasopisma społeczno-politycznego „Czas/Time” w latach 1997—1998. Rok 1991. Mieliśmy wybierać Niepodległość i pierwszego — w nowych czasach — Prezydenta. Ówczesna ustawa „O wyborach Prezydenta Ukraińskiej SRR” przewidywała jeden miesiąc na zgłaszanie kandydatów. Prawo do zgłaszania miały, między innymi, „republikańskie organy zrzeszeń społecznych i ruchów” oraz „kolektywy pracownicze”. Wielka Rada Ruchu zgłosiła jako kandydata na prezydenta USRR przewodniczącego Lwowskiej Rady Obwodowej Wiaczesława Czornowiła. Wśród podróży ówczesnego pretendenta na kandydata na prezydenta (tak to niezgrabnie się nazywało) zaplanowano także Ługańszczyznę. W przeddzień zadzwonił Bojczyszyn: „Słuchaj, a nie dałoby się Jego (Mychajło często nazywał Czornowiła — „On”, intonacyjnie było to mniej więcej jak „Ojciec” czy „Brat”) zgłosić od górników?”. Odpowiedziałam dumnie: „A dlaczego nie — można!”. W latach 1990—91 Donbas ogarnęły strajki górnicze. Do przeważnie ekonomicznych żądań z 1989 roku dołączyły polityczne: likwidacja komitetów partyjnych w przedsiębiorstwach; nacjonalizacja majątku KPZR; uchylenie 6. artykułu Konstytucji ZSRR; wielopartyjność; depolityzacja organów ścigania… Ługańscy działacze Ruchu stale kontaktowali się ze strajkującymi, bywali w Pierwomajsku podczas ich głodówki, z wieloma się przyjaźnili. O spotkaniach z W. M. Czornowiłem porozumiałam się z liderami ruchu strajkowego: w kopalni im. Mienszynskiego — z Jurijem Archypczukiem, w kopalni nr 4-6 „Karbonit” — z Wołodymyrem Czerkasowem. Obu „podrzuciłam” pomysł zgłoszenia kandydata na prezydenta. Oboje — po krótkim namyśle — odpowiedzieli twierdząco. W dniu spotkania, około 5 rano, przyjechał posłaniec Wołodii Czerkasowa. Pogoda była cudowna — taka, jaka bywa o tej porze na Donbasie: przyroda niby jeszcze żyje latem, ale staje na palcach, wsłuchując się w pierwsze kroki jesieni, jej przejmujące zapachy i echa… Dotarliśmy do Zołotego. Ludzi w sali widowiskowej „Karbonitu” zebrało się dużo — dwie zmiany. Przed rozpoczęciem pytam Czerkasowa: „Jakie nastroje?”. — „No, różne. I normalne, i takie, że niby zachodniak, banderowiec…”. — „No to co — zgłaszamy swojego kandydata?”. — „Spróbujmy…”. Zajmujemy miejsca w sali, w pierwszym rzędzie. Wołodia każe przynieść stół i trzy krzesła, siada: „Rozpoczynamy nasze zebranie — spotkanie z pretendentem… Musimy wybrać przewodniczącego i sekretarza”. Z sali: „A to jeszcze po co?”. Wołodia: „Dla spotkania”. I już sekretarza za stół sadza; dłonią przykrywa papiery — tekst ustawy o wyborach prezydenckich; panu Czornowiłowi udziela głosu… Od razu — niby z drwiną — prośba z sali, by „opowiedzieć o sobie”: niby, że teraz, banderowcu, my cię „rozgryziemy”. Pan Wiaczesław powiedział: „Jestem wschodniakiem. Z Czerkaszczyzny”. Rozległy się oklaski. Potem rozlegały się nie raz, i coraz głośniej. Nikt nie wstawał. Nikt nie krzyczał zwyczajowo: „Mówcie po rosyjsku!”. Nie było żadnych prowokacji. Czornowił mówił o Ukrainie. Spokojnie, ze znajomością rzeczy dowodził, dlaczego Ukrainie bardziej opłaca się być niepodległą, co to da Ukraińcom. Nie malował idyllicznych obrazów, jasno formułował warunki, w jakich kraj może być silny i zamożny: przede wszystkim — zmiana systemu i zastąpienie kompartyjnych bonzów nowocześnie myślącymi, fachowymi, porządnymi patriotami. Nie pamiętam, ile trwało spotkanie. Wydawało się, że ludzi, którzy znali wyczerpującą pracę, raz po raz chowali przyjaciół i mało komu wierzyli — żadna siła nie jest w stanie oderwać od tego niewysokiego mężczyzny o zachrypniętym głosie. Urzekał swoją fantastyczną, nieodpartą, wszechzwycięską Wiarą w Ideę. Później widziałam wielu polityków, którzy wynosili się ponad audytorium, chłonąc jego energię. Czornowił natomiast swoją energią, duchową mocą i przekonaniem żywił każdego z obecnych. Kiedy Wołodia Czerkasow zapytał: „Kto jest za tym, aby nasz kolektyw pracowniczy zgłosił Czornowiła Wiaczesława Maksymowycza jako kandydata na prezydenta Ukraińskiej SRR?” — sala, z wyjątkiem może dwóch-trzech osób — podniosła ręce… Po zakończeniu podszedł oszołomiony dyrektor kopalni, zaprosił do swojego gabinetu. Kiedy szliśmy za nim, Czornowił, cicho się śmiejąc, powiedział: „No, wy dajecie!..”. „To nie my, to Pan”, — odpowiedziałam drżącym głosem… Wtedy, pośród tego września, przesiąkniętego piołunem, węglowym pyłem i tlącymi się słonecznikami, Wiaczesław Czornowił zmienił raz i na zawsze moje życie. Nie chodzi o przekonania — one w tamtym czasie już całkowicie się uformowały. Ale o widzenie i postrzeganie: świata, ludzi, wydarzeń, przeszłości i przyszłości, tego co istotne i nieistotne. Od tamtej pory i przez bezcenne osiem lat miałam szczęście otrzymywać nieustanne lekcje Życia od najlepszego na świecie Nauczyciela. Rozmowy z nim, jego zachowanie, czyny były szkołą, która wychowała mnie i wielu tych, których nazywano „czornowiłowcami”. W 1994 roku kończyłam Kijowski Uniwersytet im. Szewczenki, wydział dziennikarstwa, który właśnie stał się Instytutem. W styczniu zabrakło Bojczyszyna. „On”, którego tak kochał i chronił Mychajło, został bez swojego najbliższego oparcia. Nie wiedziałam, jak podejść i poprosić o pomoc: postanowiłam pisać pracę dyplomową o „Ukraińskim Wiśniku”, umówiliśmy się wcześniej, że przejrzy — w sensie zgodności, a teraz pan Wiaczesław nie miał głowy do moich „naukowych poszukiwań”. Nagle gdzieś w kwietniu sam pyta: „Jak tam wasza praca dyplomowa? Nie rozmyśliliście się?..”. Pierwszym czytelnikiem mojej skromnej pracy był Czornowił. Co więcej, dawał rady, nanosił poprawki. A jeszcze na stronie tytułowej napisał: „…nie ma straszniejszej kary niż męki nieczystego sumienia, bo nie ma wyższego sędziego niż prawda. Wiaczesław Czornowił”. Zapewne moja praca dyplomowa jest jedyną z autografem Czornowiła… Był prawdziwy. Tego nie można wyćwiczyć, zagrać — bo to jest istota człowieka. Szlachetność i naturalność pana Wiaczesława przejawiała się w swobodzie komunikacji z każdym rozmówcą. Niektórzy, mając przed oczami jedynie przykład nadętych kompartyjnych bonzów, czasem zarzucali mu „prostotę” i „dostępność”, na co on żartobliwie odpowiadał: „Jestem taki, jaki jestem, późno mnie wychowywać!”. Pełniąc obowiązki, musiałam wraz z panem Wiaczesławem sporo podróżować po Ukrainie — od Doniecka po Użhorod. Wszędzie w mgnieniu oka „obrastał” tłumem. Czasem trafialiśmy po drodze na malutką knajpkę, jedną na kilkaset kilometrów. Wzięliśmy kawę, ledwo co zamierzałam łyknąć, a tu już: „O, Czornowił!.. A niech pan powie, panie Czornowił… a niech pan wyjaśni… a niech pan doradzi…”. Myślicie, że komukolwiek odmówił? Pewnego razu próbowałam go „wyciągnąć”, trzeba, mówię, jechać — i taka riposta w moją stronę, szybko: „Pani Ołeno, to przecież ludzie!”. Jakoś tak nieswojo się zrobiło… Traktując wszystkich ludzi jak
„Час/Time”. Poprosiłam o pozostawienie na pierwszej stronie mojego egzemplarza autografów — „dla historii”. Mnóstwo wykrzykników: „Mamy Ukrainę!”. Osobno — ręką Czornowoła: „Nie tak się stało, jak się wydawało!..” Rozumiejąc, że trzeba było iść na pewne kompromisy, przewidywał przez lata, jakie skutki będą miały „językowe reweranse” (jego określenie), nadanie autonomii Krymowi… Dwudziestoletniej daty oskarżenia Czornowoła o „władzolubstwo”, „walkę o władzę” już wtedy wydawały się śmiesznymi nonsensami. Obecnie zaś tym bardziej — zwłaszcza na tle dzisiejszych „gier o tron”, kiedy i władzy, i opozycjonistom jednakowo zależy tylko na zdobyciu i utrzymaniu władzy jako środka własnego wzbogacenia. Czornowolowi władza była potrzebna wyłącznie jako jedyny legitymny sposób zbudowania Ukrainy według własnej wizji — silnej, niezależnej, demokratycznej. W przypadku zwycięstwa Czornowoła Ukraina miała szansę iść drogą wybraną przez Czechy, Litwę, Polskę. Nieprzypadkowo Havel, Landsbergis, Wałęsa byli jego towarzyszami. Jacek Kuroń powiedział kiedyś, że kocha Czornowoła, „jak własne serce”. A „władzolubny” Czornowol marzył, że w Ukrainie, którą budował, wreszcie zajmie się ulubioną sprawą — będzie redagował opozycyjną gazetę — „żeby nasza władza nie drzemała”. Ech… Pan Wiaczesław był człowiekiem typowo ukraińskich, można by rzec, kozackich wartości etycznych. Jego wiara w Boga była spokojna i twarda — takie, według Kostomarowa, „wewnętrzne zwrócenie się do Boga, tajemna refleksja nad sobą, serdeczny pociąg do duchowości”. Niezwykle ważne było dla niego życie wśród ludzi o podobnych poglądach. Pojęcia „ludzie o podobnych poglądach”, „współtowarzysze” rozciągał zarówno na kolegów, jak i na rodzinę. Opowiadał jeszcze, że w 1973 r., podczas masowych aresztowań ukraińskich intelektualistów, wziął „winę” towarzyszy na siebie, w szczególności — że to on namówił W. Stusa do podpisania oświadczenia w obronie Niny Strokatej. Bardzo wiele znaczyło dla niego towarzystwo — nie tylko jako środowisko komunikacji, a raczej jako monolityczne bractwo, plecy w plecy. W kręgu ludzi o podobnych poglądach po prostu promieniował zadowoleniem. Takim kręgiem była dla niego nasza — jego — gazeta „Час/Time”, gdzie zgromadzili się nie po prostu profesjonalni dziennikarze, a ludzie, którzy szli „do Czornowoła”. Członkowie Donieckiego oddziału Ukraińskiej Grupy Helsińskiej. 1989 r. Trzeci od lewej w drugim rzędzie — W. M. Czornowol
Tłumaczenie maszynowe
Pan Czornowił po prostu ładował wszystkich swoją energią. Oczekiwanie na Szefa, jak nazywaliśmy naszego redaktora naczelnego, było oczekiwaniem święta. Wbiegał po schodach na drugie piętro („Szef biegnie!”), szybko poruszał się po korytarzu redakcyjnym, ciężka teczka w ręku, beret trochę przekrzywiony, rozpięty zielonkawy płaszcz powiewa za nim jak żagiel. Po drodze każdego przywita, wypyta. Wpadł, przysiadł w naszym z Hryhorijem Pawłowyczem (zast. red. nacz. Hryhorij Krymczuk, — Red.) pokoiku: „Pani Oleno, da pani herbaty?”. A dziewczyny już niosą: pączka, domowe ciasteczka, choćby cukierek, a on grzeje się w naszych spojrzeniach i samemu oczy mu się śmieją. Na jubileusz, w grudniu 1997 roku, przyjechał do redakcji… Ktoś żartem ogłosił: „My byśmy pana Wiaczesława chcieli uhonorować laurowym, diamentowym, gwiazdowym wieńcem, ale mamy tylko taki!” — i wyciągnęli wielki wieniec obwarzanków. Szef, nie wahając się, przy aplauzie podstawił szyję do „ukoronowania”… Był bardzo odpowiedzialny i to samo w sobie dotyczyło nas. Ja, powiedzmy, miałam być w jego gabinecie frakcyjnym o wpół do ósmej, a nawet o siódmej. Kolumnę redaktora naczelnego nierzadko podyktował przez telefon, wprost podczas wydarzenia. Czornowił nie „wyszedł z ludu”, on pozostawał jego cząstką, czując się w tej postaci naturalnie i swobodnie. „Mastytych polityków” wyraźnie drażniła ta ludowa miłość, która niczym ogromna fala toczyła się za nim. Jeszcze wspomnienie: 18 lipca 1995 roku, plac Sofijski. Deszcz i wiatr. Pogrzeb Patriarchy Wołodymyra. Przyjechał Wasyl Fedorowycz, kierowca starej ruchowskiej „Wołgi”: „Pan Wiaczesław kazał znaleźć mu jakieś buty, bo te są całkiem mokre”. — „Przecież on się przeziębi!” — „Ja mu też mówiłem, a tam ludzi zaczęli bić, on pobiegł bronić!”. To był „Czarny wtorek” — pierwsze w czasach Niepodległości masowe bicie ludu przez milicję. Zasłaniał ludzi sobą. Swoje buty i skarpetki przekazał jeden z kolegów. Z inicjatywy Szefa wydaliśmy „Białą księgę czarnego wtorku” — unikalny zbiór wspomnień naocznych świadków i ofiar tej masakry, która stała się pierwszą próbą takiego „dialogu” władzy z ludem. Jeszcze kiedyś, już niedługo przed… Była jakaś zawierucha złości wokół niego: „mastyci politycy” nie tylko wykonywali zadanie usunięcia — oni pili jego krew jak dzikusy, którzy mają nadzieję w ten sposób przemienić się w bohaterów. A on ganiał po Ukrainie, ratując Ruch (czytaj — Ukrainę). „Pan musi wziąć ochronę”. Z uśmiechem, tak lekko: „Nie ośmielą się!”… Do Kirowohradu, w tę ostatnią podróż, mieliśmy jechać razem. Wracałam z wyjazdu do Ługańska, ze zjazdu Krajowego Ruchu, gdzie zapadła decyzja o poparciu W. M. Czornowiła. Wracałam całkiem chora. Zadzwonił, usłyszał, że źle się czuję: „Pani Oleno, niech pani jedzie do domu, leczy się! Wszystko, potem porozmawiamy, teraz będzie NATO, ja występuję!”. Do dziś nie opuszcza mnie naiwna myśl: gdybym wtedy pojechała, może inaczej byśmy się usadzili w samochodzie, może doznałby obrażeń, ale byłby żywy… Ale gdzie tam, oni nie daliby mu przeżyć… W wystąpieniu na Zjeździe Założycielskim Ruchu Czornowił jasno zwerbalizował swoją wizję Ukrainy: niepodległe demokratyczne państwo. Ci, którzy jeszcze dyskutowali na temat „ZSRR — federacja czy konfederacja?” byli zdumieni jego „radykalizmem”. Niektórzy „radykalni państwowcy” zaraz wzięli się do ganienia za „demokratyzm”. Ale Czornowił nie zmienił swojej wizji Ukrainy jako nowoczesnego, odnoszącego sukcesy państwa europejskiego. Był przekonany, że Ukraina może powstać tylko na zasadach demokracji, w przeciwnym razie czekają nas „zaułki” (jego własne słówko) cywilizacji. Rozumiał też, że dla zbudowania takiego państwa konieczne jest, ale za mało, zburzenie fundamentów totalitaryzmu — potrzebne są głębokie, wszechstronne reformy. (W tamtym czasie to pojęcie nie zostało jeszcze zdyskredytowane przez tych, którzy ukryli się za nim, tworząc swoje odrażające czyny). Zatem spośród różnych wariantów hasła partyjnego przewodniczący Ruchu wybrał właśnie to: „Państwowość, demokracja, reformy!”. Jednocześnie Wiaczesław Maksymowycz był przekonany, że fundamentem państwa ukraińskiego muszą być ukraińskie wartości światopoglądowe. Walczył o ukraińską Ukrainę. Taką Ukrainę budował i takiej Ukrainie oddał siebie. Czornowił nigdy nie ganił Ukrainy i nie pozwalał tego robić nikomu. Nie wyobrażam sobie, żeby pan Wiaczesław powiedział o niej: „Ten kraj” — wyrażenie popularne wśród dzisiejszych „państwowców”. Był moralnym autorytetem narodu, tym lustrem, w które chcąc nie chcąc musieli patrzeć wszyscy: społeczeństwo, władza, każdy człowiek. Potwór, widząc swoje odbicie, rozbił znienawidzone lustro. Od tamtej pory potworowi nikt nie przeszkadza czuć się przystojniakiem. Czy otrząśnie się kiedyś Ukraina z tej straty? Niedawno pewien człowiek powiedział: „Po śmierci Czornowiła życie poszło w inną stronę”. Czasami wydaje mi się, że ono po prostu się zatrzymało… W przeddzień dnia pamięci Wielkiego Ukraińca, już po raz dwudziesty trzeci, wyznaczamy nowych laureatów nagrody im. Iwana Ohijenki. Tradycyjnie komitet obraduje w Żytomierzu, w muzeum-pokoju Kolegium Kultury i Sztuki im. I. Ohijenki (patrz na zdjęciu). A dyplomy i medale laureatom wręczą wkrótce w Brusiłowie — na jego małej Ojczyźnie. Wymieniamy tegorocznych dostojników. W dziedzinie literatury: Diaczyszyn Bohdan (Lwów) — za serię książek-esejów o tematyce ukrainoznawczej; Maryszczenko Jarosław (Żytomierz) — za książki dokumentalno-artystyczne o wojnie rosyjsko-ukraińskiej XXI w. „Front wschodni” oraz „Ukraina w wojnie”. W dziedzinie nauki: Derewiński Wasyl (Kijów) — za monografię „Wiaczesław Czornowił: duch, który ciało rwie do boju”; Machorin Hennadij (Żytomierz) — za rozprawę „Ukraińska rewolucja 1917—1922 lat i jej przebieg na Żytomierszczyźnie”. W dziedzinie edukacji: Soroka Mychajło, Soroka Ołeksyj (Kijów) — za książkę szkiców „Święty Atos i Ukraina”. W dziedzinie sztuki: Wojtenko Wałentyn (Żytomierz) — za serię płócien monumentalno-dekoracyjnych. W dziedzinie działalności społecznej, politycznej i duchowej: Mużuk Łeonid (Kijów) — za serię filmów dokumentalnych o mało znanych stronach ukraińskiej historii. Włas. inf. Profesor Mykoła Tymoszyk ogląda nominowane książki
Tłumaczenie maszynowe
Opublikowano dane statystyczne za luty 2018 roku, które między innymi zawierają wskaźnik wikipedialnej pasjonarności — liczbę aktywnych zarejestrowanych redaktorów w tym czy innym językowym dziale Wikipedii (5+ edycji na miesiąc) na milion użytkowników języka. Ranking jest ograniczony od dołu wartością 5 „pasjonatów”. Nr Wikipedia Użytkownicy (mln) Wikipasjonarność Pasjonaci 1. German 110 50 5518 2. Japanese 125 35 4409 3. Italian 70 35 2482 4. Polish 43 30 1279 5. Ukrainian 45 23 1019 6. English 1500 20 30308 7. French 274 18 4927 8. Russian 260 13 3337 9. Persian 110 9 1037 10. Korean 78 9 735 11. Spanish 570 7 3737 12. Portuguese 250 6 1553 13. Vietnamese 75 5 359 14. Thai 73 5 360 (redaktorów, którzy dokonali w miesiącu nie mniej niż 5 poprawek) na milion użytkowników języka. Uwzględniono języki, które mają ponad 40 mln użytkowników. Dyrektor generalny Stowarzyszenia Przedsiębiorstw Technologii Informacyjnych Ukrainy i założyciel organizacji społecznej „Wikimedia Ukraina” Jurij Perohanycz zauważył, że ukraińska „Wikipedia” rozwija się wyłącznie dzięki wysiłkom wolontariuszy-redaktorów. Przypomniał, że artykuł może stworzyć każdy chętny, tak samo jak wyedytować już istniejący, a także zaznaczył, że każda poprawka w Wikipedii jest zapisywana osobno, dlatego nie da się tu niczego zepsuć bezpowrotnie. J. Perohanycz wezwał użytkowników języka ukraińskiego do bycia odważnymi i włączania się do redagowania „Wikipedii”. Ukraińska Wikipedia jest 12. na świecie pod względem wielkości i 20. pod względem odwiedzalności. Codziennie tworzy się w niej około 200 nowych artykułów i dokonuje około 7 tys. edycji. Z szacunkiem i wdzięcznością, Jurij PEROHANYCZ
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nadpopularna. Swoje 37. urodziny 11 maja może powitać za kratami — taka jest decyzja sądu, który wyznaczył właśnie taki środek zapobiegawczy na czas śledztwa. Co więcej, bez prawa zwolnienia za kaucją, gdyż nie jest to przewidziane w przypadku oskarżenia o tak niezwykle ciężkie przestępstwa, za które może grozić nawet najwyższy wymiar kary — dożywocie. Za kratami Nadija jest już po raz drugi. Ukraina kibicowała jej, gdy była w rosyjskim więzieniu, ogłaszała głodówkę, otrzymała surowy wyrok. Cała Ukraina cieszyła się z jej uwolnienia. Prezydent państwa nadał jej najwyższy tytuł Bohatera Ukrainy. Ten sam prezydent, o zamach na którego życie jest teraz oskarżona. Deputowana Rady Najwyższej, numer jeden na liście wyborczej partii „Batkiwszczyna”, z frakcji której jednak Nadija dawno wystąpiła. Ale zastanówmy się chwilę. Jeśli chodzi o to, „prawda czy nie”, to większość Ukraińców nie wierzy nikomu — ani Łucence, ani Sawczenko… Opinie innych współobywateli są podzielone: jedni uważają, że wszystko, co ogłosiła władza (Prokuratura Generalna) to kłamstwo, i takich jest więcej, a inni uważają to za prawdę. I to ostatnie jest najstraszniejsze, bo ludzie są gotowi przyjąć tak dzikie, apokaliptyczne scenariusze jako „możliwe”, „prawdopodobne”. Można oczywiście nazwać to bredniami, ale przecież wygłasza to Prokurator Generalny Ukrainy, w imieniu państwa. Co się z nami stało, jeśli takie rzeczy są ogłaszane, a tym bardziej, jeśli coś takiego lub choćby podobnego rzeczywiście jest knute? Tak, oczywiście, wiek przemocy, terroryzmu. Czasami wydaje się, że ludzkość już szaleje. Tak, jedną z tragedii ostatniego Majdanu jest to, że po raz pierwszy w czasach niepodległości zmiana władzy nastąpiła metodą siłową. Trzeba było to zrobić, tak bardzo antynarodowy był zmieciony przez rewolucję reżim, a także dlatego, że u nas z jakiegoś powodu nie sprawdzają się normalne, cywilizowane metody polityczne. Bo polityka ta przypomina panoptikum z jego partyjnym cyrkiem. Oto i Nadija Sawczenko zdążyła już zarejestrować własną partię polityczną. Społeczeństwo jest przepełnione przemocą. Dawno już słychać wezwania do nowych Majdanów. Swoją drogą, w pierwszym miesiącu po uwolnieniu z rosyjskiego więzienia Nadija Sawczenko ostrzegała przed trzecim Majdanem, bo „ludzie przyjdą z bronią i będą to wielkie pogrzeby całej Ukrainy”. Ale minęło niewiele czasu i Sawczenko oświadcza, że „przewrót wojskowy na Ukrainie to dość oczekiwane i prawdopodobnie dość słuszne wydarzenie”. Smutne i straszne, że takie nastroje, niestety, również krążą w społeczeństwie.
Tłumaczenie maszynowe
Petro ANTONENKO, Czernihów „Z moździerzy mieli ostrzelać centralną część stolicy, miało być jak najwięcej trupów, jak najwięcej krwi, chodziłoby o tysiące zabitych”. „Akt terrorystyczny w murach parlamentu, niszcząc bojowymi granatami dwie loże, zawalić kopułę parlamentu i automatami dobijać tych, którzy przeżyją. Plan miał być zrealizowany w tym czasie, kiedy w budynku parlamentu, oprócz deputowanych, mieli przebywać prezydent, premier oraz członkowie rządu. Równolegle planowano ostrzał Administracji Prezydenta oraz budynków mieszkalnych na przyległych ulicach”. „Drugi plan — nocne zajęcie budynku parlamentu. Ochrona budynku miała zostać rozstrzelana. Z wykorzystaniem moździerzy, granatników, broni palnej oraz urządzeń wybuchowych planowano napaść na mieszkanie i auto prezydenta, ministra spraw wewnętrznych oraz innych”. Co to jest — scenariusze hollywoodzkich horrorów? Wcale nie. To z oficjalnych dokumentów organów ścigania państwa ukraińskiego, z oskarżeń przedstawionych niedawno dwóm jego obywatelom. Pierwsze oskarżenie dotyczy Wołodymyra Rubana. 8 marca został zatrzymany przez funkcjonariuszy organów ścigania na linii rozgraniczenia w Donbasie, kiedy jechał z zajętego przez separatystów terytorium, a w autobusie, którym kierował, wykryto arsenał broni. W. Ruban został aresztowany, wszczęto sprawę karną, oskarżono go o przygotowywanie aktów terrorystycznych. I wszystkie te scenariusze dotyczą Bohatera Ukrainy Nadiji Sawczenko. Kiedy 9 marca w sądzie ogłaszano podejrzenie o popełnienie przestępstwa Wołodymyrowi Rubanowi, nazwisko Sawczenko nie figurowało. Lecz bardzo szybko się pojawiło — jako świadka w sprawie W. Rubana. A po 6 dniach, 15 marca, w murach parlamentu Prokurator Generalny Ukrainy Jurij Łucenko ogłosił już wniosek wobec deputowanej ludowej Nadiji Sawczenko, gdzie zostały wypowiedziane wskazane „scenariusze”, które planowała zrealizować razem z W. Rubanem i wspólnikami. Akty terrorystyczne, przewrót wojskowy… Nadiji Sawczenko inkryminuje się około tuzina (!) przestępstw karnych. A mianowicie: z cz. 1 art. 109 (działania skierowane na gwałtowną zmianę lub obalenie porządku konstytucyjnego albo na zagarnięcie władzy państwowej); cz. 1 art. 14 (przygotowanie do przestępstwa), cz. 2 art. 28 (popełnienie przestępstwa przez grupę osób, grupę osób na podstawie wcześniejszego porozumienia, zorganizowaną grupę lub organizację przestępczą), cz. 1 art. 109; cz. 1 art. 14, cz. 2 art. 28, art. 112 (zamach na życie działacza państwowego lub społecznego); cz. 1 art. 14, cz. 3 art. 258 (akt terrorystyczny); cz. 1 art. 258-3 (stworzenie grupy terrorystycznej lub organizacji terrorystycznej); cz. 2 art. 28 oraz cz. 1 art. 263 (nielegalne obchodzenie się z bronią, amunicją lub materiałami wybuchowymi) Kodeksu karnego Ukrainy. O Rubanie, którego oskarża się o przygotowanie, razem z Sawczenko, największych aktów terrorystycznych w najnowszej historii Europy, może i świata, wiadomo bardzo mało. Ten człowiek to same tajemnice, zaczynając od nazwiska: okazuje się, że on wcale nie jest Rubanem. W ostatnich latach nazywa siebie kierownikiem organizacji — Centrum Uwalniania Jeńców „Korpus Oficerski”, nazywa siebie generałem i z jakiegoś powodu tego stopnia do tej pory nie zdementowała władza. W. Ruban urodził się w 1967 roku w Kazachstanie w rodzinie wojskowego. Uczył się w kijowskiej szkole, zdobył specjalność lotnika-inżyniera w Czernihowskiej Wyższej Wojskowej Szkole Lotniczej, miał nazwisko Harbuzjuk. Dosłużył się do stopnia starszego porucznika i został przeniesiony do rezerwy w lipcu 1991 roku. Od tego czasu aż do 2014 roku znane są tylko pojedyncze fakty z jego biografii. W połowie lat dwutysięcznych aktywnie rozpowszechniał prorosyjską literaturę na terytorium Ukrainy, w jakim celu stworzył grupę wydawniczo-poligraficzną. Nie tylko masowo drukowała ona podręczniki szkolne „Stranoznawstwo Rosji” i poradniki „Zjednoczenie Rusi”, które z jakiegoś powodu wprowadzano w szkołach Donbasu od 2008 do 2010 roku, ale wydawała też czasopisma „Weselka”, „Soniasznyk”, „Kyjiwśka Ruś”. Cóż, jeśli u nas nie ma komu zająć się wydawaniem ukraińskich czasopism dla dzieci, to „święte miejsce nie pozostaje puste”. Tak samo, jak i w kwestii uwalniania oraz wymiany naszych jeńców w Donbasie. Właśnie „generał” Ruban chwalił się, że jego organizacja robi to najskuteczniej. W odróżnieniu od Rubana, Nadija Sawczenko nie jest po prostu znana, a su-
Tłumaczenie maszynowe
Georgij ŁUKIANCZUK
Zdjęcie autora
24 marca przed rosyjską ambasadą odbyła się akcja społeczna „Wolność dla ukraińskiego patrioty Olega Sencowa!”. Uwięzionych patriotów przyszli wesprzeć artyści ze Związku Artystów Plastyków Ukrainy na czele z znaną artystką, zasłużoną artystką Ukrainy Mariną Soczenko. Nie tylko namalowała ona wspaniały portret ukraińskiego więźnia politycznego Sencowa, ale także zainicjowała akcję, mającą na celu moralne wsparcie dla Oleha i innych uwięzionych patriotów Ukrainy w neoimperialnej Moskwie.
Uczestnicy akcji chcieli przekazać wszystkim więźniom politycznym, że jesteśmy z nimi, że nasze serca biją w unisonie z ich sercami, że walczymy o ich uwolnienie i o wyzwolenie Ukrainy spod moskiewskiego agresora. I że oni są nieugiętymi bohaterami w moskiewskich nowoczesnych „GUŁagach” i są Narodowymi Bohaterami Ukrainy!
Oleh Sencow jest zasadniczym obywatelem Ukrainy i to stało się jego największą „winą” wobec imperium zła. Nie uznał agresji, nie chciał przyjąć obywatelstwa państwa-agresora, i za to putinowski reżim skazał go na dwadzieścia lat więzienia na podstawie absurdalnych zarzutów. Wszyscy, którzy mają godność i sumienie, podobnie jak cały cywilizowany świat, stają w obronie Olega Sencowa, Ołeksandra Kolczenki, Mykoły Karpiuka i innych więźniów politycznych.
Uczestnicy akcji wzywają słowami naszego narodowego Geniusza i Proroka Tarasa Szewczenki: „Opamiętajcie się, ludzie, bo nieszczęście wam nadejdzie!” i domagają się natychmiastowego uwolnienia obywatela Ukrainy Olega Sencowa oraz innych więźniów putinowskiego reżimu!
Na zdjęciu: uczestnicy akcji „Wolność dla ukraińskiego patrioty Olega Sencowa!” przed ambasadą Federacji Rosyjskiej
Tłumaczenie maszynowe
Euhen DZIUBA, przewodniczący Ichniańskiej Rejonowej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki
W zeszłym roku w grudniu w Ichni w obwodzie czernihowskim odbyło się zebranie założycielskie ichniańskiego rejonowego zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. (Pierwsze oddziały „Proświty” działały tu już w 1910 r.). Przewodniczącym wybrano Euhena Dziubę, z wsi Monastyrysze. Nakreślono wstępny plan na 2018 r. Jest to kontynuacja projektu „UPA oczami wschodniaków: niewolników do Raju się nie wpuszcza” — tworzenia filmów dokumentalnych-reportaży o narodowowyzwoleńczej walce naszego narodu. W serwisie You Tube (wpisując „Euhen Dziuba” oraz nazwę projektu) można obejrzeć 9 filmów o Zachodniej Ukrainie oraz wywiady z patriarchą Filaretem, Jego Blaženstwem Swiatosławem, arcybiskupem Ihorem Isaczenkiem, działaczem społecznym z Chicago Romanem Jackowskim, przewodniczącym „Proświty” Pawłem Movczanem i innymi. Obecnie zbieramy materiał o Naddnieprzu. Zapoczątkowano „Otwarty festiwal pieśni i poezji patriotycznej «Czernihowska Sicz»”. Odbędzie się on w 3 kategoriach: konkurs wiersza patriotycznego; konkurs pieśni patriotycznej; parada wyszywanek. Festiwal będzie przebiegał w trzech etapach: rejonowym, obwodowym i ogólnoukraińskim. Etap ogólnoukraiński odbędzie się 30 czerwca 2018 roku (ku czci bitwy pod Konotopem w 1659 r.) w Narodowym Historyczno-Kulturalnym Rezerwacie „Kaczanówka”. O udziale w festiwalu „Czernihowska Sicz” zgłosili się już lwowiacy. Jest porozumienie z proświtanami obwodu iwano-frankiwskiego w sprawie tego, że latem do wsi Kosmacz wyruszy grupa młodzieży szkolnej z Ichnianszczyzny w celu poszukiwań dotyczących działalności i pochówków żołnierzy UPA. Do poszukiwań przyłączą się także proświtanie obwodów czernihowskiego, sumskiego, połtawskiego i inni. 6 marca 2018 roku odbyło się robocze spotkanie aktywu rejonowej organizacji „Proświty” z znanym daleko poza obwodem czernihowskim reformatorem produkcji, działaczem społecznym, deputowanym Czernihowskiej Rady Obwodowej, dobroczyńcą, przewodniczącym zarządu fundacji charytatywnej „Odrodzenie Kaczanówki” Wiktorem Pawłowiczem Kijanowskim. Udzielił on wielu trafnych rad i zgodził się być sponsorem przedsięwzięć ichniańskiej „Proświty”.
Z Regulaminem festiwalu „Czernihowska Sicz" można zapoznać się: NGO „Ichniański Aktywista" 04633i.wordpress.com; Rada Miejska Ichni: cg.gov.ua/ns/ichnya; w sieci społecznościowej „Fejsbuk" wpisać: „XVIII Otwarty Festiwal Pieśni i Poezji Patriotycznej „Czernihowska Sicz" Ichniańska Centralna Rejonowa Biblioteka dla Dorosłych (Nadija Prochaj)".
Tłumaczenie maszynowe
Ołeh OŁEKSIUK, przewodniczący Chersońskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Mimo szalonego oporu instytucji władzy, nadal rozwijamy działalność oddziałów towarzystwa „Proświta”. Aktyw Chersońskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki w ciągu lutego 2018 roku przeprowadził następujące działania. W każdy wtorek bierzemy udział w programie tematycznym „Ukraińskie słowo” na falach radia obwodowego „Tawrija FM”. Członkowie Proświty Wasyl Zahorodniuk, Iwan Nemczenko i Ołeh Ołeksiuk wzięli udział w nagraniu programów edukacyjnych na kanałach obwodowych „WTV plus” oraz „Skifija”. W przepełnionej sali oddziału krajoznawczego Chersońskiej Obwodowej Naukowej Biblioteki Uniwersalnej im. Olesia Honczara członkowie Proświty z Chersońszczyzny wspólnie z bibliotekarzami słynnej książnicy uczcili stulecie urodzin znanego ukraińskiego pisarza, pedagoga, naukowca, działacza oświatowego Jara Sławutycza — rodaka, który przez długi okres swojego życia był zmuszony żyć na emigracji. Przebywając w Niemczech, USA czy Kanadzie, Jar Sławutycz (Hryhorij Mychajłowycz Żuczenko) przez całe swoje świadome życie pracował na rzecz rozwoju ukraińskiego słowa wśród rodaków na świecie. Autor anglojęzycznych podręczników do języka ukraińskiego, szkiców literaturoznawczych, redaktor i wydawca almanachu literacko-artystycznego „Piwniczne Siajewo” (Edmonton), profesor Uniwersytetu Alberty, Jar Sławutycz wykładał język ukraiński i propagował ukraińskie słowo. Urodził się 11 stycznia 1918 roku w. Na Połtawszczyźnie dla upamiętnienia postaci działacza Ukraińskiej Rewolucji 1917—21 lat poczyniono kilka ważnych kroków. Z propozycji zastępcy przewodniczącego rady obwodowej Anatolija Chanka ustanowiono coroczną nagrodę Rady Obwodowej Połtawy za wychowanie patriotyczne jego imienia. Z inicjatywy miejskiej grupy społeczno-naukowej ds. toponimii oraz „Proświty”, w ramach dekomunizacji, zgodnie z rozporządzeniem przewodniczącego Obwodowej Administracji Państwowej Wałerija Hołowka, w centrum obwodowym pojawiła się ulica imienia Jurija Horlis-Horskiego, a na kanale telewizyjnym „Ltawa” w latach 2014—15 wyprodukowano i wyemitowano film dokumentalny z cyklu „Bojownicy o niepodległość. Połtawszczyzna”. W tym roku, w styczniu-lutym, na antenie radia obwodowego „Ltawa” wyemitowano trzy reportaże radiowe „Oblicza epoki: Jurij Horlis-Horski”. Jednocześnie postać ta jest na tyle znacząca, że w pełni zasługuje na wieś Błahodatne w guberni chersońskiej, pozostawał wierny idei narodowej odrodzenia Ukrainy. Autor tomików poetyckich „Spiwaje kołos” (1945 r., 1994 r.), „Homin wikiw” (1946 r.), „Prawdonosci” (1948 r.), „Spraha” (1950 r.), „Oaza” (1960 r.), „Majestat” (1962 r., 1994 r.), „Zawojownyky prerij” (1968 r.), „Mudroszczi mandriw” (1972 r.), „Żywi smołoskypy” (1983 r., 1992 r.) oraz „Szczabli topol” (1992 r.) w każdym swoim zbiorze z miłością i bólem wspominał o ukraińskim stepie. Jego zbiory „Słowo pro Zaporiźku Sicz” (1991 r.) oraz „Sołowećkyj wiazeń” (1992 r.) przypominały nam historyczną przeszłość, o której nie mamy prawa zapominać. Dlatego na konferencji naukowo-praktycznej członkowie Proświty i naukowcy Iwan Nemczenko, Pawło Paraskewycz, Taisija Szczerba, Hałyna Nemczenko i inni w swoich wystąpieniach podkreślali konieczność szerszej propagandy dorobku twórczego sławnego rodaka. Jego prace literaturoznawcze „Moderna ukrajinśka poezija” (1950 r.), „Rozstriłana muza” (1955 r.), „Ukrajinśka literatura w Kanadi” (1992 r.) wydane jako osobne książki i obecnie cieszą się popytem wśród miłośników ukraińskiego słowa artystycznego. Szkice literaturoznawcze Jara Sławutycza „Iwan Franko i Rosija” (1959 r.), „Wełycz Szewczenka” (1961 r.) oraz „Szewczenkowa poetyka” (1964 r.) pomagają również dziś ukraińskiej młodzieży odkrywać dla siebie talenty gigantów ukraińskiego słowa. Wspólnie z pracownikami Chersońskiej Obwodowej Naukowej Uni-. W tym roku władze i patriotyczna społeczność obchodzą 120. rocznicę urodzin Jurija Horlis-Horskiego (prawdziwe imię Jurij Jurijowycz Horodanyn-Lisowśkyj) — naszego rodaka, pochodzącego z rejonu Reszetyliwki, starszyny armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, pisarza, działacza wojskowego i społecznego.
przygotowuje się do budowy pomnika. Tak uważają kierownicy Rady Obwodowej w Połtawie oraz towarzystwa „Proświta”. Pomysł poparli uczestnicy okrągłego stołu w Reszetyliwce. Wielu patriotycznych działaczy społecznych wyrażało swoje stanowisko w sprawie budowy pomnika we wsi Demydiwka, gdzie urodził się Jurij Horlis-Horski. „Proświta” jest przekonana, że pomnik powinien stanąć w centrum rejonowym, Reszetyliwce. Jeśli chodzi o rodzinną wieś pisarza, to zainicjowaliśmy nadanie miejscowej szkole jego imienia oraz ustanowienie tablicy pamiątkowej na jej fasadzie” — poinformował Ołeh Pustowhar, pierwszy zastępca przewodniczącego Połtawskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. Poinformował on, że w apelu skierowanym do przewodniczącego rady obwodowej Ołeksandra Biłeńkiego oraz jego zastępcy Anatolija Chanki, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” przytoczyło szereg argumentów. W szczególności w dokumencie zaznaczono: „Jurij Horlis-Horski jest postacią o ogólnoukraińskiej skali, więc stworzenie takiego miejsca pamięci właśnie w centrum rejonowym jest niezwykle ważne zarówno dla obwodu, jak i dla rejonu: właśnie przy tym pomniku najstosowniej jest obchodzić Dzień Niepodległości, Dzień Obrońcy Ukrainy (14 października) oraz inne daty związane z ruchem wyzwoleńczym. Reszetyliwce nadano status miasta. A wieś Demydiwka nie posiada nawet statusu centrum zjednoczonej wspólnoty terytorialnej, więc trudno przewidzieć jej przyszłość w kontekście liczebności mieszkańców, sfery socjalnej itp. Jak wiadomo, reszetyliwski haft „białym na białym” jest jedną z marek kulturowych nie tylko Połtawszczyzny, ale i całej Ukrainy Centralnej. Ustanowienie pomnika właśnie w Reszetyliwce jeszcze bardziej wzmocni status jednego z najpotężniejszych centrów turystycznych Połtawszczyzny, ponieważ wzbogaci go o jeszcze jeden obiekt turystyczny”. W ostatnich dniach na adres Połtawskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” wpłynęła oficjalna odpowiedź od Rady Obwodowej w Połtawie. List podpisał zastępca przewodniczącego Anatolij Chanko. „Pomysł ustanowienia pomnika Jurija Horlisa-Horskiego w mieście Reszetyliwka został już częściowo opracowany. Szukamy możliwości i sposobów realizacji tego zamysłu” — zaznaczono w dokumencie. Press-center Połtawskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. Wraz z Biblioteką Uniwersalną imienia Olesia Honczara, Chersońskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym, Państwowym Archiwum w obwodzie chersońskim oraz naukowcami Chersońskiego Uniwersytetu Państwowego proświcianie zorganizowali i przeprowadzili wielką konferencję naukową z okazji 150. rocznicy urodzin wybitnego ukraińskiego pisarza, założyciela towarzystwa „Ukraińska chata” oraz Towarzystwa „Proświta” na Chersońszczyźnie, fundatora Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi stepowego kraju, znanego działacza społecznego i politycznego Mykoły Fedorowycza Czerniawskiego. Naukowe badania filologiczne Natalii Czuchoncewej, Iwana Nemczenki, Hałyny Nemczenko zachwyciły obecnych różnorodnością talentu pisarskiego Mykoły Czerniawskiego. Pisarz, który urodził się w roku powstania Towarzystwa „Proświta”, przez całe swoje świadome życie walczył o utrwalenie języka ukraińskiego na terenach sobornej Ukrainy. Jego talent inspirował wielu rodaków do wstępowania w szeregi obrońców Ukraińskiej Republiki Ludowej. Jego praca pedagogiczna, jego publicystyka wciąż czekają na swoich badaczy. Z pewnością także dorobek literacki Mykoły Czerniawskiego skłania do bycia uważnym wobec literackich i językoznawczych odkryć pisarza, który dał impuls rozwojowi procesu literackiego Ukrainy Południowej. To do niego pisali z prośbą o udostępnienie własnych utworów do tego czy innego almanachu Iwan Franko, Serhij Jefremow, Mychajło Kociubynski i inni. To on zapoczątkował i wprowadził w życie almanach dla młodych literatów „Pierwsza jaskółka” oraz almanach literacki „Z nurtu życia”. To jego dziesięciotomowe wydanie, opublikowane w charkowskim wydawnictwie spółdzielczym „Ruch” w latach 1927—1931, i obecnie jest złotym skarbem literatury ukraińskiej. Długie namowy urzędników obwodowych, konsekwentna praca z korpusem deputowanych przyniosły swoje owoce — Rada Obwodowa w Chersoniu przeznaczyła środki na druk tomu wybranych utworów prozatorskich Mykoły Czerniawskiego w serii wydawniczej „Skarby literackie Chersońszczyzny”. Mamy nadzieję, że w czerwcu, jubileuszowym dla Mykoły Czerniawskiego i Towarzystwa „Proświta” roku, zaprezentujemy długo oczekiwane wydanie. Pisarz, represjonowany przez reżim bolszewicki w 1938 roku, zasługuje na to, by jego utwory z nową, odrodzoną siłą inspirowały ukraińską młodzież do walki o prawdę historyczną, o ojczysty język ukraiński. A w Chersońskiej Centralnej Bibliotece Miejskiej imienia Łesi Ukrainki odbyła się prezentacja powieści ukraińskiego pisarza-proświcianina Mykoły Kaljaki „Wykluczeni”. Wierzę, że konferencje naukowe, liczne wystąpienia wśród młodzieży szkolnej i studenckiej Chersońszczyzny, wydawnictwa książkowe Towarzystwa „Proświta” przyczynią się do odrodzenia pamięci historycznej wśród mieszkańców śniadej Tawrii. Bądźmy razem w walce o utrwalenie języka ukraińskiego, o utrwalenie prawdziwie ukraińskiej państwowości!
Tłumaczenie maszynowe
W Czernihowie wybuchł kolejny skandal. Tym razem wokół imienia Sofii Rusowej. Redaktor tamtejszej popularnej gazety internetowej „Siwerszczyna”, znany działacz Proświty Wasyl Czepurnyj, po raz kolejny poruszył przed władzami kwestię godnego uczczenia pamięci wybitnej Ukrainki. Jego zdaniem, w najlepszy sposób można by to zrobić, nadając imię Rusowej (lub rodziny Rusowych) głównej bibliotece obwodu, którą ona wraz z mężem Ołeksandrem i jeszcze kilkoma osobami o podobnych poglądach zakładała 140 lat temu. W publikacji mowa była o bezsensowności uwieczniania w nazwie tego ważnego ośrodka oświatowego regionu narzuconego przez okupacyjne władze rosyjskie jeszcze w 1922 roku imienia człowieka, który nie miał żadnego związku ani z Czernihowem w szczególności, ani z ukraińską kulturą i książką w ogóle — wysokiego rangą urzędnika Imperium Rosyjskiego i pisarza przy okazji, Władimira Korolenki. Jak to zwykle bywa w takiej sytuacji, od razu znaleźli się bardzo krzykliwi i nietolerancyjni wobec niespójnych z ich mentalnością poglądów obrońcy rosyjskiego ducha. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. O „burżuazyjnej nacjonalistce” z „sytego Zachodu” w interpretacji pracowników biblioteki. Przykro, ale większość z nas już przyzwyczaja się do takiej niepokojącej tendencji: jak tylko Ukraińcy u siebie w domu wykazują choćby najmniejsze próby przezwyciężenia nabytego upokarzającego kompleksu chochoła-małorusa, jak tylko aktywizują się próby narodowo świadomej elity intelektualnej, by poznać i utrwalić w świadomości przeciętnych Ukraińców prawdziwych, a nie narzuconych z zewnątrz bohaterów narodu, od razu pojawia się, jakby dyrygowany czyjąś niewidzialną ręką, szalony, bezpośredni lub pośredni opór. Jednak w tej sytuacji niezwykłe jest to, że bronić Korolenki w Czernihowie zaczęli nie zwykli mieszkańcy, którym w końcu wszystko jedno z tymi nazwami czy przemianowaniami, a… pracownicy samej biblioteki z jej kierownictwem na czele. Zatem inteligencja, rzekomo elita regionu. W tym kontekście nasuwa się do dyskusji problem konserwatyzmu, a nawet nieukrywanej antyukraińskości znacznej części naszej budżetowej inteligencji. Jak i wyjaśnienie przyczyn, dlaczego właśnie pracownicy biblioteki na czele z jej kierowniczką Inną Aliferenko stanęli murem za „swoim” Korolenką. Co więcej, dlaczego właśnie oni pozwalają sobie wygłaszać publicznie niedorzeczności z cudzego, jeszcze radzieckiego głosu. Mówiąc, że Sofia Rusowa uciekła z radzieckiej Ukrainy na syty Zachód. Zatem, posługując się leksyką ówczesnych kremlowskich ideologów, jest „sprzedawczykiem i zdrajczynią interesów pracującego ludu”. Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czego więcej w takich sentencjach — ignorancji, politycznego zaangażowania, braku wiedzy czy bezmyślnego lekceważenia czynu ukraińskiego inteligenta-patrioty — wymaga osobnej publikacji. A póki co chcę zaproponować czytelnikom „Słowa Proświty” całkowicie nieznane jeszcze na Ukrainie poszczególne strony z życia tej „burżuazyjnej nacjonalistki” na „sytym” Zachodzie. Chodzi o odnalezioną przez autora w jednym z archiwów Wielkiej Brytanii, nieznaną dotąd na Ukrainie korespondencję Sofii Rusowej z kierownictwem Ukraińskiego Biura Prasowego w Londynie, które działało w ciągu lat 30. ubiegłego wieku przy wsparciu materialnym i bezpośrednim kierownictwie Amerykanina ukraińskiego pochodzenia Jakowa Makohona. W każdym razie przed tym pierwodrukiem warto przypomnieć kilka faktów z biografii Sofii Rusowej z okresu jej życia na Ukrainie. Ukraińska patriotka bez kropli ukraińskiej krwi. Panieńskie nazwisko Sofii to Lindfors. I genetycznie nie miała ani jednej kropli ukraińskiej krwi. Urodzona w 1856 roku w zapomnianym przez Boga zakątku północy powiatu horodniańskiego guberni czernihowskiej, na pograniczu z Białorusią, we wsi Olesznia, z ojca Szweda i matki Francuzki. Ojciec miał tam majątek i pracował w służbie państwowej. Szybko zdobył autorytet wśród miejscowego chłopstwa. I nie tylko za to, że wybudował własnym kosztem we wsi szpital i szkołę, ale też dlatego, że był dobry i sprawiedliwy. Za to kochali go w całej okolicy, nie raz wybierali sędzią pokoju. W wieku 18 lat los młodej i pięknej francusko-szwedki Sofii przeciął się z losem ukraińskiego patrioty Ołeksandra Rusowa. I to tak, że z jasną pamięcią o nim oraz z Ukrainą w sercu żyła do ostatniego tchu swojego długiego życia. Jeszcze jako młoda dziewczyna pracowała jako położna na chutorze pod Borzną, uczyła wiejskie dzieci w Oleszni, stworzyła w Kijowie pierwsze ukraińskie przedszkole. W czasach Ukraińskiej Republiki Ludowej z głową zanurzyła się w wir wydarzeń związanych z narastaniem fali ukraińskiego odrodzenia narodowego. Stanęła na czele „Narodowego Komitetu Nauczycieli”, była wśród współzałożycieli czasopisma pedagogicznego „Switło”. Dalej — kierownik zarządu szkoły podstawowej Ministerstwa Oświaty, inicjatorka derusyfikacji ukraińskiej oświaty. Twórczyni koncepcji ukraińskiej szkoły narodowej. Kiedy rząd URL przeniósł się do swojej ostatniej stolicy — Kamieńca Podolskiego, inicjuje stworzenie dwumiesięcznych kursów ukrainoznawstwa dla żołnierzy armii ukraińskiej, ramię w ramię pracuje z ówczesnym rektorem tego uniwersytetu Iwanem Ohijenką, zakłada „Związek Ukrainek” i zostaje jego pierwszą przewodniczącą. Nie zdradziła swojego wysokiego życiowego powołania służenia Ukrainie także na emigracji. W Pradze została profesorem Ukraińskiego Instytutu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa, aktywnym głosicielem sprawy ukraińskiej w Europie Zachodniej. Takich wymownych faktów z życia tej niezwykłej ukraińskiej patriotki-działaczki państwowej można przytoczyć wiele. Ale chce się publicznie zadać tym pracownikom biblioteki i kierownikom kierunku humanistycznego Obwodowej Administracji Państwowej w Czernihowie, którzy rzekomo należą do tak zwanej elity narodu, kilka pytań: Czy znane im są takie fakty o swojej rodaczce? Czy próbowali zbierać liczne wycinki o tym z wydawnictw diaspory, sieci, kopiować wydane za granicą jej własne książki, które do niedawna były w funduszach specjalnych i które teraz stają się dostępne? W każdym razie dla tych, którzy się tym naprawdę interesują. Czy chcieli, choćby dla porównania, położyć na szali wkład w ukraińskie odrodzenie, o którym tak często teraz mówimy, Sofii Rusowej i tegoż drogiego im Korolenki? Czy zastanawiali się nad tym, jaką wysoką cenę płaciła lekceważona przez nich Sofia Rusowa za swoją ukraińską miłość? Wyjaśnię. Płaciła za tę miłość wysoką cenę: więzieniami, zsyłkami, wymuszoną rozłąką z mężem, któremu władza zabraniała mieszkać na Ukrainie. Uczniowie Szkoły S. Rusowej w Oleszni. M. Tymoszyk i H. Daciuk przy pomniku S. Rusowej w Ripkach.
„Kiedy mowa była o sprawie ukraińskiej, to nic nie mogło powstrzymać jej zapału…” Odpowiedź na pytanie, jak i dlaczego ta niebędąca Ukrainką z pochodzenia osoba tak zawzięcie i bezinteresownie broniła sprawy ukraińskiej, jak kochała swoją drugą, przybraną Ojczyznę — Ukrainę i jak dbała o nią na przymusowej emigracji, można zrozumieć ze wspomnień jej syna Jurija Rusowa: „Kiedy mowa była o sprawie ukraińskiej, to nic nie mogło powstrzymać jej zapału: ani rodzina, ani dzieci, ani prześladowania carskich żandarmów czy bolszewickich czekistów, ani więzienia, ani areszty, ani ciężkie osobiste straty majątkowe, ani wydarzenia z życia prywatnego, ani smutek czy straty bliskich. Nic nie powstrzymywało jej energii w walce o ukraiński ideał i, przeciwnie, często coś dodawało jej jakiejś nowej siły do pracy obywatelskiej i politycznej”. Pani Zofia ciężko przeżywała emigrację. Lecz jeszcze bardziej przejmowała się tym, co działo się w bliskiej jej (przez wielką miłość do swojego męża Ołeksandra Rusowa) Ukrainie. Tam bolszewiccy satrapowie na polecenie Moskwy tak już zamęczyli ukraińskie chłopstwo, że z głodu i niedożywienia od 1932 roku ginęły setki tysięcy dzieci. Wiedząc z prasy o skutecznej działalności Ukraińskiego Biura Prasowego w Londynie, wysyła tam (z prośbą, by za wszelką cenę opublikować w angielskiej prasie) napisany prawdziwie krwią serca „Apel o pomoc dla ukraińskich dzieci” do uczciwych ludzi świata, aby zrobili choć coś, by zatrzymać skalę tej światowej tragedii.W końcu — przedwczesnymi śmierćmi męża i ich trzymiesięcznej córeczki Ludmyłki, wyczerpującą nerwową i niewdzięczną pracą społeczną na niwie ukraińskiego oświecenia, przymusową i bezradościową emigracją. Imię jej zaś przez wiele dziesięcioleci wspominano tutaj tylko w negatywnym świetle: pani-kapitalistka, burżuazyjna nacjonalistka, sprzedawczyk i zdrajczyni interesów pracującego ludu. Tego, choć odrobinę, warto jednak dowiedzieć się bibliotekarzom obwodowym, pracownikom „ukraińskiego frontu kulturalnego”, aby nie kompromitować się emocjonalnymi i bezpodstawnymi uwagami o tak zwanym zdradziectwie Zofii Rusowej i jej „sytym życiu” na emigracji.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
„Przesyłam Wam mój, nie wiem, czy Krzyk, czy Apel o Pomoc dla Dzieci — może znajdziecie możliwość jego wydrukowania w prasie angielskiej. Przytoczenie choćby fragmentu tego listu pozwala poczuć puls serca tej niezwykłej kobiety, w której płynęła francusko-szwedzka krew, ale która swoją ofiarną pracą dla Ukrainy zasługuje na to, by nazywać ją wielką Ukrainką: „Przesyłam Wam mój, nie wiem czy Krzyk, czy Apel o Pomoc dla Dzieci — może znajdziecie możliwość jego wydrukowania w prasie angielskiej. Wysłałam taki sam gdzie indziej, ale zawsze jakoś muszę się do Was zwrócić, bo bardzo Was szanuję i cieszę się, jak wiele osiągnęliście w angielskiej prasie. Ale to wszystko nie nakarmi ani jednego dziecka, nie uratuje od zagłady. Jestem w takiej rozpaczy wobec „sukcesów” Litwinowa (ówczesnego ministra spraw zagranicznych ZSRR — M. T.), że nie wiem już, dokąd iść. Z szczerym szacunkiem S. Rusowa”. Kierownik Ukraińskiego Biura Prasowego w Londynie Wołodymyr Kisiłewski uważnie potraktował ten apel: rozesłał go wśród angielskich przyjaciół i oficjalnie przekazał do rozpatrzenia prezydium Międzynarodowego Towarzystwa Ochrony Dzieci. Z kolei Biuro, jako członek utworzonego niedawno w Pradze Komitetu Ratunku Ukrainy, zwróciło się z zapytaniem do brytyjskiego parlamentu, czy nie można by zainicjować jakiejś akcji ratunkowej w tej sprawie. Stamtąd otrzymano odpowiedź, że zrobią, co tylko będzie w ich mocy, i poinformują o skutkach. Informując o tym w liście-odpowiedzi do pani Zofii, Kisiłewski dodał następujące słowa: „Niewesołe czasy przeżywa nasza matka Ukraina. Zdaje się, że od tatarskich nieszczęść nie znaliśmy takiego ucisku i takiej biedy. Bywały ciężkie czasy, ale kanibalizmu nikt nie znał”. W innym liście Zofii Rusowej z Pragi do Londynu mowa o setkach i tysiącach uciekinierów z Ukrainy, którzy dzięki dawnym sympatiom ówczesnego prezydenta Czechosłowacji Tomasza Masaryka do ukraińskiego ruchu o niepodległość znaleźli tu tymczasowe schronienie. Naprawdę martwił ją los ukraińskiej inteligencji — wykształconej, patriotycznej, prawdziwej elity narodu, która w rozkwicie sił fizycznych i duchowych musiała chylić się ku upadkowi na obczyźnie, nie realizując w pełni swoich danych przez Boga talentów. W liście do Biura z 18 września 1933 r. zdradza nowy pomysł: znaleźć zamożnych mecenasów lub zorganizować zbiórkę wśród samych emigrantów na zakup lub wzniesienie domu dla ukraińskich pracowników naukowo-kulturalnych w Pradze. Wcześniejsze apele za ocean, do zamożniejszych ukraińskich Amerykanów, nic nie przyniosły. W tym czasie ukraińskie czasopisma w USA i Kanadzie przestały drukować podobne apele od rozproszonych po krajach Europy rodaków. Nie dlatego, że ignorowały ich pilne potrzeby, lecz dlatego, że poza wykonywaniem licznych swoich kulturalnych, naukowych i wydawniczych projektów skierowały wysiłki na wzniesienie za własne pieniądze wielkiego, kosztownego ukraińskiego pawilonu na wystawie światowej w Chicago. Dlatego, aby nie rozpraszać swoich sił, nie podejmowały nowych spraw. Tym razem także z Londynu nadeszła negatywna odpowiedź. Rzecz w tym, że założyciel Biura Jakiw
Makohin wkrótce przedtem zainicjował zbiórkę wśród ukraińskiej emigracji w Europie odpowiednich funduszy na budowę Ukraińskiego Domu Narodowego w Pradze. Osobiście przeznaczał z własnych środków sumę do 3000 dolarów amerykańskich. Aby jednak urzeczywistnić projekt, samo społeczeństwo miało zebrać mniej więcej taką samą sumę. Informując o tym Zofię Rusową, Wołodymyr Kysyłewski przypuszcza, że społeczność raczej nie zbierze takiej sumy, a pan Makohin najwyraźniej własnymi siłami będzie się starał dokończyć akcję. „To poważne pieniądze i trudno żądać od p. Makohona, by równocześnie wspierał jeszcze drugą budowę, a także niemal wyłącznie sam jeden. Trzeba szukać kogoś innego — to bardzo bolesne sprawy dla nas”.
„Czy nie można byłoby wnieść sprawy Galicji do Parlamentu Londyńskiego?” Kolejny list Zofii i kolejna prośba o charakterze nieosobistym. Tu w imieniu praskiego oddziału Związku Ukrainek szuka dojścia do jakiejś światowej organizacji dobroczynnej w Londynie lub jakiejś brytyjskiej bogaczki, znanej jako mecenas. „Zwracam się do Pani z pełnym zaufaniem. Czy zna Pani taką damę, czy warto się do niej zwracać? Jeśli Pani uzna naszą akcję za słuszną, proszę przesłać jej naszą prośbę. Może zna Pani kogoś innego?”.
Odpowiedź z Londynu nie kazała długo czekać, tym razem była zachęcająca. Wołodymyr Kysyłewski musiał się dobrze napracować, by rzeczywiście pomóc w sprawie prośby, a nie przygotować formalnej odpowiedzi. 18 maja 1933 r. pisze do Pragi: „Zasięgnąłem szczegółowych informacji o pani Haustonowej i sądzę, że można wysłać do niej list w sprawie ochrony. Mam nadzieję, że rada kobieca nie ma nic przeciwko temu, że list nieco poprawiliśmy i przepisaliśmy na maszynie, aby ułatwić czytanie pani Haustonowej i jej sekretarce. List przesyłam z powrotem, ponieważ trzeba go jeszcze raz podpisać,
Rękopis S. Rusowej z londyńskiego archiwum opatrzony pieczęcią i wysłany z Pragi, a nie z Londynu. Na liście podany jest szczegółowy adres pani Gaustон”. Spontaniczne poszukiwania Zofii Rusowej kontaktów z jakimiś wpływowymi międzynarodowymi organizacjami społecznymi czy dobroczynnymi w celu rozwiązania jednorazowych, pilnych spraw ukraińskiej społeczności kobiet w Europie, które zazwyczaj przynosiły nieznaczny skutek, skłoniły do postawienia pytania szerzej: dążyć do tego, by organizacja ukraińskich kobiet na emigracji została przyjęta jako pełnoprawny członek zorganizowanej międzynarodowej wspólnoty kobiet. W takich warunkach można byłoby systemowo i skutecznie bronić swoich praw. I znów Biuro w Londynie stało się pierwszym etapem wyjaśnienia tej kwestii. Ponownie w osobie Kisielewskiego Zofia po raz kolejny znalazła podobnie myślącego. Jego odpowiedź, jak zawsze konkretna, oparta na wcześniej przygotowanym znacznym zakresie pracy, która wymagała czasu i wysiłku: „W/sz p. Profesorze, Pisał Pan do mnie kilka miesięcy temu w sprawie ukraińskich kobiet i ich wstawiennictwa w międzynarodowej organizacji kobiecej. Pański list przekazałem pani Shiplenks, a teraz spotkałem ją ponownie i przypomniałem sobie tę sprawę. Pani Shiplenks rozmawiała osobiście z angielskimi aktywistami i zarządem tego towarzystwa. Radzili, aby Pan, szanowna
Makieta majątku Rusowych
Pani Profesor zwróciła się do Lwowa z prośbą o przesłanie stamtąd pełnomocnictw do reprezentowania ich, i wtedy grupa angielska będzie nalegać, aby Ukrainki przyjęto jako pełnoprawne członkinie delegacji. Kiedy dotrze do Pani pełnomocnictwo, proszę przesłać je do Londynu, będziemy podejmować dalsze starania”. Polskie prześladowania Ukraińców Galicji skłoniły Zofię Rusową do ponownego działania. Oto fragment listu do starego znajomego w Londynie: „Znów muszę się do Pana zwrócić. Słyszeli Państwo, co się dzieje w Galicji? Związek Ukrainek zamknięto. Proszę sobie wyobrazić — wszystkie oddziały, coś niemożliwego w organizacji, która liczy tysiące członkiń. Proszę nauczyć, jak protestować… Czy nie można by wnieść sprawy Galicji do Parlamentu Londyńskiego — to jedyna instytucja, do której Ukrainki mogłyby się zwrócić. Mamy przedstawić Panu szczegółowy memorandum. Proszę napisać, co mamy zrobić i co musimy robić”.
„Proszę pomóżcie dwóm młodym Ukrainkom!” W tym samym liście prosi ona, by poszukać wśród szanownych londyńskich „lady” takiej, która zgodziłaby się przyjąć na lato do swojego mieszkania dwie młode Ukrainki — w wieku 15–16 lat, córkę zmarłego Wakuli i córkę Moralewicza. Dziewczęta są chore, wyczerpane, potrzebują choćby normalnego wyżywienia. „Bardzo, bardzo proszę o odpowiedź na to wszystko”. Kisiliewski i tym razem zajął się obiema prośbami. O wynikach poinformował zgłaszającą szybko i rzeczowo. Co do wydarzeń w Galicji: „Biuro otrzymało wszystkie wiadomości w zeszłym tygodniu i natychmiast podjęło odpowiednie kroki w tej sprawie. Pani Szipkens otrzymała powiadomienie, choć obecnie nie przebywa w Londynie. Do prasy angielskiej również przekazaliśmy takie oświadczenie. Co będziemy robić dalej, zobaczymy dopiero wtedy, gdy wymagać tego będą okoliczności. W każdym razie zapewniam Pani, Szanowna Pani Profesor, że śledzimy wszystko, co dzieje się na ziemiach ukraińskich, i ze swojej strony robimy to, co możemy…”
Co do prośby o dwie studentki: „Wątpię, czy znajdzie się takie miejsce. Na uniwersytetach jedynie »wymieniają«, a na opłacenie utrzymania funduszy nie ma. W każdym razie będziemy się rozglądać”.
Ostatni list Wołodymyra Kisiliewskiego do Zofii Rusowej datowany jest na 7 marca 1939 roku. Informowano w nim, że państwo Makohonowie wyrazili zainteresowanie jej projektami i wyrazili chęć spotkania przy pierwszej okazji ich podróży do Pragi. Mimo że na wskazówkę Jakowa Makohona
Kisilewski zaczął zwijać działalność Biura, lecz jego list wciąż tchnął nadzieją. Oto ostatnie zdanie: „Nami, Ukraińcami, zaczął interesować się świat. Gdyby tylko to zainteresowanie przynosiło nam jeszcze jakieś praktyczne korzyści, byłoby lepiej”. Szczegółowa analiza listów Zofii Rusowej, po raz pierwszy wprowadzonych do obiegu naukowego z londyńskiego archiwum i dotąd nieznanych nawet badaczom, rzuca światło nie tylko na poszczególne mało znane, a nawet zupełnie nieznane epizody z życia tej osobistości, ale także dodaje nowe akcenty do jeszcze nienapisanej pełnej i prawdziwej historii ukraińskiej emigracji. Pierwsze wydanie takiej epistolografii na Ukrainie jest obecnie na czasie. Listy Zofii Rusowej z Pragi, przepełnionej ukraińskimi emigrantami, do Londynu ujmują szczerością, bezpośredniością i pewną naiwnością. Daleka od politycznych sporów w środowisku ukraińskiej emigracji, ona także na obczyźnie nie przestawała zajmować się tym, czemu poświęciła swoje życie na Ukrainie: wychowaniem narodowym ukraińskich dzieci, utwierdzaniem w dorastającym pokoleniu poczucia godności narodowej, kwestiami kobiecymi, obroną i promocją ukraińskiej kultury oraz tych nielicznych zapaleńców, którzy ją wytrwale podnosili.
Trzy świeże fakty z małej ojczyzny profesor Rusowej
W dniu urodzin Zofii Rusowej, 18 lutego, autor tych słów wraz z niewielką grupą kijowskich zwolenników znanej osobistości odbył podróż do Ołeszni. Taką podróż co roku niezmiennie inicjuje znana dziennikarka, pierwsza odkrywczyni Zofii Rusowej dla Ołeszni i Ukrainy, Halina Dacziuk.
1. Gospodarczy i parkowy teren dawnej siedziby Rusowych, wokół której rozciągają się słynne poza granicami obwodu lecznicze jeziora, został wydzierżawiony miejscowemu biznesmenowi na 50 lat. Na tym terenie wzniesiono wiele domów dla zamożnych wczasowiczów. Jest też łaźnia. W jednym z domów dla gości jest także pokój poświęcony Zofii. A obok – jeszcze nie do końca zrujnowany budynek rodziny. Władza radziecka przez długi czas wykorzystywała solidny kamienno-drewniany dwupiętrowy dom na szpital. Władze niepodległej Ukrainy i zamożni biznesmeni milcząco przyglądają się, jak na ich oczach ginie ta sakralna budowla. Jej niezwykły wygląd dla potomnych zachowali jedynie ołeszniańscy rzemieślnicy w makiecie.
2. Pod egidą fundacji charytatywnej imienia Zofii Rusowej, założonej przy strukturze biznesowej w Czernihowie, na terenie наполовину zrujnowanej dawnej posiadłości Lindforsów-Rusowych dla ukraińskich wczasowiczów pensjonatu „Błękitne Jeziora” organizowane są koncerty ukierunkowane na propagowanie rosyjskiej popsy. Wśród nich – piosenki Rozenbauma…
3. Urzędnicy obwodowej administracji państwowej dwukrotnie zlekceważyli wniosek zarejestrowanej w Ripkach Ogólnoukraińskiej Asocjacji im. Zofii Rusowej w sprawie nadania obwodowej naukowej uniwersalnej bibliotece imienia jej prawdziwej założycielki, Zofii Rusowej. …Wybacz ignorancję rodaków, profesor Rusowa!
Tłumaczenie maszynowe
Twórczo-zawodowe, obywatelsko-społeczne i ludzkie relacje Olesia Honczara z Dmytrem Pawłyczką to szczególna karta w badaniach nad twórczością Honczara. W pierwszym tomie „Wspomnień” Pawłyczki znajduje się artykuł „Oles Honczar (Idź za mną!)”. Postać Olesia Honczara przedstawiona jest jako najważniejsza w twórczym życiu Dmytra Pawłyczki. Oksana SLIPUSZKO, profesor KNU im. T. Szewczenki, Kijów. Uczeń 10 klasy Pawłyczko uważnie czytał pierwszą powieść Honczara „Sztandarowi”, zachwycał się nią. Później Pawłyczko napisze we wspomnieniach: „Ale już teraz, w nowych czasach, kiedy zobaczyłem na ścianie w Reichstagu nazwiska ukraińskich czerwonoarmistów, uderzyła mnie myśl o tym, że wszyscy Chajeccy, Makoweje, Błażenkowie i Szołkunowie wrócili z wojny jako niewolnicy. Stalin pognał ich na wojnę z UPA, do kołchozów na bezpłatną pracę, prześladowano ich za ukraińską wyszywaną koszulę, język i pieśń. Wszystko, co zdobyli, poszło do Moskwy”. W 1954 roku Pawłyczkę przyjęto do Związku Pisarzy Ukrainy na propozycję Mykoły Bażana. Jego podania nie było, tak jak i rekomendacji Lwowskiego oddziału Zarządu ZPU. Na tym posiedzeniu był Honczar, który poparł kandydaturę Pawłyczki. Znaczy to, że już znał jego utwory. Swoje wrażenia z pierwszego bliskiego kontaktu z Honczarem Pawłyczko opisał tak: „Ludzka godność i narodowy szacunek do samego siebie — to jest to, co z zachowania Honczara rzuciło mi się w oczy i zapamiętało na zawsze”. W 1959 roku na zjeździe pisarzy Pawło Tyczyna krytykował zbiór Pawłyczki „Prawda woła!”, Oles Honczar powiedział Pawłyczce: „Dobrze, że nie podziękowałeś Tyczynie za jego słowo. Wiem, nie posłuchałeś samego Kondufora! Nie trzeba dziękować za służalczą służbę władzy!”. We Lwowie zimą 1959 r. Pawłyczko odprowadzał Honczara do jego hotelu. Głębokimi zaspami szli oni — Honczar z przodu, za nim Pawłyczko. Dmytro Wasylowycz przyznawał, że jest przygnębiony rusyfikacją Ukrainy: „Nie widzę wyjścia dla siebie z sytuacji, kiedy zmuszają mnie do kajania się za wiersze z książki „Prawda woła!”. Chce mi się porzucić to wstrętne życie, wrócić do lasu, gdzie już byłem, ale tam już nie ma tych…”. Na to Honczar odpowiedział bardzo krótko: „Idź za mną!”. Pawłyczko wspomina, że „zrozumiał dwuznaczność jego odpowiedzi. Zamilkł i, zawstydzony swoim natrętnym skomleniem, szedł… za Honczarem. Szedł tamtej nocy, szedł długo przez całe swoje życie, aż do pożegnania z nim na cmentarzu Bajkowym. Ale „Idź za mną!” oznaczało także „nie idź obok”. Nauczyłem się tamtego wieczoru trzymać dystans, idąc za Honczarem. Nigdy nie niosłem aureoli nad jego głową, duszą czułem jego duszę, starałem się być wśród tych pisarzy, których nazywano honczarowcami”. Pawłyczko wspomina: „Moje spotkanie z Szełestem przeszło pod znakiem szczególnie dobrego stosunku do mnie ze strony Olesia Honczara. Właśnie Oles Terentijowycz odegrał pierwszorzędną rolę w tym, że udało mi się od 1963 roku opuścić Lwów, żyć w Kijowie, należeć, z jednej strony, do szestdziesiatnykiw, a z drugiej — do starszych pisarzy, którzy nie tylko tam, gdzie można, ale i tam, gdzie zabroniono, prowadzili linię na zachowanie, ochronę, rozwój języka ukraińskiego i na wychowanie pisarskiego środowiska w duchu służenia choćby przygniecionej, ale żywej Ukrainie”. 3 kwietnia 1968 roku odbył się jubileuszowy wieczór Olesia Honczara z okazji 50-lecia od dnia jego urodzin. Pawłyczkę wezwano do KC KPU i ostrzeżono, żeby na wieczorze nikt nie wspomniał jego powieści „Sobór”. Ale Pawłyczko, witając Honczara w imieniu Związku Pisarzy, wyliczając wszystkie jego utwory, wspomniał „Sobór”. Ależ tylko nazwał ten najlepszy utwór Honczara, całe życie potem wyrzucał sobie to, że się przestraszył, przemilczał. Ważna karta ich relacji — dyskusja o twórczości Iwana Franki. W sierpniu 1986 r. obchodzili 130-lecie od dnia urodzin Kamieniara. Do Pawłyczki zadzwonili z rosyjskiej „Litieraturnoj Gaziety” z prośbą o napisanie artykułu o Iwanie France. W tym artykule czytamy: „Mistrz prostego, małomównego, bezlitośnie realistycznego pisania, Franko stworzył dziesiątki i setki rozmaitych ludzkich portretów, docierając do najskrytszych zakamarków duszy, w każdym przypadku idąc za prawdą charakteru i prawdą życia. On zniszczył i, wydawało się, rozwiał na zawsze sentymentalną, pseudoludową i pseudoromantyczną tradycję ukraińskiego opowiadania, która jednak niespodziewanie odrodziła się w naszych czasach pod pozorem szczególnie osłodzonego poetyckiego romantyzmu, nie mając, zrozumiała rzecz, przed sobą żadnej perspektywy”. Honczar niespodziewanie napisał list do Pawłyczki, choć nigdy nie korespondowali. Dla Pawłyczki ten list był bolesny. Oles Terentijowycz zaznaczył, że jest zdziwiony, bo autor „rzuca kamienie”. Walentyna Honczar, Dmytro Pawłyczko, śpiewaczka Hałyna Kołesnyk, Oles Honczar, Iwan Dracz i dyrygent Wołodymyr Kołesnyk. Koncza-Ozerna, 1991 r.
Tłumaczenie maszynowe
Oleksij Neżywyj, doktor nauk filologicznych, profesor
Wtedy miał zaledwie piętnaście lat. Tak, zaledwie piętnaście, a on, absolwent siedmioklasowej szkoły w Breusiwce, był już pracownikiem powiatowej gazety «Rozwiniętym frontem» — organu rejonowego komitetu partyjnego i rejonowego komitetu wykonawczego w Brygadyrowce, w obwodzie charkowskim. Obecnie jest to rejon kozelszczyński na Połtawszczyźnie. Co mógł wtedy czuć i rozumieć dociekliwy młodzieniec, którego największym marzeniem w życiu było pisać, nawet obrazowo odtwarzać to, co widział. Tragiczny 1933 rok. Właśnie wtedy, po ukończeniu szkoły, Oles Honczar został etatowym pracownikiem gazety, do której zaczął pisać jeszcze jako uczeń. W Breusiwce rozpoczął naukę pod koniec 1931 roku. A 24 grudnia 1931 roku gazeta «Rozwinięty front» informowała: „Dzwony na industrializację. Na wezwanie mieszkańców Wasylówki odpowiedziały kołchozy im. Serdiukiwa i Winnyków — «Szewczenko» i «Nowe życie», które postanowiły oddać miedziane dzwony z breusiwskiego kościoła na industrializację kraju. Wzywamy wszystkie wsie, w których jeszcze są cerkwie — ostatnie schronienia wroga klasowego — do podejmowania uchwał i oddawania dzwonów na industrializację”. Ta informacja przede wszystkim świadczyła o tym, że na Połtawszczyźnie trwało niszczenie duchowości narodu ukraińskiego. A jesienią 1932 roku rozpoczął się złowieszczy Hołodomor. Gazeta «Rozwinięty front» z 21 lutego 1933 roku informowała, że cały rejon brygadyrowski jest czarnym rejonem,
…że za brak bolszewickiej walki w zbieraniu nasion został wpisany na czarną tablicę. Czytamy szkic z 9 maja 1933 roku „Dwaj traktorzyści” podpisany Oles Honczar. Dlaczego jego pejzażowy wstęp budzi jakiś niepokój, poczucie, że nowe nie zawsze jest lepsze od tego, które kształtowało się przez stulecia: „Słońce pokonało kruczą noc… Rozwiało mgłę… i, jak na dłoni, wymalował się krajobraz Suchej: tradycyjne chatki i wierzby… Czernecza góra z perejarkami… i niezapomniane głębokie ślady… Za wsią dwa traktory cięły miękkie ścierniska pasami czarnego mydła”. Dalej młody autor przechodzi do, zdawałoby się, sceny obyczajowej: obiadu dwóch traktorzystów. Jednak właśnie ona jest wymownym świadectwem tych kardynalnych zmian, które dokonały się na wsi i które utalentowany Pawło Tyczyna wyraził w dość kategorycznej formie obrazowej:
Jedna, druga turbacja, Tradycje podcięte, Kolektywizacja. Cóż nowego zobaczył w tym złowieszczym 1933 roku młody autor? „Jadalnia kolchozowa. Tu i Ławrin, i Iłko. Jednak Iłko, jako udarnik, dostał lepszą kolację. Ławrin się oburzył. Twarz poczerwieniała, zadrżała broda: — Co? Ja nie traktorzysta? Nie w tej samej zmianie z Mieczem!? Dlaczego kolacje są nierówne!? — A orali wy jednakowo? — wtrącił się brygadzista. — No, Ławro, rywalizujmy. Po bolszewicku! — (to Iłko wesoło)”. Jednak u niektórych czytelników już wtedy powstawało wrażenie, że wyniki bolszewickiej rywalizacji wyrażały się w większym talerzu zupy dla półgłodnych ludzi. Właśnie okrutny Hołodomor, pragnienie ratowania własnego życia i życia bliskich, skłania do ciężkiego, jak na owe czasy, przestępstwa chłopkę ze wsi Piskiwka. Na polu kolchozowym zerwała kilka kłosów. („Ukarać kułaczkę Perwakową”, gazeta „Rozgornutym frontom”, 4 lipca 1933 r.). Stylistyka ówczesnej sowieckiej prasy zmuszała do operowania specyficznymi, to znaczy antyhumanitarnymi formami językowymi: kułacy i ich poplecznicy, próby zerwania wykonania podatku w naturze, rozkradanie kolchozowego plonu, pozostawianie kolchoźników bez chleba, szkodzenie kolchozom, rozkładanie ich z celem klasowym itd. Krótka w treści informacja „Blisko nam do domu…” (5 sierpnia 1933 r.), podpisana O. Honczar, w rzeczywistości opowiada o tragicznych skutkach Hołodomoru. W radzie wiejskiej Łutowyniwka kierownictwo kolchozu „Rozgornutym frontom” nie zorganizowało polowych obozów, chociaż odległość do wsi wynosi półtora–dwa kilometry. „Z powodu braku obozów wagary i spóźnienia do pracy w kolchozie stanowią haniebną porażkę w żniwach”. W rzeczywistości sens staje się jaśniejszy, jeśli przypomnieć o wyludnionych połtawskich wsiach, kiedy wycieńczeni chłopi w tragicznym oczekiwaniu nowych plonów nie mogli pokonać odległości półtora–dwóch kilometrów. Bibliograficzny wskaźnik „Oleś Honczar” („Ukraiński pisarz”, 2013 r.), przygotowany w Narodowej Bibliotece Parlamentarnej Ukrainy, podaje za lata 1933 i 1934 dziewięć tytułów publikacji prasowych na łamach gazety „Rozgornutym frontom”. W rzeczywistości jest ich znacznie więcej. Zestawiony przez nas wskaźnik (opracowali Oksana Niżywa, Ołeksij Niżywyj, Ołeksandr Niżywyj) zawiera już 41 pozycji. W dziewiątym tomie dzieł Olesia Honczara (Honczar O. T. Twory: w 12 t. Tom 9. Księga 1. K.: Naukowa Dumka, 2012. — 887 s.) w komentarzach umieszczono następujące publikacje z gazety „Rozgornutym frontom”: „Dwa wieczory”, „Dwaj traktorzyści”, „Zima w kolchozie „Perebudowa””, „Roztopić lodowatą obojętność wobec dzieci”, „Dokąd że w Suchej będą znęcać się nad końmi?”. Krytyczny stosunek do dalekich od pozytywnych przykładów „nowego” sposobu życia, umiejętność analizy, choćby na poziomie poszczególnych epizodów, jest najbardziej charakterystyczny dla tych korespondencji. Takim jest artykuł „Roztopić lodowatą obojętność wobec dzieci” (1934 r. — 1 lutego), w którym mowa o dziecięcych patronatach dla sierot, utworzonych w wielu kolchozach rejonu. Chociaż młody dziennikarz nie podaje przyczyny ich sieroctwa (a jest nią bez wątpienia Hołodomor 1933 roku), jednak prawdziwie odtwarza obrazy ich nędznego istnienia: dzieci są chude, słabe, bo „to, co gotuje się dzieciom, zjada zarząd kolchozu”, nie chodzą do szkoły, mieszkają w brudnych, zimnych pomieszczeniach. A na koniec: „Komórki partyjne rady wiejskiej powinny roztopić obojętność biurokratyzmu wobec dziecięcych patronatów”. Twórcze doświadczenie 15-letniego Olesia Honczara to przede wszystkim doświadczenie rozwoju obrazowego światopoglądu przyszłego utalentowanego pisarza. Ponadto pierwsze życiowe wrażenia dzieciństwa i młodości nierzadko zbiegały się z narodowym widzeniem świata Ukraińców, szczególnie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w „sentymentalną” i pseudoromantyczną tradycję ukraińskiego opowiadania”. O kogo tu chodzi? Marko Wowczok? Archypa Tesłenkę? Stepana Wasylczenkę? Marko Czeremszynę? Kociubynskiego? A w okresie po październiku etykieta „poetyckiego romantyzmu” do kogo jest adresowana? Do Janowskiego, Dowżenki i wielu innych, dla których, tak jak dla Gogola, coś jednak znaczy folklor, samo postrzeganie naszego narodu? Termin „poetycki romantyzm” jest nieudany, został sztucznie skonstruowany przez nieżyczliwych naszej literaturze, tych, którzy odmawiali jej życiowej realistycznej prawdziwości, a oto „poetycki realizm” (termin należy do Dostojewskiego) — to rzeczywiście rzeczywistość, znamienna cecha, właściwa wielu utworom ukraińskiej prozy: zarówno klasycznej, jak i współczesnej. Dobrze to czy nie — niech sądzi czytelnik. Nie nam z Panem rozpalać w literaturze coś podobnego do „konfliktu iracko-irańskiego”, bezsensownego i bratobójczego w swojej istocie”. Dmytro Wasylowycz napisał odpowiedź Honczarowi, w której podkreślił, że „Honczarowski realizm — to realizm poetycki”, ale czy można przykładać ten termin… do całej ukraińskiej prozy od Kwitki-Osnowjanenki do Hryhora Tiutiunnyka? Chyba nie. Od Kwitki zaczynała się wspomniana przeze mnie tradycja i, właściwie, Hryhir Tiutiunnyk pokazuje, jak można pięknie pisać, należąc do tradycji Franki i Stefanyka. Pawłyczko jest przekonany, że najbardziej przeszkadza ukraińskiej literaturze „zakochanie w swoim jakoby wyjątkowym poetyckim światopoglądzie”. Zamiast tego mówi, że u nas rozwija się „surowa realistyczna tradycja”, której zwolennikiem Pawłyczko w istocie występuje. Życzy ukraińskiej prozie, aby miała „więcej intelektu, filozoficznego ducha, twardej myśli”. Strategiczny kierunek ukraińskiej literatury Pawłyczko twardo widzi w realizmie. Wspominając tę dyskusję, Pawłyczko podsumowuje w swoich „Wspomnieniach”: „Ale mnie z Honczarem nic nie mogło podzielić za jego życia, nie podzieli i teraz, nigdy nie podzieli”. Niestety, list-odpowiedź Pawłyczki do Honczara nigdzie nie jest opublikowany. Wydrukowany jest jedyny raz w I tomie „Wspomnień” Pawłyczki. Ołeś Honczar, choć nie od razu, ale jednak bronił Pawłyczkę, kiedy sternicy Związku Pisarzy zmuszali go do dobrowolnego złożenia wniosku o odejście z pracy na stanowisku redaktora naczelnego „Wseswitu”. Honczar napisał w obronie Pawłyczki list do W. Szczerbyckiego. Pawłyczko dziękuje: „Mnie, już wygnanemu z „Wseswitu” pisarzowi, podejrzanemu nacjonaliście, który drukował tłumaczenia A. Perepadi i D. Palamarczuka pod innymi nazwiskami, bo te imiona były zakazanymi, ale wypisywał honoraria właśnie dla nich, mnie, redaktorowi, którego przyjaciółmi byli, według świadectwa organów KGB, I. Switłyczny, J. Swerstiuk, I. Dziuba, W. Stus, J. Popowycz, O. Seniuk, M. Łukasz, H. Koczur, I. Biłyk, O. Synyczenko, M. Moskałenko, W. Skuratiwski, Honczar podaje rękę”. Siostra Ołesia Honczara Ołeksandra. Państwowe literacko-memorialne muzeum-posiadłość Ołesia Honczara, wieś Sucha. A kiedy zaczęły zboża dojrzewać, wezmę bywało poszewkę i nożyce — i w pole. Żyto wysokie, urodziło wtedy nie gorzej, jak tego lata. Zabiorę się w gęstwinę, żeby objazdowy nie zobaczył, i po cichu nacinam, postrzygę tych kłosów pełną poszewkę. Wielu chodziło wtedy tak strzyc kłosy. I ich objazdowi łapali, nazywali „kułackimi fryzjerami”, choć żadni oni nie kułacy, a po prostu głodni ludzie”. Mimo krytycznego stosunku Ołesia Honczara do swoich pierwszych publicystycznych i literackich początków, lat 30. XX wieku, w liście z 31 stycznia do kolegi z pracy w gazecie, pisarza Ołesia Jurenki pisał: „Otrzymałem list i pożółkłą od czasu „Rozwiniętym frontem”… Smutno się stało. Jest to odczuwalne w rozmyślaniach na stronach dziennika, gdzie mówi się o tragedii rodzinnego kraju, odczuciu bliskich, krewnych ludzi, ziomków-połtawian, co zachowało się w świadomości na całe życie: „05. 08. 1963. 33-ci rok, ten niesłychany głód, on podważył zdrowie narodu”, „11. 07. 1971. Chyba jednak trzeba pomyśleć napisać i mnie o Suchej, Kobelakach, Stryżce, Worskli — o rodzinnym kraju. Bo kto napisze, opowie? […] Były oazy, łęgi, stawy, konie w taczankach, ludzie, silni i niezależni, — gdzieś oni stali się starcami, czy kim? A na miejscu stepowych łęgów ich — pniaki jeszcze widziałem, krzaki ogryzione, ślady chat, zawalone studnie… Boże! Co my przeżyliśmy! Za co kara taka? Ów rozgłos samoniszczenia…”, „26. 07. 1989. Czytam zapisy świadectw — z ludowych ust — o głodzie 1933-go. Zrobił zapisy mój ziomek, sławny chłopak Sasza Miszczenko, rodem z Breusiwki. Znajome wsie, znajome nazwiska, które są rozpowszechnione w naszych połtawskich stronach. Wszystko o tej wiośnie, o tym strasznym lecie niesłychanego ludobójstwa. … Całe rodziny głód kosił. Najbardziej kosiło ludzi w czerwcu, kiedy już w życie wybijały się kłosy. W polu, na burakach ludzi spuchniętych leżało, jak żołnierzy po boju. — Wojna po latach ilu ludzi nie wykosiła, jak głodówka za pół roku — od Bożego Narodzenia do żniw”. Tylko pod warunkiem połączenia życiowego i artystycznego doświadczenia rozwinął się pisarski talent Ołesia Honczara, który wzbogacił ukraińską literaturę prawdziwie narodowymi charakterami, które poznaje się w kontekście realistycznych tradycji. Nie na darmo, jeszcze pod koniec lat 50. XX wieku, jednym z pierwszych w ukraińskiej literaturze w powieści „Człowiek i broń” prawdziwie odzwierciedlił tragedię hołodomoru w historii ukraińskiego narodu: „— Podkrzepiłeś się? — zwrócił się on do Duchnowycza, kiedy ten dożuł swój rozmiękły chleb. — To jeszcze nic, chleb jak chleb, ja oto w trzydziestym trzecim całą wiosnę chwastem żywiłem się. Nacinam, bywało, łobody i do kociołka, zaleję wodą i gotuję. — A wy co… bez matki? — Z całej rodziny jeden ja przeżyłem. Spuchnięty, nogi w wodniakach, a jakoś przeżyłem. Trudna była wiosna, och i trudna. Gdzie nie wejdziesz — pustka… Okna powydzierane, i w chatach cuchnie…”. Dmytro Pawłyczko, zachwycony twórczością Honczara, napisał artykuły o jego powieściach, zaznaczył jego język, „dorównać do którego nie mógł nikt z wybitnych prozaików Ukrainy drugiej połowy XX w.”. „Teraz ja przeczytuję jego „Dziennik”, — pisze o swoim nauczycielu Pawłyczko, — znowu widzę człowieka mądrego, wykształconego, dalekowzrocznego, pozbawionego samolubstwa, pragnącego zrozumieć swój czas i tych ludzi, którzy spokrewnieni byli z nim miłością do Ukrainy i do prawdy”. Pawłyczko jest przekonany, że nie należał do ulubionych poetów Honczara. Ulubionymi byli Iwan Dracz i Borys Olijnyk. Ale wzajemna przychylność między Pawłyczką a Honczarem z latami wzmacniała się. Ołeś Honczar występuje na Założycielskim zjeździe Towarzystwa języka ukraińskiego im. T. Szewczenki. Pomnik Ołesiowi Honczarowi w Kijowie na założycielskim zjeździe Ludowego Ruchu. Wszędzie Pawłyczko zaprasza Honczara nie jako gościa, a jako duchowego lidera ukraińskiego narodu. Dmytro Wasylowycz pisze: „Piekło jego życia, moim zdaniem, było o wiele straszniejsze od mąk uwięzionych dysydentów. Ja nazywałem i zawsze będę nazywał Ołesia Honczara uwięzionym sumieniem uwięzionego narodu. To sumienie nigdy nie zamilknie, będzie mówiło nawet wtedy, kiedy my, w końcu, staniemy się wolnymi. Przecież pamięć o niewolnictwie jest najlepszym strażnikiem wolności”. 26 czerwca 1995 roku Ołeś Honczar zapisał w swoim Dzienniku: „Dmytro Pawłyczko — to myśliciel, godny kontynuator Iwana Franki, kamieniarz nowej doby” (Dzienniki. — T. 3. — K., 2004. — S. 573).
„Powiało ziemskim, niepowtarzalnym, jak sama młodość”. We wrześniu 1934 roku Ołeś Honczar został studentem Ukraińskiego technikum w Charkowie, które ukończył w 1937 roku i przez kilka miesięcy pracował w szkole w Manujliwce w rejonie kozelszczyńskim, a następnie studiował na wydziale filologicznym Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego. Pawło Tyczyna, Ołeś Honczar, Płaton Majboroda — pierwsi laureaci Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki. Kijów, 7 czerwca 1962 r. Rodzice i starsza siostra O. Honczara Ołeksandra
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła STEPANENKO, doktor nauk filologicznych, profesor, akademik Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, rektor Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. W. H. Korolenki, członek NSŻU, członek NSPU, Połtawa
„O. Honczar — mędrzec, z usposobienia duszy filozof. Powinien być pisarzem, a może nim jest, ale nie teraz. »Myślcie o wzniosłym«, »Strzeżcie soborów waszych dusz« — to krzyk na pustyni, filozofowie zawsze byli pustelnikami”. Tak o Ołesiu Honczarze powiedział wielki ukraiński prawdomówca Hryhir Tiutiunnyk. Spierać się z tym mistrzem słowa raczej nikt się nie odważy, bo sięgnąć jego szczytów w dziedzinie małej prozy nikomu jeszcze się nie udało i pewnie nie uda. A jednak na Ołesia Honczara, o którym właśnie przytoczono to wspaniałe słowo, wyrażone przez jego rodaka, który w takich sprawach, jako krytyk, „rzadko się mylił” [7 września 1993]1, spadają wyraźne ataki, i to z różnych stron, od różnych ludzi. Pisarza oskarża się o liczne grzechy: służył władzy, przyjmował od niej nagrody, piastował wysokie stanowiska, wreszcie nie znalazł się w łagrach GUŁagu razem z Lewkiem Łukianenką, Wasylem Stusem, Iwanem Switłycznym, Jewhenem Swerstiukiem i innymi ukraińskimi dostojnikami, nie opuścił Ukrainy na znak protestu i nie wyjechał za granicę razem z Mykołą Rudenką, Piotrem Hryhorenką, Nadiją Switłyczną i innymi, którym w swoim czasie przypadł los emigranta. Krytycy starają się udowodnić, że Honczar jest gościem z przeszłości, że jego powieści, opowiadania, nowele, publicystyka dotyczą nie dnia dzisiejszego, lecz dnia minionego, że są przesiąknięte komunistyczną retoryką, że artysta rzekomo zniekształcał rzeczywistość historyczną, dostosowując ją do ówczesnej ideologii. Jednym słowem, Ołesь Honczar to wielki grzesznik, o którym należy zapomnieć lub przynajmniej nie aktualizować jego twórczości, nie uczyć jej w szkole (niech pokryje się kurzem zapomnienia), stopniowo usuwać dorobek pisarza z przestrzeni literacko-artystycznej. Bezgrzesznych na tym świecie nie było i nie będzie. To prawda. Ale prawdą jest też i to, że wszystko poznaje się w porównaniu. Są grzechy nie do odpuszczenia i do odpuszczenia, wymuszone i niewymuszone. Przy okazji, dobrze to potwierdza sam Ołeś Honczar, oceniając talent literacki Hryhorija Tiutiunnyka w takim kontekście pisarskim: „Był Janowski i był Sobko. Był Hryhir Tiutiunnyk i był grafoman Chorunżyj” [2 grudnia 1994] i radząc autorom pięciotomowej „Historii literatury ukraińskiej”, by koniecznie wyróżniali spośród wielkiej armii artystów słowa ludzi twórczych, utalentowanych, a także pustosłownych gadułów, zaciekłych ortodoksów, i nie zaganiali całego procesu literackiego w jakieś sztucznie sklecone ramy. Tak więc w literaturze ukraińskiej byli Ołeksandr Korniejczuk, Lubomyr Dmyterko, był krytyk literacki Mykoła Szamota, a był i pozostaje Ołeś Honczar ze swoimi „Troncią”, „Soborem”, „Twoją gwiazdą”, pełnymi pasji publicystycznymi apelami w obronie języka ukraińskiego, kultury, bohaterskiej przeszłości i trudnej teraźniejszości. Jeśli nie zważać na przytoczoną wyżej sentencję o poznawaniu wszystkiego w porównaniu, a działać według zasady „wszystko i wszyscy”, to w naszym duchowym świecie nie będzie Pawła Tyczyny z jego genialnymi „Słonecznymi klarnetami”, bo do niego należy także „Partia prowadzi”, nie będzie Maksyma Rylskiego z jego „Różami i winogronem”, „Podróżą w młodość”, bo jest on autorem słów „Pieśni o Stalinie”, podobnie jak nie będzie kompozytora Lewka Rewuckiego, który napisał muzykę do poezji o „Słowie Stalina między nami, Woli Stalina nad nami!”, nie będzie encyklopedysty i poety
Mykoły Bażana z jego „Umańskimi wspomnieniami”, ponieważ choć nie z własnej woli, to jednak wielbił człowieka-kata, który „stoi w zorenosnym Kremlu” i podaje się za „wielkiego towarzysza, Wodza i najbliższego ukochanego przyjaciela”. Można przytoczyć i inne przykłady, włączając Ołeksandra Dowżenkę z jego filmografią — „Ziemią” i „Aerogradem” — oraz wiele innych znakomitych postaci, bez których niewyobrażalna jest przeszłość, teraźniejszość i przyszłość naszej kultury. Ołesio Hončar jasno uświadamiał sobie swoją misję w życiu, zawsze wyznając zasadę sprawiedliwości, uczciwości, dobroci. Na los artysty spadły ciężkie próby, ale jego „sam Bóg … zachował, aby … jeszcze pożył na tym białym świecie, aby mógł coś dobrego zrobić dla swojego narodu” [15 grudnia 1980]. Pisarz niemal stale doświadczał „ucisku w tysiąc atmosfer” [1 maja 1968]; jak sam się wyraził, „w wiecznym przeciwstawianiu się… minęło jego życie” [11 kwietnia 1993]. W dziennikach Hončara obficie rozsiane są pełne goryczy wyznania w rodzaju: „Wyczerpany do utraty sił, boli dusza. Zmęczyłem się życiem. I znów nachodzą wątpliwości: czy komuś potrzebny jest twój codzienny wysiłek, twój niepokój, twój ból?” [1 lutego 1990]. Siebie samego artysta porównuje do ptaka, który ma podcięte skrzydło, ale musi lecieć. „I będę leciał — zapewnia pisarz — ku tym zaobrzeżnym wyryjom, będę leciał, bracia, dopóki starczy sił!” [5 grudnia 1989]. I dotrzymał on tego słowa, wzniósł się na wysokość, która poddawała się tylko nielicznym, udowodnił, że „nie należy do «prawnuków podłych», a ma «prawo… bez wstydu, z czystym sumieniem spojrzeć w mężne oczy Tarasa»” [9 marca 1995]. Zrozumieć ból duszy, rozwikłać pragnienia, pojąć niepokoje, nadzieje Ołesia Hončara, odeprzeć „nietabiorowe” oskarżenia, które mu się dziś zarzuca, pomoże przede wszystkim ta obszerna, ale właśnie dlatego stosowna notatka dziennikowa, datowana już na odległy 13 grudnia 1978 roku: „Ukraińców ze względu na charakter można by podzielić zasadniczo na dwie kategorie: mamy «gatunek chytrych» i «gatunek prostodusznych». Pierwsi — to ci unterowie, którzy niegdyś podtrzymywali imperium, dostarczali kadr pysznych stróżów porządku, a w razie potrzeby potrafili niezrównanie się przymilać, stawali przed panami cichutcy, bogobojni, a w nasze czasy — dziekani: opanowali sztukę duszenia poduszką, jak cielęta podlizują się jakiemuś ojcu pod jego protekcyjną rękę, która kogoś odsunie, a cielęciu smirnenkiemu cycek da…. Drugi typ — to ci prostoduszni, otwarci charaktery, ukształtowani przez wyprawy, kozacką stepową wolność, życie we wspólnocie, opiewanej przez Gogola; pozwalają sobie na luksus życia swobodnie, nie są osłonięci pancerzem obłudy i służalczości oraz intrygi, i przez to częściej dosięgają ich zatrute strzały, od których giną po rycersku, na polu bitwy… Niektórzy uważają, że chytrość, skrytość, umiejętność przypodobania się — to wszystko przejawy rozumu i że «gatunek chytrych» jest żywotniejszy, nawet mądrzejszy, a jednak mnie bardziej przypadają do serca te jakby lekkomyślne śmiałki, prostolinijni, otwarci, których widziałem na froncie, którzy niosą w sobie jakąś wesołą sokolość — o nich najpierw chce się pisać!..” Wyrażone pragnienie jest naturalne, bo według wszystkich aksjologicznych parametrów, które dotyczą twórczego wyczynu, postawy obywatelskiej, Ołesio Terentijowycz — wśród „prostodusznych, otwartych charakterów” nie nosił pancerza obłudy, służalczości, intrygi, i jego często jeszcze za życia dosięgały zatrute strzały, i, jakkolwiek dziwnie, po odejściu w lepsze światy te strzały wciąż zmierzają w jego stronę. Także druga kategoria — „prostodusznych, otwartych charakterów” — według wyważonej wersji Hončara jest dość niejednorodna. W dziennikach te „charaktery” zostały podzielone na tych, którzy znaleźli się w więzieniach, obozach, i na tych, którym dano wolność, to znaczy Ukraina miała „godnych, którzy przez lata byli dyskryminowani, doświadczali prześladowań czy to po tamtej, czy po tej stronie koncentracyjnych drutów” [9 marca 1992]. Hončar mógł znaleźć się w obozach-gułagach. Los dość często w różnych okresach życia doświadczał go i nie raz znajdował się o krok od nieszczęścia. Przypomnijmy choćby, jak młodemu autorowi noweli „Modry Kamień” podstawiono kryminalny artykuł: „małżeństwo z cudzoziemką (choć o małżeństwie nie było mowy) traktowane jest jako … zdrada ojczyzny” [11 kwietnia 1993]. A „na obwodowej naradzie twórczej młodzieży sekretarz obkomu Dunajow w swoim referacie przylepił… studentowi” — Ołesiowi Hončarowi — „straszliwą etykietkę «burżuazyjnego nacjonalisty»” [tamże]. „Dziwne — zanotowuje Ołesio Terentijowycz w dziennikach po 47 latach (11 kwietnia 1993 roku) — dlaczego KGB wtedy się do mnie nie przyczepiło, mając taki publiczny donos…” [tamże]. Można jedynie sobie wyobrazić, mówi w swoich wspomnieniach o dramatycznym dla Hončara roku 1946 jego wieloletni dniepropetrowski przyjaciel Serhij Zawhorodnij, czego domagałby się śledczy KGB „od trybunału wobec Ołesia Hončara” [tamże]. Zrozumiałe, że to okrutne szkalowanie wytrąciło z równowagi początkującego powieściopisarza. „Wychodzę w świat z piętnem na czole — informuje on 2 września 1946 roku w liście do przyjaciela Wasyla Bereżnego. — Jakkolwiek by było, jestem sparaliżowany… Ten cios był dla mnie tak ciężki, że przyszedł zza pleców, nigdy się go nie spodziewałem”. A jak kampania antysoborowa była dla autora «Soboru» ciężka! Wtedy terytorium Hončara «po tej stronie drutu» się zwężało, a z bliska, tuż za plecami dyszało terytorium «po tamtej stronie drutu». Argumentowym potwierdzeniem powyższego są zeznania byłego pierwszego sekretarza KC Komunistycznej Partii Ukrainy Petra Szelesta: „Nasi wtedy napadali na mnie z całych sił, wciąż domagali się waszej krwi. Szczególnie szalały Gruszecki, Waczenko i ten obecny (imienia Wie-Wie [Wołodymyra Szczerbyckiego. — M. S.] on unika wymieniania). Jednym głosem żądali: «Wyprowadzić go z KC, nie wybierać na zjazd do Moskwy!» (Co też zostało zrobione na XXIII). «Odwołać z deputowanych!» (Ja o tym nie wiedziałem). Chodziło nawet o to, żeby urządzić proces, osądzić «za oszczerstwo na istniejący ustrój» i «do Mordowii go, do obozów koncentracyjnych!..»” [6 kwietnia 1989]. Sam Ołesio Hončar nie kryje tego, że «nie rwał się na gułagowe prycze» [8 marca 1995], wyjaśniając to tym, że za nim już były «hitlerowskie obozy koncentracyjne (w Biełgorodzie i Charkowie latem 1942-go)» [tamże], gdzie on «z tysiącami jeńców ginął» [25 czerwca 1995], a «doświadczenia jednych obozów na ludzkie życie w zupełności wystarcza, by zrozumieć, co i jak…» [tamże]. Artyście było «trudno, boleśnie» wspominać «o tych szatańskich bitwach na Biełgorodczyźnie. O odwrocie, gdy chciało się umrzeć. O niewoli. O upadku iluzji, które rozwiał obóz koncentracyjny, ową piekielną Zimną Górę» [21 sierpnia 1967]. Jeszcze wiele lat po zwycięstwie dręczyły go wspomnienia o «wojnie, okopach, obozie koncentracyjnym Zimnej Góry» [22 lutego 1976], «gdy znalazł się w otchłani na krawędzi», gdzie «nie było wody, nie było cienia, był tylko obozowy drut lata 1942-go i palące słońce, które bezlitośnie paliło przez cały dzień» nad jeńcami, i «wszystko inne, co zwało się koszmarem frontów» [11 kwietnia 1989]. Według wersji dziennikowej konsekwentnie odtwarzane są wydarzenia związane z pobytem Ołesia Hončara w niemieckiej niewoli. Pierwsza notatka o «tej cierpiętniczej odysei» [22 lutego 1988] datowana jest na czerwiec 1943 roku. Jej treść — świeże wspomnienie o «dziewiątym kręgu Dantejskiego piekła» [tamże], o tym, jak niewolnicy «stali całymi dniami w lipcowym upale — w kolejce po pół litra wody! To była norma na cały dzień», jak jedli «śmierdzącą breję z robaczywym serem». Później pojawiały się zwierzenia, w których mowa była o «niewiadomości za kolczastym drutem obozu» [22 października 1975], na którą trzeba było z taką niecierpliwością czekać, o «obozowej makuchy» [15 grudnia 1980], o tym samym «Biełgorodzie latem 1942-go… i nieznośnym upale», «jak na Saharze», o «tysiącach i tysiącach … w obozie za kolczastym drutem» oraz o «losie… jeńca — nieznanym» [6 marca 1986]. Ołesio Hončar słusznie stwierdza, opierając się na własnym doświadczeniu, że przebywanie w niewoli psychicznie traumatyzuje każdego człowieka — jednego bardziej, drugiego mniej. «Stać się niczym, stać się nieludziem (choćby na jakiś czas)» — podkreśla on — nie może minąć bez śladu, to niezmiennie wkracza w nasze istnienie i boleśnie redaguje «je do końca twoich dni» [23 stycznia 1972]. Przykre jedynie, że uniknąć tego okrucieństwa ludzkość nie może — to kolejny wniosek Ołesia Terentijowycza — ponieważ «wolność i tyrania chodzą po świecie objęte. Są nierozłączne, są międzynarodowe. Jak dzień i noc» [tamże]. Ciężkie przeżycia nie minęły bez śladu. «Niemiecka niewola, Zimna Góra — zauważa autor dzienników — nadszarpnęły zdrowie, ograniczyły moje możliwości» [31 maja 1990]. Jednak, jakkolwiek paradoksalnie, właśnie wojna oraz wiek odegrały także pozytywną rolę w biografii Hončara: nie znalazł się wśród tych, którym los przygotował nieludzkie «uniwersytety mordowskie». «Gdyby nie wojna — prognozuje Ołesio Terentijowycz — gdybym był młodszy — mnie oczywiście też nie uniknąłbym Mordowii czy Kołymy» [tamże]. Pisarz znalazłby się obok swojego przyjaciela-poety Leonida Łupana, który został «skazany w sfabrykowanej sprawie (oczywiście za «nacjonalizm») i zginął… w obozach NKWD gdzieś w Karelii» [29 listopada 1991]. Uratowało to, że wierny towarzysz, charkowski jednomyślnik «nie wygadał się śledczym», zniszczył listy przed aresztowaniem [tamże]. Gdyby tak się nie stało, nie minąłby «tych karelskich obozów» [tamże] i Ołesia, sięgnęłaby bezlitosna ręka enkawudzistów także i po niego. Frontowe drogi Ołesia Hončara są ciężkie, ale najcięższymi, przyznaje on w liście do
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
terstwo, na oczach którego dokonuje się rozbój i nikt nie może zatrzymać tamtejszych biurokratów…”7 I znowu, i znowu boli serce o sobór, o jedyny na świecie, który cudem ocalał w wirze rewolucji, wojen, bezbożności. 17 kwietnia na stronach dziennika Ołesia Honczara zapisano: “U nas, widać, inne prawa, wzmocnione własnym, domorosłym zabójstwem duszy. Kłusownicza samowola nie zna tu hamulców. Oto znowu woła ta kobietka z Nowomoskowska, która z poświęceniem walczy o sobór przeciwko całej hordzie kłusowników: — Uchwała, która rzekomo przyszła po waszym liście, to samo podstępstwo, oszustwo!.. I cóż dziwnego, skoro tamtejsi niszczyciele — z pominięciem prawa! — dostali rzekomo od samego W. W. [Szczerbyckiego] pozwolenie na budowę dworca autobusowego obok soboru, urządzili buchające spalinami miejsce postoju aut obok tej “perły drewnianej architektury”, jak pisała w zeszłym roku “Prawda” o tym kozackim architektonicznym arcydziele… O, czy będzie sąd, czy będzie zapłata?! Póki co czuję nieustanne zaszczucie, mur głuchy dookoła…”8 Niestety, nie udało się przebić tego muru, nie udało się osiągnąć prawdy i praworządności. Urzędnicze kłusownictwo — bezmyślne i ślepe, osiągnęło swoje — obok świątyni wzniesiono szarą betonową skrzynkę dworca autobusowego, która stoi do dziś, szpecąc architektoniczny zespół placu przysobornego, wyrządzając znaczną szkodę zaporoskiej cerkwi. Wielką radością dla Ołesia Honczara była wieść o tym, że sobór przekazano wiernym. 19 marca 1989 roku pisarz podzieli się tą radością ze swoim dziennikiem: “Radosna wieść z Ukrainy: Sobór Nowomoskiewski przekazywany jest wierzącym! Bardzo się cieszę, bo jest w tym kropla i moich wysiłków. Duchowość człowieka jest tak samo cienka, jak warstwa ozonowa, która chroni planetę. Cienka i krucha, a zapewnia życie we wszystkich jego przejawach. Kiedy przebita jest warstwa duchowości — ginie człowiek; kiedy przebita jest warstwa ozonowa — skazana na zagładę jest planeta”.9 Imię wielkiego ukraińskiego pisarza na wieki wplecione jest w historię Nowomoskiewskiego Soboru Świętej Trójcy. Człowiek, który stanął w obronie świątyni, człowiek, który uratował cerkiew, walczył z wandalistycznym systemem nie bojąc się, nie przystosowując się. 1 Honczar O. Dzienniki: w 3 t. — Kijów: Weselka, 2002. — T. 1. — S. 411. 2 Honczar O. Sobór: Powieść. — Kijów: Dnipro, 1989. — S. 5. 3 Honczar O. Dzienniki: W 3 t. — Kijów: Weselka, 2003. — T. 2. — S. 454. 4 Tamże. — S. 501. 5 Honczar O. Listy: w 20 t. — Kijów: Naukowa dumka, 2011. — T. 10. — S. 369. 6 Honczar O. Dzienniki: W 3 t. — Kijów: Weselka, 2003. — T. 2. — S. 507. 7 Tamże. — S. 511. 8 Tamże. — S. 512. 9 Honczar O. Dzienniki: W 3 t. — Kijów: Weselka, 2004. — T. 3. — S. 228. Kostiantyn MESZKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Głos Soboru», s. 1
Serhija Zawhorodniego, okazał się “frontem powojennym”: “…nie wiem komu — z całej SPU — dostało się jeszcze tyle zawałów i reanimacji, ile dostało się ich mnie”. Ołeś Terentijowycz tylko formalnie był po tej stronie drutu kolczastego, a duchowo — “tam, za drutami kolczastymi stalinizmu” [31 maja 1990]. Aparatczycy uważali go za obcego, nawet niebezpiecznego, ponieważ nie podzielał ich imperialnych planów, miał własne zdanie, zawsze go bronił, nie bał się przyznać do własnej winy, nie poddawał się prowokacjom, odmawiał korzystnych propozycji, mówił prawdę w oczy, bronił uczciwych ludzi, zwłaszcza tych, nad którymi zbierały się chmury niesprawiedliwości. “Co więcej — powiedziano w dopiero co cytowanej notatce — wszyscy ci Susłowy, Szczerbyccy, Hruszeńscy, Watczenkowie, Małanczukowie, Breżniewowie i im podobni — dla mojego losu nie byli niczym lepsi od faszystów, ku którym ten żołnierz pałał gniewem zawsze”. Dla Honczara, jak sam to przyznaje, “istniał wybór: albo zamilknąć, iść do GUŁAG-u, albo jednak twórczością swoją jakoś jeszcze żywić ducha wycieńczonego narodu” [tamże]. Utalentowany mistrz słowa poszedł drugą drogą i potężnie żywił ducha narodu, wiernie służył do końca swoich ziemskich dni rodzimemu, skrzywdzonemu narodowi. I w tym, że rozkwitło pokolenie sześćdziesiątników, nie znalazło się za kratami wielu dysydentów, nie powstały nowe elektrownie atomowe, które mogłyby stać się “siostrami Czarnobyla” [6 sierpnia 1989], wreszcie w tym, że Ukraina pod koniec XX wieku przekształciła się w niepodległe państwo, istotny jest także jego udział i rola. Już podkreślono, że Honczar jednakowo cenił tych Ukraińców, którzy byli po tamtej i po tej stronie obozowych drutów. Starał się ustanowić porozumienie między nimi, dowodząc, że rola zarówno pierwszych, jak i drugich jest nieprzemijająca. Wielką stratą Ołeś Terentijowycz uważał to, że tacy obrońcy praw człowieka, jak Wiaczesław Czornowił, Iryna Kałyneć, Ihor Kałyneć, Iwan Switłyczny, Wasyl Stus i inni, znaleźli się w łagrach, że “zostali w znacznej mierze zneutralizowani” [20 lipca 1993]. Zrozumiałe, że ten kwiat narodu, ci odważni bojownicy o wolność, swobodę, sprawiedliwość mogliby wiele zrobić dla Ukrainy. Pod ich wymuszoną nieobecność życie, oczywiście, kontynuowało swój bieg, ponieważ ukraińska inteligencja, a w jej gęstwinie i niezapomniany Ołeś Honczar, niestrudzenie dokładała wielu starań, aby przyhamowywać, powstrzymywać niszczycielski proces, szaloną gwałtowną kampanię rusyfikacji, bronić ojczystego języka, gdzie tylko można, zatrzymywać zamykanie ukraińskich szkół (rzekomo zgodnie z “wolą rodziców”) [20 lipca 1993]. Zatem, słusznie twierdzi pisarz, “cały ciężar nierównej, codziennej, ciężkiej walki po tej stronie drutu, walki o zachowanie języka, czyli i samego narodu, spadł na nieszczęsną naszą inteligencję…” [Tamże]. Tę warstwę społeczną godnie reprezentowali drodzy sercu Honczara utalentowany poeta Wasyl Symonenko, oryginalna artystka Ałła Horska, niedościgniony prozaik Hryhir Tiutiunnyk, z łaski Bożej kompozytor Wołodymyr Iwasiuk, wnikliwa literaturoznawczyni Marharyta Małynowska, sumienny krajoznawca z Zaporoża Mykoła Kycenko i mnóstwo takich osób. “Czyż wszyscy oni nie byli uczestnikami ogólnoukraińskiego Oporu, chociaż pisane im było być po tej stronie obozowych drutów!..” — reasumuje Ołeś Terentijowycz [12 marca 1992]. O każdym z nich w dziennikach, rozprawach literacko-krytycznych, epistolografii powiedziano słowo wypełnione głęboką treścią, pozytywnymi emocjami. Tak, Wasyl Symonenko w ocenie Ołesia Honczara — to “rycerz młodej ukraińskiej poezji”, której siła tkwi w tym, że wyszła z najgłębszych warstw ludowych, z mąk ludzkich, z gorzkiego płaczu matek nad frontowymi zawiadomieniami o śmierci, a Hryhir Tiutiunnyk — to “malarz prawdy”, z którego przyjściem do społeczeństwa zaczyna rozkwitać humanistyczna sztuka, sławiąca i propagująca dobro, miłość, prawdę, szacunek, sprawiedliwość, za którym “przebija się przez wapienie dogmatów żywa twórcza myśl” [28 września 1974], nowe filozoficzne bytowanie, mocno zakorzenione w głąb narodu, w samą jego zranioną duszę i obolałe ciało.
Oles Honczar z niezmiernym szacunkiem odnosi się do tych, którzy przeszli przez łagry, nazywa ich bohaterami i wzywa do oddania należnego hołdu niezłomności tych ludzi [14 października 1991]. Jednocześnie pisarza bardzo niepokoił tak wyostrzony i bolesny problem, jak syndrom łagrowy. „Czasami przychodzi polemizować z ludźmi łagrowymi — pisze w liście do ukraińskiego krajoznawcy Stepana Kyryczenki — ponieważ wśród nich rozpowszechnione jest przekonanie, że tylko oni walczyli z totalitaryzmem, tylko oni bronili ukraińskiego języka, historii, kultury, a ci, którzy byli po tej stronie łagrowych drutów, jedynie, powiedzmy, dogadzali reżimowi i milcząc drapali się po głowach”. Stanowisko Honczara w tej kwestii jest niepodważalne: „cała Ukraina w miarę możliwości broniła się jako naród”, a „ruch Oporu — tak jak swego czasu we Francji czy Polsce — był ogólnonarodowy”. Ci, którzy odczuli na sobie straszny ciężar łagrowego życia, przekonuje Oles Terentijowycz, również dość różnią się między sobą. Jedni z męczenników — Ostap Wysznia, Iryna Wilde, Wołodymyr Gżycki — „wrócili do nas czyści” [26 lutego 1993], ponieważ rozumieli, że winne wszystkiemu nie są poszczególne jednostki, lecz diabelska istota stalinizmu. Honczar z szczególnym pietyzmem podkreśla, że dziesięcioletnia rozłąka z bliskimi, kolegami, wreszcie z normalnym życiem nie zaślepiła, nie rozgoryczyła „wroga ludu” Ostapa Wyszni, a „właśnie w sile dobra objawiła się wielkość duszy” [7 marca 1990] jego. Pawło Mychajłowycz, jak tylko przybył do Kijowa, objął się z Maksymem Rylskim i oni, niczym bracia, „znów kąpali się w żartach, myśliwskich opowieściach — wszystko między nimi znów było tak, jakby nie istniało 10 lat rozłąki” [tamże]. Inni zaś ofiary reżimu „wykazują zdumiewające okrucieństwo”, „pozwalają sobie odnosić się tak niesprawiedliwie do wszystkich, którym przypadł inny los” [14 października 1991]. Najważniejsze zadanie, uważa pisarz, polega na tym, aby pogodzić, zrównoważyć wszystkich, odnajdując ku temu przekonujące argumenty. Jeden z nich — „Czyż Ukrainie byłoby lżej, gdyby i Tyczyna, i Dowżenko, i Rylski, i Hołowko, i wszyscy ich rówieśnicy znaleźli się za drutem kolczastym?” [Tamże]. Zrozumiałe, że nie, bo walka o przetrwanie narodu trwała nieustannie, a życie samo w sobie nie tworzyło się. Honczar wzywa wszystkich do porozumienia, ma nadzieję, że „ci, którzy teraz są w chwale, a nawet u władzy”, zajrzą w duszę „największego poety XX wieku” [18 marca 1992] Tyczyny, albo „wrażliwego człowieka narodu” [24 lipca 1993] Janowskiego, albo „ukraińskiego Michała Anioła” [5 stycznia 1994] Dowżenki, zrozumieją, „jak im było żyć w podreżimowym, karcerowym świecie, a jeszcze bronić ojczystego słowa” [Tamże]. Oles Terentijowycz w dziennikach polemizuje w tej kwestii z wieloma oponentami. Gorzko mu było czytać we lwowskim czasopiśmie „Dzwin” „poezję byłego więźnia obozów koncentracyjnych, człowieka głęboko nieszczęśliwego, okaleczonego na zawsze” [7 marca 1990], człowieka, który w imieniu rozstrzelanego Kurbasa słał przekleństwa autorowi „Kosmicznej orkiestry” i „Wiatru z Ukrainy” Tyczynie, a wraz z nim Bażanowi, Sosiurze, wszystkim, których nie pochłonęła stalinowska samowola, i z nienawiścią w głosie pytał: „I wam — swobodniej?.. Spokojniej i cieplej wam? To wszystko, co do szczęścia potrzebne?.. Po coście wy, troglodyci, wylazły z jaskini?” [Tamże]. „Jaka niesprawiedliwość! — z bólem odzywa się autor dzienników. — W czymże oni winni? Że ich nie pochłonęła Kołyma?” [Tamże]. Prawda, jak widzimy, u każdego jest inna, a najważniejsze polega na tym, że nie można jej zignorować, że ona choć z różnych pozycji, ale odzwierciedla złożoności i sprzeczności ówczesnego życia, jego duchowo-ideologiczną istotę. —————————— 1 Tutaj i dalej w nawiasach będziemy wskazywać datę wpisu w dzienniku (zob.: Honczar O. Dzienniki : w 3 t. / Oles Honczar; oprac., przygot. tekstów, ilustr. mat. W. D. Honczar. — K. : Weselka, 2008. — T. 1 (1943—1967). — 455 s.; T. 2 (1968—1983). — 607 s.; T. 3 (1984—1995). — 646 s.). Zakończenie. Pocz. na str. 1
Tego samego dnia w liście do Przewodniczącego rządu Ołeksandra Pawłowicza Laszki Ołes Honczar pisze: „Bardzo Pana proszę o zapoznanie się z listem mieszkanki m. Nowomoskowska Hanny Petriwny Jeweckiej. List, moim zdaniem, wyjątkowej wagi. To daleko nie pierwszy przejaw niepokoju, wywołanego dalszym losem wybitnego zabytku rodzimej architektury XVIII w. — Soboru Troickiego w Nowomoskowsku, który jest arcydziełem sztuki o światowym znaczeniu. Wszyscy, którzy cenią skarby kultury narodowej, wielu ludzi w republice i w Moskwie jest dzisiaj zaniepokojonych sytuacją, która wytworzyła się w Nowomoskowsku i realnie stawia pod znakiem zapytania samo istnienie tego unikalnego dzieła rodzimego budownictwa drewnianego. Obok tego zabytku architektury, wzniesionego przez geniusz ludowy, obecnie budowana jest duża stacja autobusowa, powstaje ona właśnie w tym miejscu, gdzie, zgodnie z planem generalnym zabudowy Nowomoskowska, przewidziana była zielona strefa wypoczynku. Prace przy budowie stacji autobusowej pod samym soborem prowadzone są wbrew i z naruszeniem Ustawy o ochronie zabytków historii i kultury, wbrew zarządzeniu Państwowego Komitetu Budownictwa (Derżbudu), który zabronił wznosić ten obiekt w strefie ochronnej. Z zadziwiającą upartością miejscowi towarzysze i podległe im organizacje kontynuują wydawanie środków państwowych na prace, które nieuchronnie muszą wyrządzić szkodę zabytkowi architektury ludowej, który jest bezcenny. Dlaczego to się robi? Dlaczego tak brutalnie lekceważy się i wolę Ustawy, i głos opinii publicznej? Rażące naruszenie praworządności zyskało szeroki rozgłos. Doświadczeni eksperci (kopię jednej notatki służbowej załączam), Republikańskie towarzystwo ochrony zabytków, dniepropietrowscy artyści i działacze kultury republiki jednym głosem występują w obronie wybitnego zabytku historycznego, jednak samowoli, bezprawnych działań na razie nie udaje się zatrzymać. Ministerstwo kultury republiki, jego kierownicy w pełni rozumieją, o co chodzi, jednak i oni teraz tylko rozkładają ręce: wszak, powiadają, środki zostały już wydane duże… Bezprawie i samowola na razie okazują się silniejsze od Państwowego Komitetu Budownictwa, od Ministerstwa kultury, od samej Ustawy oraz od uczciwego głosu radzieckiej opinii publicznej. Drogi Ołeksandrze Pawłowiczu! Boli mnie o tym pisać. Ale sytuacja ułożyła się tak, że, najwyraźniej, tylko Pan, jako Przewodniczący rządu, możecie rozwiązać tę bezprecedensową sprawę ze swoją państwową mądrością i odpowiedzialnością tak, jak tego wymagają interesy kultury i patriotyczna godność naszego narodu”.5 Ale, niestety, odpowiedź była niepocieszająca. 22 maja 1982 roku do Ołesia Honczara dzwoni zastępca Przewodniczącego rządu: „…Dzwoni Orłyk M. A., z polecenia Przewodniczącego rządu udziela wyjaśnień w odpowiedzi na mój list o soborze w Nowomoskowsku. Tak, fakty potwierdziły się. Naruszono ustawę o ochronie zabytków kultury. Naruszono plan generalny. Nie wykonano wskazówki Państwowego Komitetu Budownictwa. Samowolnicy, tacy-owacy, ale… autostacja już zbudowana! Będzie reprofilacja, zrobią z niej hotel, ale za kilka lat, bo trzeba znaleźć środki. Będzie poprowadzona i szosa, ale to już w 12. pięciolatce, bo znowu środki… Na winowajców, czyli na bandytów, nałożono kary. Niewielkie. Bo ich, okazuje się, błogosławiła silna ręka z góry. Ot tak”.6 Całym sercem pisarz przejmuje się losem soboru. Ta świątynia, która stała się częścią jego życia, w której zostawił część swojej duszy, stoi tak samo dumna i milcząca, obserwując bezprawie, które dzieje się obok niej. Ale i Ołes Honczar, i sobór mimo wszystko nie poddawali się. 14 kwietnia 1982 roku pisarz zapisze w swoim dzienniku: „W Kijowskiej operze — połączona sesja Akademii nauk ZSRR i AN Ukrainy, poświęcona 1500-leciu Kijowa… …Podczas przerwy miałem okazję wyrazić ministrowi kultury wszystko, co myślę o jego ministerstwie w związku z soborem w Nowomoskow[sku]… Bo, doprawdy, czegoż warte minis-
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła TKACZ, etnolog, członek NSPU, kandydat nauk historycznych, profesor. Jego dziadek Omelan Wasylowycz Kistiakiwski był chłopem pańszczyźnianym i jednocześnie zarządcą rodowego majątku znanego petersburskiego senatora, bohatera szturmu Izmaiła (ze środków jego oraz jego brata O. A. Bezborodki zbudowano i otwarto znane Nieżyńskie Gimnazjum Nauk Wyższych) hrabiego Ilji Andrijowycza Bezborodki w miasteczku Stołne, położonym trzy kilometry od Horodyszcza. A ojciec — proboszczem cerkwi św. Mikołaja w Horodyszczu, którą w zeszłym roku z inicjatywy i na koszt St. Dowhoho rozebrano i przewieziono do Muzeum Architektury i Życia Codziennego Ukrainy we wsi Pyrohiw. W 1808 roku I. A. Bezborodko, odwiedziwszy swój rodowy majątek w Stołnem, w salach którego wisiały portrety starszyzny kozackiej i kozaków rejestrowych pułków lewobrzeżnych, dał „wolność” kilku gospodarnym chłopom, wśród których była także rodzina Omelana Wasylowycza Kistiakiwskiego — zarządcy jego majątku. Żona O. W. Kistiakiwskiego była klucznicą w tym majątku, czyli zarządzała wszystkimi spichlerzami hrabiego. W tym samym 1808 roku na rozkaz I. Bezborodki Kistiakiwski kupił działkę ziemi w Stołnem przy ulicy Zubrijowskiej i zbudował dom o czterech pokojach ze spichlerzami i stodołą. Ale Omelan Wasylowycz zachorował na suchoty i w 1810 roku zmarł, pozostawiając dwie córki i trzyletniego syna Fedora pod opieką żony Marfy. Przez pewien czas wdowa z dziećmi mieszkała w Stołnem. Na początku 1812 roku Marfa Kistiakiwska poprosiła hrabiego o zwolnienie i zajęła się wyłącznie dziećmi. Mały Fedko, według wspomnień w „Kijowskiej starożytności”, początkowo uczył się u kościelnego cerkwi w Stołnem, a kiedy ten zmarł, matka najęła do domu w charakterze nauczyciela wędrowca Demiana; siostra Nastia pobierała naukę w hrabiowskiej pracowni krawieckiej. Z czasem, dzięki wstawiennictwu hrabiego, skłonnego do nauki Fedora przyjęto na naukę do Czernihowskiej Szkoły Duchownej na pełne utrzymanie. Po szkole ukończył Czernihowskie Seminarium Duchowne. Studiując, dorabiał prywatnymi lekcjami w domach zamożnych rodziców. Uczył nawet córki czernihowskiego gubernatora P. I. Mohylewskiego. Kiedy ukończył seminarium, pojawiła się kwestia ożenku i zatrudnienia młodego księdza. Wtedy żona księdza z sąsiedniej wsi Horodyszcze, Fedora Jasminskiego (Esmanskiego), odwiedziwszy Stołne, „wyswatała” Fedora za swoją córkę Jarynę. A teść jako posag przekazał zięciowi swoją parafię w Horodyszczu — tamtejszą cerkiew św. Mikołaja. Sam zaś, przyjmując śluby zakonne, przeniósł się do monasteru Domnyckiego. Młoda rodzina założyła gospodarstwo, sad, z czasem nabyli młyn i pasiekę. Urodzili ośmioro dzieci: siedmiu synów i jedną córkę. Dwaj synowie, niestety, zmarli, nie osiągnąwszy wieku dorosłego. W swoim domu Kistiakiwscy urządzili szkołę dla dzieci chłopskich. W niej ojciec Fedor bezpłatnie nauczał czytania i pisania oraz Prawa Bożego. Tutaj uczyli się także dzieci samego ojca Fedora. Do Horodyszcza przeprowadziła się również matka Fedora — Marfa Kistiakiwska, gdzie w latach 50. XIX wieku zmarła i została pochowana na cmentarzu przy cerkwi św. Mikołaja. Rodzina Kistiakiwskich to liczna plejada utalentowanych uczonych w różnych dziedzinach wiedzy. Ołeksandr Fedorowycz — pionier ukraińskiej nauki prawniczej, prawnikiem był także jego brat Pawło Fedorowycz. Brat Mykoła Kistiakiwski kontynuował linię ojca: był księdzem. Fedor i Wasyl poszli w medycynę. Wasyl Kistiakiwski obronił pracę doktorską, praktykował i był wykładowcą Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza, potem — profesorem uniwersytetów w Heidelbergu i Strasburgu. A Fedor Kistiakiwski spowinowacił się z rodziną Symyrenków. Praktykował jako lekarz. Sam O. F. Kistiakiwski wstąpił na wydział prawny Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza w 1853 roku. Po ukończeniu studiów w 1858 roku przeniósł się do Sankt Petersburga, służył w Senacie Rządzącym, Ministerstwie Oświecenia Narodowego. Publikuje swoje pierwsze badania naukowe. W szczególności w czasopiśmie „Osnowa”, gdzie był członkiem redakcji i pomocnikiem redaktora, opublikowano jego pracę „Charakterystyka rosyjskiego i polskiego ustawodawstwa o poddaństwie w odniesieniu do Małorosji”. W 1863 roku młody uczony zdaje egzamin na kandydata praw i powraca do Kijowa. Tutaj wykłada na Uniwersytecie św. Włodzimierza. Od 1864 roku — prywatny docent Uniwersytetu Kijowskiego. W 1867 roku, po obronie pracy magisterskiej, znanej jako jego praca naukowa „Badanie kary śmierci”, O. F. Kistiakiwskiego wybrano etatowym docentem katedry prawa karnego i sądownictwa. Praca naukowa O. F. Kistiakiwskiego „Badanie kary śmierci” była kilkakrotnie wznawiana zarówno w ówczesnej Rosji, jak i w naszych czasach. Jest aktualna również dzisiaj. W sierpniu 1867 roku młody uczony otrzymuje delegację naukową do Moskwy i Sankt Petersburga. Cel — zbadać doświadczenia w stosowaniu w praktyce statutów sądowych z 1864 roku. O. F. Kistiakiwski nie tylko z powodzeniem wywiązał się z postawionego zadania, ale także zebrał wystarczająco dużo materiałów, na podstawie których napisał i obronił pracę doktorską „O niedopuszczeniu oskarżonemu sposobów uchylania się od śledztwa i sądu”. W 1869 roku była profesorska „toga” i delegacja (1871–1873) na uniwersytety w Wiedniu, Berlinie, Heidelbergu, Neapolu, Rzymie, Sofii, gdzie, władając kilkoma językami europejskimi, gruntownie zapoznaje się z istniejącymi w tamtym czasie problemami prawa karnego i procesu sądowego; historii prawa, kryminologii, adwokatury, praktyki penitencjarnej. Jedna po drugiej pojawiają się jego prace dotyczące elementarnych i pilnych problemów nauki i praktyki prawniczej. W szczególności „Zarys angielskiego procesu karnego (według Mittermaiera)”, „Adwokatura we Francji, Anglii i Niemczech”, „Młodzi przestępcy i instytucje dla ich poprawy z przeglądem instytucji rosyjskich”, która nie straciła na aktualności również dzisiaj. Wśród nich także „Elementarny podręcznik ogólnego prawa karnego”, który jeszcze za życia uczonego był dwukrotnie wznawiany. Z czasem O. F. Kistiakiwskiego wybrano honorowym członkiem uniwersytetów w Sankt Petersburgu i Moskwie, Moskiewskiego Towarzystwa Prawniczego, członkiem rzeczywistym Towarzystwa Miłośników Przyrodoznawstwa, Antropologii i Etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim, członkiem korespondentem Oddziału Ołeksandr Fedorowycz Kistiakiwski
Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Swoją pracę naukowo-badawczą i pedagogiczną O. F. Kistiakiwski aktywnie łączył z praktyką adwokacką oraz działalnością społeczną, która często stawała się dla niego przyczyną nieprzyjemności w służbie. Zostaje wybrany na pełnomocnika przysięgłego oraz radnego Dumy Kijowskiej. A także — na przewodniczącego Kijowskiego Towarzystwa Prawniczego i dyrektora Kijowskiego Komitetu Więziennego. Od pierwszych dni założenia „Starej Hromady” oraz Towarzystwa Historycznego im. Nestora Kronikarza O. F. Kistiakiwski staje się ich aktywnym członkiem. Blisko zaprzyjaźnia się z wieloma znanymi działaczami społecznymi: O. Rusowem, P. Czubynskim, W. Antonowyczem. Z dwoma ostatnimi O. F. Kistiakiwski miał również więzi rodzinne: jego żona Ołeksandra (Lesia) była rodzoną siostrą żony W. Antonowycza oraz kuzynką P. Czubynskiego. Ponadto W. Antonowycz był ojcem chrzestnym jego drugiego syna, Bohdana Kistiakiwskiego. Przebywając w kręgu znanych działaczy ukraińskiej historii i kultury, O. F. Kistiakiwski ukształtował trwały światopogląd z twardymi przekonaniami, które opierały się na zasadach świadomości narodowej oraz naukach humanistyczno-filozoficznych. Jego zdaniem ukraiński uczony, inteligent w tamtym czasie naturalnie nie mógł nie być nacjonalistą, jeśli uważał się za Ukraińca. 2 marca 1884 roku o godzinie 2 w nocy zapisuje w swoim dzienniku: „Ja zaś myślę o stworzeniu ukrainofilstwa jako podstawy świadomości narodowej. Ukrainofilem musi być każdy mieszkaniec Małorosji. Rolnik i właściciel domu, fabrykant i rzemieślnik, kupiec i karczmarz, ksiądz i uczony, pedagog i nauczyciel ludowy, dzierżawca i chłop — wszyscy i każdy powinien być świadomym ukrainofilem. Ukrainofilstwo musi być praktyczne. Każdy, pracując w swojej sferze, na swojej niwie, na którą postawił go los, powinien być nacjonalistą”. Ale jednocześnie, najwyraźniej wychodząc z założeń ideowych „Starej Hromady”, ogólnie — jeszcze niedojrzałej w społeczeństwie myśli o państwowej samodzielności, podkreśla potrzebę niepodzielności Małorosji z Wielką Rosją. I ta niepodzielność rzekomo ma legnąć u podstaw małorosyjskiej partii. Jak widzimy, zbyt niełatwo szliśmy do całkowitego uświadomienia sobie naszej Niepodległości. Jako członek „Starej Hromady” O. F. Kistiakiwski aktywnie włączył się w opracowanie Programu badania ludowych zwyczajów prawnych. Pozostawił również niemały spadek badań nad ludową obyczajowością. W szczególności w tej dziedzinie niezwykle interesująca jest jego praca „Do kwestii cenzury zwyczajów u ludu”. Ale najcenniejszą i najbardziej znaną spośród wszystkich prac O. F. Kistiakiwskiego jest zebrany, usystematyzowany i wydany przez niego po raz pierwszy w 1879 roku zbiór praw i zasad ustroju sądowego pod ogólnym tytułem „Prawa, według których sądzi się lud małorosyjski”; tych praw i zasad, które obowiązywały w pierwszej połowie XVII wieku na Lewobrzeżnej Ukrainie i które obecnie są wybitnym zabytkiem ukraińskiej kultury. Ustaloność własnych poglądów O. F. Kistiakiwski zdążył przekazać również swoim dzieciom, które uczyły się w drugim kijowskim gimnazjum. Ta druga rodowa dynastia Kistiakiwskich była nie mniej utalentowana niż pierwsza. Odbiło się to również na ich losie. Tak, starszy syn Wołodymyr (1865—1952), student pierwszego roku wydziału fizyczno-matematycznego Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza, po studenckich rozruchach politycznych w 1884 roku został skreślony z listy studentów i zmuszony był opuścić Ukrainę. I w 1885 roku został studentem pierwszego roku wydziału fizyczno-matematycznego już Uniwersytetu w Sankt Petersburgu oraz jednym z najlepszych uczniów D. Mendelejewa. Ciąg dalszy nastąpi. 185 lat temu, 26 marca 1833 roku, we wsi Horodyszcze w rejonie mieńskim obwodu czernihowskiego urodził się wybitny ukraiński uczony w dziedzinie prawa karnego, prawnik, autor licznych prac z zakresu prawa karnego, historii prawa i ustroju sądowego na Ukrainie — Ołeksandr Fedorowycz Kistiakiwski. W tym samym roku mija 150 lat od dnia urodzin jego syna — Bohdana Ołeksandrowycza Kistiakiwskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
razy dziennie z niezmiennym: „Jak ty, braciszku?”. Śmierć Maksyma ominęła, a tego dźwięku upadających martwych ciał nigdy nie zapomni. Czołgał się na kolanach przez donieckie stepy i one do dziś go pieką. Kamuflażowy ubiór zlewał się z wypalonym stepem, a wrogi snajper go nie wyłowił i nawet termowizor nie rozpoznał, chociaż kule przelatywały gdzieś niedaleko. A kiedy zerwał się na równe nogi, mogli go znieść jak ruchomy punkt. On jest częścią tego wielkiego ukraińskiego „Legionu Wolności”. Siła wieczna i ofiarna. Ta siła kipiała w kozakach, żołnierzach UPA, a potem opromieniła Majdan. Ilu z nich poległo pod Iłowajskiem? Ale ilu z nich oto wróciło żywymi. Maksym raz po raz wyszeptywał: „Wybacz, Ihorze, wybacz, Żeniu, wybaczcie wszyscy, których ciała są jeszcze tam, w donieckich stepach i przy drogach...”. „Orły te ciała szarpią, białe rosy je całują...”. Ze swoimi chłopakami z Majdanu spotkali się w kawiarni w podziemnym przejściu na Majdanie. Wszyscy oni ocaleli, wszyscy są z różnych stron: Anatolij Czumak z czerkaskiego, z Kaniowa, na Majdanie dnie i noce spędzał. Jego sotnia 19 i 20 lutego szła do ataku. Bóg zachował mu życie. Po lutowych wydarzeniach jeszcze miesiąc był komendantem jednego z pięter kijowskiego ratusza. Jechał wyzwalać pobratymców z iłowajskiego kotła, autobus trafił pod ostrzał moździerzowy. Ocalał. Wiktor Ławrynenko z czernihowskiego. Seweryn z tarnopolskiego. Stojąc, wypili po kieliszku wina. W milczeniu, bez słów, bo słowa były zbędne. I pożegnali się prawie bez słów. Z Olesią umówili się na spotkanie wieczorem na Włodzimierskiej Górce. To była ich prawdziwa randka, chociaż na Majdanie widywali się codziennie, ale wtedy nie było czasu na randki. Maksym zobaczył ją jeszcze z daleka — szła ścieżką z boku monasteru św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach. O zmierzchu świeciła jej błękitna sukienka, a jasne włosy mieniły się miedzią. Zerwał się do biegu, biegła i Olesia. Ich dłonie splotły się, a ciała stały się jednym ciałem. Stali tak długo, aż zapadł zmrok i krzak bzu, przy którym stali, pociemniał, a w trawie koniki polne wciąż wróżyły ciepło. Minęła godzina, druga, a oni szukali i wrastali w siebie nawzajem dłońmi, wargami. — Jeśli wrócę, wyjdziesz za mnie za mąż? — Wyjdę! A czyż ty możesz nie wrócić? Przecież jesteś Nieśmiertelny. Kiedy?! Kiedy... „jechał kozak na wojenkę”?.. — Dziewczyna wypowiedziała to przez łzy. Maksym przechwycił ustami jej szloch, jej słowa, przesiąknięte gorzkim piołunem i słodyczą miodowych kwiatów. — Dzisiaj.
Tłumaczenie maszynowe
29 marca o 17:00 Narodowe Muzeum Literatury wspólnie z wydawnictwem „Jarosławiw Wał” zapraszają na prezentację powieści sensacyjnej Kateryny Motrycz „Trzystuletnia Golgota. Fawor”. To książka o Ukrainie dzisiejszej, dawnej i bardzo, bardzo odległej. O Ukrainie, która mimo swoich świeżych i zadawnionych ran nie jest w stanie pokonać swojej niemocy, swojej Golgoty. Ukrainie, która znalazła się w epicentrum bitwy dwóch cywilizacji — europejskiej oraz azjatycko-ordyńskiej (moskiewskiej). To bitwa dwóch światów — świata światła i świata ciemności o losy Europy i całej ludzkości. Czy zwycięży w niej światło? Czy wytrwa Ukraina? Odpowiedzi szukajcie w powieści Kateryny Motrycz, gdyż jej akcja trwa od czasów książęcych i sięga aż 2077 roku. Do udziału zaproszeni są: Pawło Mowczan, Lubow Hołota, Emma Babczuk, Serhij Cuszko, Hanna Czmil, Mykoła Bernyk, Pawło Szczyrycia. Partnerzy medialni wydania: Ukraińskie Radio oraz gazeta „Literaturna Ukrajina”. Prowadzący: Mychajło Słaboszpycki. Adres: ul. Chmielnickiego 11 (metro „Teatralna”). Wstęp: wolny i mile widziany! Majdan wstrząsnął się i po raz kolejny poczuł szalony ból. Klio zastygła niedaleko tych niezgłębionych i nieogarnionych w swoich uczuciach oraz odczuciach Ukraińców. Klęczeli, płakali i wykrzykiwali: „Bohaterom chwała!”, „Bohaterowie nie umierają!”, „Bohaterowie nie umierają!”. Trumny płynęły ponad pochylonymi w żałobie głowami i znów raniło to dawne Kozie Błoto „Płynie kaczka po Tysinie”. Bo to miejsce, wiedziała Klio, to żywa arteria, którą płynie krew całej historii tego narodu, którą znała co do dnia i godziny. Oto już tysiące lat bada ten zdumiewający naród, a pojąć głębię i wir jego myśli, uczuć, żywioł jego czynów wciąż nie może. Nie mogła, kiedy chodziła obok mściwej księżnej Olgi i słuchała, jak ta przygotowuje nie jedną, a trzy kary dla Drewlan za swojego nienasyconego męża Igora i jeszcze nienasyceńszą jego liczną drużynę, która zmusiła go do wyciśnięcia z Drewlan ostatków. Nie mogła pojąć tego narodu, który odprawiał tryznę za okrutnymi książętami, a oto tutaj, właśnie tak, klęczał i opłakiwał ich, opłakiwał śmierd, oracz, bednarz, kowal, garbarz, kołodziej, rymarz, pszczelarz, garncarz. I płaczki zawodziły głosem tych urwisk i falami Poczajny, mewimi krzykami, ptasimi kluczami. A ona to chłonęła, chłonęła i nie mogła odgadnąć tajemnicy tych ludzi, tak wielkich w swoich uczuciach, w swoich poszukiwaniach wolności, za którą łatwo oddają życie i jeszcze łatwiej ją tracą w kłótniach, bratobójstwie. Nie mogła nijak pojąć tego narodu, kiedy niemądrzy ulubieńcy ludu, podpalacze, podpalali Ukrainę z czterech stron... Jeszcze bardziej dziwiła się u świtu nowego stulecia, kiedy nowi bojownicy, którzy tak kochali wolność i Ukrainę, wiosłowali w jednej łodzi, ale wiosłowali w różne strony. O, jakże się cieszyła w grudniu 1991 roku, kiedy Boże siły wtrąciły się i włożyły w nieoświecone głowy myśl o niepodległym państwie. A tych, którzy go nie chcieli, były tysiące, lecz Niebo rozjaśniło ich blaskiem i łaską. I oto ją ukradziono w biały dzień niezdarnym, niemrawym i zdradzieckim „książętom-hetmanom”. Z suwerennego państwa została tylko nazwa, bo obróciło się ono nagle w feudalne. I oto ten naród znów wywalcza je, ale niewspółmiernie wielką i tragiczną ceną. Ceną życia swoich najlepszych synów. Oto tutaj znów opłakuje ich, na tym samym Majdanie, gdzie pisze się nowa kronika, przez nią samą, nieśmiertelną Klio. I ten naród, który klęczy, płacze i modli się, jest bardzo podobny do dawnego kijowskiego ludu. Chyba tylko strojem się różni. Strój tamtego przypominał poszarzały na wiosnę śnieg — z lnu i konopi, a ten kwitł różnymi kolorami. Ona wszystko pamięta, nawet rzucone frazy, czy to przez śmierda, czy księcia, czy hetmana, czy prostego kozaka, czy strzelca siczowego, czy banderowca. Każda jest w jej pamięci. Jest nierozłączna z tym narodem, który ponad wszystko pragnie innego Losu. A ona to pojawi się, zwabi go, to rzuci na rozdrożu i znów ucieka, oparzywszy go swoim skrzydłem jak włócznią. Sama na niebie na tęczy kołysze się jak nierozumne dziecko, a on na ziemi, zakrwawiony tą jej włócznią. Maksym niósł trumnę, w której leżał jego towarzysz broni Ihor. Ich tam, w Czumakach, dzieliło jakichś pięćdziesiąt metrów, kiedy strzelił do nich jego brat… a potem kosili ich jak młodą otawę. Widział tylko, jak upadł Ihor i Tolik Kolada, innych już nie widział, tylko słyszał, jak głucho padały ich ciała. Kula przeszyła mu ramię i wbiła się w głowę wyższego o głowę od niego swobodowca Jewhena. Słyszał, jak ktoś nad uchem krzyknął „padaj!”, ale on i tak upadł, bo potknął się o czyjeś ciało. — Wybacz, Ihorze, wybacz, Toliku, wybacz, Żeniu — powiedział cicho. Znalazł ich pośród tej nekropolii. Razem ze stryjem Stepanem, Dmytrem i Mychajłem wywozili martwych chłopców i ostrożnie kładli na ciężarówki. Iłowajsk — ognisty miecz, który wbił się w każdą komórkę ciała i wypala tam wyrwy. Oto wpił się w płuca, krtań, przebił serce. I te wyrwy nigdy się nie zagoją, ile by nie żył, całe życie będzie je pamiętał i miał nadzieję, że znów się spotkają, ci, którzy padli na Majdanie i w Czumakach, że się spotkają. Tam — oni są młodzi, a on, jeśli dopisze szczęście, przyjdzie do nich stary i przyniesie swój ból i żałobę, i będą tam wypisane ich imiona, ich krótkie, jak błysk wczesnych promieni słońca, życia. Płynęli w tych trumnach przy dźwiękach pieśni, którą też napisał nieukojony ukraiński ból. Maksym z jakiegoś powodu przypomniał sobie tę noc, kiedy jego los przywiódł go z donieckich stepów pod dom, w którym świecił kaganiec, a głos starej kobiety zdawał się dożynać resztki jego sił. Czuł ciężar trumny na swoim ramieniu, które zabliźniło się, śmierć tylko drasnęła go i wybrała nie jego. I z jakiegoś powodu znów i znów słyszał głos starej kobiety, podobny do mewiego krzyku, a on przycisnął się policzkiem do szyby i słuchał tego śpiewu: Oj, woły moje siwe, czemu wody nie pijecie? Tylko mnie młodemu żalu przysparzacie. Oj, woły moje płowe, idźcie w wozie cicho, Bo już mnie młodego napada licho. Siostra i matka Ihora traciły przytomność. Podawano im leki, a Maksym znów słyszał starcze zawodzenie. Myślał z rozpaczą, że te dawne pieśni mają stulecia, a one w te dni stają się współczesne, jakby przebierały się z płóciennych strojów w dzisiejsze. — Kiedy, bracie, z wojska będziesz? — Weź, siostro, piasku garść, Posiej go na kamieniu, Jak piaseczek ten wzejdzie, Wtedy brat twój z wojska przyjdzie. „Wybacz, siostro” — mówił Maksym ledwo słyszalnie do siostry Ihora. Byli z bratem nierozłączni. Ona młodsza od niego o trzy lata, dzwoniła kilka
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl NEWOŁOW, pisarz, profesor, krytyk teatralny, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, przewodniczący zarządu Kijowskiej miejskiej organizacji Towarzystwa „Znannia” Ukrainy. Najbardziej znaczącym wydarzeniem minionej zimy, moim zdaniem, stało się wydarzenie, które miało miejsce 17 lutego na Zakarpaciu. Chust — wspaniałe, gościnne miasto nad Cisą — stało się tego wieczoru znów miastem teatralnym. Od czasu założenia pierwszego w Chuście teatru „Nowa scena” w 1934 roku (który przetrwał do 1939 roku) minęły 84 lata. Właśnie tyle Chust czekał na powrót teatru zawodowego. I oto ten dzień nadszedł! Wydarzenie się odbyło! Teatr się od(na)rodził… Póki co „de iure”, bo do „de facto” miasto, jak i niemowlę-teatr, będzie musiało jeszcze sporo popracować i to nie tylko w planie materialno-technicznym, wszak trupa rozpoczęła pracę w starym i dość zaniedbanym pomieszczeniu (dawnym domu kultury), a „rodziła” swojego „pierworodnego”, delikatnie mówiąc, w „niekomfortowych” warunkach. Byłem tam i choć ta sala prób, którą pokazywał mi najbardziej doświadczony historyk zakarpackiego teatru, kandydat nauk o sztuce Wasyl Andrijćo (jest on moim byłym kolegą z roku z Instytutu im. I.K. Karpenki-Karego, na którym studiowaliśmy wspólnie ze sławnym Bohdanem Stupką), „oddycha afiszami i fotografiami”, to do „sali prób” teatru zawodowego jej daleko… Władze wkrótce obiecały przeprowadzić kapitalny remont, ale nikt go dotąd nie rozpoczął… Lecz to Święto mimo wszystko rozpoczęło nową historię Teatru! I chociaż obecnie ma on „według paszportu” nazwę Zakarpacki obwodowy teatr dramatu i komedii, tak go „pobłogosławił” na otwarciu przewodniczący Zakarpackiej Obwodowej Administracji Państwowej Hennadij Moskal, to według „grupy krwi” jest on, oczywiście, Chustski… To naturalne, że teatr przede wszystkim zwrócił się ku twórczości Iwana Petrowycza Kotlarewskiego — założyciela zawodowego teatru ukraińskiego, protoplasty ukraińskiej literatury, dramaturgii; o autorze warto mówić słowami Szewczenki, adresowanymi do Kotlarewskiego, którego uważa się za twórcę ukraińskiego języka literackiego: „Będziesz, ojcze, panował, póki żyją ludzie; póki słońce z nieba świeci, ciebie nie zapomną!”. To zwrócenie się miało na celu misję oświatową i estetyczną. Teatr pragnął poprzez grę, muzykę, sceniczną metaforę teatralną przybliżyć młodzieży najlepsze wzorce dziedzictwa narodowego. Zatem „Natalka Połtawka”… Ona dla chustian-starzyzny od dawna jest swoja. Rodzima. Jeszcze 19—21 września 1936 roku „Nowa scena” braci Jurija i Jewhena Szerehijów, przyszły narodowy teatr Ukrainy Karpackiej, zagrała w Chuście trzy premierowe spektakle „Natalki…”. I utrzymywała się ona w repertuarze ponad dwa lata. Wasyl Mychajłowycz Andrijćo później opowiedział mi jeszcze o jednej premierze „Natalki Połtawki” w Chuście po II wojnie światowej. W 1945 roku część aktorów „Nowej sceny” opuściła Zakarpacie, część — pozostała w Chuście, co dało wtedy możliwość Jewhenowi Szerehijowi zorganizować kółko dramatyczne i, wyczyściwszy salę dawnego domu „Levente”, gdzie stały konie (obecnie znajduje się tam rejonowy dom kultury, gdzie znalazł schronienie od(na)rodzony dzisiaj teatr), zagrać „Natalkę Połtawkę”, a J. Szerehij był jej i reżyserem, i dyrygentem… Na tle burzliwej popularności „Natalki Połtawki” w Chuście czasem zdarzały się i kurioza, które wywoływała wrogość językowa między „ukrainofilami” (Towarzystwo „Proświta”) a „rusofilami” (Towarzystwo im. O. Duchnowycza). Członkowie kółka dramatycznego jednej z czytelni Towarzystwa im. O. Duchnowycza w spektaklu doszli do tego, że Natalka stała się Nataszą i była ubrana w gorset, a na głowie miała kokosznik. W tekst również wprowadzono zmiany: Natalka mówiła nie „panie Woźny”, a „gospodin Woźny”, i nie „mamo”, a „mamieńka”… Dziwowisko, niech Bóg broni! Utwór Kotlarewskiego nie może być nieciekawy dla współczesnego widza, jest on — klasyką na wszystkie czasy… I klasyczny wątek Iwana Kotlarewskiego, i nieśmiertelna muzyka Mykoły Łysenki, ściśle splecione z ludową twórczością pieśniarską, i mistrzowska gra młodych aktorów, i niektóre uwspółcześnione kwestie, i zabezpieczenie organizacyjne — wszystko zadziałało na piątkę. Humor, liryczne i żartobliwe ukraińskie pieśni, życiowa mądrość i dramaty rodzinne rozlewały się ze sceny i otrzymywały żywy odzew widzów. Reżyser-inscenizator — zasłużony działacz sztuki Ukrainy Serhij Archypczuk — zrobił ze spektaklu muzycznie nasycony wariant, niemal musical, umiejętnie i pomysłowo go uwspółcześnił i przybliżył do zakarpackich realiów. Ten spektakl, moim zdaniem, pomyślany jest jako poruszająca opowieść sceniczna o wzajemnej miłości, o wiernej przyjaźni, a zaostrzone problemy zabarwiają tę romantyczną opowieść w tony społecznie wyważonej interpretacji dramatu I. P. Kotlarewskiego. W spektaklu jest wiele pieśni, wplecionych w kanwę fabuły, niektóre z nich są klasyczne. Pieśń wstępną „Wieją wiatry” wykonali wszyscy uczestnicy spektaklu, a widzowie entuzjastycznie je przyjęli. Sprawnie brzmiała orkiestra. Ihor Biłecki — wspaniały scenograf. Cała historia miłości wiejskiej dziewczyny Natalki i parobka Petra rozwiązana jest ciekawie i profesjonalnie. Natalka (Myrosława Rybczuk) była po prostu Bohaterką! Na scenie rozbrzmiewały i słowa dialektyczne (najwięcej z ust Wybornego, którego zagrał Ołeksandr Anyszynęć), i frazy o Zakarpaciu od Woźnego (Anatolij Barna). Zatem można uznać, że debiut trupy był udany, a „Natalkę Połtawkę” widzowie nie tylko pokochali od pierwszego wejrzenia, ale ochrzcili ją „Natalką Chustianką”, wszak tak nazwa brzmi bardziej po zakarpacku, bardziej swojsko. Mimo pewnych zarzutów dotyczących opracowania poszczególnych scen zbiorowych, do wpadek oświetleniowych, które były, oraz niektórych „przesunięć” temporytmicznych, które odbiły się na dynamice spektaklu, „Natalka Połtawka” pozostawiła świąteczne wrażenie i przekonuje o perspektywiczności twórczych poszukiwań tej młodej trupy. Mam więc nadzieję, że i dalsze kroki trupy w opanowywaniu wyżyn aktorstwa będą udane, a ich repertuar wzbogaci się i urozmaici, spektakle zaś — będą miały taki sam premierowo-podniosły sukces i, co najważniejsze, że wkrótce uczestnicy teatru otrzymają normalnie urządzone pomieszczenie. Dyrektorowi-kierownikowi artystycznemu teatru Wasylowi Snitarowi życzę tak trzymać teatralny ster. Jesteście na właściwej drodze, przyjacielu! A drogę, jak wiadomo, pokonuje ten, kto idzie!
stali się ludźmi zbliżonymi do czystości i miłości. Ołena Chochłatkina, artystka ludowa Ukrainy, odtwórczyni roli Pameli: — Chcieliśmy, aby spektakl nie był nudny i spodobał się widzowi. Myślę, że nam się to udało. Sukces to wspólna zasługa wielkiego zespołu: od reżysera-inscenizatora po pracowników działu rekwizytów. Jestem pewna, że dzisiaj nasza planeta potrzebuje przede wszystkim nie ludzi sukcesu i sławnych, lecz rozjemców, którzy potrafią nauczyć kochać i w których otoczeniu przyjemnie się żyje. Właśnie o tym jest nasza inscenizacja. Ołeksij Zubkow, odtwórca roli Brada Wienera, reżyser: — John Patrick nazwał swoją sztukę triumfem w trzech aktach. Moim zdaniem to triumf dobroci i miłości. Pamela nie zmusza nikogo do niczego, ona sama czyni dobro. Szczerością, miłością i autentycznością bohaterka zmienia ludzi wokół siebie.
Tłumaczenie maszynowe
W przeddzień Międzynarodowego Dnia Teatru na scenie Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki odbyła się premiera spektaklu „Droga Pamela” w reżyserii artysty ludowego Ukrainy Dmytra Cyrypiuka, który stworzył ukraińską wersję tego utworu. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie dostarczone przez służbę prasową teatru. Autorem spektaklu jest znany amerykański dramaturg i scenarzysta John Patrick (1905—1995). Wejście tego pisarza w świat show-biznesu było błyskawiczne. Już w wieku 30 lat miał w swoim dorobku twórczym liczne scenariusze radiowe i do różnorodnych programów, a pierwsza sztuka, która odniosła sukces na Broadwayu, dała Patrickowi możliwość pracy w Hollywood. W latach 50. ubiegłego wieku John Patrick został laureatem Nagrody Pulitzera oraz nagrody Tony jako najlepszy dramaturg, równolegle pracując nad inscenizacjami i pisząc autobiograficzną powieść. Wśród najpopularniejszych sztuk artysty są „Dziwna pani Savage” oraz „Droga Pamela”. Spektakl według pierwszego z tych utworów od wielu lat z powodzeniem wystawiany jest w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatu Rosyjskiego im. Łesi Ukrainki. A spektakl „Droga Pamela” w reżyserii Kijowskiego Akademickiego Młodego Teatru, w którym główną rolę grała niezrównana Tetiana Stebłowska, stał się swego czasu znaczącym wydarzeniem w życiu kulturalno-artystycznym stolicy. Już prawie dziesięć lat ten spektakl znajduje się również w repertuarze Kijowskiego Teatru Dramatycznego „Brawo”. Sztuka pozbawiona jest deklaratywności, autor proponuje otwarcie teatralny, momentami paradoksalny sposób przedstawienia wydarzeń, nadzwyczajność sytuacji i ekscentryczność charakterów. Szczególnie dotyczy to głównej bohaterki Pameli — samotnej kobiety w nieokreślonym wieku, która mieszka z kotem w piwnicy. Jej stałą, niemal „komfortową” egzystencję narusza towarzystwo oszustów, którzy zarabiają na życie różnymi awanturami. Zobaczywszy dziwaczną damę z naiwnymi, przestarzałymi na dzisiejsze czasy nawykami, towarzystwo aktywizuje się, opracowując najróżniejsze plany oszustwa wobec Pameli. Szaleństwo hazardu nowych „przyjaciół” Pameli oraz bezpośredniość postrzegania świata przez gospodynię niemal osiągają apogeum… W nowym spektaklu zaangażowany jest błyskotliwy zespół aktorski — artyści ludowi Ukrainy Ołena Chochłatkina, Ołeh Stalczuk, Wałerij Dudnyk, Ołeksej Petuchow, Nazar Zadniprowskyj, zasłużona artystka Ukrainy Tetiana Szlachowa, a także Serhij Kałantaj i Ołeksej Zubkow. W przeddzień premiery odbyło się spotkanie przedstawicieli zespołu teatru oraz dziennikarzy, podczas którego rozmawiano o osiągnięciach twórczych Teatru Franki oraz nowym spektaklu. Proponujemy fragmenty wystąpień jego uczestników. Natalija Ponomarenko, kierownik części literacko-dramatycznej teatru: — Dzisiaj mamy dwa wydarzenia. Po pierwsze — prezentujemy spektakl „Droga Pamela”, po drugie — podpisano dekret o mianowaniu Mychajła Zacharewycza dyrektorem generalnym i dyrektorem artystycznym naszego teatru. Razem z Serhijem Danczenką w latach 90. otworzyli dla teatru okno na Europę. Chcemy, aby zapoczątkowane wtedy sławne tradycje trwały jeszcze wiele lat, a czekały nas nowe ciekawe premiery. Wykonawczynią głównej roli w spektaklu „Droga Pamela” jest Ołena Chochłatkina. Służy w naszym teatrze od kilku lat. Wcześniej pracowała w Doniecku, gdzie zagrała wiele głównych ról, została artystką ludową Ukrainy. Mychajło Zacharewycz, dyrektor generalny i dyrektor artystyczny teatru: — Niedawno odbyła się u nas premiera spektaklu „Ziemia”, który wyreżyserował Dawyd Petrosjan. To młody, perspektywiczny reżyser, który już dzisiaj pracuje nad nową inscenizacją. Reżyser Jurij Odynokyj przygotowuje spektakl „Idiota” według F. Dosto-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
najbardziej prestiżowych konkursów świata, w którym zmagania odbywają się w czterech kategoriach wiekowych; jedyny na Ukrainie członek Światowej Federacji Międzynarodowych Konkursów Muzycznych (WFIMC), która pod względem swojego statusu porównywana jest do takich organizacji jak Komitet Olimpijski, FIFA, UNESCO, WHO; Międzynarodowa „Letnia Akademia Muzyczna” — kursy mistrzowskie czołowych muzyków-pedagogów świata oraz uznanych ukraińskich profesorów; Międzynarodowy festiwal „Kijowskie letnie wieczory muzyczne”, który kontynuuje zachodnioeuropejską tradycję organizowania koncertów w formacie open air i odbywa się w każdą sobotę i niedzielę przez dwa letnie miesiące w Centralnym Parku Kultury i Wypoczynku stolicy; Międzynarodowy festiwal „Wirtuozi planety” z udziałem gwiazd sztuki wykonawczej — laureatów pierwszych nagród międzynarodowych konkursów będących członkami Światowej Federacji Międzynarodowych Konkursów Muzycznych (WFIMC); Międzynarodowa konferencja naukowo-praktyczna „Młodzi muzykologowie”, która gromadzi wokół siebie badaczy z dziedzin historii i teorii muzyki, pedagogiki muzycznej oraz kulturoznawstwa. To właśnie KİM co roku staje się platformą do przeprowadzania różnorodnych międzynarodowych sympozjów, na które przyjeżdżają specjaliści z całego świata, przywożą tutaj nową wiedzę, a zabierają ze sobą miłość do Ukrainy. Jednak rok 2018 ma stać się jeszcze bardziej nasycony — instytut przygotowuje się do wydarzeń jubileuszowych. Obchody 150-lecia od dnia założenia KİM im. R. M. Gliera rozpoczęły się jeszcze 18 stycznia 2018 roku w Narodowej Filharmonii Ukrainy, gdzie zebrali się najsławniejsi absolwenci placówki edukacyjnej. Wśród tych, którzy zostali zaangażowani w program koncertowy wydarzenia, znaleźli się artyści ludowi Ukrainy Allin Własenko, Roman Hrynkiw, Wiktorija Łukjanec, zasłużony artysta Ukrainy Ruben Tołmaczow, zasłużony pracownik kultury Anżeła Masłennikowa. W koncercie zostały zaprezentowane wszystkie akademickie zespoły twórcze instytutu — Orkiestra Symfoniczna (kierownik artystyczny — Witalij Protasow),
Tłumaczenie maszynowe
W 150. rocznicę Kijowskiego Instytutu Muzyki im. R. M. Glière odbyła się konferencja prasowa rektora uczelni Ołeksandra Złotnika.
Olha Żmudowska Zdjęcia autorki
Oaza dla talentów Jeszcze przed rozpoczęciem konferencji prasowej dziennikarze otrzymali wspaniały prezent: chór dziewczęcy pod kierunkiem Halyny Horbatenko wykonał trzy różnorodne utwory, zachwycając słuchaczy talentem i niezwykle wysokim poziomem śpiewu. Chór, który ma na swoim koncie około dziesięciu najwyższych nagród najbardziej znanych światowych festiwali, jest świadectwem niezwykle wysokiego pedagogicznego i muzycznego talentu samej pani Halyny. Kijowski Instytut Muzyki im. R. M. Glière to pierwsza na Ukrainie placówka edukacyjna nastawiona na profesjonalne przygotowanie muzyków-wykonawców. Rektor KIM im. R. M. Glière, kompozytor, Narodowy Artysta Ukrainy, profesor Ołeksandr Złotnik, pełni funkcję rektora od 2009 roku. Jest inicjatorem, współorganizatorem i przewodniczącym jury międzynarodowych i krajowych konkursów oraz festiwali, wśród których znajduje się Międzynarodowy Konkurs Młodych Pianistów im. Wołodymyra Horowica. W dorobku twórczym O. Złotnika znajduje się ponad 3000 pieśni, 7 musicali, opera-duma „Ślepy”, balet „Sulamif”, utwory symfoniczne i chóralne, muzyka do filmów (ponad 50). Za swoją owocną działalność twórczą, oświatową i społeczną został odznaczony państwowymi orderami: Jarosława Mądrego (IV st.), Świętego Światosława (II st.), „Za zasługi” (III, II st.). Tak więc, jako gospodarz, podczas konferencji prasowej był głównym prelegentem i poinformował o realności spełnienia marzenia glierowców – przekształcenia instytutu w akademię, co dałoby więcej możliwości poszukiwania i szlifowania talentów młodych muzycznych geniuszy Ukrainy. Bo doświadczenie tej uczelni na tej drodze jest ogromne i owocne.
Dumą instytutu są absolwenci z 1956 roku. Placówka otrzymała imię wybitnego kompozytora i dyrygenta, pedagoga oraz działacza muzycznego i społecznego, dyrektora Konserwatorium Kijowskiego (1914–1920) Rejngolda Morycewycza Glièra. Ale przecież ten wybitny muzyk rozpoczynał edukację muzyczną w ówczesnym szkole muzycznej, z której wyrósł Kijowski Instytut Muzyki! Wśród absolwentów są klasycy ukraińskiej szkoły kompozytorskiej: Lewko Rewucki, Pyłyp Kozycki, Heorhij i Platon Majborodowie; światowej sławy pianista Wołodymyr Horowyć; wybitny pianista, kompozytor i twórca szkoły pedagogicznej Leonid Nikołajew; wybitny pianista Kostiantyn Myjhajłow; pianista, badacz i historyk pianizmu Hryhorij Kohan; skrzypek Josyp Kotek; wybitny ukraiński wykonawca i pedagog, bajanista Mykoła Rizol; znany kompozytor teatralny Illja Sac; dyrygent chóralny, Bohater Ukrainy Pawło Muraws'kyj; światowej sławy uczony muzykolog i pedagog Bolesław Jaworski; wybitne śpiewaczki Maria Łytwynenko-Wolgemut,
Notatka historyczna. Od początku swojej działalności (1868) placówka funkcjonowała jako szkoła muzyczna, jednak już 15 lat później (1883) jako szkoła muzyczna wyższego stopnia; kolejne 30 lat później (w 1913) przekształcono ją w konserwatorium (obecnie Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego), w którego skład wchodziła jako oddział młodszy i średni. W roku swojej 60. rocznicy (1928) szkoła wyodrębniła się ze struktury konserwatorium jako samodzielna średnia szkoła zawodowa, a do 130. rocznicy (1998) uzyskała status Kijowskiej Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej im. R. M. Glièra. Kolejne 10 lat później (w 2008) placówka zaczęła funkcjonować jako Kijowski Instytut Muzyki im. R. M. Glièra. W styczniu 2018 roku, z okazji 150. rocznicy, podjęto decyzję o przemianowaniu Kijowskiego Instytutu Muzyki im. R. M. Glièra na Kijowską Miejską Akademię Muzyki im. R. M. Glièra.
Dmytro Hnatiuk, Diana Petrynenko. Szeroko znanymi w Ukrainie i na świecie wychowankami KIM im. R. M. Głiera ostatnich dziesięcioleci są śpiewacy Walerij Bujmister, Wiktoria Łukianiec, Ludmiła Monastyrska, dyrygent Mykoła Diadiura. Również od 1980 r. w murach KIM im. R. M. Głiera wychowano plejadę wykonawców ukraińskiej współczesnej piosenki: Iryna Bilyk, Katarzyna Bużyńska, Ruslana Kwinta, Tina Karol, Złata Ognewycz, Jewhenija Własowa, Illaria i innych. Razem z Ołeksandrem Złotnykiem na konferencję prasową przybyli generalny dyrektor Narodowej Filharmonii Ukrainy Dmytro Ostapenko, dyrektor departamentu kultury KMDA Diana Popowa, reżyser, profesor KIM Wołodymyr Nazarow, generalny dyrektor firmy „Kijówkoncert” Ołeksandr Swystunow, prezes Międzynarodowego dobroczynnego funduszu konkursu im. Wołodymyra Horowica Iryna Połstiankina. Wszyscy oni są zjednoczeni jednym wzniosłym celem — poszukiwaniem i rozwojem muzycznych talentów Ukrainy, upowszechnianiem edukacji muzycznej i wiedzy.
Świętować wraz z Ukrainą KIM zasłużenie szczyci się tym, że oprócz kształcenia studentów, działa na rzecz podnoszenia poziomu kultury i edukacji w kraju. Są to projekty naukowo-artystyczne: Festiwal Sztuk „Szewczenkowski marzec” — cykliczne przedsięwzięcie, w ramach którego organizuje się ponad 40 koncertów, odczytów i prezentacji; Międzynarodowy konkurs młodych pianistów im. Wołodymyra Horowica — jeden z
Tłumaczenie maszynowe
Chór dziewczęcy Halyny Horbatenko. Orkiestra instrumentów ludowych (kierownik artystyczny — Ihor Sawkow), Chór żeński (kierownik artystyczny — artystka ludowa Ukrainy Halyna Horbatenko), Chór kameralny (kierownik artystyczny — Zoja Tomson), Orkiestra kameralna (kierownik artystyczny — Ołeksandr Hosaczynski), Zespół instrumentów strunowych im. Leonida Szuchmana (kierownik artystyczny — Mychajło Wołkow) oraz Orkiestra dęta (kierownik artystyczny — Wołodymyr Sydorczenko). Kolejna data — 28 marca 2018 roku, XXIII Festiwal Sztuki „Szewczenkowski marzec” — to twórcze sprawozdanie solistów i zespołów Kijowskiego Instytutu Muzycznego im. R. M. Gliera. Ołeksandr Złotnyk zaprosił wszystkich zakochanych w muzyce do zebrania się tego dnia o godz. 19.00 w Sali Kolumnowej Narodowej Filharmonii Ukrainy im. M. Łysenki. Wystąpili tu wszyscy sławni artyści KIM — od orkiestr i chórów po wybitnych solistów. A 28 marca odbyła się historyczna premiera — koncert na fortepian z orkiestrą Henryka Babińskiego. Historia tego utworu jest bezpośrednio związana z historią Kijowskiej Szkoły Muzycznej. Odnaleziony wśród materiałów archiwalnych przez wybitnego badacza ukraińskiej kultury muzycznej, profesora Jurija Zilbermana, zabrzmiał on po raz pierwszy z okazji otwarcia Kijowskiego Konserwatorium w 1913 roku. W twórczym sprawozdaniu koncert ten jest swoistą historyczną premierą. 18–25 kwietnia. XII Międzynarodowy Konkurs Młodych Pianistów pamięci Wołodymyra Horowitza. Grupa „Horowitz-Debiut” i grupa młodsza (Kijowski Dom Uczonych NAN Ukrainy (18–23 kwietnia — I-II tury), Narodowa Filharmonia Ukrainy (24–25 kwietnia — III tura, koncert zwycięzców). 84 uczestników z pięciu krajów — Australii, Chin, Ukrainy, Republiki Mołdawii, Republiki Białorusi — będzie walczyć o tytuł laureatów najbardziej prestiżowego konkursu pianistycznego Ukrainy. Zgodnie z regulaminem konkursu do udziału w grupie „Horowitz-Debiut” dopuszcza się uczestników w wieku do 14 lat; w grupie młodszej — w wieku od 9 do 15 lat. Kolejne uroczystości — 23 kwietnia, Narodowy Pałac Sztuki „Ukraina”. Odbędzie się tu „Gwiezdny karnawał” z udziałem absolwentów i studentów KIM im. R. M. Gliera. Ozdobą muzycznego święta będą występy wyjątkowych, specjalnie zaproszonych gości: Ivo Bobula, Pawła Zibrowa, Marii Maksakowej. A 25 maja w Narodowej Operze Ukrainy im. T. H. Szewczenki — koncert jubileuszowy z okazji 150-lecia od dnia założenia. Olena LEONTOWYCZ, pisarka, członkini NSPU. W gościnnym Muzeum Szestydiesiatnykiw odbyło się marcowe wydarzenie: spotkanie poświęcone utworom Tarasa Szewczenki, do których skomponowano muzykę, a które wykonywał Taras Kompanyczenko. Jeśli mieliście kiedyś okazję być na koncercie tego śpiewaka, to wiecie, że nie jest to zwyczajny koncert, nie tylko mistrzowskie wykonanie zaprogramowanych utworów. I tym razem wszyscy czuli twórczy zapał, twórczy poryw artysty, widzieli cud, który wydarzył się na ich oczach... Taras Kompanyczenko zachęcał do wspólnego śpiewu, aby obecni nie byli tylko obserwatorami. I chętnie odpowiadali. Wydawało się, że tylko czekali na to wezwanie... Śpiewali „Dumy moji”. A ja przypomniałam sobie, jak my, uczniowie, zaraz po nauczeniu się, zaśpiewaliśmy tę pieśń w 1952 roku, kiedy nauczyciel literatury ukraińskiej wchodził do klasy. Ale on, świadek represji lat 30. XX wieku, o których my, urodzeni w najstraszniejszym 1937 roku, nie mogliśmy nic wiedzieć (bo starsi milczeli), przerażony zgasił nasz zapał... Taras Kompanyczenko przekazywał słuchaczom bezgraniczną głębię ukraińskiego bogactwa pieśniarskiego, do którego zainspirował wielki Kobziarz, hojnie obdarowywał wiedzą z tej dziedziny. Było to niezwykłe widowisko: i rozmyślania, i objawienia, i przejmujące wykonanie. Śpiewak obdarowywał mnóstwem pieśni, zapoznawał z nieznanymi i zapomnianymi, zmuszał dusze ludzi do pracy, do pełnego zdumienia wpatrywania się w bezgraniczną wyżynę ukraińskiego ducha. Podczas tego widowiska następowało oczyszczenie dusz z nalotu przemijającego bytu i zanurzały się one w sfery wiecznego, wysokiego, czystego. I cud ten tworzył unikalny artysta, niestrudzony poszukiwacz, badacz, któremu udało się przywrócić do życia tyle pereł pieśniarskiej kultury Ukrainy. Właśnie tak było w dniu Szewczenki, dziesiątego marca 2018 roku, kiedy ludzie, wstrzymując oddech, słuchali pieśni ludowych i dum kobziarzy różnych czasów, utworów Mykoły Łysenki i Kyryła Stecenki oraz innych kompozytorów, których skrzydłem dotknął nasz Geniusz. Apoteozą spotkania był śpiew „Testamentu” Szewczenki. Śpiewali tak, że przypomniały się słowa Ołeksandra Szulhyna: „...Ukraińcy potrafią stworzyć improwizowany chór i śpiewają tak, jak chyba żaden inny naród nie potrafi” (Zbirnyk na poshanu Ołeksandra Szulhyna (1889—1960) // Paryż-Monachium, 1969. — S. 249). Takie spotkanie z tym, co testamentowe, jest niezapomniane. I odbyło się ono dzięki niesamowitemu oddaniu Tarasa Kompanyczenki swojemu powołaniu, zamiłowaniu do twórczości Tarasa Szewczenki, do muzycznych skarbów Ukrainy, dzięki hojności talentu i poświęceniu jego działalności oświatowej.
Tłumaczenie maszynowe
Francuska wiosna na Ukrainie będzie naprawdę fantastyczna: Kijów, Charków, Dniepr, Równe, Lwów, Zaporoże, Berdyczów i Iwano-Frankiwsk będą gościć festiwal „Francuska wiosna na Ukrainie”. Wszystko rozpocznie się, jak zawsze, zdumiewającym spektaklem ulicznym na Placu Sofijskim w Kijowie. 31 marca o 20.30 reżyser Wład Troicki zaprezentuje unikatowy francusko-ukraiński performans uliczny – spektakl „Powietrze”, będący swoistą twórczą współpracą kompozytora Piera Tijua oraz zespołów Dakh Dauthers i Nova Opera. Prezydencka Orkiestra Symfoniczna Ukrainy i dyrygent Gast Wałtcig będą towarzyszyć przedstawieniu muzyką.
Wśród długo oczekiwanych gości festiwalu są bracia Dawid i Stefan Foenkinosowie, którzy przyjadą zaprezentować nowy film oraz ukraińskie wydanie książki „Czułość”, przetłumaczonej na dwadzieścia języków. W sferze teatralnej nie zabraknie uwagi dla niezwykłego spektaklu „Koncert dla dwóch klaunów” w wykonaniu kompanii teatralnej Les Rois vagabonds (Wędrowni królowie). Dwaj utalentowani aktorzy wystąpią w wielu wcieleniach – są jednocześnie muzykami, mimami i akrobatami. Program muzyczny zostanie przedstawiony koncertami francusko-ukraińskiego projektu „Domergue-Litvinyuk Project”, koncertami zespołu TRIO REMIEGO PANOSIANA oraz wielkim koncertem muzyki francuskiej z udziałem Narodowej Orkiestry Ukrainy i Narodowej Zasłużonej Akademickiej Kapeli „Dumka”. W programie filmowym, jak zawsze, pojawią się już tradycyjne „Długie noce krótkometrażówek”, a także specjalny program „Romans z kinem” – retrospektywa ekranizacji francuskich bestsellerów. W ramach pokazów na dużym ekranie widzowie zobaczą dramaty historyczne, historie detektywistyczne i melodramaty w najlepszych tradycjach francuskiego kina. Wspólne francusko-ukraińskie projekty znajdą swoje kontynuacje w wystawach sztuki, projektach fotograficznych, muralach i koncertach. Goście „Francuskiej wiosny” będą kontaktować się z ukraińskimi artystami, widzami i słuchaczami na scenach lub w salach galeryjnych. Kwiecień będzie żył w rytmie „Francuskiej wiosny”!
Hanna OBORSKA, specjalnie dla „Słowa Proświty”
Tłumaczenie maszynowe
W stolicy odbyła się ceremonia wręczenia nagród tegorocznym laureatom prestiżowej nagrody „Kijowski Pektoral”.
W konkursie wzięło udział 20 zespołów teatralnych stolicy (z wyjątkiem Teatru Młodego oraz Narodowego Teatru Dramatu Rosyjskiego im. Łesi Ukrainki, których dyrekcje postanowiły zrobić „pektoralną pauzę”), zaprezentowano 47 spektakli (na dużej scenie — 13, kameralnych — 22, muzycznych — 7 i dziecięcych — 5). Już drugi rok z rzędu najlepszych spośród najlepszych wybiera przeformatowana grupa ekspertów (tym razem było to 29 osób), do której weszli przedstawiciele teatrów (kierownicy części literackich, reżyserzy, aktorzy, dyrygenci, kierownicy artystyczni i zastępcy kierowników zespołów), teatrolodzy oraz dziennikarze. Dyrekcje zespołów teatralnych same zgłaszały inscenizacje, które uważają za godne otrzymania nagrody (ale nie więcej niż cztery, spośród nowości repertuarowych).
Zwycięzcami «Kijowskiej Pektoraliі» zostali: w kategorii „Za najlepsze przedstawienie dramatyczne” E. Ażar „Życie przed sobą” — reżyser Dmytro Bohomazow (Kijowski Akademicki Teatr Dramatu i Komedii na Lewym Brzegu Dniepru). W kategorii „Za najlepsze przedstawienie muzyczne” G. Puccini „Cyganeria” — reżyser Witalij Pal’czykow (Kijowski Miejski Akademicki Teatr Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży). W kategorii „Za najlepsze przedstawienie kameralne (przedstawienie małej sceny)” W. Szekspir „Wieczór Trzech Króli, czyli Jak wam się podoba” — reżyser Dmytro Bohomazow (Kijowski Akademicki Teatr Dramatu i Komedii na Lewym Brzegu Dniepru). W kategorii „Za najlepszą pracę reżyserską” Dmytro Bohomazow — spektakl „Życie przed sobą” (Kijowski Akademicki Teatr Dramatu i Komedii na Lewym Brzegu Dniepru). W kategorii „Za najlepsze wykonanie roli męskiej” Lew Somow — za rolę Madame Rozy w przedstawieniu „Życie przed sobą” (Kijowski Akademicki Teatr Dramatu i Komedii na Lewym Brzegu Dniepru). W kategorii „Za najlepsze wykonanie roli kobiecej” Anżelika Sawczenko — za rolę Patrycji Holman w przedstawieniu „Trzej towarzysze” (Narodowy Akademicki Teatr Dramatyczny im. Iwana Franki). W kategorii „Za najlepsze wykonanie roli męskiej drugoplanowej” Anton Sołowej — za rolę Jurasika i Alberta w przedstawieniu „Tato, czy mnie kochałeś?”, reżyser Stanisław Żyrkow (Teatr „Złote Wrota”). W kategorii „Za najlepsze wykonanie roli kobiecej drugoplanowej” Ksenija Basza-Dowżenko — za rolę En Diver w przedstawieniu „Wszyscy moi synowie” (Narodowy Akademicki Teatr Dramatyczny im. I. Franki). W kategorii „Za najlepsze rozwiązanie plastyczne przedstawienia” Wiktor Łytwynow — choreograf-realizator przedstawienia „Za dwoma zającami” (Narodowy Akademiczny Teatr Opery i Baletu Ukrainy im. T. H. Szewczenki). W kategorii „Za najlepszą scenografię” Serhij Masłobojszczykow — plastyk przedstawienia „Za dwoma zającami” (Narodowy Akademiczny Teatr Opery i Baletu Ukrainy im. T. H. Szewczenki). W kategorii „Za najlepszą koncepcję muzyczną przedstawienia” Ołeksandr Biehma — w przedstawieniach „Życie przed sobą” i „Wieczór Trzech Króli, czyli Jak wam się podoba” (Kijowski Akademicki Teatr Dramatu i Komedii na Lewym Brzegu Dniepru). W kategorii „Za najlepszy debiut aktorski” Wiktoria Musztej — za rolę Marlo w przedstawieniu „Klub walki”, reżyser Ihor Bilyts (Kijowski Teatr „Aktor”). W kategorii „Za najlepszy debiut reżyserski” Anna Ohij — reżyser przedstawienia „Zimna mięta” (Ukraiński Mały Teatr Dramatyczny). W kategorii „Za najlepsze przedstawienie dla dzieci” Nominację zniesiono.
Własne inf.
Bądźmo razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta" im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Olha ŻMUDOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Nakład ogólny w marcu — 13 200 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. “Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninych, 3.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc na 1 miesiąc 14 hrywien 56 kopiejek na pół roku na pół roku 80 hrywien 90 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK
Dział pracy proświtiańskiej Olha ŻMUDOWSKA
Dział kultury Eduard OWCHARENKO
Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH
Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji odnośnik do „Słowa Proświty” jest obowiązkowy.
Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe