MYKOŁA CZABAN
Tłumaczenie maszynowe
4 kwietnia w programie „Wzgliad s Bankowoj” kanału telewizyjnego „Dom” rzeczniczka prezydenta Ukrainy Julia Mendel wystąpiła z przemyśleniami, które wzburzyły opinię publiczną. „Rosja nie jest monopolistą na język rosyjski. I czas już dawno, byśmy sami zdemonopolizowali język rosyjski. I głośno oświadczyli, że na Ukrainie istnieje ukraiński język rosyjski” – powiedziała Julia Mendel. Oto kilka cytatów z jej wystąpienia, które są najszerzej dyskutowane w sieciach (cytujemy w języku oryginału): – „Ot priniatogo w razgar predwybornoj gonki 2019 goda zakona o jazykie wsia strana tak i nie zagoworila na ukrainskom”. – „Ukrainie nużno podniatsia nad tiemoj jazyka i podumat o tom, kak splotit obszczestwo”. – „Ukraiński powinien być chroniony i dzisiaj jest chroniony. Ale chronieni powinni być także obywatele. I nieważne, jakiego języka używają w życiu codziennym. Przecież największą wartością jest człowiek”. – „Rosja nie jest monopolistą na język rosyjski. I czas już dawno, byśmy sami zdemonopolizowali język rosyjski. I powiedzieli głośno, że na Ukrainie istnieje ukraiński język rosyjski”. Redakcja gazety „Słowo Proświty” drukuje dziś opinie dziennikarzy, działaczy społecznych, polityków, którzy zareagowali na te niejednoznaczne oświadczenia rzeczniczki prezydenta Wołodymyra Zełenskiego, publikując je, w szczególności, w sieci społecznościowej Facebook. „Zieloni” dążą do wyprowadzenia kwestii rozszerzenia przestrzeni używania języka państwowego poza blok spraw bezpieczeństwa narodowego. I jest to bardzo niebezpieczna droga. Ustawa językowa nie została przyjęta po to, żeby wszyscy zaczęli mówić po ukraińsku!.. Sens jest w czym innym – w przestrzeni publicznej państwo, które zwie się Ukraina, ma jeden język państwowy – ukraiński, ma dominować właśnie on, ukraiński, a nie „jakiś inny”. Mendel mówi, że obecnie język ukraiński jest chroniony, ale to kłamstwo. Ustawa nawet jeszcze w pełni nie weszła w życie, ale już jest aktywnie sabotowana przez różnorakich drobnych kolonizatorów, którzy mocno uczepili się swojego dominującego statusu. Ponadto wrogowie Ukrainy spośród tych samych „sług” stale deklarują zamiary jej zniszczenia. Usunięcie sankcji za złośliwe naruszenia to faktycznie zabicie ustawy jako takiej. Dalej zamieni się ona w deklarację dobrych chęci. Ochrona obywateli? Jakich? Tych, którzy odmawiają używania ukraińskiego? Przecież oni u nas są bardzo nawet chronieni. Na Ukrainie można w pełni się realizować, dobrze zarabiać, mieć autorytet, w ogóle nie używając języka ukraińskiego! Uwierzcie – mieszkam właśnie w takim mieście, gdzie to przychodzi z łatwością... Najbardziej niechronioną kategorią ludności na Ukrainie wciąż pozostają ukraińskojęzyczni Ukraińcy... Bycie ukraińskojęzycznym Ukraińcem na wielkich obszarach naszego państwa jest banalnie nieopłacalne: być „russkim”, „ch*chłem”, „miestnym”, „ukrAincem”, a co najważniejsze „russkojazycznym” – jakoś bardziej perspektywicznie. Jeśli w ogóle zacząłem o jakimś tam programie na kanale „Dom”, to warto powiedzieć też o tym, że ten kanał sam w sobie jest absurdalny. Władza ukraińska wykorzystuje go, by się usprawiedliwiać i opowiadać o swoim przywiązaniu do języka rosyjskiego. To gra po stronie „russkogo mira”... Działalność poza granicami zdrowego rozsądku... Jeśli chodzi o „grupę docelową”, to ludziom, którzy mają zamiar mieszkać w wolnej Ukrainie, potrzebny jest, obrazowo mówiąc, nie „Dom”, a „Dim” (ukr. dom), a ci, którzy pragną odgrodzić się od języka ukraińskiego, członkami ukraińskiej wspólnoty nie zostaną! A jakiekolwiek „osobliwe statusy” i specjalne warunki będą tylko przybliżać ich do Rosji. Rosyjskie pole kulturowe jest na śmierć wlutowane w polityczne! Nam nie są potrzebni ludzie, w głowach których żyją rosyjskie narracje i roi się nienawiść do Ukrainy i wszystkiego, co ukraińskie! Już nie wspomnę o posiadaniu przez wielu z nich rosyjskich paszportów... Niestety, wielka część „nasielenia”, która mieszkając na okupowanych terytoriach, przeszła „szkołę rosyjskiego faszyzmu”, nie nadaje się do integracji z ukraińskim polem kulturowo-politycznym, a wrogo nastawionych elementów nam tutaj i bez nich wystarcza! Serhij BRAGAR Na najwyższym szczeblu państwowym Awakow i Mendel mówią o jakimś ukraińskim języku rosyjskim. Jest to tak absurdalne po siedmiu latach wojny z wrogiem, który właściwie pod sztandarem zachowania russkojazycznych na Ukrainie niszczy naszą teraźniejszość i przyszłość, że aż obrzydliwie to komentować. Przez siedem lat, jeśli już zdecydowałeś się być po stronie Ukrainy, przez siedem długich lat czyżby ten, kto nie znał ukraińskiego, nie mógł się go nauczyć? Kombinują i kombinują. Kręcą i kręcą. Wciąż szukają jakiegoś usprawiedliwienia dla swojego lenistwa i głupoty. Jeśli przyjmiemy tezy, które narzucają Awakow-Mendel i grupa blogerów-liderów opinii, to jaki sens w ogóle ma wojna o niepodległość? Możesz nie lubić i nie rozumieć języka ukraińskiego, ale nie rozumieć, że „russkij jazyk”, jego tolerowanie i państwowe wsparcie w jakiejkolwiek formie – to po prostu pułapka. Albo głupota. Albo gotowość do zdrady. Wiktor LESZYK Dokończenie na str. 2 MYCHAJŁO SŁABOSZPYCKYJ NADIIA NAUMOWA IWAN CHŁANTA
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Ukraiński język rosyjski? — Nie, atak na państwowy język ukraiński!», s. 1
Zakończenie. Początek na str. 1. Wymówka po to, aby dalej ignorować język ukraiński na Ukrainie. O „ukraińskim rosyjskim”. Nie będę powtarzać oczywistych rzeczy, natomiast proponuję spojrzeć na światowe doświadczenie dwujęzyczności/wielojęzyczności, które jest wykorzystywane jako „argument” przez zwolenników dwujęzyczności na Ukrainie. Oczywiste jest, że dzisiaj otwarcie występować za oficjalną dwujęzycznością na Ukrainie nie odważają się nawet otwarcie moskiewskie siły (co jest naszym osiągnięciem), ale faktycznie mówią właśnie o tym. Dwujęzyczne/wielojęzyczne kraje dzielą się na trzy grupy: 1. Dwujęzyczne lub wielojęzyczne kraje, gdzie nie ma własnego języka narodowego. Na przykład Kanada. Kraj stworzony przez przesiedleńców na nowym miejscu. 2. Dwujęzyczne lub wielojęzyczne kraje, gdzie jest kilka państwowotwórczych etnosów. Na przykład Belgia. Ten kraj jest podzielony na dwa regiony według cech językowo-etnicznych. We Flandrii i Walonii nie ma po prostu swoich języków, mają one swoje regionalne parlamenty i rządy. W Belgii nie ma ogólnokrajowych mediów i partii — wszystkie są sztywno przywiązane do tej czy innej wspólnoty językowej. Belgowie żartują, że istnieją tylko dwie wspólne dla nich wszystkich instytucje – to król i reprezentacja piłkarska. 3. Kraje postkolonialne, które zachowały oficjalny status języka imperialnego. Na przykład Irlandia czy Białoruś. To już bardziej podobne do naszego przypadku. I jaki jest rezultat? Jest on znany – pełna dominacja języka byłej metropolii i zagrożony status własnego języka narodowego. I to wszystko w warunkach deklarowanej językowej „równouprawnienia”. „Ukraińskiego rosyjskiego” języka nie ma. Istnieje język rosyjski. I uparty brak chęci niektórych urzędników państwowych do posługiwania się ukraińskim. Andrij ILLENKO. Nie ma żadnego „ukraińskiego rosyjskiego”: jest ukraiński i jest rosyjski. Myśleć, że absurdalnymi mantrami o „ukraińskim rosyjskim” można zmienić doktrynę Putina o ochronie rosyjskojęzycznych na całym świecie, jest co najmniej lekkomyślne. Uważać, że tymi samymi mantrami można wzmocnić ukraińską różnorodność kulturową – jest bezsensowne. Bo ta różnorodność i tak ma miejsce, a język rosyjski zajmuje w niej należne i – powiedzmy szczerze – daleko nie ostatnie miejsce. Sądzić, że możemy wzbogacić język rosyjski czymś wyjątkowym, jest dziwne i błędne: chyba że udoskonalić surżyk. Ukraina – to nie Rosja, mamy swój język, który powinniśmy wzmacniać i wzbogacać. A ukraińsko-rosyjski surżyk, jako przejaw wpływu rosyjskiego na ukraiński oraz represjonowanego położenia tego ostatniego w Imperium Rosyjskim i ZSRR, wzbogacenia nie potrzebuje. Przeciwnie, każdy wykształcony człowiek powinien uciekać od niego jak najdalej. Politycy w tym również. Czyżby kogoś niepokoiły laury Azarowa z jego „azarówką”. Zatem eksportowy potencjał idei o „ukraińskim rosyjskim” jest martwy: Putina na to nie kupisz. A oto wewnętrzna cena promowania tej idei już nie tylko przez szefa MSW Awakowa, ale i przez przedstawicieli biura Prezydenta, jak Mendel, będzie nadzwyczaj wysoka: nowe koło sprowokowanej przez władzę pogardy dla ukraińskiego, rewizja ustawodawstwa językowego i nowy zwrot wewnętrznej niestabilności. Dlaczego niestabilności? Bo naturalnym rezultatem tematu o „ukraińskim rosyjskim”, który wrzuciła w społeczeństwo władza, jest powrót do politycznego porządku dziennego dyskusji o drugim języku państwowym – rosyjskim. A jakże, to przecież już nie rosyjski, to nasz, „ukraiński rosyjski”! Ale i to Putina nie zatrzyma: on nienawidzi nie języka ukraińskiego, on nienawidzi Ukraińskiej Niepodległości i ludzi, którzy są jej nosicielami. Nie zważając na język ich komunikacji. Dlatego wzywam władzę, aby zajęła się czymś bardziej produktywnym. Na przykład zapoznaniem się z Ustawą Ukrainy o stosowaniu języka ukraińskiego jako państwowego oraz artykułem 10 Konstytucji Ukrainy – tam wszystko o wszystkich językach jest już napisane. Wiaczesław KYRYŁENKO. Władzo, goń precz dwójkowiczów i watników, którzy wślizgnęli się w wasze szeregi! Istnieją pewni obywatele, którzy „pedałują” kwestię anulowania kar za naruszenie Ustawy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”. Po pierwsze. Wam, niepoważani, władza jest przeciwwskazana, a wasza nieznajomość historii zagraża bezpieczeństwu narodowemu Ukrainy. Myślę, że i władzy wystarczy rozumu, aby nie wspierać tych maniakalnych urojeń. Pora, aby poszczególni deputowani, którzy rozpowszechniają takie „inicjatywy”, byli rozpatrywani pod kątem prawomocności ich stanowiska w komisji etyki. Ta nieświadoma „armija” powinna rozumieć, że do Rady Najwyższej Ukrainy bronić języka ukraińskiego wyjdą wszystkie siły narodowo-demokratyczne. Należy nazwać wszystkich ukrainofobów, aby ich krewni, znajomi, koledzy partyjni zaczęli uczyć ich rozumu i zmusili do wyskoczenia z watanych walonek. A za ich wataną postawę wręczać medale moskiewskich pachołków — wszystkim „chętnym” rozhuśtywać spokój na Ukrainie. Antynominacja „Moskiewski pachołek” została wprowadzona przez Towarzystwo „Proświta” im. T. H. Szewczenki! I pierwszym wyróżnionym kilka lat temu jest minister Awakow, niezdolny opanować języka państwowego, chociaż jest to obowiązkiem urzędnika państwowego. Mykoła HOŁOMSZA. Znowu zaczęły się ataki na „Ustawę o języku”. Kwestia języka — to kwestia bezpieczeństwa narodowego. Nic więcej, nic mniej. Dlatego że język formuje środowisko informacyjne. I jeśli mówisz po rosyjsku, to czytasz po rosyjsku, oglądasz filmy po rosyjsku, pobierasz YouTube po rosyjsku. A we współczesnym świecie kluczowa wojna — to informacyjna. Wojna o mózgi. A język określa to, jak myślisz. I o czym myślisz. A kto określa środowisko informacyjne w rosyjskojęzycznym świecie? Zgadniecie z trzech razy? I możecie ile chcecie mówić, że wy też jesteście właścicielami marki „mówię po rosyjsku”, ale to nie ma żadnego znaczenia. Dlatego że sensy w rosyjskojęzycznym środowisku formuje Rosja. I zawsze będzie formować. Ma ona więcej zasobów. Oto i wszystko. I jeśli pozostajecie w rosyjskojęzycznym środowisku, to pozostajecie pod wpływem Rosji. Jakimi byście mądrymi myślami się nie pocieszali. Ile byście się nie cieszyli, że to my założyliśmy Moskwę. Może i my. Ale na własną głowę. Kiedyś Indianie także nakarmili głodnych przesiedleńców z Europy. Dobrem to dla nich nie skończyło się. I dla nas nie skończy się, jeśli pozwolimy wykorzystać naszą próżność i zaciągnąć nas z powrotem do języka rosyjskiego. Bo teraz monopolistyczną pozycję na rynku języka rosyjskiego ma Moskwa. Dlatego tak ważne jest wyrwanie się z pola informacyjnego języka rosyjskiego. Dlatego że nie można walczyć z Rosją i słuchać rosyjskich wiadomości. Nie można walczyć z ruskim mirem i żyć sensami ruskiego miru. Dlatego że tam formują swój porządek dzienny. I bardzo często antyukraiński. I antyzachodni. Propagując inne wartości. Które mogą doprowadzić tylko do ruskiego miru, a nie do cywilizacji. I ludzie, czyste karty, zwłaszcza dzieci, po prostu chłoną to. I nie rozumieją, dlaczego nie można mówić „wojna domowa”, dlaczego we współczesnym świecie ważne jest walczyć z rasizmem i tolerancja – to nie puste słowo. I stają się tym magnesem, który utrzymuje Ukrainę w łapach ruskiego miru. Nowe pokolenie, dla którego wojna 2014 roku to już historia, a Majdan — daleka historia, nie będą rozumieć, dlaczegoż nie możemy stać się braćmi znów. Oni nie czuli tego bólu i, słuchając Rosjan, będą przyjmować ich stanowisko. Stanowisko przeszłości. Ale zawinięte w piękną otoczkę mistrzów propagandy i marketingu.
Właśnie dlatego ważne jest, aby dzień po dniu coraz więcej ludzi przechodziło na język ukraiński. Uczyło się angielskiego. Unikało sensów ruskiego miru i nie stawało się niewolnikami rosyjskiej propagandy. I jeśli za tysiąc lat będziemy mieli ukraiński język angielski i będziemy spierać się z Londynem, kto ma lepszy akcent, wtedy można będzie wrócić do tematu języka rosyjskiego. I tak, znowu i znowu. Użytkowników języka rosyjskiego nikt w żaden sposób nie ogranicza. Mówi to użytkownik. I tak, od razu w kraju nie wydarzył się cud i wszyscy nie zaczęli mówić po ukraińsku. Ale cudów nie ma. To stopniowy proces. Cudów w ogóle nie ma, czas już się tego nauczyć. Nie ma prostego rozwiązania, które od razu doprowadzi do celu. Serhij FURSA Pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego oświadcza: Zgodnie z artykułem 10 Konstytucji Ukrainy, jedynym językiem państwowym na Ukrainie jest ukraiński. Podkreślił to na antenie kanału telewizyjnego „Pryamiy” Pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego Taras Kremiń, komentując oświadczenie rzeczniczki Prezydenta w sprawie „ukraińskiego języka rosyjskiego”. Pełnomocnik przypomniał, że trzy tygodnie temu Wołodymyr Zełenski na forum „Ukraina 30” powiedział, że w naszym kraju językiem państwowym jest jeden – ukraiński, i dla niego muszą być stworzone najlepsze warunki. „Jeśli kontynuować jego słowa, to musi być implementowana i efektywnie działać Ustawa o języku. Zatem do końca roku, jak to określono w strategii działań rządu na 2021 rok, musi pojawić się państwowy program rozwoju i opanowania języka ukraińskiego. Jednocześnie mamy dzisiaj słowa rzeczniczki prezydenta. U mnie powstaje proste pytanie: my teraz na kogo się orientujemy?” – powiedział. „Nie podzielam takich oświadczeń i uważam je za takie, które nie mają żadnych perspektyw. Artykułem 10 Konstytucji Ukrainy, której w tym roku mija 25 lat, określono, że jedynym państwowym na Ukrainie jest ukraiński” – podkreślił Taras Kremiń. Pełnomocnik uważa, że kwestię języka na Ukrainie trzeba zamknąć raz na zawsze. „Mamy Ustawę „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”, jest system edukacji, jest władza państwowa, która powinna sprzyjać rozwojowi i funkcjonowaniu języka ukraińskiego jako państwowego. W końcu mamy zagrożenia zewnętrzne, na które trzeba zwracać uwagę” – zaznaczył Taras Kremiń. Pełnomocnik podkreślił, że obecnie Ukraina musi efektywnie zajmować się państwową polityką językową, jednocześnie tworząc lepsze warunki także dla ochrony informacyjnej. „Pamiętajmy: ochrona języka – to także ochrona interesów narodowych, podstaw ustroju konstytucyjnego”. Biuro prasowe Pełnomocnika ds. ochrony języka państwowego W wiosenno-burzowym powietrzu, oprócz wirusów, zawisły niepokojące pytania. Czy będzie wojna z Rosją? Trwa ona siedem lat z rzędu. Po prostu niektórzy tego nie widzą, czy raczej nie chcą widzieć. Czy Rosja chce prawdziwej wojny z Ukrainą? Tak. I daleko nie tylko Putin. Czy Rosja jest gotowa na taką wojnę? Całkowicie. Czy potrzebna jej taka wojna? Tak. Nienawiści i drwin Zachodu nie godzi się wybaczać. Stopień gotowości Anglosasów do pomagania Ukrainie należy sprawdzić. Z kosztownym balastem DNR/ŁNR trzeba coś postanowić. Podupadły ranking trzeba podnosić. Puste zbiorniki wodne na Krymie trzeba napełniać. Nastroje protestacyjne wewnątrz kraju trzeba odwracać. Zatrzymać ofensywę na piątą rosyjską kolumnę na Ukrainie trzeba, póki nie jest za późno. Dla politycznych targów z Europą pozostał ostatni argument. Bezhołowiem na Ukrainie warto skorzystać. A także – przytłumioną reakcją na możliwe znaczne ofiary w czasie zagubienia z powodu pandemii COVID… A teraz pytanie główne: czy Ukraina jest gotowa obronić się przed takim strasznym wrogiem? Władza – nie. Armia – w połowie. Ale to wcale nie jest wyrok dla sytuacji, jeśli przypomnieć wielkiego znawcę wojen Napoleona: „Siły wojskowe są niewystarczające do ratowania kraju, ale gdy broni go naród, jest on niezwyciężony”. Tylko to egzystencjalne pytanie rozstrzygnie, czy pójdą oni wojną na Ukrainę i jaki będzie jej rezultat. Ile złowieszczych sił, zewnętrznych i wewnętrznych, jawnych i ukrytych, niestrudzenie wypróbowuje naszą odporność – państwową, narodową, mentalną, duchową, fizyczną – a my, mimo wszystko, żyjemy... i idziemy dalej na przekór okrutnym wiatrom i wiatrakom epoki – naprzeciw swojej świętej Wiośnie! Myrosław DOCZYNEC
Tłumaczenie maszynowe
Ołena BONDARENKO
Kiedy miałam około pięciu lat, w Ługańsku, zgubiłam się. Szliśmy, szliśmy, trzymałam się mamy za rękę i nagle ręka gdzieś zniknęła, a ja zostałam sama na środku ulicy.
Najpewniej mama zaraz mnie znalazła. Ale stan rozpaczy, przerażenia, samotności, bezradności i bezbronności zapamiętałam na zawsze. Teraz oto on powrócił…
Kiedy mama była na reanimacji, a ja na zwykłym oddziale „covidowym”, pozwolono mi ją odwiedzić. Zawsze była drobna, a teraz stała się całkiem jak ptaszyna. Głaskałam jej buzię, chudziutkie rączki, powtarzając: „Mamusiu moja maleńka…”
Moja maleńka, odważna ptaszyno. Pan Bóg dał ci tyle talentów. Przepięknie śpiewałaś i haftowałaś. W szarych radzieckich czasach nasze luksusowe perkalowe i staplowe sukienki, uszyte przez ciebie, przyciągały wzrok.
A jak ty malowałaś!.. W łagrze twoja przyjaźń z dziewczętami z Zachodniej Ukrainy zaczęła się od kartek świątecznych i wielkanocnych, które rysowałaś dla nich na jakichś przypadkiem ocalałych od „przeszukania” skrawkach papieru. Pewnie i teraz czyjeś dzieci lub wnuki przechowują te karteczki…
Mój dziadek Sańko (Ołeksandr Jakowycz) miał 4 klasy edukacji i kursy księgowych. Powiadają, że księgowym był bardzo dobrym. Wiosną 1941 roku otrzymał skierowanie do pracy w Krasnodonie, nieco później sprowadził żonę i córkę.
W czerwcu 1942 roku, kiedy już podchodzili Niemcy, dziadka zabrano do „armii pracy” kopać okopy. Żona z córką wróciły do rodzinnej wsi Orichiwki. Potajemnie przed mamą dziewczynka przekazała koleżance list dla chłopca. W liście było o miłości, o „Chwała drogiemu Stalinowi” i o „Śmierć faszystowskim najeźdźcom”.
Koleżankę Niemcy zabrali z „młodogwardzistami”. Listu przekazać nie zdążyła, znaleźli go i przyjechali po mamę. Bili, torturowali, ona mówiła, że nic nie wie, i to była czysta prawda. Skąd miała wiedzieć o tej „gwardii” – gdzie Orichiwka, a gdzie Krasnodon…
Babcia dnie i noce spędzała pod policją, aż ktoś poradził przynieść wszystko, co jest. Wykupiła za butelkę samogonu i dwie „tureckie” szale z posagu. Gnała pieszo dziewczynę od Krasnodonu do Orichiwki popychając ją, obie szlochały.
2 kwietnia 1943 roku po mamę przyjechał SMIERSZ. Szybko dali owianą złą sławą „dziesiątkę” – jak wszystkim, którzy „przeżyli, znaczy współpracowali”.
W 1946 roku niespodziewanie, już ze strefy, przetransportowano ją do Moskwy, do Lefortowa. Bo wyszła powieść Ołeksandra Fadiejewa „Młoda gwardia”. Do ról głównych „zdrajczyń” wyznaczono „koleżanki Wirikową i Ladską”.
(Z Zinajidą Wirikową poznały się już po rehabilitacji. Do tamtej pory obie uważały tę drugą za postać fikcyjną…)
A wtedy, na świeżych śladach powieści Fadiejewa, „prototyp” trzeba było dopasować do wizerunku. Od mojej mamy wymagano przyznania się do… zdrady „Młodej gwardii”. Nie przesłuchiwali jej, „śledczy” sami wiedzieli, że nie ma o co pytać. Po prostu przez trzy lata torturowali ją z jednym żądaniem: „Podpisuj!”. Potem – otwarta gruźlica. Leków nie dawali. Umrzeć – też nie. Kiedy rozbiła sobie głowę o ścianę, uratowali ją. Musiała dożyć do sądu.
Kolejna „podstawiona”: „Podpisz, jesteś taka młodziutka, osądzą, wyślą do strefy, do szpitalika, przeżyjesz…”
Kiedyś zapytałam, co dokładnie podpisała. Mama powiedziała: „Nie wiem… Była czysta kartka…”
Na sąd ubrali ją w czyjąś ładną sukienkę i buty na obcasach. Współwięźniarka rzuciła: „Znaczy rozstrzał, oni tak zawsze robią…”
Dali 15 lat surowego reżimu. Kazachstan. Łagier „Stiełag” (Osoblag nr 4). wieś Dżezkazgan, Kengir…
Ją rzeczywiście z jakiegoś powodu trochę leczyli. Na rentgenie się spotkali – lekarz-więzień Ferenc i Ola. Jak wielu innych młodych ludzi, udawało im się przekazywać sobie karteczki. W jednej napisał, że kocha i chciałby mieć ją za żonę.
16 maja 1954 roku zaczęło się Powstanie. Moi przyszli mama i tata byli pierwszą parą z wielu, które brały ślub. Ślubu udzielał im katolicki ksiądz ojciec Antoni Kujawa, a świadkami byli żołnierz UPA pan Wołodymyr Karatasz i jego przyszła żona Anna (Nusia) Ludkewycz.
W tamtym czasie moja mama od koleżanek z Zachodniej Ukrainy wiedziała już prawdę i o nieludzkiej radzieckiej władzy, i o naszej strasznej, tragicznej i heroicznej historii. Z zaszczutej ofiary dzięki nim stała się Ukrainką.
26 czerwca o 3.30 do strefy wjechały czołgi. Ukrainki w wyszywankach wzięły się pod ręce i wyszły naprzeciw, zasłaniając sobą przyjaciół. Czołgi ruszyły po ludziach… Ktoś wyrwał moją mamę i wrzucił do jakiegoś dołu – ona nie pamięta. Jakby jakiś towarzysz mojego ojca… W tamtym momencie już mnie nosiła…
Organizatorów i przywódców rozstrzelali. Kilkuset przeniesiono na reżim więzienny. Ponad 1000 „szczególnie aktywnych” załadowano do pociągu i dobę trzymano bez wody w palącym słońcu. Zmarłych wyrzucano z wagonów i tak zostawiano.
Potem pociąg ruszył. Na Sybir. Do Ozierłagu. Tam urodziłam się ja. Kiedy mnie, umierającą z niedokrwistości, mieli przekazać do domu dziecka, mama ogłosiła suchą głodówkę. I zwyciężyła. Mojemu dziadkowi i babci pozwolono przyjechać po mnie. Przywieźli mnie z Tajszetu do Orichiwki…
Bardzo wielu ludzi wiedziało, że moja mama w niczym nie jest winna. Ale nie było ani jednego człowieka, który wierzyłby, że ją zrehabilitują. „To przecież »Młoda gwardia«!”…
Domagała się sprawiedliwości latami, uparcie, zawzięcie, nie narzekając. Tylko nocami w naszym jednopokojowym mieszkaniu, myśląc, że śpię, szeptała do Pana Boga: „Boże, miłosierny i sprawiedliwy, pomóż, dla mojego dziecka…” Wzywali ją do KGB i żądali zaprzestania. Grozili „dołożyć, jeśli mało”. Na ten wypadek trzymała w woreczku suchary, nasączone syropem cukrowym.
Sprawą rehabilitacji mamy zajmowali się A. Sacharow, J. Bonner, S. Awierincew, jeszcze wielu innych ludzi.
23 marca 1990 roku. „Postanowienie specjalnego posiedzenia z 29 października 1949 roku w stosunku do Ladskiej Olgi Aleksandrowny uchylono, a sprawę karną umorzono z powodu braku w jej działaniach znamion przestępstwa. Ladskaja Olga Aleksandrowna w danej sprawie została zrehabilitowana”.
Po 50 latach kaci zrehabilitowali swoją ofiarę…
Miała chorobę Parkinsona od ciężkiego pistoletu natryskowego, z którego malowała lokomotywy w ługańskim „zakładzie OR”. W ostatnich latach przestała słyszeć, a potem i widzieć, i to ją bardzo gnębiło. Bo przestała widzieć i słyszeć świat, którego ani na chwilę nie przestała kochać.
Życie, zdawałoby się, zrobiło wszystko, aby człowiek stał się zgorzkniały, znienawidził, stwardniał sercem.
A moja maleńka mamusia kochała je, życie. Kochała przyrodę, zwierzęta, malarstwo i poezję, zwłaszcza – oprócz ukraińskiej – japońską. Zostały albumy reprodukcji malarstwa, jej ulubione zbiorki tanka i haiku. Zostały jej akwarele. Po cichu, póki widziała, pisała wspomnienia.
Marzyła o powrocie „do domu”, do rodzinnej Orichiwki, prosiła pochować ją obok taty i mamy. Lecz droga do domu nie ma końca – Rosja zajęła i naszą rodzinną wieś…
Mama całe życie kochała mojego ojca i tę miłość też zostawiła mi.
Moja mamusia, chyba była ostatnią z kengirców…
Ja z pokłonem dziękuję wszystkim, wszystkim,
kto przeprowadził z nią wywiad i kto pisał oraz mówił o niej za jej życia. Dziękuję śp. Jurijowi Kozowskiemu, który pomagał mamie walczyć i wspierał ją. Jurijowi Szczekoczichinowi i Nadiji Ażgichinej. Ołeksandrowi Riabokrysowi za film z mamą i Hali Daciuk za publikacje oraz audycje radiowe, Ołeksandrowi Zinczence za artykuły i filmy telewizyjne. Dziękuję mojej drogiej siostrze duchowej Łesi Kokowskiej-Romanczuk za powieść „Rycerze miłości i nadziei”, gdzie wśród bohaterów są moi rodzice. Dziękuję Wołodymyrowi Wiatrowyczowi za wystawę „Triumf człowieka. Mieszkańcy Ukrainy, którzy zwyciężyli GUŁAG”, gdzie jest i moja mama. Dziękuję Tobie, Panie, że dałeś mi moją Mamę. Do samej ziemi kłaniam się każdej i każdemu, kto przez wszystkie dni i noce, kiedy moją rodzinę kosił covid, wspierali nas, modlili się, pocieszali i pomagali ze wszystkich sił. Tam, na reanimacji, gładząc mamusine włosy i małe rączki, błagałam swoją mamusię, by mnie nie zostawiała. Walczyła 18 dni. A potem zrobiła dla mnie ostatnią rzecz na tym świecie: swoją wielką wolę życia oddała mnie… Teraz, z Bożej Woli, muszę żyć, by zdążyć opowiedzieć o mojej mamie. Dziewczynce z małej ukraińskiej wsi, która zwyciężyła GUŁAG. Bo nam wszystkim, jak nigdy dotąd, potrzebne są Miłość i Nadzieja. Moc Ducha, Odwaga i Wiara w Ukrainę. Nocą wszystko cichnie i w naszym opustoszałym domu cicho wyrasta mamusina pieśń: „Oj chmielu, mój chmielu, chmielu zieloniutki…” I znów, i znowu słyszę jej rodzinny głos: „Ty tylko popatrz, Ołenciu, jaki świat piękny!…”
Tłumaczenie maszynowe
W 1994 roku w gazecie „Niezawisimost” ukazał się artykuł „Kengir-1954” – z okazji 40. rocznicy powstania w Kengirze. Wówczas praktycznie o tym nie pisano, ale udało mi się zebrać wystarczająco dużo materiałów i świadectw. Miałam też fotografię bardzo młodych kobiet, więźniarek obozu w Kengirze, które później staną się uczestniczkami powstania, a niektóre z nich zginą pod gąsienicami sowieckich czołgów.
W dniu ukazania się publikacji
(zbieg okoliczności!) do redakcji wpadła nasza koleżanka, zastępczyni przewodniczącego Ludowego Ruchu Ukrainy Olena Bondarenko i, spojrzawszy na fotografię, powiedziała:
– A oto moja mama! – i wskazała na piękną kobietę w białej dzianej chustce.
– ?! Tak odkryła się przede mną historia Olhy Bondarenko
(Lądskiej), w której, jak się wydaje, zebrano największe próby, jakie tylko mogą spotkać jedno kobiece życie. Sfałszowana historia w książce „Młoda Gwardia” stała się podstawą do oskarżenia jej o zdradę rodziny, skazania na 10 lat GUŁAGu, pozbawienia praw, prześladowania przez 45 lat!
Po naszym pierwszym spotkaniu napisałam materiał „SCz666” – taki obozowy numer Olha nosiła na ręce. Pod tym numerem wołali ją strażnicy i konwój…
Ale w warunkach niewoli dojdzie do zdumiewającego spotkania z węgierskim lekarzem Ferencem Varkonyim, które stanie się miłością na całe życie. „Najbardziej uderzyło mnie to, że w warunkach GUŁAGu ludzie ze swoją miłością, jak kwiaty przez kamień, przebijali się i z nią wznosili się ku niebu” – powie później Olena Bondarenko, córka Olhy i Ferenca, urodzona w GUŁAGu. 40 dni i nocy trwało powstanie. 40 dni i nocy ludzie byli wolni za kratami. Po klęsce Olhę i inne uczestniczki powstania etapowano na Syberię, do Tajszetu. Ale ona będzie już inna.
Przełomowe dla Oli stanie się obcowanie z kobietami z Zachodniej Ukrainy, które odbywały kary za udział w OUN i UPA. Lekcje prawdziwej historii, wspólne tradycje, święta zahartują i utwierdzą ukraińskość Olhy.
…W 1990 roku zostanie zrehabilitowana, dożyje niepodległości Ukrainy. Będzie mieszkać w Kijowie wśród najbliższych ludzi – córki Олени, wnuczki, prawnuka… Będzie pisać listy, telefonować, tworzyć i kochać biały świat. Stworzymy z panią Oleną Bondarenko nie jedną audycję w Radiu Ukraina o jej Mamie, opublikujemy nasze historie w książkach „Anioły niebiańskiej chóru” i „Jedna z Nas”. I dopóki ona żyła, czułam na Lewym Brzegu jej jasną obecność. Tęczę nad Dnieprem, która łączyła Ukrainę z jej rodzinną Słobożanszczyzną z moją rodzinną Wołyniem. Teraz – na zawsze.
Halina DACIUK
Tłumaczenie maszynowe
Ludmyła LENDA, wieś Wasyliwka-na-Dnipri, Siczesławszczyzna Gdyby zaproponowano mi wymienienie mojego ulubionego pisarza, bez chwili wahania wymieniłabym nazwisko, zapewne bardziej znane i szanowane w diasporze niż na Ukrainie – Mykoła Czaban. Swoją drogą, Wikipedia pisze o nim w językach angielskim i arabskim! Dobrze znają go na rodzinnej Siczesławszczyźnie-Dniepropietrowszczyźnie, gdzie, podobnie jak jego idol, akademik Dmytro Jawornycki, odwiedził każdą miejscowość w ramach swoich wypraw krajoznawczych. Ten „krajoznawca-wszechwiedzący”, według słów Hałyny Pahuciak, to „najlepszy dnieprzański krajoznawca”, w ocenie doktora nauk historycznych Jurija Mycyka. Znamienne, że po każdej takiej podróży, najczęściej w czasie własnego weekendu, rosła liczba chętnych do prenumeraty obwodowej „Zori”, na łamach której zasłużony dziennikarz Ukrainy Mykoła Czaban prowadził rubrykę „Punkt na mapie”, relacjonował nowości z życia kulturalno-artystycznego, drukował własne studia o pisarzach regionu, wybitnych postaciach dawnej Jekaterynosławszczyzny, przywracał z niebytu odnalezione w archiwach, wcześniej zakazane i zapomniane nazwiska rodaków, w szczególności przedstawicieli Rozstrzelanego Odrodzenia, Siczesławskiej „Proświty” i innych.
I każde takie studium krajoznawcze, szkic, artykuł były unikalnym badaniem naukowca, zafascynowanego procesem poszukiwań, który poświęcił mu całe życie, nie marnując ani jednej minuty! Zrozumiałe, że każda zarobiona kopiejka szła na te poszukiwania, książki, wyjazdy, a jeszcze trzeba było dopłacać… wzrokiem. „Ich duszyczki chcą, żebyśmy o nich wspomnieli” – wryło się w pamięć zdanie wypowiedziane przez niego w jednej z audycji radiowych. I oto już tysiące i tysiące jasnych dusz patrzą na czytelnika ze zdjęć sprzed 100-150 lat, odnalezionych przez badacza u potomków na całym świecie.
W wierszu-dedykacji na jubileusz
Mykoły Czabana jego nauczyciel Kostiantyn Semenowycz Dub, docent Uniwersytetu Dnieprzańskiego im. Ołesia Honczara, wspaniały poeta, „romantyk gwiezdnego świtu”, napisał tak:
Mykoła ma swoją trzodę Myśli i uczuć – górę, I skrzydła słoneczne Ikara, I w poszukiwaniach gwiazdę wieszczą. Złączył historii wszystkie daty, Strząsnąwszy kurz, znów odnowił. Tam, gdzie prowadzili debaty, Ludzi godnych nam objawił.
A kiedy skończył 60 lat,
„pod dzwonienie dojrzałego wieku”, i kiedy nazwisko Czabana zniknęło ze stron najstarszej gazety Ukrainy, stało się jasne, że to właśnie on był jej duszą, bo „Zoria” bez niego jakoś zubożała…
A ponadto nie została poparta inicjatywa dużej części społeczności miasta i obwodu dotycząca nadania Dniepropietrowskowi historycznej nazwy Siczesław. Zaporoże, jak wiadomo, było w swej istocie pierwszą demokratyczną republiką w Europie w czasach średniowiecza, do tego 5 z 8 Siczy znajdowało się właśnie tutaj. „Jakże można z tego nie być dumnym?”, – retorycznie pytał Mykoła Czaban. Zamiast tego miasto otrzymało krótką nazwę, dublując nazwę rzeki – Dniepr. A nazwa obwodu – Dniepropietrowski – nadal sławi imię jednego z organizatorów Hołodomoru na Ukrainie. A jeszcze nie do poznania zmieniło się radio obwodowe, w którym niezrównany gawędziarz, człowiek o encyklopedycznej wiedzy Mykoła Czaban prowadził rubrykę „Podróże krajoznawcze z Mykołą Czabanem”. Prowadził…
Jednak po przejściu na emeryturę aktywny i twórczy Mykoła Petrowycz znalazł swoje powołanie – wybuchł fajerwerkiem własnych książek, materiały do których zbierał przez całe życie. Jego wydania popularnonaukowe to elitarne czytanie dla tych, którzy interesują się ukraińską historią, zawierają mnóstwo faktów, unikalnych dokumentów, zdjęć. Są napisane przez prawdziwego mistrza słowa, żywe i skierowane w wieczność. Osiągnął taką doskonałość w podawaniu faktów historycznych, ilustrując je pasjonującymi epizodami z literatury, znaleziskami archiwalnymi, frazami z korespondencji itp., że czyta się historię jak ciekawą bajkę! Po przeczytaniu kilku książek Czabana odnosi się wrażenie, że ukończyło się wydział historyczny! Jestem przekonana, że jego oryginalna twórczość – umiejętność tworzenia żywej książki z ludzką twarzą – to unikalne zjawisko w literaturze, które jeszcze otrzyma ocenę specjalistów i zostanie godnie docenione. Ja zaś, jako czytelniczka, dziwię się i szczerze podziwiam celowość autora – oddanego naśladowcy dzieła akademika Jawornyckiego, jego zakochanie w historii, pracowitość, aż do samozaparcia. Inaczej jak można było w ciągu jednego krótkiego życia zrobić tak wiele pożytecznego dla Ukrainy?
…Czytam teraz książkę Mykoły Czabana „Na szalach wieczności” (Dniepr, „Lira”, 2020). Delektuję się, cieszę i bardzo chcę, żeby czytanie jak najdłużej się nie kończyło. To nie książka, a święto! Duży format, wspaniała poligrafia, 150 szkiców na prawie 500 stronach, 600 (!) rzadkich zdjęć! Skarbnica wiedzy! I nie tylko unikalne opowieści z historii powiatu nowomoskowskiego, a historia Siczesławszczyzny, całej Ukrainy od czasów kozactwa do naszych dni,
Mykoła Czaban. Rubaniwśka bałka napisana w pasjonującej formie wspaniałym językiem ukraińskim. Gdzie można ją znaleźć? Trudne pytanie, zapewne u autora, gdyż nakład jest znikomy – 200 egzemplarzy.
Minie niewiele czasu, a książki Czabana staną się rzadkością. I jakie książki! Oto daleki od pełnego ich wykaz: „Wieczny krzyż na piersiach ziemi”, „Siczesław w sercu”, „Współcześni o Jawornyckim”, „W starym Jekaterynosławiu (1905—1920)”, „Działacze Siczesławskiej „Proświty” (1905—1921)”, „Wędrówki starym Kamiańskim”,
„Ptaki z gniazda Naddnieprza” (55 szkiców o sławnych absolwentach Jekaterynosławskiego gimnazjum klasycznego) itp. Jest współredaktorem książek: „I poległ nasz naród, jak skoszona żyto…”, „Hołodomor 1932—33 lat na Dniepropietrowszczyźnie”, „Szewczenkiana Naddnieprza”, „Kobza”, „Zapomnianą Ukrainą” itp. Autor książki o pionierze ukraińskiego kina Danyle Sachnence. Członek Międzynarodowego Stowarzyszenia Białorutenistów M. Czaban (jego mama jest Białorusinką) wydał zbiór folkloru białoruskiego „Zaspiwaj mnie w ojczystym języku”.
A ponadto nikt ze współczesnych nie zrobił tak wiele dla zachowania pamięci o porohach Dniepru i ich popularyzacji, jak Mykoła Czaban. W 2019 r. kosztem wnuczek Pawła Kozaria, które mieszkają z rodzinami w USA, zorganizował wznowienie wspaniale ilustrowanej książki Pawła Kozaria „Locmani porohów Dniepru”, z własną przedmową i uzupełnieniami. Swoją drogą, została ona już wydana w języku angielskim we wsi Mykołajiwka w rejonie nowomoskowskim. Ostatnio, z własnej inicjatywy, pan Mykoła prowadzi jeszcze wycieczki weekendowe na porohy.
Ja natomiast odkryłam twórczość M. Czabana 12 lat temu. Przeżywszy wiele lat w Wasyliwce nad Dnieprem, pracując w szkole, nawet nie miałam pojęcia, jaką unikalną historię, niestety całkowicie zapomnianą, ma ta okolica! Lecz oto ukazały się drukiem „Materiały do historyczno-statystycznego opisu eparchii katerynosławskiej” Teodozjusza Makarewskiego. A w książce – informacja o tym, że właśnie tutaj znajduje się zatopiony przez dnieprowe wody, znany wcześniej w całej Europie cud natury – słynny próg Nenasytiec (Rewuczyj, Rewun, Nenazhera, Did-porih), ów „Pępek Ziemi” z jego nadpotężną pozytywną energetyką (absolutny plus 10 w 10-stopniowej skali!), wszystkim progom próg i protoplasta wszystkich progów, symbol wolności i niezależności. Oszałamiającym odkryciem stało się argumentowane przypuszczenie, że najprawdopodobniej właśnie tutaj jest miejsce śmierci księcia Światosława, o czym świadczy tablica pamiątkowa we wsi Mykilśke nad Dnieprem, która znajduje się naprzeciwko Wasyliwki! A dalej potrzebna informacja z różnych źródeł płynęła jakby sama z siebie. Kiedy człowiek znajduje właściwą ścieżkę w życiu, to siły Kosmosu mu pomagają. I wkrótce przyszło zrozumienie tego, że właśnie tutaj znajduje się miejsce uwiecznione przez wielkiego Kobziarza w „Testamencie”, wszak ryczał, jęczał i płakał Dniepr tylko w jednym miejscu – na progach, w granitowym korycie między Dnieprem-miastem a Zaporożem, a mianowicie Nenasytiec-Rewuczyj był najgłośniejszy, najstraszniejszy i najsłynniejszy. Nie na darmo przecież po zniszczeniu Siczy Zaporoskiej pierwszy gubernator Katerynosławia I. M. Synelnykow poprosił właśnie o tę okolicę imperatorową Katarzynę i około 1777 r. założył tutaj słobodę Wasyliwkę na cześć swojego starszego syna Wasyla i zbudował nad progiem Nenasytcem pałac. A jego prawnuczka Katarzyna Larosz (Synelnykowa) tak była zakochana w Wasyliwce, że zapisała w testamencie, by pochować ją tutaj. Zmarła w 1903 r. w Petersburgu i została pochowana ponownie zgodnie z testamentem. Niestety, w 1917 r. bolszewicy nie tylko zrujnowali pański majątek, ale i wyrzucili ciało Katarzyny z grobowca, przystosowując go pod dół na kiszonkę. O tym w Wasyliwce do dziś dobrze pamiętają. A oto o jej relacjach ze słynnym kompozytorem P. I. Czajkowskim, który Katarzynie zadedykował utwór fortepianowy nr 8 „Dialog” – opowiedział, odnalazłszy ich korespondencję, Mykoła Czaban! Tak więc, 12 lat temu wpadła mi w ręce jego książka „Współcześni o Jawornyckim”, która ukazała się drukiem w 1995 roku. W miękkiej okładce, wydrukowana na tanim, pożółkłym od czasu papierze, z portretem miłego, gdzieś 85-letniego „dziadka” na okładce, którego ja z jakiegoś powodu początkowo wzięłam za autora, jeszcze posmutniałam, przeliczywszy, że temu „Czabanowi” na dziś musi być nie mniej niż 100 lat. Książka zachwyciła nawet po pobieżnym przejrzeniu i przeczytaniu artykułu wstępnego autora. A materiały o legendarnym akademiku i dnieprowych progach były dobrane z taką miłością i przepuszczone przez duszę pisarza, że ja, zachwycona, od razu zakochałam się w Jawornyckim! „Pracuj, pracuj, nie patrząc przed siebie i nie oglądając się za siebie, pracuj, nie spodziewając się skądkolwiek i od nikogo ani nagrody, ani pochwały, pracuj dopóty, póki nie odmawiają ręce i póki bije żywe serce w twoich piersiach; pracuj na korzyść twojego narodu i na pożytek kraju, który jest ci drogi”. Przecież te słowa Jawornyckiego jako pamiątkę warto dziś wręczać i absolwentom, i deputowanym, i prezydentom! A jakim przystojniakiem ukazał się na stronach książki słynny próg Nenasytiec! A owe 20 stron Czabanowych „Przypisów” – cała historia! Wrażenie było takie, że ta książka została napisana właśnie dla mnie! Cały rok leżeli „Współcześni o Jawornyckim” obok, na szafce nocnej. Codziennie, choćby kilka minut, czytałam-przeczytywałam książkę i uczyłam się jej na pamięć. Widocznie istnieje jakiś mistyczny związek między pisarzem a czytelnikiem, który zakochuje się w jego utworze. Nie uwierzycie, ale pewnego upalnego dnia zobaczyłam autora razem z grupą krajoznawców i dyrektorką miejscowego Domu Kultury przy własnej bramie! Mimo że właśnie czytałam „Szewczenkianę Naddnieprza”, gdzie było kilka zdjęć Czabana, w pierwszej chwili go nie poznałam. Przywitał się ze mną mężczyzna w średnim wieku, ze spokojną godnością w spojrzeniu. I tutaj, nagle, ja „przejrzałam”, nie wierząc własnym oczom: „Czy pan nie jest czasem Czabanem?” „A co, podobny do niego?” – śmieje się w odpowiedzi. Trzy godziny przyjemnej rozmowy minęły jak jedna chwila. To był nie tylko „wyższy pilotaż” profesjonalnej komunikatywności doświadczonego dziennikarza, ale i coś bardzo, bardzo ciepłego. Bezgranicznie wdzięczna losowi, że odnalazła mnie owa książka Czabana. Zainteresowawszy się, przeczytałam prawie wszystko, co napisał, i szczerze dziękuję autorowi za wiedzę, którą mnie wzbogacił. Zazdroszczę tym, którzy jeszcze mają odkryć dla siebie twórczość Mykoły Czabana. Mykoła Czaban daje autografy uczniom szkoły średniej
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna SEMENIAK. W osobie Jurija Zajacia z ziemi tarnopolskiej łączy się wiele utalentowanych oblicz: poeta, humorysta, krajoznawca, patriota, działacz społeczny. Jego charakterowi przypisuje się wiele cnót: dotrzymywanie słowa, uczciwość, wyostrzone poczucie sprawiedliwości, a co za tym idzie – prawdziwa i żywa miłość do rodzinnego kraju, do małej ojczyzny – Wielkiego Rakowca. Nic dziwnego, że autorowi nie sprawiło szczególnych trudności wybranie nazwy swojej ważnej pracy badawczej, nad którą pracował dziesięć lat. „Wielki Rakowiec” jawi się w swojej wielkości nie dlatego, że taka jest nazwa geograficzna wsi (choć to ma znaczenie), a dlatego, że jest to rodzinna macierz, która jawi się majestatycznie przed sercem autora. Aby zrozumieć i pojąć tę prawdę, panu Jurijowi „zajęło” dziesięć lat – właśnie tyle czasu zbierał po okruszynie każdą informację, która dotyczyła Wielkiego Rakowca… Wykorzystane źródła, na które powołuje się autor, to praca w licznych instytucjach archiwalnych (zbaraskich rejonowych wydziałach kultury, oświaty, rejonowych – szpitala, archiwum), muzeach, a także rzetelne studiowanie literatury historycznej – prac Hruszewskiego, Doroszenki, Krypiakiewicza, Subtelnego, Arkasa! To prywatne archiwa O. Denyszczuka, O. Krywokulskiego, archiwum rodzinne Petra Iwanowycza Smażuka, archiwum cerkiewne wsi, wydania historyczne z Londynu, Toronto, Winnipeg, dziennik porucznika M. Dikarewa (1914) i inne. Pod względem gatunkowym jest to szkic historyczno-krajoznawczy, który zawiera dwadzieścia trzy rozdziały, obficie „przesypane” czarno-białymi fotografiami, 460 stron. Unikalna rozprawa krajoznawcza pojawiła się w formie luksusowego woluminu książkowego dzięki wsparciu finansowemu Mykoły Mykołajowycza Nikołuka, którego korzenie rodowodu sięgają wspomnianej wsi, wydawnictwo „NOWOgrad”. Szczególną inspirację autor czerpał, rozmawiając z współmieszkańcami-rakowczanami: Iwanem Dowhanem, Mykołą Nikołukiem, Tymonem Hordzijem, Mykochorą Bryniukiem, Petrem Kulykiem, Mykołą Cyciurą, Terentijem Pańkiem, Hałyną Szubską, Ołehem Kozubskim, Mykołą Składaniukiem, Wasylem Medwidem,
Ołeną Hordzij, Jewheniją Hałajczuk, Bohdanem Kuczerukiem, Maksymem Wolaniukiem, Fedorem Mandeburą, Hryhorijem Panasiukiem, Stepanem Haletą, Petrem Hordzijem, Jewheniją Chabluk, Wasylem Charczukiem, Profyrem Wolaniukiem, Motriją Marczuk, Afanasiją Dombrowską. Z szacunkiem i z imienia wspomina każdego z nich. A także dziękuje (świętej pamięci) kierownikowi archiwum obwodowego Bohdanowi Chawariwskiemu oraz Bohdanowi Harasymczukowi, kierowniczce czytelni archiwum Marii Daciuk. Nad stworzeniem wielostronicowej książki napracował się sławny zespół wydawniczy – Hałyna Paływoda, Nadija Tarasiuk (redaktorki literackie), Tetiana Berkyta (skład), Natalka Harasymczuk (skład komputerowy). Autor dotyka najdawniejszych czasów: plemiona wołyńskie, Ruś Kijowska, Księstwo Wołyńskie, Wielkie Księstwo Litewskie, Rzeczpospolita, imperialna Rosja… Ciekawie czyta się strony, na których mowa o zniesieniu poddaństwa (1861), o otwarciu jednoklasowej szkoły w Wełykym Rakiwci (1870). Pisząc o reformie z 1874 roku (o obowiązkowej służbie wojskowej od 21. roku życia), krajoznawca publikuje zdjęcia dokumentów dotyczących poboru rekrutów z gminy werbowieckiej powiatu krzemienieckiego, do której od 1864 roku należała już także jego wspomniana wieś. Osobiście uderzyła mnie informacja o reformie rolnej Stołypina (1906), kiedy to zachęcano Ukraińców do przesiedlania się na wolne ziemie Syberii i Dalekiego Wschodu. Z Ukrainy wyjechało ponad 1,6 mln osób, dotknęło to również mieszkańców Rakiwca. O niewiarygodnej biedzie wołyńskich chłopów w przededniu I wojny światowej opowiada rozdział pod tym samym tytułem. A okazuje się jeszcze, że w Wełykym Rakiwci kwaterował 176. wojskowo-sanitarny transport 24. dywizji piechoty 25. korpusu 11. armii. „Front stał w miejscu, odczuwano brak żywności i amunicji. Żołnierze chorowali na tyfus i czerwonkę. W czasie postoju 176. transportu sanitarnego w Wełykym Rakiwci zmarło od ran i chorób siedmiu żołnierzy. Wszyscy oni pochowani są na cmentarzu wsi W. Rakiwiec, gdzie do dziś zachowały się pamiątkowe krzyże na ich mogiłach”. W tym czasie (1917–1918) wiele wiejskich dziewcząt poślubiło żołnierzy i wraz z nimi wyjechało do ich ojczyzny. Jak dawne burzliwe wydarzenia dotknęły wieś, zainteresowany czytelnik dowie się z rozdziałów „URL, Państwo Ukraińskie, Dyrektoriat (1917–1920)”, „Wełykyj Rakiwec (1920–1939). Pańska Polska”, „Pierwsze sowiety (1939–1941)”, „Okupacja niemiecka”, „Drugie sowiety (1944 i 1950). Walka UPA w czasach radzieckiej rzeczywistości”, „Wieś kołchoźna pod panowaniem radzieckim (1948–1991)”, „Odwilż chruszczowowska”, „Zastój breżniewowski”, „Pieriestrojka”, „Wełykyj Rakiwec w Niepodległej Ukrainie”, „Cerkiew”, „Oświata”, „Medycyna”, „Handel”, „Poczta”, „Kultura”, „Obrzędy i zwyczaje”, „Rolnictwo. Wiejscy mistrzowie-rzemieślnicy”, „Znani ludzie wsi”. Język przedstawionych dokumentów jest wymowny: charakterystyki rady wiejskiej Wełyko-Rakiweckiej na tak zwanych kułaków z 1947 roku, sprawozdanie z przebiegu kolektywizacji (1950), wyciągi z protokołów i tym podobne. Niemożliwe jest czytanie bez łez list, w których wspomniane są imiona i nazwiska młodych mieszkańców Rakiwca, którzy zginęli z rąk enkawudzistów. Zacytuję autora, który powołuje się na gazetę „Nowe Słowo” (1937), gdyż przeczytane treści współbrzmią z obecną sytuacją w życiu kulturalnym: „Na ziemi krzemienieckiej i wiśniowieckiej czytelnie (dzisiaj – czytaj biblioteki, księgarnie) „Proświty” zamknięto. Jakie zmiany zaszły po tym? Młodzież podzieliła się na dwie części. Jedni wzięli się do pijaństwa i rozpusty. Długimi zimowymi wieczorami schodzą się do Żyda, do plebanii, grają w karty i kłócą się, o książce i czasopiśmie nawet słyszeć nie chcą. Mówią: „my nie pany” albo „nie mamy pieniędzy”, a na tytoń, denaturat, sztywne kołnierzyki, żydowskie wymysły, modne buty i inne – pieniądze mają. Takimi panami się porobili. A starsi też nie lepsi. Wesela nie dadzą spokojnie zrobić. Ustała zupełnie kultura. Ale nie wszyscy byli tacy”… Nie każda ukraińska wieś ma taki wybitny literacki… „pomnik”. Właśnie takie słowa przychodzą na myśl. Niewymownie poszczęściło się mieszkańcom Rakiwca z pracowitym współmieszkańcem Jurijem Zajacem – autorem szlachetnego wydania. Budowniczy z zawodu. Deputowany rady rejonowej w Zbarażu trzech kadencji. Delegat Zjazdu Ogólnoukraińskiego Ruchu Ludowego (1992, 1995, 2015, 2017), uczestnik Rewolucji Godności. Jego utwory często drukowane są w gazetach „Wisnyk istoriji kraju”, „Wilne żyttia plus”, „Swoboda”, „Nasz deń”, „Narodne słowo”, almanachach – „Podilska tołoka”, „Kraju mij Borszcziwśkyj, kraju stohłosyj”, „Wesela sicz”, publikował w czasopiśmie „Literaturnyj Ternopil”, w zbiorach zbiorowych „Widłunnia Majdanu”, „Tatowi”. Autor zbioru poetyckiego „Żyttia moje, nemow rusznyk”, humorystycznych – „Za jazyk wkusiśja”, „Nu i zustricz”, a także wydania historyczno-krajoznawczego „Wełykorakiwećka cerkwa Kazanskoji Bożoji materi”. Laureat ogólnonarodowego konkursu „Ukraińska mowa – mowa jednanja” (2017). Członek Narodowych Związków Ukrainy – dziennikarzy i krajoznawców, krajowego zrzeszenia literackiego przy Tarnopolskim Oddziale Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, zbaraskiego rejonowego studia literacko-artystycznego „Rusznyk”. Nawiasem mówiąc, od jego kierownika Wołodymyra Krawczuka niedawno dowiedziałam się, że wiejską dzwonnicę w Wełykym Rakiwci zaprojektował Jurij Zajac i wraz z innymi mistrzami ją zbudował. Jak wszystko jest symboliczne! Autor książki – prawdziwy budziciel ludzkich dusz na drodze duchowego postępu nie tylko prawdziwym słowem, ale i cnotliwymi czynami oraz działaniami.
Tłumaczenie maszynowe
Anatol ZBOROWSKI
To pierwsza próba zebrania i usystematyzowania szkiców oraz wspomnień o sławnych imionach naszych kozaczek i sióstr miłosierdzia, które potrafiły i walczyć, i goić rany. Autor przedstawił epokę wojny rosyjsko-ukraińskiej w latach 1917–1920 przez pryzmat postaci kobiecych, które szły do boju i potrafiły poderwać mężczyzn do ataku, legendarnych podziemi, medyczek, pisarek i działaczek kultury. W książce wymieniono ponad pół tysiąca imion dziewcząt i kobiet, które walczyły o niepodległość naszej Ojczyzny i oddawały za to swoje życie. A często nawet imię bohaterki nie zachowało się. Ukraiński wojownik, któremu udało się ocaleć w walkach i wyjechać za granicę, może i wspominał tę nieznaną śmiałkinię, która uratowała mu życie, ale jej imienia nie zapamiętał lub nawet nie znał! Roman Kowal pisze: „Wielu Ukraińców na zawsze przepadło, a wraz z nimi i pamięć o walce wyzwoleńczej, miliony zaś Ukraińców, przerażonych apokaliptycznym terrorem, na dziesięciolecia mocno zacisnęły usta i nie przekazały nam tego skarbu wiedzy o najlepszych, który musiały przekazać”. Wśród heroicznych kobiet było wiele proświcianek. Ukraińska inteligencja niosła rodzimą kulturę narodową w lud. Ukraińcy nie zamierzali z nikim walczyć i nie zamierzali nikogo podbijać. Po prostu chcieli własnego państwa, w którym ukraiński naród mógłby swobodnie się rozwijać. Ale zbrojna agresja Rosji zmusiła do chwycenia za broń. Bronić Ukrainy szli ci, którzy odwiedzali „Proświty” i ci, którzy pracowali w „Proświtach”. Członkinią kijowskiej „Proświty” w 1918 roku była Kateryna Hruszewska, córka profesora Mychajła Hruszewskiego. W 1939 roku trybunał wojskowy uznał ją za winną wspierania „antysowieckiej działalności” ukraińskiej organizacji nacjonalistycznej i skazał na 8 lat pozbawienia wolności, gdzie zginęła. Anna Kondratczenkowa była przewodniczącą „Proświty” w mieście Bracław w 1917 roku. Podpułkownik Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej Mychajło Sereda zaznaczał: „Ruch narodowy i szeroka ukrainizacja dostały się w „Proświcie” w doświadczone ręce”. Tetiana Mychajłowska-Cymbał brała udział w pracy „Proświty”, potem była zwiadowczynią ukraińskich powstańców, później napisała ciekawe wspomnienia. Ukraińską pracę kulturalną kontynuowała także na emigracji – pracowała w „Proświcie” w Buenos Aires (Argentyna). W lipcu 1919 roku na stacji kolejowej Fastów dyżurowała uczestniczka miejscowej „Proświty” Jewhenija Wowkowa. Doprowadziła do zderzenia dwóch pociągów – eszelonu bolszewickich żołnierzy, którzy uciekali spod Lipowca pod naporem kozaków podolskiego atamana Ananija Wołyncia, oraz bolszewickiego pociągu pancernego, który śpieszył na pomoc moskiewskim okupantom. 4 wiorsty od Fastowa dwa pociągi zderzyły się. Potężny wybuch wstrząsnął okolicą. Bolszewicy rzucili się szukać winowajcy. Po kwadransie wszystkie drogi i wyjścia przy stacji były zablokowane przez czerwonoarmistów. Jewhenija Wowkowa, aby nie wpaść w ręce wroga żywą, zastrzeliła się. Marusja Tarasenko pracowała w „Proświcie” w Kamieńcu Podolskim, potem w podziemiu. Została aresztowana i po kilku miesiącach czekistowskich tortur rozstrzelana. W 1920 roku w celi podolskiej gubernialnej CzeKa powiesiła się 36-letnia Wałentyna Szczyrycia, jedna z kierowniczek miejscowej organizacji „Proświty” na Podolu. Rok wcześniej bolszewicy w Kijowie rozstrzelali jej męża – gubernialnego komisarza oświaty URL Juchyma Szczyrycię. Często cała informacja o bohaterce, męczennicy za ukraińską sprawę mieści się w kilku, czasem zaledwie w dwóch wierszach, na przykład: „Bibliotekarka „Proświty” w Mohylowie Podolskim Nina Kamińska zamęczona przez CzeKa”. W walce o wyzwolenie Ukrainy brali udział także przedstawiciele innych narodów. Na przykład Chrystyna Pekarczuk (panieńskie nazwisko Izbycka) z zamożnego polskiego rodu. Po rewolucji lutowej 1917 roku wraz z czterema innymi osobami założyła „Proświtę” w Symferopolu. Mimo przeszkód, proświcianie przeprowadzili ukrainizację trzech pułków zapasowych, które przebywały w Symferopolu, zorganizowali chór, kółko amatorskie, urządzali poranki literackie, a nawet wydawali gazetę wspólnie z Tatarami. Chrystyna Pekarczuk wspominała: „Współpraca z Tatarami była jak najlepsza”. Potem walczyła o niepodległość Ukrainy w szeregach ukraińskiego wojska, była ranna. Pod koniec życia Chrystyna Pekarczuk opublikowała wspomnienia, w których między innymi napisała: „Gdyby moja młodość i zdrowie mogły powrócić, miałabym tylko jedno pragnienie: stać się szarym, bezimiennym szeregowcem w mundurze Ukraińskiej Armii”. Po klęsce wojny wyzwoleńczej wielu jej bohaterów i bohaterek musiało emigrować i zostawiło nam ciekawe wspomnienia. Pisarka Hanna Żurba wspominała Pierwszy Zjazd Wojskowy w Kijowie: „Mychajło Michnowski występował: „Murem chińskim odgradzać się od Moskowszczyzny. Raz na zawsze zrywać z Moskalami, a nie „utrzymywać kontakt” z nimi. Ukraina musi być samodzielna, a nie autonomiczna. Wojsko, armia, a nie federacja!”. Ale rzucił się na niego pisarz Wołodymyr Wynnyczenko: „Występować przeciwko rosyjskiej rewolucyjnej demokracji – to zbrodnia, czarnosetenstwo, my tylko z caratem rosyjskim walczyliśmy, z narodem rosyjskim, z demokracją – nigdy. Wstyd, hańba!”. I znowu powtórzyliśmy błąd naszych przodków z początku XX wieku. Znowu u nas okazało się mało michnowskich, a dużo wynnyczenków. Oto teraz płacimy. A podczas II wojny światowej działaczki ukraińskiej kultury ginęły już od kul niemieckich okupantów. W Kijowie gestapowcy rozstrzelali Ołenę Telihę, która współpracowała z krakowską „Proświtą”, a w Równem – Charytię Kononenko, która odradzała „Proświtę” i została aresztowana za to, że pomagała UPA lekami. Książka Romana Kowala „Kobiety w wojnie wyzwoleńczej” opiera się na dokumentach z Państwowego Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, Centralnego Państwowego Archiwum Wyższych Organów Władzy i Zarządzania Ukrainy, wspomnieniach, dziennikach i świadectwach żołnierzy i żołnierek Armii URL oraz uczestniczek ruchu powstańczo-partyzanckiego. Wydanie jest bogato ilustrowane zdjęciami dokumentalnymi. Książkę wydano kosztem Związku Ukrainek Ameryki. Stołeczne Wydawnictwo Marka Melnyka w serii „Wybitni Ukraińcy” „Biblioteki Klubu Historycznego „Chołodny Jar” wypuściło 11. książkę – „Kobiety w wojnie wyzwoleńczej. Historie, biografie, wspomnienia. 1917–1930” Romana Kowala.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dla robotów. Do tego czasu roboty interesowały pisarzy głównie jako mechaniczne stworzenia, które zbuntowały się przeciwko ludziom. Etymologia słowa robota sięga prasłowiańskiego *orbiti „pracować dla kogoś”, pochodnego od orb „niewolnik”, starosłowiańskie – rab „pracować dla kogoś, usługiwać”, spokrewnione z staro-wysoko-niemieckim ar(a)beit(i) „praca, ciężar, potrzeba”, średnio-wysoko-niemieckim ar(e)beit, dolno-niemieckim Arbeit „praca”, gockim arbaips „praca, potrzeba”. Natomiast w językach słowiańskich mamy: moskiewskie rabotat’, białoruskie rabic’, staroruskie robyty „zniewalać, zamieniać w niewolników; pracować, wykonywać pracę”, polskie robić, czeskie robiti, słowackie robit’, dolnołużyckie robiś, bułgarskie rabotja „pracuję, uprawiam ziemię”, serbsko-chorwackie ràbiti „używać, korzystać, wykorzystywać” (ESUM 5, s. 98–99), robyty ˂ rob „niewolnik, jeniec” (Fasmer ESRJa III, s. 487). Więc kim są boty (ro-boty) dzisiaj w przestrzeni internetowej, które przeszły stuletnią ewolucję od neologizmu braci Čapków robot oraz etymologicznego znaczenia słowa „robota” jako niewolnictwo, czyli ciężka praca przymusowa, do skróconego derywatu bot? Boty to zautomatyzowane programy, które zostawiają zazwyczaj te same komentarze pod różnymi wpisami. Nie prowadzą własnej dyskusji ani jej nie argumentują (w odróżnieniu od trolli, które są realnymi istotami). Bot nigdy nie odpowie – nie potrafi tego robić. Boty atakują wpływowe osoby publiczne, inne ich nie interesują. Na bota należy składać skargi i go banować. Boty wpływają na opinię publiczną i kierują ją na odpowiednie tory dla tej czy innej siły politycznej lub struktury biznesowej z jasno określonym zadaniem. Boty są skutecznym narzędziem w rękach polityków w celu dyskredytacji swoich przeciwników. W tym celu tworzą tak zwane botofarmy jako jeszcze jeden metaforyczny leksykalny złożony derywat, utworzony od robota, który nie myśli, a wykonuje mechaniczną czynność, założoną w określonym celu przez siłę kierowniczą. Boty rozpoznaje się po braku informacji osobistych, zdjęcia i prawdziwych przyjaciół, obecności wśród przyjaciół znacznej części kont, które również przypominają boty, po całodobowej aktywności itd. Zatem ewolucja czeskojęzycznego indywidualnego neologizmu braci Čapków robot ˂ robota świadczy nie tylko o semantycznym rozszerzeniu tej jednostki leksykalnej pod wpływem rozwoju myśli technicznej i procesów społecznych, ale także o stworzeniu jeszcze jednego leksykalnego derywatu bot w anglojęzycznej przestrzeni internetowej w latach 60. XX wieku. Być może wysoka produktywność użycia tej leksemy jest uwarunkowana także jej homonimicznym znaczeniem w języku angielskim jako „wewnętrznego pasożyta zwierząt”. Czyż obecne internetowe boty to nie pasożyty (darmozjady), które żyją kosztem cudzej pracy i cudzych osiągnięć, harcując na stronach niewygodnych dla kogoś osób publicznych? Z uwagi na wspomnianą rdzenną, jeszcze prasłowiańską etymologię i funkcjonowanie, użycie tego słowa w naszym języku jest całkowicie dopuszczalne.
Tłumaczenie maszynowe
Jednym z najczęstszych słów w sieci internetowej jest bot, będący skróceniem (sposobem aferezy poprzez skrócenie początku słowa) od powszechnie znanego rzeczownika robot. Z otwartych źródeł, w szczególności z Wikipedii, wiadomo, że robot, lub bot, a także internetowy bot itp. (ang. bot, skrót od ang. robot) – to specjalny program, który wykonuje automatycznie i/lub według zadanego harmonogramu jakiekolwiek działania poprzez te same interfejsy, co zwykły użytkownik. Podczas omawiania programów komputerowych termin ten stosuje się głównie w odniesieniu do Internetu. Zazwyczaj boty są przeznaczone do wykonywania jednostajnej i powtarzalnej pracy z maksymalną możliwą prędkością (oczywiście znacznie wyższą od możliwości człowieka). W języku angielskim robot [ˈrɘʋbɒt] ma następujące znaczenia: n 1. robot, mechaniczny człowiek; 2. automat; urządzenie telemechaniczne; 3. aw. automat sterujący; a ~ bomb aw. kierowana bomba lotnicza; a ~ pilot aw. autopilot; a ~ plane bezzałogowy samolot; 4. przen. bezduszny człowiek, człowiek-maszyna; 5. automatyczny sygnalizator ruchu ulicznego (VAUS 2011). Bot – to jednostka leksykalna utworzona sposobem skrócenia (afereza) od robot – bot. Ma to samo znaczenie, co robot: czyli autonomiczny program w Internecie lub innej sieci, który może współdziałać z systemami lub użytkownikami. Oprócz tego bot – to leksem homonimiczny: „larwa gza, który jest wewnętrznym pasożytem zwierząt; zazwyczaj żyje on w żołądku i przechodząc przez przewód pokarmowy gospodarza, osiada na ziemi”. Pierwsze użycie skróconej formy bot <robot datuje się na lata 60. XX wieku, podczas gdy drugie homonimiczne znaczenie leksemu bot w języku angielskim wiąże się z holenderskim, fryzyjskim lub niemieckim źródłem z XVI wieku. Istnieje już także złożony wyraz pochodny czatbot, początkowo jako usługa obsługi klienta, aby odpowiedzieć na pytania dotyczące towaru, rozpowszechniony na inne sfery komunikacji internetowej, w szczególności Telegram. Jednak czy rzeczywiście robot i jego wyraz pochodny bot są pochodzenia angielskiego, jak wskazują nam źródła leksykograficzne języka angielskiego i, na przykład, Wikipedia? Oczywiście, że nie. Termin robot w tym roku świętuje 100-lecie. Po raz pierwszy tego słowa użył znany czeski pisarz Karel Čapek w 1921 roku w swojej sztuce „R.U.R.” („Rossumovi Univerzální Roboti”), gdzie pod słowem robot kryły się uduchowione potwory w rodzaju monstrów, które choć są istotami biologicznymi, można je złożyć z różnych części zamiennych. Początkowo dla takich istot człekokształtnych Čapek użył zapożyczonego z języka łacińskiego słowa labor < praca, jednak jego brat – malarz Josef Čapek zwątpił w brzmienie słowa laborzi w języku czeskim i, nie odrywając się od sztalugi, powiedział: „To nazwij je po prostu robotami”. U podstaw tego neologizmu leżało znane czeskie słowo robota, które oznacza nie po prostu jakąkolwiek pracę w ogóle, a niezwykle ciężki, katorżniczy trud, pańszczyznę. W 1923 roku sztukę „R.U.R.” przetłumaczono na język angielski, a kilka lat później „robot” został wpisany do słownika oksfordzkiego (ESUM 5, s. 100). W 1941 roku amerykański pisarz science-fiction Isaac Asimov (Izaak Judawicz Azimow, urodzony na Białorusi) tchnął w czeski neologizm drugie życie. Ukazało się jego opowiadanie „Kłamca!”, gdzie zaproponowano pierwsze słowo pochodne od terminu robot – robotics (robot+technics, robotyka), czyli naukę, która opracowuje i bada roboty. Rok później w opowiadaniu „Zabawa w berka” Asimov sformułował trzy prawa robotyki – obowiązkowe zasady zachowania.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
nas łączy, pomaga rozwiązywać ważne kwestie i motywuje” – powiedział rektor Uniwersytetu Witolda Wielkiego, profesor Juozas Augutis. Podziękował on za wsparcie idei oraz jej realizację, podkreślając, że dzięki dyrektorowi Centrum Bałtystyki, profesorowi Ihorowi Korolowowi, nowo powstała placówka stała się jednym z 40 centrów bałtyckich biorących udział w projekcie Unii Europejskiej, ukierunkowanym na wzmocnienie i rozwój studiów bałtyckich. W Instytucie Filologii studiuje się ponad 30 języków. Dzięki takiemu zróżnicowaniu Kijowski Uniwersytet Narodowy im. Tarasa Szewczenki jest jedyną uczelnią wyższą w Ukrainie, która wchodzi w skład przedmiotowej nominacji „Języki nowożytne” światowej sławy rankingu jakości szkolnictwa wyższego „QS World University Rankings by Subject”. Język litewski zasilił listę języków, których uczą się w Instytucie Filologii, w 2019 roku. Jako trzeci język zaczęli go opanowywać studenci licencjackiego programu edukacyjnego „Język i literatura polska, język ukraiński”. W 2020 roku na Uniwersytecie otwarto kolejny licencjacki program edukacyjny „Język i literatura polska, języki angielski i litewski”. Na dzień dzisiejszy języka litewskiego w Instytucie Filologii uczy się około 30 studentów. Słowo powitalne oraz podziękowania dla gości, dzięki którym otwarto centrum, wygłosił również dyrektor Instytutu Filologii, profesor Hryhorij Semeniuk, życząc, aby język, bogata historia i kultura Republiki Litewskiej przyciągały kandydatów na studia, a kierownictwo Instytutu i Uniwersytetu ogólnie będzie starało się tworzyć najlepsze warunki dla rozwoju studiów lituanistycznych w KUN. Podczas uroczystości obecnym zaprezentowano wideo-powitanie studentów Instytutu Filologii, którzy uczą się języka litewskiego. Pierwsza dama Litwy Diana Nausėdienė oraz kierownictwo KUN wymienili się symbolicznymi prezentami i zrobili wspólne zdjęcie.
Tłumaczenie maszynowe
Ogólnoukraiński otwarty maraton języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka w tym roku po raz pierwszy odbył się w formacie zdalnym na platformie edukacyjnej HUMAN i objął tysiące uczniów oraz studentów ze wszystkich obwodów Ukrainy. Jego wyniki zaprezentowano podczas briefingu. Maraton odbywał się w czterech etapach, a jego uczestnicy porcjami wykonywali zadania testowe przez prawie miesiąc. Ten maraton to pierwszy na taką skalę przykład przeprowadzenia konkursu uczniowskiego w formacie zdalnym na Ukrainie. Do jego organizacji włączyły się instytucje państwowe, organizacje charytatywne oraz prywatny biznes. W briefingu wzięli udział organizatorzy maratonu, wśród których byli przedstawiciele Państwowej Instytucji Naukowej „Instytut Modernizacji Treści Edukacyjnych”, Międzynarodowej Fundacji Charytatywnej „Liga Ukraińskich Mecenasów” oraz firmy edukacyjnej HUMAN. Do dyskusji nad wynikami dołączył wiceminister edukacji i nauki Ukrainy ds. rozwoju cyfrowego, transformacji cyfrowych i cyfryzacji Artur Sełecki. – Nie może nie cieszyć fakt, że do konkursu włączyły się diaspory z różnych krajów świata – zaznaczył pan Artur. – Ważne jest również to, że wśród uczestników są konkursowicze z tymczasowo okupowanych terytoriów obwodów donieckiego i ługańskiego. Jestem wdzięczny firmie partnerskiej HUMAN, która dołączyła do tego projektu i zorganizowała święto dla tak dużej publiczności – nie tylko z Ukrainy, ale i z wielu zakątków świata. Organizatorzy poinformowali, że tegoroczna liczba uczestników okazała się rekordowa w całej historii przeprowadzania Konkursu języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka. Stało się to dzięki swobodnemu dostępowi uczniów do wykonywania zadań testowych. Ogólna liczba konkursowiczów w tym roku wyniosła 25 670, jednak wszystkie etapy pokonało 11 555 uczestników (45%). Podczas briefingu opublikowano tabelę rankingową ze wskazaniem finalistów i zwycięzców konkursu. W celu zachowania poufności danych tabela ta została sformowana z kodów ID uczestników, które otrzymali oni w systemie HUMAN. Oznacza to, że każdy konkursowicz może wprowadzić swój kod ID i zobaczyć liczbę własnych punktów oraz miejsce w rankingu. – Uczestnicy, którzy zajęli 1-3 miejsca, zostaną nagrodzeni dyplomami Międzynarodowej Fundacji Charytatywnej „Liga Ukraińskich Mecenasów” – opowiedziała przedstawicielka Ligi Julia Wozniuk. – Konkursowicze, którzy wywalczyli pierwsze miejsca, dodatkowo otrzymają nagrody od naszych mecenasów. Kwestia nagrodzenia srebrnych medalistów jest rozstrzygana, być może oni również zostaną wyróżnieni nagrodami. Dyplomy i nagrody będą wręczane w kwietniu-maju. Oprócz tego uczestnicy, którzy przeszli cztery etapy, otrzymają imienne certyfikaty, a ich szkoły będą mogły do 30 kwietnia bezpłatnie dołączyć do programu „HUMAN. Mistrz”, który przewiduje rozszerzone wsparcie techniczne i klienckie, bezpłatne szkolenia oraz dostęp do materiałów informacyjnych. Własna inf.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
godna była jego gospodyni, moja Buniczka, która stała się dla mnie wzorem we wszystkim. Ołeksandra Batura, osiedle typu miejskiego Wesełe, obwód zaporoski. Z dynastii dziennikarzy. Na ulicy zima, 23 grudnia 1978 roku. Czasy głębokiego breżniewowskiego zastoju, kiedy wydawało się, że życie w Związku Radzieckim się ustabilizowało. Wszyscy zrozumieli, że do 1980 roku komunizmu, jak obiecywał Nikita Chruszczow, kraj nie zbuduje, ale żyło się, według miar prostego ludu, nieźle: wszyscy mieli pracę, ceny nie wzrastały, w sklepach było wystarczająco produktów, przynajmniej w Kijowie. Ale wróćmy do fotografii, zrobionej w typowym radzieckim atelier fotograficznym kombinatu usług bytowych, który znajdował się w rejonie peczerskim stolicy. Mistrz robi zdjęcie zakochanej parze. Ich wzrok w pełni skupił się na soczewce aparatu. Na zdjęciu – moja babcia Lubow Petriwna Fedorowa i jej pierwszy mąż Wołodymyr Hryhorowycz Czopenko. Ta dwójka właśnie wzięła ślub cywilny i wkrótce wyprawi cudowne wesele. Moi babcia i dziadek. Co więc połączyło tę parę? Dziennikarstwo. Wołodymyr Hryhorowycz – autor książek „Agrarny dyliżans”, „Wytoky Pruta”, „Iskra hosprozrachunku”, „Prawosławnyj słownyk”, obserwator rolny „Dzerkała tyżnia”. Lubow Petriwna – redaktorka działu „Stolycia”, redaktorka gazety „Weczirnij Kyjiw” oraz „Chreszczatyk”, otrzymała nagrody w nominacjach „Najlepszy dziennikarz roku” i „Najlepsza publikacja roku”, zasłużona dziennikarka Ukrainy. Ale wszystkie te nagrody i osiągnięcia będą później. A teraz to po prostu dwoje studentów piątego, ostatniego roku wydziału dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu im. T. H. Szewczenki, którzy pasjonują się dziennikarstwem i zamierzają budować życie rodzinne. Fotografia w pełni oddaje atmosferę lat 70.: styl ubioru, jakość zdjęcia, nawet wyraz twarzy. Oni nawet nie domyślają się, czym będzie ich ulubione zajęcie za 40 lat. Mykyta Beszczastnyj, m. Kijów. Zbiór prac studentów pierwszego roku wydziału dziennikarstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki w ramach ćwiczenia twórczego „Twarz ze zdjęcia na ścianie” przygotował wykładowca kursu „Podstawy dziennikarstwa” profesor Mykoła Tymoszyk.
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek w nr 12-13 z 2021 r. Dla mnie on jest prawdziwym bohaterem. Mam 18 lat, a on miałby 86… W zeszłym roku świętowaliśmy jego jubileusz, a niedługo potem odprowadzaliśmy go na tamten świat. Wcale nie spodziewałam się wiosennego poranka z tak straszną wieścią. …Jeszcze jako młody chłopak Hryhorij poznał kobietę swojego życia, matkę swoich trzech synów i dwóch córek – moją babcię Lidiję. Wiedzieli, że będą razem do starości, ale nie wiedzieli, jaka trudna droga ich czeka… Według słów mojego ojca, żyli skromnie, lecz szczęśliwie. Dziadek z babcią ciężko pracowali, żeby wykarmić i ubrać wielodzietną rodzinę. Opowiadał, jak dziadek nie doczekał się swojego ojca z wojny. Jak musieli z braćmi mieć jedne buty na wszystkich i na zmianę chodzić do szkoły. Ale dorósłszy, dziadek obiecał, że jego dzieci takiego losu nie zaznają. I słowa dotrzymał. Nazywał mnie kruszynką, a ja patrzyłam w jego dobre niebieskie oczy i uśmiechałam się. Pewnego razu dziadek opowiedział bajkę o Calineczce, zaznaczając, że jest ona o mnie. Tak zachwyciłam się bajką, że jeszcze długo dzwoniłam do niego i prosiłam, by opowiedział ją przed snem, wiedząc, że dziadek jest o setki kilometrów stąd. Nigdy mi nie odmawiał. Mój dziadek Hryhorij Jakowycz Melnyk. Potem moi rodzice się rozwiedli i zaczęliśmy widywać się rzadziej. Ale tamtego ranka stałam w czarnej sukni, z czarną chustką i ledwo rozumiałam, co się dzieje. Dziadek stał się zimny i już nie rozgrzewał się moim uśmiechem. Czułam, że on wciąż jest obok i tak samo kocha mnie, swoją Calineczkę. Tego dnia mało płakałam. Płakałam już w domu. Żałowałam, że tak wiele nie powiedziałam, że nie przytuliłam jeszcze raz, nie pocałowałam… Dla mnie on na zawsze pozostanie bohaterem. Dziecko wojny, dziecko wielkiego głodu. Ma pięcioro dzieci, ośmioro wnucząt i dziewięcioro prawnucząt. Jego życie dotknął rak, z którym bohatersko walczył przez 15 lat. Co niedzielę chodził do cerkwi i prawdopodobnie chronił go anioł stróż. W 86. roku życia opanował go jeszcze covid-19. Dziwię się męstwu dziadka i zachwycam jego odwagą. Każdego ranka własnoręcznie rąbał drewno i palił w piecu. Mimo braku sił i bólu, dziadek Hryhorij nigdy nie płakał. Łzę puszczał tylko wtedy, gdy zdarzało mu się zbierać rodzinę przy stole. Darja Melnyk, wieś Szczekyczyn, obwód rówieński. Dlaczego w Niemczech nie lubili radzieckich. Moi rodzice to Ukraińcy, urodzili się w Związku Radzieckim i do pewnego momentu nie wyobrażali sobie, że Ołena Ołeksandriwna i Wołodymyr Iwanowycz Melnyczenkowie (rodzice) poza ZSRR istnieje zupełnie inne życie. Ojciec był oficerem, w latach 1989–1993 służył w Niemczech, w zachodniej grupie tak zwanych wojsk radzieckich. Rozpad ZSRR zmienił ich życie. Zaczęła się niepewność. Mama opowiadała, że niektóre rodziny radzieckich oficerów nie chciały wracać do domu, prosiły o azyl polityczny w Niemczech. W odpowiedzi na takie prośby Moskwa reagowała okrutnie: po powrocie tym rodzinom groził status „zdrajcy ojczyzny”, której już faktycznie nie było. Mieszkając w miasteczku wojskowym, moi rodzice byli świadkami wielkiego wydarzenia historycznego – upadku w 1990 roku muru berlińskiego. Oznaczało ono ostateczne zjednoczenie podzielonych na „zachodnich” i „wschodnich” Niemców. Według słów mamy, życie tam było cudowne, widzieli to, czego nie znali w Związku. Nie było komunistycznej szarości i pomników Lenina na każdym kroku, nie było sierpa z młotem na czerwonym tle. Zachwycała ich wyrafinowana architektura i europejska świeżość. Ciekawostką dla mnie było to, że radzieckich ludzi dziwiła zwykła rzecz – kiwi: początkowo jedli je ze skórką. W Niemczech był duży wybór ciastek, a w Związku – tylko marchewkowe. Tam było wszystko, zaczynając od egzotycznych dla radzieckich ludzi bananów, a kończąc na marcepanach. Jednak, mimo wspaniałego życia, radzieccy ludzie dla zwykłych Niemców byli okupantami. Dlatego stosunek do radzieckich ludzi był tam powszechnie wrogi (wszystkie fakty i wydarzenia opisuję ze słów rodziców). W dniu urodzin Hitlera Niemcy mieli tradycję „gnębienia” swoich krzywdzicieli: ostrzeliwali radzieckie punkty kontrolne z okrzykami „Niemcy dla Niemców”, straszyli mieszkańców radzieckich miasteczek wojskowych i urządzali pokazową strzelaninę w powietrze na wielkich placach. Mama była świadkiem tych wydarzeń. Spacerując z wózkiem, w którym był mój starszy brat, biegła do domu szybciej, niż mogła sobie wyobrazić. Niemcy okazywali swoją niechęć do narodu radzieckiego, udawali, że oni nie istnieją, potępiali i patrzyli z góry. Nie wyciągam negatywnych wniosków dotyczących takiego zachowania Niemców. Przecież taka sama sytuacja jest obecnie w moim kraju, gdzie miejscową ludnością są Ukraińcy, a okupantami – „starszy rosyjski bratni naród”. Po zakończeniu terminu służby moi rodzice wrócili do domu. Na ich życiowych drogach stawał haracz, granice, milicja, przywrócenie ukraińskiego obywatelstwa oraz dalsze życie w Związku. W latach 90. wszystko zmieniło się radykalnie: brakowało pieniędzy na produkty, wojskowi byli bez pensji. A później pojawiłam się ja, ale to już inna historia. Jełyzaweta Melnyczenko, miasto Krzywy Róg, obwód dniepropetrowski. Pensję wypłacali ubraniami. Odnaleziona skrytka z fotografiami moich rodziców z dzieciństwa zrodziła zainteresowanie. A jak oni żyli? Wiem tylko, że mama biednie, tata trochę lepiej. Nadszedł czas pytać, dowiadywać się i analizować. Ojciec mój jest ciągle zajęty, zresztą nie jest zbyt elokwentny, ale za to z mamą możemy rozmawiać godzinami. Podzieliła się ze mną wspomnieniami. Inna Wasyliwna Chlewyćka. Kiedy ZSRR się rozpadł, a do władzy doszedł pierwszy prezydent Ukrainy Łeonid Krawczuk, obiecanego „gospodarczego wzrostu” nie było. W zakładach pracy redukowano etaty. Babci udało się utrzymać na swoim miejscu, a dziadek stracił pracę i był zmuszony wyjechać na Syberię za zarobkiem. Póki babcia i dziadek próbowali zarobić jakąś kopiejkę, małą Innę, moją mamę, zostawili pod opieką starszego brata ojca. Petro, mój wujek, wdał się w złe towarzystwo, w wyniku czego trafił za kratki i zostawił małą siostrę bez opieki. Musiała sama uczyć się, gotować, szyć, wkręcać śruby i po prostu żyć… Oto skąd u niej naprawdę złote ręce. Mama z ciepłem wspominała, jak jej ojciec przyjeżdżał z delegacji i przez kilka miesięcy byli dobrze nakarmieni i ubrani. W innym czasie odpowiadała za to babcia, której w zakładzie dawali nie pensję, a ubrania i niektóre produkty. Trudne były czasy. Mama zapamiętała, że w szkole nie miała co jeść na przerwach. Wtedy w szkołach nie karmiono, trzeba było brać „drugie śniadania” z domu. A w domu nie było z czego ich przygotować… Co prawda, czasami koleżanki z lepszym statusem materialnym dzieliły się i mama mogła spróbować takiego „przysmaku”, jak kurczęce nóżki. Pasji mama miała wiele. Samodzielnie nauczyła się rysować i ładnie szyć. W wieku jedenastu lat zaczęła uczęszczać na kółko piłki ręcznej (wtedy było bezpłatne) i nawet kilka razy jeździła na zawody. Różnica naszych poglądów na niektóre rzeczy z jej przeszłości jest uderzająca. Trudno mi sobie wyobrazić, że wtedy wszyscy chcieli wstępować do szkół zawodowych i na jedno miejsce było dziesięciu chętnych. Wśród nich i moja mama. Ale jej wtedy odmówiono, musiała iść do dziesiątej klasy. Z czasem rodzice się rozwiedli i żyć bez ojca stało się jeszcze trudniej. W wieku siedemnastu lat mama już urodziła mnie, a nieco wcześniej wyszła za mąż. Prób losu mojej mamie okazało się aż nadto. Ale poradziła sobie. Wytrwała, odważna, kochająca…
Walerija Chlewyćka, m. Ołeksandrija, obwód kirowohradzki “Zawiadomienia o śmierci” w torbie listonoszki Dorastała w niewielkiej ukraińskiej rodzinie. W tamtym czasie czworo dzieci w rodzinie to niewielka rodzina. Oprócz matki Ustyny i ojca Iwana, były dwie siostry – Dunia i Nusia – oraz brat Mykoła, który zaginął bez wieści na wojnie. Wira Iwaniwna Batura, moja prababcia, była najmłodsza. W 1943 roku, mając 17 lat, po wyzwoleniu Wesełego, poszła na ochotnika pomagać wojskowym. Dziewczyna podejmowała się każdej pracy: prała, sprzątała, opiekowała się rannymi, po prostu wspierała każdego, kto się do niej zwracał. A do tego roznosiła pocztę. Po ciężkiej pracy w szpitalu, z ogromną torbą listonosza na ramionach, w ciemności, w niepogodę, drżąc ze strachu, dziewczyna roznosiła po domach nadzieję, wieści od żywych. Lecz w jej torbie były też “zawiadomienia o śmierci”. Bardzo ciężko było przynosić takie wieści. Oddawszy straszny trójkąt, Wira nie odchodziła od razu, lecz czekała, czy nie będzie potrzebna pomoc temu, kto otrzymał tragiczną wiadomość. Wojna przyniosła jej nie tylko ból i straty, ale także pierwszą i jedyną miłość. Młody, pełen zapału Hryhorij dotarł aż do Berlina. Po zranieniu wrócił do domu, gdzie poznał Wirę. Tak narodziła się nowa, przyjazna rodzina. Nadszedł koniec strasznej wojny. Trzeba było przystosować się do życia w pokoju. Wira wyuczyła się i została dobrą krawcową. W rodzinnym Wesełym ludzie ustawiali się w kolejce do mistrzyni, byle tylko ona zdjęła miarę, zrobiła wykrojnik i uszyła ubranie. Kiedy miała 76 lat, urodziłam się ja. Mój ojciec nazywał ją babunią, a ja nazywałam ją Bunia. Kiedy mama i tata przyprowadzali mnie, małą, do Buni w gości, mówiła do mnie: “Sasuniu, biegnij prędko do ogródka i skosztuj jagódek. To dla ciebie krzaczki obrodziły”. Całe podwórko oddychało dobrem i spokojem. Bo taka też dobra i ła- Wira Iwaniwna Batura (prababcia)
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło Słaboszpycki pracuje dalej nad nową książką wspomnień, która będzie kontynuacją serii książek pamiętnikarskich „Przecieranie lustra”, „Cienie w lustrze”, „Z pamięci lustra”, „Z półmrocznego lustra”. Proponujemy fragment książki. Mychajło SŁABOSZPYCKI
Możliwe, że dla dzisiejszych poetów, którzy buntują się przeciwko poetyce szistdesiatnykiw, wszystko negują i kategorycznie odrzucają, wydaje się on aż nadto tradycyjny i staromodny. Dzisiaj młodzi rzeczywiście próbują pisać inaczej. Nie będę się silił na stwierdzenia: lepiej czy gorzej (to kwestia gustu i orientacji estetycznych; niezaprzeczalnie sam czas faworyzował inne „szkoły” literackie). Nie wiadomo, czy na lepsze, czy na gorsze, ale wszystko zmienia się na tym świecie. Starzeją się, nierzadko beznadziejnie anachronizują się teksty literackie, częściowo karykaturalne staje się to, co było ogólnie przyjętym wzorcem piękna. Czas jest bezlitosny dla wszystkiego. A my naiwnie wygłaszamy o tym czy owym: „To niepodległe czasowi!”. Niestety, czasowi podlega wszystko. Czy prawie wszystko – tutaj beznadziejni optymiści mogą spróbować podyskutować. Dobrze, że człowiek z reguły nie ma kłopotu wykraczającego poza horyzonty swoich dni – i przyszłość oraz to, co poza przyszłością, brzmi dla niego – jeśli w ogóle brzmi – beznadziejną abstrakcją. Jego domem jest jego czas, z którego może wychodzić chyba tylko w niedaleką przeszłość. A jeśli tym człowiekiem jest poeta, to nieuchronnie dziwi się wszystkiemu, co go otacza, i pragnie utrwalić duchowy profil czasu, w którym się znalazł, rzucony tam władczą ręką losu. Kiedy wspominam Wołodymyra Pidpałego, to z jakiegoś powodu nie mogę pozbyć się myśli, że powinien był urodzić się w innych czasach. Powiedzmy, wtedy, gdy romantyczni narodnicy spośród wykształconych różnoczyńców i zubożałych szlachciców zakładali skromne siermięgi i, wierząc w siłę oświaty, szli głównie do chłopstwa, aby wyjaśniać im, czym jest Prawda i skąd wzięła się Krzywda, aby nasza ludność dojrzała do właściwych wniosków. Pidpałyj zachwycał wysokim poświęceniem (widział w literaturze coś niezmiennie sakralno-misyjnego); jego życzliwość i cierpliwość (nawet w relacjach z agresywnymi grafomanami) dziwiły. Redagował w wydawnictwach i chyba wszyscy pchali się ze swoimi rękopisami właśnie do niego. Wiedzieli: będzie uważny wobec ich wprawek, nie będzie szydził z tej pisaniny, która była „tak sobie” albo wręcz „nie bardzo”. Umiał posługiwać się dyplomatycznymi eufemizmami nawet wtedy, gdy musiał wyjaśniać: to dzieło to beznadziejna szarzyzna. Nie wiem, jaką cenę go to kosztowało, bo wielu jego kolegów nie miało takiej wytrwałości, a dlatego relacje redaktora i autora przeradzały się w permanentną wojnę. I mnie niejednokrotnie zdarzało się słyszeć od autorów, że redaktorzy wydawniczy to po prostu bestie i reakcjoniści. Ale znałem spośród korpusu redaktorskiego takich jak Hryhir Tiutiunnyk, Jewhen Hucało, Roman Andrijaszyk, Anatolij Szewczenko, Switłana Żołob, Anatolij Makarow, Wałerij Hużwa, Andrij Kryżaniwśkyj, którzy wyróżniali się nie tylko wysokimi kwalifikacjami literackimi, ale i nieudawaną demokratycznością, i wszyscy oni mieli konflikty z cenzorami, broniąc tekstów autorów przed brutalnymi cenzorskimi wiwisekcjami. W tym rzędzie stoi też Wołodymyr Pidpałyj. Słyszałem niemało szczegółów o tym, jak próbował ratować – a czasami mu się udawało uratować – utwory literackie przed ingerencjami cenzorów oraz zawsze przerażonego kierownictwa, które nierzadko w swojej ideowej superczujności nawet przewyższało cały cenzorski legion. Nie mogę odmówić sobie pragnienia przytoczenia tutaj oto tego długiego cytatu, który nie wymaga żadnego komentarza. „Ja, być może, bardzo dobrze znam Wołodię Pidpałego nie dlatego, że byliśmy jakimiś bliskimi przyjaciółmi, nie dlatego, że często rozmawialiśmy czy chodziliśmy do siebie w gości, po prostu dlatego, że spotkaliśmy się z nim w pracy, w ekstremalnych warunkach. Był redaktorem mojej książki w 1972 roku, książki, która tak światła dziennego nie ujrzała... To była taka sytuacja, przy której bardzo dobrze widać, kto jest kim. Tam w jeden dzień, w jeden moment można było zobaczyć człowieka tak głęboko, przez co powiedziałam, że, być może, ja go bardzo dobrze znam... Ja bardzo kocham Wołodymyra Pidpałego...” I dalej – ważne szczegóły tej historii z biografii poetki, w której figuruje Pidpałyj: „Redaktor w tamtych czasach to była wydawnicza rękawiczka, w którą wkładano rękę niewidzialną. Wołodia był bardzo kulturalnym i utalentowanym redaktorem, bo był poetą, ale miał też dar redaktorski. Redaktorem był zdumiewającym... Myślę, że gdyby wielu z naszych poetów wtedy go posłuchało, to może by nie czerwienieli teraz. Wołodia Pidpałyj został odsunięty od pracy nad moim rękopisem „Kniażej góry”, ponieważ okazał się nie tą wydawniczą rękawiczką, którą można by tak kierować i dusić mnie. On nie mógł, nie chciał, i był po prostu głęboko porządnym człowiekiem. Kiedy on, Wołodia Pidpałyj, zmarł, zamiast niego zostały dzieci, zamiast niego zostały wiersze, zamiast niego zostało światło, które my wszyscy teraz odczuwamy...” Te słowa Liny Kostenko na wieczorze pamięci Wołodymyra Pidpałego w Państwowym Muzeum Literatury w grudniu 1993 roku. Wtedy tam wybrzmiało wiele dobrego o nim. I było to uwarunkowane nie tylko goryczą przedwczesnej śmierci jego. Jak to bywa, przy takich wydarzeniach mówcy znacznie wyolbrzymiają cnoty nieboszczyka. Ale kiedy chodziło o osobę Pidpałego, to wszystkie superlatywy o nim były zasłużone, rzec można, opłacone jego jasnym życiem i głębokim sercem. Nieprzypadkowo przecież z Liną Kostenko w jej ocenie Pidpałego wyraźnie współbrzmi Dmytro Pawłyczko, który opowiada: jemu bardzo się poszczęściło, że redaktorem jego „Hranosłowa” był właśnie Pidpałyj, który stał w obronie autora na wszystkich etapach. A dalej onże był i redaktorem tomu poetyckiego Bohdana-Ihora Antonycza „Pieśń o niezniszczalności materii” (pierwsze wydanie utworów wielkiego Łemka w radzieckiej Ukrainie). Pawłyczko opowiada, jak ciężko przychodziło to wydanie, jaki uparty opór mu stawiano na wszystkich etapach i wszystkich szczeblach. Pojawienie się utworów Antonycza stało się doprawdy sensacyjnym wydarzeniem literackim. Antonycz od razu przekształcił się w kultowego poetę studenckiej i literackiej młodzieży. A takie ideologiczne mastodonty, jak Mykoła Szamota i Co, rzucili się i na opracowującego (oraz autora błyskotliwej przedmowy) Pawłyczkę, i na redaktora książki, którego oskarżali o to, że stał się wspólnikiem tego, kto dokonał tej dywersji. Dzisiaj w taki marazm po prostu trudno uwierzyć, ale wszystko to było. Pracowałem wtedy w „Literaturnej Ukrainie” i dobrze pamiętam, jak cenzura zabraniała wspominać w druku o książce Antonycza. Nieprzypadkowo przecież redaktor Pidpałyj jednak uwierał kierownictwo Derżlitwydawu, który z czasem stał się „Dnipro”, i zmuszony był zmienić miejsce pracy. Jeśli już mowa o tym, jak Pidpałego wspominają ci, którzy mieli z nim do czynienia – właśnie jako z redaktorem – to przytoczę przy tej okazji jeszcze takie wymowne świadectwa o jego pracy redaktorskiej oraz charakterystyki osoby Pidpałego. Dmytro Pawłyczko: „Dzisiaj, kiedy całe dziedzictwo poetyckie autora „Trzech pierścieni” jest wydrukowane na Ukrainie, kiedy znak muzy Antonycza wyraźnie odczytuje się w utworach wielu ukraińskich poetów, chce mi się ze szczególną wdzięcznością wspomnieć mojego odważnego sprzymierzeńca Wołodymyra Pidpałego, który pomógł przełamać wieloletnie milczenie wokół twórczości nieśmiertelnego syna Łemkowszczyzny...” Ważne, że bystry i wymagający Pawłyczko dostrzegł w Pidpałym nie tylko wybitnego redaktora, który odnosił się do literatury jak głęboko religijny człowiek do Pisma Świętego. „Wołodymyr Pidpałyj był prawdziwym talentem, zabłysnął prawdziwymi wierszami, ale granice jego życia, właściwie owa młoda śmierć, która przyszła do niego jednocześnie z powrotem stalinizmu w naszą ledwie przedwiosenną nędzną egzystencję, zrobiła swoje. Zabrała nam człowieka, który mógł stać się przewodnią gwiazdą. Zadeptała iskrę nadziei, ogień, który dopiero miał wybuchnąć...” Nie miałem zamiaru referować wspomnień o Wołodymyrze Pidpałym – zamierzałem pisać tylko o swoim emocjonalnym jego odbiorze i choćby pobieżnie nakreślić, jakim jawi się w mojej pamięci, jednak nie mogę przezwyciężyć pokusy przytoczenia jeszcze przesyconych ciepłem duszy słów o nim ludzi z jego bliskiego kręgu. (Okazuje się, że było ono doprawdy szerokie – to z szerokości jego duszy). Oto mówi Petro Zasenko: „Bez głośnej sławy, niepodtrzymywany pod ręce przez literackich wujków, wszedł pod wysokie sklepienie Świątyni Słowa prosto i naturalnie, głęboko czując, że przejść obok nie będzie mógł, i dobrze pamiętając, kto w tej świątyni był przed nim”. Dla dzisiejszego czytelnika takie słowa brzmią aż nadto patetycznie. Ale one przyszły do nas z tej epoki, kiedy kultywowano patetyczność. Zapewniam czytelnika, że taki emocjonalny rejestr uwarunkowany jest doprawdy szczerymi uczuciami, pogłębionymi niespodziewanością straty poety, w którym zapowiadało się coś obiecującego. Do tego poety, w którym żyło coś bezbronnie ludzkiego. Oto urywek ze wspomnienia wymagającej Mychajłyny Kociubynśkiej: „Ta głęboka duchowa istota, to połączenie delikatności i moralnej twardości, ta nie na pokaz, bez cienia pozy i zewnętrznego efektu ludzkość – stanowiły rdzeń jego cichej poezji, rozjaśniały i ogrzewały wszystkich, którzy z nim rozmawiali, uduchowiały i jego działalność redaktorską – ten dla niego zaiste „pokrewny trud” w skoworodowskim rozumieniu. Jakoś udawało mu się prowadzić poetycki statek w całości, z minimalnymi stratami między rafami koniunktury, nie narzucając autorowi swojej woli i jednocześnie dyscyplinując jego poetycką wyobraźnię swoim wyczuciem słowa i estetycznym smakiem. Prawie wszystkie najwartościowsze zbiory poetyckie, które ujrzały światło dzienne w ciągu nietrwałego Renesansu lat 60., – to wynik jego nerwowych wysiłków, jego kunsztu redaktorskiego i świadomości obywatelskiej. To swoiste znaki pamięci jego twórczej pracy”. Delikatny z postawy, uważnooki, czołowy, z jasnoblond czupryną, często uśmiechnięty – takim go zobaczyłem i zapamiętałem. I, może, najpierw wyłaniają się, kiedy wspominasz go w szczegółach, bezlitośnie przydymione wąsy i nieodłączny w jego portrecie papieros. Bo przecież palił on, jak powiedział przyjazny mu Wiktor Blyzneć, doprawdy bezbożnie. Kilka razy widziałem go w improwizowanych turniejach młodych poetów na posiedzeniach litstudio wydawnictwa „Mołod’”, o której już pisałem w poprzednich książkach wspomnieniowych. Zdaje się, że on jedyny tam nie wybuchał w dyskusjach (Mozolewśkyj, Som i Kyryczenko wybuchali jak gejzery!). Pidpałyj za każdym razem mówił spokojnie i głównie przekonywał właśnie dzięki swojej zrównoważoności. Sądzę, że już wtedy dał sobie odpowiedzi na te ważne pytania, które stają przed każdym człowiekiem, który pisze: po co ona – literatura? Co ważniejsze – prawda czy piękno? Myśl czy emocja – dusza poezja? Ja wszystko to chciwie słuchałem i notowałem, choć miałem niechęć do notatek i udawało mi się obywać bez nich na uniwersytecie, gdzie to kategorycznie wymagano. My chętnie przychodziliśmy tam zgraną grupą, którą prowadził do litstudio entuzjazm niepomiernie większy niż na wykłady. Ogólnie Pidpałyj nie był tam główną postacią. Głównymi byli już wspomniani Borys Mozolewśkyj, Mykoła Som i Hryhorij Kyryczenko, którzy atakowali wszystkich i wszystko swoją bezapelacyjnością i oratorskim temperamentem. Prawie trzęsienia ziemi. Kierownik litstudio cierpliwy Dmytro Biłous miał niemało kłopotu, kiedy brał się za ich uciszanie. Przypomnę, że wtedy jeszcze nie skończyły się czasy znanej „odwilży”, choć, jak teraz rozumiesz, już zbliżały się ideologiczne przymrozki. Młodzi poeci jeszcze wyzywająco wolnomyślicielsko, święcie przekonani, że inaczej być nie może. Nie wiem, czy to doprawdy tak, ale wydaje mi się, że właśnie Pidpałyj intuicyjnie przewidywał naprzód i przeczuwał: już idą cichsze i znacznie smutniejsze czasy. Z jakiegoś powodu chce mi się tak myśleć, kiedy wspominam jego mądre oczy, mądre słowa. Oczywiście, był społecznie dojrzalszy od swoich literackich rówieśników. W nim organicznie połączyły się sumienny człowiek wiejski i miejski inteligent, który, wchłonąwszy w siebie sposób życia w mieście i refleksy miejskiego mężczyzny, nie zgubił tego drogocennego, co wyniósł w swojej duszy ze wsi. Często bywało – i dziś jest – tak, że jednostka, wydostawszy się ze wsi, tyle sił wydaje na to, aby pozbyć się w sobie wszystkiego tego, co przypomina jego pochodzenie „od pługa”. Najczęściej pierwszą cierpi mowa (wczorajszy wieśniak niezdarnie przepełzał na to, co uważał za rosyjski, a w rzeczywistości to był wolapik). Dalej nierzadko pojawiała się zarozumiałość mieszczucha, który pogardliwie – mało nie z niebios – patrzy na biednych prowincjuszy, którzy teraz dla niego są istotami niższego sortu. To obserwowałem po swoich kolegach z klasy, którzy, wstąpiwszy na uczelnie, nagle starannie zaczęli we wszystkim maskować się pod „miejskich”, wstydząc się swojego nieprestiżowego na tamte czasy „kołchozowego” pochodzenia. Pidpałyj ani trochę nie próbował podkolorować się pod mieszczucha. Wręcz przeciwnie – przy różnych okazjach często przypominał o wsi. Jakoś nawet opowiadał, że ma całą kołchozową biografię, bo od głębokich dziecięcych lat, jak to bywało z prawie wszystkimi wiejskimi dziećmi, zmuszony był brać się za każdą pracę – i jego ręce umiały wszystko, co trzeba robić w gospodarstwie. Potem w jego „Autobiografii” przeczytałem o tym, że on przed wstąpieniem na uniwersytet pracował na kombajnie i nawet wyszedł na przodownika współzawodnictwa socjalistycznego, a dlatego chwalił się swoim portretem na tablicy zasłużonych. Wołodymyr nie przechwalał się tam, a mówił o tym z humorem. Mówiąc, że każdy miał takie „uniwersytety”, które choć nie przybliżały do rozumienia poezji i nie miały żadnego związku z pogłębieniem edukacji, ale dawały rozumienie skąd w świ-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ci i po czym chleb nasущny. To także ważna życiowa nauka, bo ona też może podpowiedzieć poecie jakieś istotne słowa. Wydaje mi się, że ten sens akcentowany przez Pidpałego świadczył o tym, że nigdy nie oderwał się od ziemi. Wołodymyr zawsze pamiętał, kim jest, skąd pochodzi, z jakiego rodu i co jest winien (zarówno jako człowiek, jak i jako poeta) swojemu krajowi. Z jego artykułów i recenzji, w których rozsiano wiele ciekawych obserwacji i myśli nie tylko o literaturze, można wybrać te, z których łatwo złożyć jego osobisty kodeks obowiązków poety i obywatela, według którego sam żył, nigdy nie łamiąc postulatów, które sam sformułował. Można tylko sobie wyobrazić, jak trudne było jego duchowe i intelektualne dojrzewanie, bo szedł do swego literackiego powołania stamtąd, gdzie nie było żadnego środowiska twórczego. Jego nauczycielem i twórczym kolegą była tylko książka. Skromna wiejska biblioteka niewiele mogła zaoferować dociekliwemu początkującemu, który starał się zrozumieć alchemię słowa poetyckiego. Nie było wtedy obok nikogo, kto mógłby mu „położyć rękę” i odsłonić to, na co neofita, błądząc samotnie na rozstajach wątpliwości i niewiedzy, musiał tracić wiele czasu. Na filologię na uniwersytecie w stolicy dostał się dopiero po wojsku, gdzie służył w marynarce wojennej. A drukować zaczął dopiero w wieku 22 lat. Jego „dorastanie duszy” (określenie Leonida Pierwomajskiego) przeciągnęło się w czasie i zajęło lata. Wydaje mi się, że ten proces w nim nie ustawał aż do dnia jego przedwczesnej śmierci, która nastąpiła 24 listopada 1973 roku, kiedy brakowało mu pół roku do 38. urodzin. A drukować zaczął dopiero wtedy, gdy studenci tej samej uczelni Tamara Kołomijec i Mykoła Som już wydali swoje debiutanckie książki i oficjalnie uznano ich za nadzieję ukraińskiej poezji. Jego pierwszy tomik „Zielona gałąź” ukazał się, gdy miał 27 lat – w 1963 roku. A rok później pojawiło się „Powieszenie”. Debiut Pidpałego nie wywołał szczególnego rezonansu – krytyka wówczas faworyzowała Mykołę Winhranowskiego, Iwana Dracha, Witalija Korotycza. Obok nich niezmiennie stało nazwisko Wasyla Symonenki, którego ziemska droga już się urwała, a jego głośny tomik „Ziemskie ciążenie” wyszedł drukiem już po śmierci autora – w 1964 roku. Pidpały najczęściej pojawiał się w różnych przeglądach i krytycznych panoramach jako „zakonspirowany” w ostatnich wierszach list pod uniwersalnie bezbarwnym określeniem „i inni”. Wygląda na to, że nie cierpiał z tego powodu szczególnych mąk niezaspokojonej próżności. Spokojnie godził się z miejscem, jakie wyznaczono mu w literackiej hierarchii. Jego niezmienna ironia, gotowość do drwin także z samego siebie chroniły poetę przed wirusem, który wywołuje zazdrość i niezadowolenie z tego, że się go nie docenia i nie zauważa. Nieprzypadkowo pisze w jednej ze swoich satyrek: Wszystko – i niebo, i trawa, dla niego, pielgrzyma, święte, a jeszcze jak w Związku są prawa – choćby do Rzymu rusz, choćby dalej niż Rzym! To rymuj, tamtego nie rymuj, to drukuj, tamtego nie drukuj! Drukuj, póki drukuje się! Niech nie będziesz Bażanem, będziesz nawet przeciętny, Jak nie Makarow, Zub Iwan kiedyś cię wsławi, wsławi albo zniesławi – w literaturę wpisze!..
Prawie czterdzieści lat po śmierci Pidpałego przeczytałem jego „Autobiografię”, opublikowaną w „Słowie ukraińskim” – tak nazywa się chrestomatia ukraińskiej literatury i krytyki literackiej XX wieku, którą opracował Wasyl Jaremenko. Z poruszającą bezpośredniością opowiada o gorzkich przykrościach i skromnych radościach dziecięcych lat, o niedziecięcej ciężkiej pracy, której musiał zaznać mały marzycielski wieśniak, który, przyglądając się ludziom, wsłuchując się w siebie i z nienasyconą ciekawością wgryzając się w książki, kształtował siebie samego, opierając się na pozytywnych przykładach wiejskiej moralności i na swojej intuicji, która podpowiadała mu, na którą ścieżkę w życiu trzeba wstąpić. Lektura jego „Autobiografii” była dla mnie jakby drugim poznaniem go, gdy prawie o nim zapomniałem, bo przy wspomnieniu tego imienia ogarniała mnie ciepła fala, która nierzadko przychodzi z przypadkowego wspomnienia o jasnym człowieku, albo nagle z pamięci odzywał się jakiś jego wiersz. To także zrozumiałe, bo nie byliśmy z Pidpałym aż tak blisko znajomi i właściwie nie mieliśmy wspólnych życiowych historii. A poza tym szum informacyjny odrzucał z pamięci twarze i wspomnienia spotkań przeszłości na beznadziejny margines. Pidpały, nie będąc dotkniętym narcyzmem, który nierzadko jest właściwy jego kolegom, którzy bywa, pozycjonują się jako najważniejsi przedstawiciele wszystkich homo sapiens, mówi o sobie bez zakochania w sobie, czasem ironicznie komentuje swoje przygody i zachowanie w różnych życiowych sytuacjach. Dla niego ambitni wierszokleci wcale nie są centrum wszechświata, choć poezję ma za osobistą religię. Interesująca jest taka jego obserwacja: „Przypadkowo spotkałem Serbkę. Jej wróżby były tak prawdziwe w swojej przeszłości (nie wiem, jak przepowiednie, choć jedna już się spełniła…), że byłem oszołomiony…” I wyraża swoje przypuszczenie o rzeczywistej możliwości spontanicznego jasnowidzenia: „…jeśli poeci znają chwile natchnienia, to dlaczego nie znać tych chwil wróżkom, ludziom, w których tak zdumiewająco splotł się tysiącletni folklor z własną fantazją, co w końcu daje zarobek na utrzymanie?.. Inna sprawa, co przeważa – ludowość czy instynkt samozachowawczy metodą wyłudzania pieniędzy za kolejną dawkę folkloru? Pierwsze jej zdanie mnie już ujęło, zaprowadziło w jej naiwny i mądry świat: „Pięć palców twojej ręki nie jest jednakowych. Gdzie ty widziałeś dwóch podobnych ludzi?” „Wszystkim jednakowo świecą gwiazdy, ale każdy ma swoją gwiazdę”. „Każda twoja wątpliwość jest warta twojej wiary, jak warta jest nieprawda prawdy. A czego więcej – tego nawet Bóg nie wie”. „Połowa świata skacze, połowa płacze”. Rozumiem Pidpałego z jego takim odbiorem cygańskich wróżb. Sam kilka razy znalazłem się pod wpływem wymownych przepowiedni tajemniczych Cyganek. Nie mogłem się wtedy pozbyć wrażenia, że wiedzą to, czego nie wiedzą inni. Co więcej, wróżki kilkakrotnie trafnie „trafiały” w szczegóły mojej biografii, opowiadając to, czego nie mogły wiedzieć. Sądzę, że nie tylko Pidpały i ja znaleźliśmy się w takiej sytuacji. Nieprzypadkowo w literaturze pięknej opisano tyle momentów fenomenu cygańskiej wróżbiarstwa. Poza tym poeta bardziej niż inni skłonny jest uwierzyć w to, co wydaje się zupełnie poza granicami zwykłego rozsądku. Jak to się mówi, po to właśnie jest poetą. Nie ma w nim pewności siebie, że, jak mówią Galicjanie, zjadł wszystkie rozumy. Niemal każdy poeta ma w swoich utworach element mistyki. Jest on także u Pidpałego. Ale nie więcej – a może nawet mniej – niż u innych. Potrafił balansować na granicy między zdrowym chłopskim rozsądkiem a tym tajemniczym, czego trudno dokładnie wyrazić słowami; co najwyżej można na nie nawiązać ponurą metaforą. Odnalazłem w swoich archiwach recenzję jego tomiku „W drogę – za jaskółkami”, wydanego w 1968 roku. Publikacja mojego pretensjonalnego utworu recenzenckiego tego samego roku w kijowskiej gazecie obwodowej „Młoda Gwardia”. Książka Pidpałego mi się spodobała, ale zamiast normalnie, po ludzku wyrazić swoje wrażenie, wymyśliłem coś nadzwyczaj trudnego do zrozumienia, starając się stworzyć o sobie wrażenie niekonwencjonalnego krytyka, który rzekomo wie o literaturze coś takiego, czego nie wiedzą inni. Wtedy naczytałem się Arnaudowa, Wygotskiego, Żyrmunskiego, Ejchenbauma i nieodparcie pragnąłem wykorzystać tę okazję, by wyłożyć wszystko, co wiem. Kto w młodości nie był dotknięty takim wirusem?! Dopiero z latami powoli pozbywa się tej infekcji i stara się samemu rozumieć to, co chce się powiedzieć. Nie zapomnę, jak dowcipnie podśmiewał się z moich mądrości w tej recenzji Stanisław Telniuk, który zaproponował mi, żebym przystępnie przedstawił moje pozytywne wrażenie z wierszy Pidpałego. Cytowałem mu z pamięci strofy ze zbioru i starałem się wyjaśnić, dlaczego to, moim zdaniem, jest naprawdę poetyckie i czym Pidpały różni się od innych poetów. Telniuk w ogólności zgadzał się ze mną – miał wysokie zdanie o Pidpałym, ale pytał, dlaczego nie napisałem o tym wszystkim tak, jak to teraz opowiedziałem? Czy ja nie chcę, żeby ktoś przeczytał moje wypociny i żeby nie wydały mu się zawiłą szaradą? Nie mogłem mu wyznać, że chcę wyglądać mądrzej, niż naprawdę jestem… Podczas spotkania z Pidpałym (przedstawił nas Wołodymyr Maniak) aż zakwitłem z jego wdzięczności za recenzję i z pochwały: no proszę, przekonująco i mądrze. Choć podejrzewałem, że te słowa to w gruncie rzeczy danina grzeczności (autor musi jakoś podziękować za to, że recenzent tak go pochwalił!), to jednak miło było to usłyszeć. Bo to wynosiło cię w jego oczach. Już później, pracując w „Literaturnej Ukrainie”, przygotowywałem do druku nie jeden artykuł o Wołodymyrze Pidpałym. Zarówno z okazji jubileuszy, jak i bez nich. (Otworzyłem wtedy w gazecie specjalną rubrykę „Niezapomniani”, w której można było publikować materiały o tych, których już nie ma, bez jakiegokolwiek powodu informacyjnego). Byłem mile zaskoczony tym, że o Pidpałym chętnie pisano bez jakiegokolwiek przymusu. To było kolejne potwierdzenie: naprawdę go kochano. Ogólnie rzadko się to zdarza w konkurencyjnym środowisku literackim. Ale z Pidpałym była to naprawdę ta właśnie sytuacja. Jestem pewien, że nikt mi w tym nie zaprzeczy. Niedawno przypadkowo natknąłem się w swojej bibliotece na tomiki Pidpałego. Czytając je ponownie, poczułem: oto ona, atmosfera lat sześćdziesiątych. Ówczesne nastroje, dominujące chwyty stylistyczne, panująca rytmika. Oto na przykład wiersz „Palce”:
Noc wyciąga swój rękaw,
Twoje palce w moje kładzie…
Ja, szukając ich, uciekałem,
Jak wilk ucieka przed ludźmi.
Rąbałem je. Leczyłem. I grzałem.
Prosiłem. Zaklinałem. I przeklinałem.
Łapałem ich biały grzmot,
Sam w nich grzmotami trafiałem…
Bił targ błyskawic,
Jak skazany walczył… Ачей,
Ktoś w głupią noc padnie krzyżem,
Ktoś nie wytrzyma – ucieknie.
Trudno wyobrazić sobie takie wersy u poetów starszej generacji literackiej. Nawet rymowanie („grzeje–grzmot”, „kładzie–ludzi”, „odtąd–takt”, „wrósł–humanizm”, „ачей–ucieknie”) to właśnie lata sześćdziesiąte i tylko one, kiedy młodzi poeci jakby zarażali się od siebie, jak wirusem, cechami tej stylistyki, a nawet – z punktu widzenia starszych – ryzykownym systemem rymowania i rozchwiewali ogólnie przyjętą wtedy strukturę wiersza.
Palec w palec jak w ziemię wrósł –
Zamarł – osłabł – odtąd…
Gdzież tu do diabła humanizm,
Gdzie prawna prawność i takt…
Czarna noc smutna, jak Murzyn,
Po cichu gasi oczy – gwiazdy…
Na tortury prowadzą mnie
Pięć dróg twojej ręki!
To jego wiersz z 1966 roku. Jestem pewien, że każdy uważny czytelnik poezji tamtych czasów rozpozna – jeśli nie autora – to właśnie współrzędne czasowe jego narodzin. Jeszcze jeden wiersz, który – to widać od razu – i formą, i ładem pochodzi z lat sześćdziesiątych. „Łabędzi śpiew”, który autor datował tym samym rokiem 1966.
Wiatr trzymał łódkę między falami,
I tej chwili nikt nie zauważył,
Jak z-pod chmur na jezioro,
Jak grudka, spadł czarny łabędź.
Zamoczył czarne skrzydło,
Jak wiosła, napierał na łapy,
Nie oczami rzucił – ogniem
Mefistofelesowym, jak Szalapin…
Białym łabędziu, uciekaj:
On rwie się do ciebie – nie cumuje
Ten piękny dumny łabędź,
Nieznany i niezwykły!
Gdzieś zgubił towarzyszkę,
A ciebie pozbawi przyjaciela…
Białym łabędziu, bitwa przegrana,
Twój wysiłek był daremny…
Już szyję ci skubie,
Już od ciebie odpędza twoją łabędzicę…
Czarny łabędź zabił ciebie, Biały łabędziu!... Ty – czerwony!... Również tu czas literackiego narodzenia wiersza można łatwo wyliczyć po rymach („trzymał-chmur”, „dostrzegł-łabędź”, „wrono-ogniem”, „łapy-Szaliapin”, „uciekaj-okaże”, „cumuje-niezwykły”). Pidpała w tym jest tak samo zuchwały jak, powiedzmy, Borys Niecherda, u którego widzimy: „przeboli-przepiórek”, „spis-talerze”, „Lorka-łowko”, „kocur-kurczę”, „kołatajło-kalendarzowa”, „zależy-oblodzenia”, „ekspansywna-sinie”, „obcej-omamy”, „przepięknych-przemknął”. Działo się to ponad dziesięć lat temu. Zadzwoniła do mnie Nila Pidpała. Zainicjowała taką tołokę: każdy, kto chce wesprzeć tę sprawę, składa ofiarę na nią (słowo honoru, zapomniałem już, ile dokładnie hrywien). Zamiast obijać progi banków czy worków z pieniędzmi, Nila Andrijiwna postanowiła zwrócić się do ludzi o raczej skromnych środkach, którzy (dziwne, ale tak właśnie jest!) chętniej odpowiadają na takie apele. Choć mogą dać niewiele, to, jak się mówi, z miru po nitce… Nie pamiętam, czy zbieranie środków na wydanie tej książki trwało długo. I oto ukazała się ona z takim rozdziałem na końcu: „Dobroczyńcy «Złotych trzmieli» (taka nazwa książki). Jej redaktorka Nila Pidpała pisze tam: «Wyrażam głęboką i szczerą wdzięczność wszystkim uczestnikom współczesnej ukraińskiej książkowej tołoki – dobroczyńcom wydania książki Wołodymyra Pidpałego «Złote trzmiele»”. Odbyła się licznie uczęszczana prezentacja «Złotych trzmieli» w Muzeum Literatury. Okazało się, że ta książka została wydana z okazji 75. rocznicy urodzin poety. Tyle dobrych słów, ile padło tego wieczoru, jak sądzę, Pidpały nie słyszał przez swoje niedługie życie. Nila rozdała wszystkim uczestnikom książkowej tołoki po egzemplarzu «Złotych trzmieli», gdzie na końcu książki umieszczono tych, którzy finansowo przyczynili się do tej sprawy. To naprawdę poligraficznie wysokiej jakości wydanie. Zebrano w nim nie tylko wszystko, co napisał Wołodymyr, i – nie tylko wiersze, lecz także artykuły, a nawet wydawnicze – „zamknięte” – recenzje i opinie redakcyjne. Jest cały rozdział artykułów i wspomnień o nim. Są jego listy do krewnych i przyjaciół. Po tej niezwykłej książce pozostaje szczególne poczucie. Bo myśli się nie tylko o Wołodymyrze Pidpałym. Myśli się o losie ukraińskich poetów w sowieckiej Ukrainie. Emocjonalnie przejmująco brzmią tam te nieprzypadkowe słowa Iwana Dziuby: „Z poetami lat 60. walczyła nie tylko nieustępliwa władza. Jakby w milczącym porozumieniu z nią działała także jakaś niewidoczna mściwa siła pod maską podstępnej choroby. Na samym szczycie twórczości przerwało się życie Wasyla Symonenki, Leonida Kysełowa, Ołeksija Buligi… I Wołodymyra Pidpałego. Tragiczna śmierć młodego Poety zawsze ma także znaczenie ponadosobiste, symboliczne. Oznacza ona przeciwstawienie Dobra i Zła, Piękna i Brzydoty. Oczy Wołodi Pidpałego świeciły sumiennością i dobrocią. Sumiennością i życzliwą dla Życia myślą świeci się także jego Słowo. Nie wyzwanie rzucone życiu, lecz wnikanie w nie. To nie jest postawa, lecz los. To jest skworodowskie, czego tak bardzo brakuje nam dziś, w naszej zabieganej zamotaniu i pyszałkowatej pustomądrości…” Wydaje się, że wszystko zostało powiedziane. I nie ma już nic istotnego do dodania. Różnie wspomina się tych, których kochaliśmy lub którym sympatyzowaliśmy. Mnie z pamięci nieraz pojawiał się ten delikatny, jasnowłosy i jasnowąsy, żywooki i zawsze uśmiechnięty poeta, który był najjaśniejszym uosobieniem życiolubstwa. Ale samo życie, jak się wydaje, kochało Wołodymyra znacznie mniej, niż poeta kochał je. Nie ułożyła się między nimi wzajemność… I to naprawdę niesprawiedliwe. I nieodwracalne. Ale w ogóle sprawiedliwości w tym życiu jest mało.
_______________________ *Anatolij Makarow, Iwan Zub – krytycy literaccy, którzy wówczas często pisali na tematy poezji.
Tłumaczenie maszynowe
Nadieżda NAUMOWA, pracownica naukowa Muzeum Centrum Historycznego miasta Kijowa. Czy ktoś liczył, ile już powstało biografii ukraińskiego poety Tarasa Szewczenki od 1882 roku, kiedy pojawiła się pierwsza? Jej autor był nie tylko współczesnym, ale i dobrym przyjacielem poety, który przez 20 lat pracował nad swoją książką, zbierając wspomnienia od bliskich przyjaciół i tych, którzy go znali. Być może Mychajło Czałyj w czymś się pomylił, ale była to pierwsza próba zrozumienia zarówno życia, jak i twórczości artysty. Były też inne życiorysy. Wśród autorów są Ołeksandr Konyski, Pawło Zajcew, Marietta Szaginian z jej utworem-dysertacją „Taras Szewczenko”, polski autor Jerzy Jedliciewicz z książką „Noce ukraińskie, albo rodowód geniusza”. Była jeszcze powieść Oksany Iwanenko „Tarasowe drogi”. W 2020 r. w wydawnictwie „Duch i litera” ukazała się książka Stanisława Rosoweckiego. Sama jej skromno-pretensjonalna nazwa „Nowoczesna biografia Tarasa Szewczenki” wywołuje u czytelnika nadzieję na coś nowego, dotąd nieznanego. Jaki jest cel tej nowej biografii, która powstała na tle już wszystkiego, co napisano? Może pojawiły się jakieś fakty, wcześniej nieznane szewczenkoznawcom, czy zmieniły się nasze poglądy na poetę, jego twórczość, znaczenie jego dla już niepodległej Ukrainy? Czym wzbogaciła książka naszą wiedzę o poecie? Na razie warto cieszyć się chyba tylko z tego powodu, że postać Szewczenki nie pozostawia obojętnymi literatów, którzy dobrze wiedzą, że właśnie jego imię na okładce już przyciągnie uwagę. Roksolana Charczuk zazdrości czytelnikom, którzy „zanurzą się w czarujący świat biografii Szewczenki”. Zrozumiałe, że życie poety i malarza może być przykładem nie tylko dla Ukraińców. Ależ było ono wcale nie czarujące. Można, oczywiście, zanurzyć się w próbę zrobienia z Szewczenki i „hulaki” (słowo wyniesione nawet do nazwy rozdziału: „Zbiegły emerytowany szeregowy”, niebezpieczny dla obu stolic, hulaka i krytyk teatralny, Niżny Nowogród”), czy biseksualistą (no jasne, to bardzo nowoczesne). Ależ wcale nie „zbiegły” i nie „hulaka”, a jeśli chodzi o krytyka teatralnego, to poeta wystąpił w tej roli tylko jeden raz, aby wyrazić swoją opinię o grze Kateryny Piunowej, której sympatyzował i z którą miał zamiar się ożenić. Zabraknie miejsca i słów, aby argumentowanie odpowiedzieć na wszystkie te nowoczesne, naciągane hipotezy, taki sobie „fast-food”, zabarwiony psychologicznymi wyrafinowaniami. Każda prawda nas wzbogaca, a częściowa prawda, zabarwiona aluzjami, nie dodaje niczego, aby zrozumieć, jakim człowiekiem naprawdę był Szewczenko. Wszystko to na długą rozmowę bez pewności, że dotrze ona do autora, chronionego tytułami i stanowiskami, który bez trudu oskarży krytyków o nieprofesjonalizm. Nazwy rozdziałów podano w zbyt nowoczesnym stylu. Szczególnie krzykliwe nagłówki, jak w gazetach bulwarowych, które wywołują zainteresowanie mieszczanina: czy czytali, ten Taras Szewczenko, okazuje się, był jeszcze tym hulaką. Na przykład nazwa ostatniego rozdziału: „Klasyk w ołowianej trumnie jako środek agitacji narodowo-wyzwoleńczej i liberalnej”. Sam Taras zdziwiłby się takiemu wzorcowi kancelaryjno-radzieckiej retoryki. Po prostu skalkowane wyrażenie W. I. Lenina: „Lepszej agitacji i wymyślić nie można…”. Autor opowiada znane fakty biografii, które już nie raz komentowano, szeroko angażując cytaty z Dziennika i powieści Szewczenki. Czego warte są rozważania autora o pragnieniu Tarasa odebrania sobie życia, „młodzieńczy pociąg do „Tanatosa”, który potwierdzają wykonane przez Szewczenkę jeszcze w przedakademickich latach kompozycje na temat śmierci, jak to „Śmierć Sokratesa”, „Śmierć Wirginii”, „Śmierć Bohdana Chmielnickiego”: „Na tych rysunkach postacie historyczne umierają zamiast niego, Tarasa, a on kontynuuje życie w biedzie i brudzie…” – komuś ta sentencja może wydać się głęboka, ale ona jest wymyślona. Takie kompozycje wykonywali wszyscy studenci (mamy na myśli znane antyczne wątki, związane ze śmiercią bohatera), to był obowiązkowy program. A oto „Śmierć Bohdana Chmielnickiego” u Tarasa Szewczenki – to coś innego, on postrzegał wydarzenia historyczne już z punktu widzenia swojego czasu. Nie sama śmierć go interesuje, a to, że w tym momencie rozstrzygały się losy Ukrainy. Dalej pan Rosowecki przystępuje do komentowania aresztowania i przyczyn surowej kary poety i rozwija taką detektywistyczną historię o małżeństwie i rozwodzie Karola Briułłowa z Emilią Timm, która nie nadaje się ani do przeczytania, ani do przemyślenia. Taki sobie Sherlock Holmes, który wreszcie ukazał nam nowoczesne spojrzenie: Szewczenko w poemacie „Sen” wyśmiał cara, bo mścił się za swojego nauczyciela Briułłowa, a car ze swojej strony pomścił się na Szewczence. Biedna Emilia Timm… Ona (może i kochanka imperatora) nie miała pojęcia o swojej roli w tej sprawie politycznej. Są w książce błędy językowe, rusycyzmy (został przy życiu, kochliwy, szczękały, wprawiały w rozpacz, runął z krytyką, stanęli na kotwicy, po cichutku ucieka, co znaczy tutaj ucieka). Są po prostu niezdarne frazy, jak to: „Na początku jej (chodzi o poemat „Sen”) autor zmusza chłopa-narratora do stwierdzenia, że nie ma pana na niebie”, albo „Poeta próbował nakarmić ją przyłapanymi na obiad obwarzankami, ale ona nie mogła ugryźć bajgla.” (epizod o znalezionej przy Złotych Wrotach dziewczynce według wspomnień O. Afanasjewa-Czużbińskiego). Jeśli zwrócić się do stylu autorskiego przy podawaniu poszczególnych epizodów, to nowoczesny populizm w nim czuć nawet na poziomie wyczucia estetycznego. Są błędy i w cytatach, w szczególności w tekście objaśniającym do akwaforty „Dary w Czehryniu”: „żeby skłonić na swoją stronę Bohdana…” u Szewczenki – „żeby jednoczyć Bohdana”; „skarbiec – skarb”; „z wyjątkiem – oprócz”. Chce się polemizować z tezą „…pod wpływem Hrebinki Szewczenko zastanawiał się nad miejscem, które może zająć w literaturze imperialnej Rosji”. I pod wpływem Hrebinki nie był, i miejsca wcale nie zamierzał zajmować. A także bardzo „kusząco i nowocześnie” brzmi wyrażenie: „…praca nad powieściami zdołała powstrzymać poetę od większego pijaństwa”. A co z rysunkami ołówkowymi i sepiami, takimi doskonałymi, trzeba mieć pewną rękę, żeby rysować. Pijaństwu, w szczególności, poświęcono wiele stron. O samych powieściach powiedziano: „Wszystkie one są w strasznym stanie językowym i stylistycznym”. Wątpliwe, aby wiersz „Nie żeń się z bogatą”, napisany w Czernihowie i zapisany do albumu O. Afanasjewa-Czużbińskiego, był związany z zaręczynami z córką księdza Koszycia Teodozją. Jeśli już mówić o autografach „Testamentu” (jest ich cztery), to trzeba by było choć w przybliżeniu powiedzieć o ich kolejności. Czy miała Szewczenko wyszywaną koszulę na zesłaniu? Dlaczego to on nie mógł nazwać swojej przyjaciółki Tatarki Zabarżady „przeniewinną młodą”? A już historia z „ładnym młodzieńcem Kolą Isajewem”, z policzkami, które „jeszcze nie znały brzytwy” nie mieści się w głowie. Na portrecie widzimy u niego dość gęste wąsy. Tutaj i Zabarżada, i Isajew, i żona Gerna Zofia, do której, platonicznie zakochany w tym Isajewie poeta, go i zrewanżował – wszystko się pomieszało. I skutki tego były fatalne… Prawdziwy meksykański serial?.. Prawie na każdej stronie czytamy: „mit”, „mitologia”. Rozumiemy, że autor specjalizował się na tym polu i chce wprowadzić swoją wiedzę w tej dziedzinie do biografii Szewczenki. Jaka mitologia? Mniej lub bardziej wiarygodne anegdoty często opowiadają o wielkich ludziach. Z powodu mitologii wspomina się i jedno imię: „Najbardziej zdumiewający mit należy do Ołesia Buzyny. Buzyna był moim studentem, człowiekiem zauważalnym…”. Przykro, że ten mit wcielił się w odrażającej książce „Wurdalak Taras Szewczenko”. Najbardziej autor angażuje mitologię, komentując rysunek ołówkowy-autoportret, na którym artysta przedstawił siebie nagim: tutaj i himation, i starogrecki hełm, i „kobietopodobny Scyta” (według Herodota), „…obupłciowy Dionizos, który kroczy brzegiem Morza Aralskiego”, a dalej Boreasz i Stryboh, Latający statek – jest o czym pomyśleć. Historyk sztuki Dmytro Horbaczow nazwał tę kompozycję latającym Merkurym, który biegnie brzegiem morza. Bardziej ciekawie wyobrazić sobie, jak Tarasowi udało się wykonać kilkoma szkicami tak żywy pejzaż i wpisać siebie w niego, a jeszcze i w ruchu. Nawiasem mówiąc, ten rysunek ma wygląd akademickiej inscenizacji, jednej z tych, które widzimy w albumie 1843-1845 lat. Artysta jakby przedstawia siebie, jak modela i z lekkim humorem spogląda na siebie z boku. Mit czy „miejski folklor” o mieszkaniu Szewczenki na Priorce w mieszkaniu u Warwary Paszkowskiej nie daje spokoju jeszcze jednemu uczniowi Stanisława Rosoweckiego. Obaj, nauczyciel i uczeń, oskarżają dziennikarkę, pisarkę dziecięcą siostrę Warwary Stefanię Krapiwiną (pseudonim) o kłamstwo. Po co to było jej robić? A Mychajło Czałyj, który wprowadził te wspomnienia do swojej książki „Życie i dzieła Tarasa Szewczenki”, wychodzi też kłamca? Kto nie wie, że Czałyj, inspektor II Kijowskiego gimnazjum, przyjaźnił się z Iwanem Soszenką, który i przedstawił go poecie latem 1859 r. U Czałyja: „osiedliwszy się na Priorce, prawie za miastem, poeta błąkał się ulicami bogobojnego grodu w jednym i tym samym płóciennym palteczku…”. Ten płócienny kostium, w którym Tarasa sfotografował Iwan Hudowski, obecnie jest eksponowany w Literacko-pamięciowym domu-muzeum Tarasa Szewczenki. Tak więc palteczko jest, i to prawda, a o Priorce biograf skłamał? Czałyj wysyłał na Priorkę studenta Markiewicza zanieść poecie przysłane z Petersburga pieniądze, a i sam przychodził do Tarasa, kiedy zorganizował jego spotkanie z młodzieżą na Obołoni. A Obołoń – przedłużenie Priorki. Jak mantra, powtarza się u profesora ten „miejski folklor”. Ależ folklor z nieba nie spada, w nim zawsze jest pierwotna prawda. Czemuś nie stworzył się on ani na Sołomiance, ani na Demijewce, ani na Kożumiakach. Tutaj, na Priorce, do dziś żyją potomkowie tych dzieci, którym kiedyś poeta urządził bankiet, chyba właśnie na święto Przemienienia. Tutaj na górze rośnie 400-letni dąb, który nieprzypadkowo nazywają „Tarasowym”. W chacie, gdzie kwaterował Szewczenko, nie dwa, a cztery pokoje. Czy był ktoś z tych naukowców, którzy zaprzeczają zamieszkiwaniu tam poety, w tej „Chacie na Priorce”? A oto Petro Żur jeździł tam specjalnie i rozmawiał z ludźmi, którzy wtedy żyli w chacie na ulicy Wyszhorodzkiej. Czy znają naukowcy wspomnienia o Szewczence priorskiej babci, zapisane przez pisarza
Kuzmą Hrybem? Czy wiedzą oni, że jeszcze w 1921 r. parafianie cerkwi Pokrowskiej przy ulicy Mostyckiej poruszali na radzie parafialnej kwestię upamiętnienia domu, w którym mieszkał poeta. Pracownicy muzeum również zapisali wspomnienia starszych mieszkańców, w szczególności Jewhenii Lisowskiej, której ojciec znał Szewczenkę, gdy był jeszcze chłopcem. Wszystkie te wspomnienia drukowano w periodykach, a ich rękopisy przechowywane są w „Chacie na Priorce”. Babcia Żenia z rodziny Lisowskich przeżyła na ulicy Biłyckiej 104 lata i opowiadała o swoim ojcu, który jeszcze jako chłopiec poznał Szewczenkę, oraz o tym, jak w rodzinie co roku w dniu urodzin poety śpiewali przy stole „Lileję”. Chata rzeczywiście „nie to pańska, nie to chłopska” (na dwie połowy), którą mężczyzna wynajął dla swojej chorej na suchoty żony. Warwara Matwijiwna mieszkała tu ze swoimi dziewczynkami jak na daczy, bo Priorka zawsze była miejscowością letniskową. Można skrytykować artykuł Krapiwinej, coś zapomniała, co nieco upiększyła. Wspomnienia, zapisane w 1862 r., zostały wydrukowane dopiero w 1875 r. na prośbę M. Mikieszyna, z którym ich autorka była dobrze zaznajomiona. Tak późna publikacja spowodowana była zesłaniem jej męża Łobody, z którym była razem i wróciła do Petersburga dopiero po długim czasie. Przygotowując zapiski do druku, czy mogła ona zrobić chronometraż pobytu Szewczenki w Kijowie, i czy w ogóle stawiała sobie takie zadanie? Za to taki chronometraż zrobił O. Boroń. Ale kto powiedział, że Szewczenko mieszkał u I. Hudowskiego, u I. Soshenki czy u O. Senczyły-Stefaniowskiego? Nie mógł i nie chciał mieszkać u żadnego z nich, ponieważ oni sami mieli problemy, a poeta nie chciał ich obciążać, kochał wolność i niezależność oraz wolał zapłacić obcym ludziom za mieszkanie. A od swojego opiekuna, księdza Juchyma Botwynowskiego, Taras po prostu uciekł po kilku dniach, o czym ten sam mówił ojcu Teofanowi Łebedyncewowi. Mieszkanie Botwynowskiego w zaułku Heorhijiwskim jest jedynym ówczesnym półoficjalnym kijowskim adresem. Prawosławny ksiądz wziął na siebie odpowiedzialność za niego, tym bardziej, że był dobrze zaznajomiony z generał-gubernatorem. Do Hudowskiego poeta przychodził, wyznaczając spotkanie Łebedyncewowi w centrum miasta. W tej chacie na obrzeżach miasta było mu przytulnie. Wspomnienia prostych ludzi o Szewczence, zapisane przez W. Berensztama, to wspomnienia mieszkańców Kureniwki, która jest przedłużeniem Priorki. We wspomnieniach mowa o tym, że Taras przychodził na święta, pan Rosowecki pyta: jakie wtedy były święta? A święta w tym okresie były – Makowija i Spasa. Nie szedłby on – ni z tego, ni z owego – z centrum miasta na Kureniwkę. Stefania Krapiwina nie mówi o tym, że Taras Szewczenko coś pisał czy malował? A on rzeczywiście w te dwa tygodnie pobytu w Kijowie nie pisał i nie malował. Nie można pominąć interpretacji ponownego pochówku poety i roli w nim Hryhorija Czestachiwskiego, którego Rosowecki charakteryzuje
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
tak: „…człowiek pozbawiony smaku, bezczelny, niemoralny, Czestachiwski przyciągnął uwagę Szewczenki serdecznym wykonywaniem ukraińskich pieśni i pozostawał w jego otoczeniu chyba tylko ze względu na swoje oddanie”. Bezczelny, niemoralny, ale oddany… Szewczenko nie był aż tak naiwny, by nie rozpoznać niegodnego człowieka, którego znał jeszcze przed zesłaniem. Już zupełnie niezrozumiałe jest oskarżenie Czestachiwskiego o to, że chciał „wepchnąć” grób Szewczenki gdzieś daleko, aby był niedostępny dla odwiedzających. Co to za bzdury? A co z szewczenkowskim „Testamentem”: „Żeby łany szerokopolne, i Dniepr, i urwiska było widać…”? Wiadomo, że chciał też zbudować chatę w Pekariach, nad Dnieprem w pobliżu Kaniowa, o czym pisał do Warfołomieja Szewczenki. A spis Czestachiwskiego, w którym przekazane zostały ze słów poety opowieści o tych rysunkach, które były w pracowni? Korzystali z niego i korzystają do dziś wszyscy badacze twórczości Szewczenki. A same jego własne rysunki, które, według słów autora książki, on, „żaden artysta”, wykonał podczas drogi ciała poety na Ukrainę i które stały się dokumentami tej podróży, podobnie jak listy adresowane do petersburskiej hromady. Zbierając chłopów, aby usypać wysoką mogiłę, przewidział jej przyszłość i to, że stanie się ona miejscem pielgrzymek. Pracownica naukowa kaniowskiego rezerwatu „Tarasowa Mogiła” Zinaida Tarchan-Bereza w książce „Świętość” szczegółowo opisała wszystkie momenty historii pochówku i poświęciła Czestachiwskiemu wiele dobrych słów. W II gimnazjum, pod przewodnictwem M. Czałego w maju 1861 r. odbyło się zebranie, na którym ostatecznie postanowiono wysłać trumnę w drogę parowcem po Dnieprze do Kaniowa. Ta akcja wymagała wcześniejszych uzgodnień z władzami w sprawie nabożeństwa żałobnego w Kijowie i Kaniowie, a także rozwiązania kwestii ziemi. Ciekawe, co powiedzą na takie wypowiedzi dotyczące Czestachiwskiego pracownicy kaniowskiego rezerwatu, czy ci ludzie (tysiące) znani i nieznani, którzy wchodzą na Tarasową Górę. A co z Łysenką i jego chórem, Mykołą Fedotowyczem Bilaszewskim, który woził parowcem wycieczki do Kaniowa? Przy całej rzekomej naukowości nowa „współczesna biografia”, wcale nie nowa, w zawoalowany sposób włącza dawną radziecką retorykę, a do tego pretenduje do jakiejś psychoanalizy. Wreszcie epilog „Zamiast posłowia”, który nosi tytuł „Dlaczego jeszcze pokochamy Szewczenkę?”. Autor książki zachwyca się „kolosalną pracowitością Szewczenki”, odwołuje się do nostalgicznych wspomnień o swojej nauce w Akademii i szczególnie ceni go jako twórcę „ogromnego zbioru artefaktów plastycznych” i „niestrudzonego wytwórcę setek jakościowych tekstów literackich”. Ale czy za to go kochamy? Zrozumiałe, że geniusza nie można w pełni zrozumieć poprzez jego biografię. Ponad całym jego życiem prywatnym stoi twórczość. Każdy myślący człowiek ma prawo wysuwać swoje przypuszczenia, a i czytelnik ma prawo do własnego zdania. Przeżywszy 47 lat, zrealizował się jako poeta, artysta, obywatel, wypełnił sobą dwa stulecia, stworzył nie „mit Ukrainy”, a ukazał światu swoją realną Ukrainę, którą kochał ponad wszystko.
Tłumaczenie maszynowe
Natalia HUMNICKA, Lwów
I mnie w rodzinie wielkiej,
W rodzinie wolnej, nowej
Nie zapomnijcie wspomnieć
Dobrym, cichym słowem.
(Z „Testamentu” Tarasa Szewczenki)
Te wersy programowego wiersza naszego genialnego poety, twórcy narodu, znalazły swoją realizację nie tylko na kontynentalnej Ukrainie, ale i w globalnej ukraińskiej przestrzeni, która obejmuje pięć kontynentów i około 50 krajów świata. Popularność Tarasa Szewczenki na świecie możemy porównać chyba tylko z popularnością Williama Szekspira, chociaż losy i możliwości rozpowszechniania twórczego dziedzictwa każdego z tych geniuszy różnią się radykalnie. Ten krótki wykład poświęcony jest tylko cząstce wdzięcznych szewczenkologów. Rozpocznijmy od rozpowszechniania wierszowanej, trzymanej za cholewą książeczki „Kobziarz”, która miała potężne magiczne działanie. Rozbudziła ona ukołysany, przygnieciony imperialnymi represjami, niegdyś potężny naród ukraiński. Historia literatury światowej do tej pory nie zna tak rewolucyjnego wpływu ojczystego słowa. Chyba tylko wielki Dante. Właśnie tym można wyjaśnić masowe tłumaczenie „Kobziarza” na ponad 150 języków świata. Na Ukrainie nad wydaniem „Kobziarza” pracowało i pracuje wiele wydawnictw. Jednak warto zwrócić uwagę na publikację tej ukraińskiej Biblii we lwowskim wydawnictwie „Apriori” Jurija Nykołyszyna w 2020 roku. Wydanie oparte na materiale tekstowym z reprintu praskiego wydania „Kobziarza” z 1941 roku wyróżnia się przede wszystkim starannie dobranym materiałem ilustracyjnym i urzeczywistnia zamysł Tarasa Szewczenki dotyczący albumu „Malownicza Ukraina” oraz drugiego „Kobziarza”, do którego zdążył napisać przedmowę. Zamysłu, z braku czasu i funduszy, Szewczenko nie zdążył zrealizować. Książka zawiera płótna najwybitniejszych artystów z całej Ukrainy (i nie tylko), wśród których są: Taras Szewczenko, Wasyl Szternberg, Opanas Słastion, Ilja Riepin, Archyp Kuindży, Serhij Wasylkiwski, Wołodymyr Orłowski, Mykoła Samokysz, Mykoła Pymonenko, Teofil Kopystyński, Ołena Kulczycka, Iwan Trusz, Fotij Krasicki, Iwan Ajwazowski, Kostiantyn Trutowski, Kornyło Ustijanowycz, Osyp Kuryłas, Mykoła Muraszko. Opracowujący wydanie sięgnęli właśnie po wydanie praskie, ponieważ, według szewczenkologa ze Słowacji, akademika NAN Ukrainy Mykoły Muszynki, jest ono najmniej ocenzurowane ze względu na to, że zostało wydane kosztem ukraińskiej emigracji. Przedmowę do tej unikalnej książki napisał znany szewczenkolog Jewhen Swerstiuk pod symbolicznym tytułem „Gwiazda nad ukraińskim szopką”, w której rozmyśla nad powołaniem, przeznaczeniem i narodowym fatum pojawienia się największego i najbardziej tajemniczego geniusza naszego narodu.
Do postaci Tarasa Szewczenki zwracało się wielu literaturoznawców przeszłości i teraźniejszości, w szczególności: Wałerij Szewczuk, Iwan Dziuba, Hryhorij Kłoczek, Jewhen Swerstjuk, Oksana Zabużko, Jurij Barabasz, Wołodymyr Melnyczenko, Dmytro Naływajko, Wasyl Pacharenko… Kohortę współczesnych utalentowanych szewczenkoznawców uzupełnia postać Leonida Uszkałowa, który niedawno, w rozkwicie sił twórczych, opuścił ziemskie życie. Jego głęboki dorobek szewczenkoznawczy obejmuje takie monograficzne badania: „Taras Szewczenko”, „Moja szewczenkowska encyklopedia: z doświadczenia samopoznania”, „Skoworoda, Szewczenko, feminizm…”, „Szewczenko od A do Ja”. Na szczególną uwagę zasługuje „Moja szewczenkowska encyklopedia: z doświadczenia samopoznania”, która zawiera około 300 niewielkich esejów o świecie idei i obrazów Tarasa Szewczenki – poety, malarza, myśliciela, muzyka. Autor rozpatruje postać Szewczenki w kontekście kultury ukraińskiej i światowej, podkreślając jego uniwersalizm, za wyrażeniem Skoworody „wszystko-w-wszystkim” (tak po naszemu filozof tłumaczył z łaciny słowo universum). Leonid Uszkałow traktuje swoją encyklopedię jako „abecadło świata” Tarasa Szewczenki, z którego wyłania się obraz ludzkiej osobowości Geniusza, żyjącego i tworzącego w tym samym „lesie rzeczy”, co zwykły człowiek. W przedmowie autor kładzie nacisk na światowe uznanie Szewczenki poprzez retoryczne pytanie Johna Steinbecka: „Czy można wpleść jeszcze jakieś słowa w wieniec sławy Szewczenki – sławy, którą bezsprzecznie uznaje cały świat? – Ten, kto szuka owoców ludzkiej działalności, które będą żyły wiecznie, może znaleźć je u Szewczenki”. Potwierdzeniem tych słów amerykańskiego pisarza są milionowe nakłady utworów naszego poety w wielu krajach świata w różnych językach, a także rekordowa liczba pomników naszego Kobziarza, których, według twierdzenia szewczenkoznawcy Rusłana Telipskiego, nalicza się ponad 1400. Jego projekt „Monumentalna Szewczenkiana” zadziwia badawczą konsekwencją i precyzyjnością. Skrupulatny szewczenkoznawca przez dwadzieścia lat odwiedził i udokumentował pomniki Tarasa Szewczenki nie tylko na Ukrainie, ale i na całym świecie. Jego gruntowne wykłady szewczenkoznawcze i wystawy znalazły szerokie uznanie wśród koneserów ukraińskiego słowa na świecie. Do wieńca sławy Szewczenki dołożyli się także artyści i muzycy. Wśród artystycznej Szewczenkiany warto wymienić dorobek artysty-grafika, laureata Narodowej Nagrody im. T. H. Szewczenki Jewhena Bezniski, który składa się z ponad 300 pasteli na temat „Kobziarza”. Szczególną siłą artystyczną wyróżniają się ilustracje artysty do poematu „Hajdamacy”. Jewhenowi Beznisce udało się głęboko przeniknąć w sensy twórczości Kobziarza, połączyć klasyczne i nowoczesne podejście w artystycznej interpretacji poetyckiego dziedzictwa poety. Według różnych danych badaczy muzyczna Szewczenkiana przekracza dwa tysiące różnogatunkowych utworów: monumentalne kantaty, oratoria, opery, poematy symfoniczne, balety, pieśni solowe, utwory chóralne małych i rozbudowanych form, utwory instrumentalne. Jednak znaczącą część wśród nich zajmują utwory wokalno-chóralne, których podstawą jest „Muzyka do »Kobziarza«” Mykoły Łysenki, licząca prawie sto utworów różnych gatunków. Ciekawym faktem jest to, że muzyczna Szewczenkiana naszego twórcy narodowej muzyki klasycznej rozpoczęła się od muzyki do „Testamentu” Tarasa Szewczenki na zamówienie Lwowskiego Towarzystwa Muzycznego. Jednocześnie (1868) pojawiła się muzyczna interpretacja „Testamentu” galicyjskiego kompozytora Mychajła Werbyckiego. Z czasem, w 1870 roku, pochodzący z Połtawy Hordij Hładkyj stworzył melodię „Testamentu”, która spodobała się Mykole Łysence i do dziś rozbrzmiewa we wszystkich zakątkach świata. Znanych jest ponad 60 muzycznych wariantów „Testamentu”, wśród których są opracowania chóralne Jakiwa Stepowego, Kyryła Stecenki, Porfyrija Demuckiego, Ołeksandra Koszycia, a także utwory muzyczne wielkich form Wasyla Barwińskiego, Stanisława Ludkewycza, Borysa Latoszynskiego, Reinholda Glière’a. Przyczyną takiej popularności wierszy Tarasa Szewczenki wśród kompozytorów i wykonawców jest nie tylko ich bliskość do ludowej twórczości pieśniarsko-poetyckiej, ale, zdaniem Jewhena Małaniuka, twórczość poety stanowi „organiczny skrzep naszej nacji aż do niemal pełnej hermetyczności dla nie-Ukraińca”. Dlatego muzyczna Szewczenkiana służy jako artystyczny most do zrozumienia istoty uniwersalnych idei Szewczenki w kulturze światowej. W odróżnieniu od nadzwyczajnej popularności utworów pieśniarskich, utwory muzyczne wielkich form wykonywane są dziś rzadko, wśród nich opery: „Taras Szewczenko” H. Majborody, „Kateryna” M. Arkasa, „Najmyczka” M. Werykiwskiego, „Nazar Stodola” K. Dankewycza, a także balet „Lileja” K. Dankewycza. Warto wspomnieć także o suicie Borysa Latoszynskiego do filmu „Taras Szewczenko”. Twórczość poety inspirowała także klasyków muzyki rosyjskiej, w szczególności M. Musorgskiego, P. Czajkowskiego, S. Rachmaninowa. Szczytowym wkładem w wieniec czci poetyckiego słowa Szewczenki jest unikalne czterotomowe wydanie „Konkordancji utworów Tarasa Szewczenki”, które ukazało się w 2001 roku w Wydawnictwie Kanadyjskiego Instytutu Studiów Ukraińskich (KISU) wspólnie z Towarzystwem Naukowym im. T. Szewczenki (TNT) w Ameryce, w objętości ponad 3200 stron. Tekst Konkordancji przygotowany został we współautorstwie przez profesora Oleha Ilnyckiego i doktora Jurija Hawrysza, pracowników Uniwersytetu Alberty w ramach Programu języka i literatury ukraińskiej przy wsparciu rządu federalnego Kanady. Ten szczególny typ słownika jest pełnym alfabetycznym indeksem wszystkich słów, które używane są w ukraińskojęzycznych i rosyjskojęzycznych wierszach i poematach Szewczenki, ze wskazaniem nie tylko miejsca ich znalezienia, ale i dokładnego kontekstu zdania, w którym się pojawiają. Łącznie autorzy odnotowali 18401 jednostek leksykalnych i podali 83731 przypadków ich użycia. Opracowanie wykonano z wykorzystaniem programów komputerowych, jednak sam słownik dostępny jest tylko w wersji papierowej. Na dziś elektroniczne warianty tego typu słownika otrzymało dziedzictwo twórcze W. Szekspira, J. Joyce’a, F. Dostojewskiego i H. Skoworody w opracowaniu naukowców Uniwersytetu Alberty i Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu im. H. Skoworody. Do uczczenia twórczego geniusza Tarasa Szewczenki bez wątpienia należy cały szereg akademickich wydań Instytutu Literatury NAN Ukrainy pod kierownictwem akademika Mykoły Żułynskiego i całego grona naukowców, przede wszystkim Serhija Halczenki. Zakończyć ten niezwykle krótki przegląd wdzięcznej Szewczenkiany należy zdumiewającym monograficznym wydaniem malarskiego dziedzictwa Szewczenki-artysty w niezwykle głębokim opracowaniu zakochanego w twórczości plastycznej Proroka historyka sztuki i niedoścignionego wykładowcy Wołodymyra Owsijczuka. Jego „Artystyczne dziedzictwo Tarasa Szewczenki w kontekście europejskiej kultury artystycznej” – to wysokiej klasy wzorzec przedstawienia malarskiej wielkości Kobziarza w całej jego pełni, zrozumieniu pamięci historycznej narodu oraz określeniu ideologii narodowej i wolności narodowej. Szczególne miejsce w monografii zajmuje wspaniały zamysł Szewczenki-romantyka, by przygotować album „Malownicza Ukraina”, którego, niestety, nie udało się zrealizować z powodu trudności finansowych i braku czasu. Ale sześć akwafort z tej serii udało się wydać, a dwa pejzaże – „Monaster Wydubicki” i „W Kijowie” – stały się alfą i omegą całej serii. Z wdzięcznością należy wspomnieć o wydaniu albumu akwafort „Malownicza Ukraina” przez działacza społecznego i politycznego Mykołę Tomenkę. W rzeczywistości, według słów Iwana Dziuby: „…Szewczenko należy nie tylko do Ukrainy – do całej ludzkości, choć każde jego słowo – o Ukrainie”.
Tłumaczenie maszynowe
Bohdan DIACZYSZYN, laureat nagrody im. Iwana Ohijenki, doktor filozofii
Niedawno wpadła mi w ręce dość obszerna książka: „Latający Ambasador. Teodozij Starak: osobowość. Artykuły, wywiady, dokumenty, materiały, przemówienia, wspomnienia”. Czytam: „Proklamowanie niepodległości! Komu w tych chwilach nie rozrywało się serce z dumy! Kto wtedy nie płakał z radości!”
Dobro uczynione przez człowieka żyje wiecznie, nie ginie, lecz zapisuje się na skrižalach wiecznej pamięci jedynego żywego Boga. Pamięć jest podstawą naszego rozumu, kształtuje powszechną świadomość, naród, bo przeszłość nie ma prawa do zapomnienia, tym bardziej gdy chodzi o człowieka, dla którego „najwyższymi ideałami duchowymi byli Bóg i Ukraina”. Na grobie Staraka wyryte są słowa z „Kamieniarzy” Franki: „Ani ludzkiej chwały wcale nie pragnęliśmy…”
To prawda: nie dążyli do niej, nie myśleli o niej… Ale przecież my, dzisiejsi Ukraińcy, dziś (jak i kiedyś) niewiarygodnie, wręcz katastrofalnie, brakujemy pamięci historycznej, by dojrzeć jako wspaniały naród o bogatym dziedzictwie historycznym i kulturowym. Musimy nieustannie być wdzięczni i pamiętać o tych, którzy położyli swoje zdrowie i życie na ołtarzu walki o niepodległą Ukrainę. Kamieniarze, synowie wycierpianej Matki-Ukrainy…
Wśród nich Teodozij Starak (12.08.1931 – 1.10.1999) – ambasador Ukrainy w Rzeczypospolitej Polskiej, który zorganizował tam pierwsze przedstawicielstwo dyplomatyczne nowo powstałego państwa, w znacznej mierze za własne pieniądze. Stąd też przydomek „Latający Ambasador” (w tym czasie nie miał nawet własnego kierowcy). O takich jak on mówił w swoim czasie Jewhen Swerstiuk: „To są… ludzie, którzy stanęli na straży słowa, honoru, godności”.
Jan Olszewski, premier pierwszego niekomunistycznego rządu RP, odpowiedział na przedwczesną śmierć Teodozija Staraka listem-wspomnieniem „Uścisk jego dłoni”, który przekazał przez ukraińską ambasadę w Warszawie wdowie po dyplomacie, Lubowie Horbenko, ukochanej żonie, która zawsze była obok, doradczyni i pomocnicy. Przytoczę fragment tego wspomnienia wybitnego polskiego polityka: „Nigdy nie zapomnę spotkania z Nim w Zamku Królewskim w styczniu 1992 roku, kiedy jako premier, obok Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, przyjmowałem noworoczne życzenia od przedstawicieli korpusu dyplomatycznego. To było nasze pierwsze spotkanie o charakterze oficjalnym (w tym czasie polski premier przygarnął Ukraińską Ambasadę niemal pod własnym dachem i spotykał się z panem Staraką niemal codziennie. – B. D.). Utkwiły mi w pamięci Jego słowa, gdy On, mocno ściskając moją dłoń, powiedział: „Panie premierze!
Jestem niezwykle świadomy historycznego znaczenia tej chwili, gdy po raz pierwszy w królewskiej rezydencji, gdzie polscy monarchowie przyjmowali wysłanników ukraińskiego Kozactwa, przedstawiciel wreszcie Niepodległej Ukrainy może przekazać najwyższym przedstawicielom Rzeczypospolitej Polskiej życzenia sukcesów w rozwoju ich państwa – jako równy równym i wolny wolnym. I niech tak będzie na wieki!” Niespodziewanie zauważyłem na twarzy tego zawsze niezwykle powściągliwego i opanowanego w swoich emocjach dyplomaty łzy, a mnie samemu jakiś ścisk podszedł do gardła... Wiadomość o Jego przedwczesnej śmierci przyjąłem z poczuciem ogromnej osobistej i powszechnej straty. Był politykiem i człowiekiem, których dziś, w XXI wieku, bardzo będą potrzebować Ukraina, Polska i Europa”. Trudno myślą wracać do tamtych czasów, ale mamy wielki obowiązek być wdzięcznymi i zdołać przekazać historyczną pamięć przyszłym pokoleniom o wyczynach bojowników o niepodległą Ukrainę. Dmytro Onufrijczuk z Iwano-Frankowszczyzny (dawny stalinowski więzień polityczny, obozowy towarzysz Staraka), który kilka miesięcy nie dożył Świętego Dnia Niepodległości, ostatnim swym tchnieniem zwrócił się do przyjaciół, stojących u jego wezgłowia: „Chłopcy, czy będzie Ukraina?”. Wśród tych „chłopców” był także Teodozij Starak, którego towarzysze słusznie uważali za kamień węgielny swego kręgu. …Mieżybrodź – urocze miejsce nad Sanem na Łemkowszczyźnie, które 12 sierpnia 1931 roku podarowało Ukrainie Teodozija-Jarosława. Jego ojciec nie wychodził z polskich więzień (artykuł – „Ukrainiec”). Teodozij był niezwykle zdolnym i pracowitym dzieckiem. Jesień 1939 roku... Matka ze starszym bratem Teodozija znaleźli się na terytorium sowieckim, wkrótce towarowym pociągiem wywieziono ich do Kazachstanu. Ośmioletni Teodozij pozostał z ojcem w Sanoku na terytorium polskim. Boleśnie na sercu, gdy czyta się o znęcaniu się nad Ukraińcami ze strony radzieckiej, niemieckiej i polskiej machiny represyjnej władzy. Mimo wszystko Teodozij 1942
roku, po przejściu niezwykle trudnego konkursu, został przyjęty do gimnazjum w Drohobyczu. Po „wyzwoleniu” Sianoka w 1944 roku ojciec Teodozija po raz kolejny znalazł się w polskim więzieniu. Dalsze niesamowite wydarzenia przedstawiam w porządku chronologicznym: w marcu 1945 roku ojciec z synem znaleźli się we Lwowie (umowa między ZSRR a Polską o wymianie ludności); w 1946 roku zamnistiowano Marię Starak, która wraca do rodziny; w 1947 roku aresztowano ojca Teodozija (Wasylowi Starakowi cudem udało się uciec z więzienia NKWD w Stryju, z fałszywym dokumentem przejść pieszo granicę radziecko-polską i osiedlić się we Wrocławiu); 6 listopada 1949 roku aresztowano Teodozija (Karłag, obóz „Pieszczanyj”); 1955 rok – zwolnienie z obozu i powrót do Lwowa (ul. Szczorsa, 10, mieszk. 4 [obecnie Rusowych] – ten adres znała cała Karaganda). W 1956 roku Teodozij wstąpił na wydział slawistyczny Uniwersytetu im. Franki (wśród jego młodszych wiekiem kolegów z roku byli Myrosław Tymoczko, Iryna Stasiw, Ihor Kalynec, Iwan Slozko, Jewhen Osiecznkin, Mykoła Starowojt, Bohdan Zawadka). 1965 rok – proces Mychajła Horynia, z którym się przyjaźnił (ich groby znajdują się dziś obok siebie). Teodozijowi zaproponowano napisanie podania o zwolnienie „z własnej woli” (pracował na Uniwersytecie im. Franki na stanowisku kierownika gabinetu fonetyki języka ukraińskiego). Bezrobocie... „Wreszcie Teodozij postanowił pójść do KGB: „Albo pozwólcie mi pracować, albo wsadźcie mnie do więzienia, jeśli jestem wrogiem!”” Pozwolili... Uczył języka rosyjskiego (później ukraińskiego) w szkołach rejonu pustomytowskiego na Lwowszczyźnie. Od 1971 roku – redaktor podręczników dla szkół URSR z polskim językiem nauczania wydawnictwa „Radianśka szkoła” (filia lwowska), gdzie przepracował prawie 20 lat. 1989 rok – uczestnik Zjazdu Założycielskiego Ruchu Narodowego Ukrainy. 1991 rok – wyrusza do Warszawy jako poseł Rządu Ukrainy w Rzeczypospolitej Polskiej: „200 dolarów dali kijowscy krewni Teodozija, oni też zdobyli dla niego przyzwoitego filcowego kapelusza i płaszcz z klasycznego angielskiego drapu”. Z garażu obkomu pierwszemu dyplomacie niepodległej Ukrainy przydzielono „Moskwicza” bez kierowcy. Dość przyzwoity garnitur ze „składu na Zielonej” pomógł „zorganizować” Wołodymyr Parubij, ówczesny zastępca przewodniczącego Lwowskiej Rady Miejskiej. Praca w Polsce oraz inne wydarzenia z życia Teodozija Staraka to wielka księga, którą być może kiedyś napiszą wdzięczni potomni... Operację gardła przeprowadzono mu 25 października 1993 roku w Warszawskiej Akademii Medycznej im. S. Banacha, zmarł zaś na wirusowe zapalenie wątroby typu C. Ljubow Horbenko wspomina: „... taki sobie Pietia Kiliminik, ziomek z Czerkaszczyzny, kagiebista sowieckiego, a potem rosyjskiego Poselstwa, jego mieszkanie nam „troskliwie” podsunięto na początku w Warszawie w 1991 roku. Na przyjęciu w rosyjskim Poselstwie w czerwcu 1992 roku on „po ziemniacku” zaufanie mi poradził: „Skażitie swajemu mużu, szto ełasticzным nado bit, ełasticzным... Wot smotritie – biełorusy…””... A co z Ukrainą? „Na kilka miesięcy przed śmiercią Teodozij Starak odważył się publicznie powiedzieć swoim byłym współmyślącym o ich przystosowawstwie, chorobliwej ambicji i konformizmie”. Z działu wspomnień o Teodozyju Staraku „I tłum czynów, połączonych w świetle” przytoczę tylko kilka fragmentów: „Stworzywszy
Ukraińska ambasada w Polsce – on, niedościgniony znawca polskich realiów, subtelny i wyważony polityk oraz dyplomata (z urodzenia!), prawdziwy patriota-nacjonalista – był świadomie i uparcie wypychany przez byłych radzieckich dyplomatów-komunistów, i z żalem obserwowali to ukraińscy i polscy politycy... Teodozij zawsze był dla mnie autorytetem, a później bliskim towarzyszem i autorytetem w łagrze stał się Iwan Switłyczny. Coś wspólnego mieli oni – przede wszystkim dobroć, życzliwość i poczucie humoru. Odczuwając przygnębienie po spotkaniu z kolegami z roku po moim powrocie z Syberii do Lwowa, mimo wszystko poszedłem do niego do wydawnictwa „Radianśka szkoła”. Doncik wysłuchał mojej skargi i łagodnie się uśmiechnął. „Czekałem, aż przyjdziesz do mnie” – powiedział. Teraz już nie mam do kogo iść...” (Ihor Kalynec, „Uśmiech przyjaciela z młodości”). „Pisać o Teodozyju Staraku w czasie przeszłym nie chce się i jakoś dziwnie. Jego encyklopedyczna wiedza, doświadczenie życiowe i opowieści wystarczyłyby nie na jedno życie, nie na jedną książkę, jednak los rozporządził inaczej” (Andrij Deszczycia, „Nieustanny związek”). Ten związek przemawia duchem prawdy z niebios, bo Teodozij Starak patrzy na nas energią miłości i walki, dając wiarę w zwycięstwo. 1 października 1999 roku Teodozij Starak wypuścił rękę ukochanej żony i przekroczył granicę.
P. S. „Czego życzyłby nam, Ukraińcom, dziś niezapomniany Jan Ołszewski? – Nie wątpię, że On (tak samo jak Teodozy Starak) powiedziałby: »Nie wolno wam się poddawać!« Słyszycie? Nie mamy prawa nawet do zmęczenia. Jak można się zmęczyć obroną swojej europejskości, swojej tożsamości i istoty? Pamiętajmy, że na nas dziś patrzy cały świat. I nad całym tym światem huczy nasz nieśmiertelny Majdan: »Wolność i godność – ponad wszystko!« Chwała Ukrainie! Wieczna chwała jej wiernym synom i jej mężnym i szczerym przyjaciołom!” (Ljubow Horbenko, „Ołszewski, Najder, Starak i... Majdan”. – Dzwin, nr 4 (894), 2019). Najwyraźniej teraz nie tylko ja muszę myśleć: „A do kogo pójdziemy my, do kogo pójdzie żona Teodozego, jeśli mężnych i szczerych nie ma obok, jeśli ich jest coraz mniej i mniej?..”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
prywatnego nad społecznym, narodowym, uświadamiał sobie, że nie należy oczekiwać dobra, gdy „warstwa przewodnia” postrzega Ukrainę nie jako wartość ideową, duchową, polityczną, narodowo-kulturową, a jedynie jako terytorium, gdzie „zarabiają” na biedzie, gdzie „Łataną siermięgę z kaleki zdejmują, / Ze skórą zdejmują…”. Oczywiste jest, że jego polityczne spory z Pawłem Łazarenką, Leonidem Kuczmą, Julią Tymoszenko oraz wpływowymi partyjnymi kolegami dotyczyły przede wszystkim tego tematu, ponieważ na Ukrainie pełną parą formował się (w większości nieuczciwie) finansowo-polityczny oligarchat (przeważnie obcego pochodzenia), któremu było mało niemal absolutnej dominacji w sferach gospodarki. Oligarchowie rwali się do władzy politycznej, organizowali „wybory bez wyboru”, kompletowali parlament, rząd, instytucje regionalne i centralne „swoimi” ludźmi, ponieważ rozumieli, że tylko dzięki władzy można chronić i pomnażać „zdobyte” majątki. Jednakże posunęli się dalej, wchodząc w „brudnych butach” w przestrzeń informacyjną, czyniąc ją nieukraińską, a potem także w Kościół, aby duchowo zniewalać ukraińskość. Dlatego programowo głoszone przez poszczególne „rządzące i panujące” partie od drugiej połowy lat 90. hasła „socjalliberalizmu”, „demokracji ludowej”, prymatu „praw człowieka” nad państwem były fałszywą dekoracją oligarchicznych elit — obcymi dla Anatolija punktami odniesienia w światopoglądzie. W ówczesnych okolicznościach próżno było oczekiwać pomyślnych rezultatów w konfrontacji z realnym złem, które coraz bardziej się zrastało. Tym bardziej, że najwyższa władza państwowa na Ukrainie zawsze przejawiała zainteresowanie doborem takich „patriotów-państwowców”, którzy oddani są nie służbie narodowi i dobru społecznemu, a wysługiwaniu się oligarchom. Ale nie byłby Matwijenką, gdyby nie potrafił „przegryzać” przeszkód, gdyby nie nauczył się osiągać „nie dzięki, a wbrew!”. Jego zapał, wytrwałe oddanie cementowały wiarę w te lepsze czasy, kiedy rządząca kasta stanie się wzorem dla podległego narodu nie dzięki mandatom, bogactwu, „wyborom”, a poprzez cnoty duchowości, mądrości, patriotyzmu. Do tego Ukraiński naród musi być wykształcony i świadomy, aby nie otwierać drzwi na oścież wszystkim, bo przybysze i tak włażą przez okna; aby nie powierzać losu swojego i następnych pokoleń odszczepieńcom i zdrajcom; aby nie tolerować i nie posługiwać się moralnym upadkiem przywódców, a nauczyć się godnie żyć i postępować zarówno z przyjaciółmi, jak i z nieprzyjaciółmi. Życie ludzkie – krótka chwila. Nie zdążył, nie domarzył, nie dopowiedział, nie dorobił, nie do kochał… Jednak jasne myśli i czyny Anatolija pozostają. Z nami, pośród nas i dla nas. Są jak duszny ból za życiem, pamięć i wspomnienie, przypomnienie żyjącym w ukraińskim świecie, że kanie nigdy nie będą strzegły gołębi, a moskiewski najeźdźca nie będzie ochraniał naszego narodowego pola. On przypomina i skłania do czynienia godnie i zgodnie z ukraińskimi sensami, uświadomiwszy sobie, że Narodowi mało dobrych rolników i pięknych kaznodziejów, potrzebny jest mu dumny duch „niespokojnego rycerstwa” (Światosława), wieczna miłość do Wolności, zdolność widzenia szewczenkowskiego horyzontu, gdzie „niebo opiera się o ziemię…”.
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK Dla mnie był on romantykiem, obdarzonym wszechstronnymi zainteresowaniami i wrodzonymi zdolnościami, nabytymi cnotami, który często „wychodził” poza horyzont realnych możliwości. Zaprawdę, jego uniwersalna żywotność, pozbawiona obojętności, emocjonalna reakcja na ukraiński świat, koleżeńska przyjaźń i zdolność jednoczenia ludzi wokół idei, które zawierały w sobie znaczenie sprawy społecznej, a nie prywatnej, zawsze budziły sympatię i szacunek, stając się przykładem do naśladowania. Praca państwowa, polityczna, społeczna nie była przez niego postrzegana jako sprawa formalna, rozrywka czy samouwielbienie, a raczej – obowiązek moralny, próba, egzamin z obywatelskości. Możliwe, że właśnie taka percepcja swojej życiowej misji w różnych sferach kształtowała jego cechy wolicjonalne, stałość charakteru, bezkompromisowość w kwestiach ukraińskich, demonstrując „sobie”, rodzinie, społeczeństwu cechy bojownika i twórcy, kiedy sprawa dotyczyła ideałów państwowotwórczych, ukraińskiego Kościoła, narodowego postępu. Nastawiony na rywalizację i tworzenie, nie przestawał dążyć do fizycznego i etycznego samodoskonalenia, rozumiejąc, że silni muszą być silniejszymi, odważni – odważniejszymi, mądrzy – mądrzejszymi. Jego światopogląd utwierdzał się w przekonaniu, że ostrze miecza staje się ostrzejsze tylko dzięki nieustannemu ostrzeniu. Nieustannie pracował nad sobą, pokonując przeszkody i wątpliwości, często odmawiając sobie wielu kuszących rzeczy, nie okazując litości dla siebie. W postawie Anatolija samowychowanie doszło do takiego stanu, że przekształciło się dla niego w najbardziej produktywną instytucję uniwersytecką, czyniąc go bardziej świadomym, politycznie bardziej moralnym. Szlachetny cel utwierdzenia ukraińskiej idei znajdował się na wysokim szczeblu w hierarchii wartości obywatelskich, wrażliwie reagując na sprawy społeczne, biorąc udział w upamiętnianiu znaczących ogólnonarodowych wydarzeń, poczynając od kozackiej Chortycy, Chełma (rezydencji króla Daniela Halickiego), Chustu (Ukraina Karpacka) czy Kicmaniu (małej ojczyzny Wołodymyra Iwasjuka) i wspierania jedynej ukraińskiej gazety na Krymie – „Krymskiej switłyci”. Wiele lat wdrażał programy „Eurokarpacka inicjatywa”, „Karpacka przestrzeń”, duchowo-artystycznego projektu „Wiru” z udziałem ukraińskich muzyków światowego poziomu, inicjował odnowienie Soboru Uspieńskiego z XII w. w Kryłosie jako przesłanki zjednoczenia w jedyny soborny ukraiński Kościół, zorganizował fundację charytatywną „Ukraina Inkognita”, urządził posiadłość Świętego Mikołaja. Będąc świetnym sportowcem, prowadził turnieje dla młodzieży. Podobała mi się jego sportowa złość, zwłaszcza gdy zawody zawierały podtekst polityczny. W 1998 roku w Mariupolu, kiedy parlamentarna reprezentacja Ukrainy w piłce nożnej „pobiła” rosyjską (4:1), Anatolij wypowiedział się bardzo metaforycznie – teraz mamy moralne prawo „powiesić buty na kołku”. W tej grze był jednym z najlepszych, dowodząc, że „Moskali” trzeba zwyciężać zawsze i wszędzie. Chociaż ramy jego zainteresowań wykraczały poza granice ustalonych poglądów i nawyków, jednak wyraźnie można było prześledzić te priorytety, które służyły mu jako życiowe drogowskazy. Przede wszystkim taką wartością była dla niego państwowość, Ukraina. Wyznawał szewczenkowski apel – „Nie ma na świecie Ukrainy, / Nie ma drugiego Dniepru”, transformując Słowo poety na realia współczesnego ukraińskiego życia. Współbrzmiącą i bliską mu była państwowotwórcza ideologia Ludowego Ruchu, organizacji o kierunku narodowo-patriotycznym. Cała wieloaspektowa działalność, życiodajna energia, inicjatywy społeczne „Matwija” (tak nazywano go po koleżeńsku) kierowały się w nurt budowania państwa. W nim dość naturalnie łączyły się marzenie, ideały, odczuwanie świata, słowo i czyn, interes narodowy. Umiał rafinować i wyodrębniać prywatne i ogólne, oddzielać, zwłaszcza w środowisku politycznym, ziarno od plew, nie starał się rzucać słów na wiatr: nie mówić bezpodstawnie, nieodpowiedzialnie. W ostrych dyskusjach dotyczących polityki narodowej, języka państwowego, historii, Kościoła, literatury, kultury, pamięci narodowej i tradycji przekonująco i czasem bardzo emocjonalnie dowodził znaczenia tych wiecznie sakralnych wartości dla obecnych i przyszłych pokoleń Ukraińców, zachowania i wzmocnienia ukraińskiej tożsamości, bezpieczeństwa Państwa. Wśród wielu przypisanych mu cech warto wyróżnić przede wszystkim obraz człowieka-państwowca, obywatela-państwowca. W jego postawie nie było dekoracji i tych miejscowych wad (według Iwana Franki), za którymi kryje się „brak samokrytyki”, „paradowanie europejskimi formami”, dominacja „głośnego, frazeologicznego i w większej części nieszczerego, bo czynami niepotwierdzonego patriotyzmu”. Etyka Kamieniara jako „żywa, krytyczna praca myśli i gotowości podania swojego głosu w ogólnej sprawie” stała się dla niego najbardziej życiodajną wartością. Aktywną postawą uniemożliwiał dewaluację wartości państwowotwórczych, nietolerancyjnie odnosił się do udawanych obrońców „praw człowieka”, domorosłych „obywateli świata”, ulepionych z ukrainofobii, obojętności i wyrachowania, kolaborantów, płaszczących się przed cudzoziemszczyzną, którzy „modlą się do cudzych bogów, w cudzym języku”. On wypalał Ukrainą (słowami Mykoły Winhranowskiego) „każdą duszę, pierś i czoło”. Nieustannie przemierzał najdalsze zakątki rodzinnej ziemi, miejsca historyczne, oświecał ukraińską duszę, odkrywając strony sławnych zwycięstw, odnawiając pamięć i prawdę, honor i godność ukraińskości. Od 1999 roku realizował ekspedycje po hetmańskich stolicach Ukrainy pod hasłem „Do źródeł państwowości”. Tysiąckilometrowe trasy edukacyjne do Baturyna, Konotopu, Czehrynia, Kaniowa, Trachtemyrowa, Perejasławia, Nieżyna, Kamiennej Mogiły, Chortycy, Chustu, Chocimia, Kamieńca Podolskiego, Chersonezu i innych zabytków Ukrainy były kierowane na rozwiązanie najważniejszego – wychowania świadomości narodowej. Szczególnie nieakceptowalną była wada małorosyjskości, ponieważ uważał to zjawisko za zagrożenie dla Państwa Ukraińskiego, które przejawia się w obojętnym, negatywnym stosunku do ukraińskich tradycji narodowo-państwowych i dążeń, we wspieraniu ideologii „ruskiego miru” (do dziś niezakazanej na Ukrainie) z jego polityczną, kulturową, językową, kościelną ekspansją. W likwidacji rudymentów małorosyjskości jako „choroby bezpaństwowości” i niszczyciela duszy narodowej polegał jego życiowy cel. Charakter oporu wobec obcych (niezależnie od pochodzenia i geografii) zawierał się dla niego nie w tym, że są „inni”, a przede wszystkim w tym, że są najeźdźcami, eksploatatorami-wyzyskiwaczami narodu ukraińskiego, który stanie się wreszcie gospodarzem rodzinnej ziemi, kiedy „W swoim domu własna i prawda, / I siła, i wola”. Przypominam sobie dzień świętych Piotra i Pawła 2004 roku, kiedy po poświęceniu przez najświętszego Patriarchę w soborze Włodzimierskim wyruszyliśmy w ogólnoukraińską kulturalno-oświatową (polityczną!) ekspedycję „Soborna Ukraina-2004” na wsparcie Wiktora Juszczenki w wyborach prezydenckich. Muszę przyznać, że ta kampania, jak i późniejsza trzymiesięczna praca z Anatolijem w obwodzie charkowskim, były dla mnie najlepszymi stronami politycznymi. Kojarzyły się z prawdziwym „chodzeniem w lud”, który wtedy ostro kipiał szewczenkowskim pytaniem „Kiedy doczekamy się Waszyngtona z nowym i sprawiedliwym prawem?”. W tamtych czasach w sprawiedliwe słowo i obowiązek moralny, przede wszystkim władzy, ludzie, tak jak my z Anatolijem, wciąż wierzyli, mając nadzieję, że „doczekamy się wreszcie kiedyś”. Osobowość Anatolija charakteryzowała się wyraźnie zaznaczoną ukrainocentrycznością niezależnie od okoliczności, koniunktury społecznej. Będąc szefem rady politycznej partii Kongres Ukraińskich Nacjonalistów, Narodowo-Demokratycznej Partii, Ukraińskiej Partii Ludowej „Sobór”, członkiem rady „Inicjatywy Społecznej „Forum ocalenia narodowego”, przedstawicielem Obywatelskiego komitetu ochrony Konstytucji „Ukraina bez Kuczmy” czy deputowanym ludowym Ukrainy sześciu kadencji, stale odszukiwał linię polityczną interesów narodowych. Pamiętam spotkania z prezydentem Ukrainy w 1996 roku, kiedy on (jako przewodniczący Winnickiej obwodowej administracji państwowej) zdecydowanie bronił idei przyjęcia Konstytucji. Rok 1998, kiedy Leonid Kuczma na zamkniętej naradzie przewodniczących obwodowych administracji państwowych postawił jednoznaczne pytanie: „Kto z was jest zdolny wygrywać wybory do Rady Najwyższej?”. Podniesiono tylko cztery ręce (przewodniczący obwodów żytomierskiego, winnickiego, połtawskiego i czerniowieckiego), a wyścig wyborczy w okręgach większościowych udało się wygrać tylko Anatolijowi. Wspominam także nasze szczere koleżeńskie rozmowy na gruncie politycznym, które prowadziliśmy poza uwagą „dobrych przyjaciół” na poboczu drogi między Kijowem a Żytomierzem. Zawsze odważny i celowy w poglądach, nieustępliwy w konfrontacji. Zawsze imponowała mi jego narodotwórcza orientacja myśli (bliska mojej „ideologii ruchowskiej”). Anatolij Matwijenko często podkreślał, że „należy przestać bać się słowa „nacjonalizm”. Bo to ten sam patriotyzm, tylko bardziej działający i bardziej ofiarny. Biedą Ukrainy jest to, że u nas u steru nigdy nie byli nacjonaliści, którzy by naprawdę kochali swój naród, swój kraj!”. Publicznie ostro przejawiając nieprzejednanie wobec polityki kadrowej w niepodległej Ukrainie, potępiając oligarchiczny fetysz
Tłumaczenie maszynowe
Olha JAWORSKA, członkini NSPU, obwód lwowski
Z Pawłem Fediukiem (pseudonim literacki Pawło Jasiń) pomógł mi się poznać w 1994 roku pisarz błogosławionej pamięci Iwan Hnatiuk. Podarował on Pawłowi tomik moich wierszy „Zełenyj zarinok”, a Pawło przekazał mi książkę swoich nowel „Samotnia zirnycia” z autografem i zaprosił do współpracy, ponieważ pracował wtedy jako redaktor naczelny czasopisma „Literaturnyj Lwiw”. Oczarowana jego utworami i zaintrygowana możliwością publikacji w czasopiśmie, od razu pojechałam do Lwowa. Pawło przywitał mnie bardzo życzliwie. Był to mężczyzna średniego wzrostu, krępej budowy, o przyjemnym głosie i przenikliwym spojrzeniu czarnych jak węgielki oczu. – Kiedy po raz pierwszy czytałem twoją poezję, nie opuszczało mnie dziwne przeczucie, jakbyśmy znali się od dawna. Zostawiłam teczkę na biurku redaktora, a wkrótce w czasopiśmie „Literaturnyj Lwiw” pojawiła się moja proza. „Czuję słowo na smak – pisał do mnie w liście. – Być pisarką i jednocześnie być sobą – to przeznaczony tobie los. Jesteś stworzona do twórczości”. Rozmawiając z nim, nie mogłam nie ulec wpływowi jego szerokiej, rozwichrzonej natury. Niepowstrzymany, gorący, emocjonalny… Z opowieści Pawła dowiedziałam się, że za buntowniczy charakter został relegowany z Lwowskiego Uniwersytetu Państwowego. Najlepsze młode lata spędził przy spławie drewna na Syberii. Dopiero wraz z początkiem pieriestrojki wrócił do Lwowa i już w czasach niepodległości ukończył uniwersytet. Pawło nieustannie przebywał w twórczych zamysłach i twórczym poszukiwaniu. Cechowało go naturalne poczucie piękna, filozoficzne myślenie, głęboki patriotyzm. Jak nikt inny wspierał kolegów tworzących w prowincji, zawsze dawał trafną radę i wsparcie. W jego duszy były góry i połoniny, górskie potoki i bezmiar przestrzeni, grzmoty piorunów i szum deszczów. Był człowiekiem wulkanicznego charakteru, ale jednocześnie łagodnym, prostym i bardzo szczerym. Uduchowiony czytał swoje nowele, miotając ogień czarnych błyszczących oczu. „Mykoła Osadczy zarzucił mi pesymizm, a ja się z tym nie zgadzam. W moich utworach rzeczywiście jest dużo ludzkiej rozpaczy, beznadziei, tęsknoty. Jest to uwarunkowane tym, co przeżył nasz naród. Ale przecież są tam impulsy humoru, dużo światła i dobra” (P. F.). W jego prozie, oprócz tragizmu, jest wola ducha, głębia wewnętrznych odczuć. Utwory są głęboko dramatyczne i emocjonalnie przenikliwe. Piękny, melodyjny język… „…Jaka powódź! Powódź gęstego księżycowego blasku. Napływało i napływało. Popłynęliśmy na nim na tamten brzeg. Dopłynąć by razem, nie utonąć. A ono, blask, jak żywe srebro, spływało w doliny, przepełniało potoki i wpływało do Czeremoszu. Księżyc, jak srebrny książę, pyszny i potężny. I wiosna napatrzeć się nie mogła, zakochała się w nim…” (P. F.). To tylko jeden akapit z książki pisarza „Huculska madonna u wesilnij soroczci”. Język płynnie i lekko płynie przez duszę, wyprowadza ją z nudnego codziennego bytowania na czarującą „powódź księżycowego światła”. „Równego mu nie widzę we współczesnej ukraińskiej prozie” – pisał tenże Mykoła Osadczy. Pochodzący z huculskiej wsi, sercem i duszą wrastał w rodzinne Karpaty. Występował w obronie rodzinnej ziemi, żył w imię rodzinnego słowa, wysoko niósł honor i godność odważnego Hucuła. „Dwa żywioły zawładnęły moim sercem – żywioł miłości do słowa i żywioł miłości do Ukrainy” – wyjawił duszę w liście. „Brak mi aury spokoju i równowagi. Słowo ratuje mnie od zmęczenia, daje poczucie życia. Nie mogę żyć powierzchownymi wrażeniami, pragnę ognia, intymności i prawdy. To fantomy mojego losu. Niskość wrogów i nieżyczliwych ludzi przykrywa mnie z głową, jak fala. Słowne batalie, cyniczna podła gra grafomanów wyprowadzają mnie z równowagi. Nienawidzę zaprzaństwa” (P. F.). Buntownicza nieprzejednaność, święte poświęcenie w imię Ukrainy, bezgraniczna miłość do rodzinnego kraju przejawiają się w wewnętrznym stanie jego bohaterów. Dusza autora leciała, jak ptak, w rodzinne góry i połoniny. Za każdą nowelą kryje się maksymalne napięcie sił duchowych, bo, jak zaznaczał Mykoła Chołodnyj, literatura – to też Kołyma. Ból i tragizm – z głębi uczuć, z tragizmu całej epoki. Soczysty język z huculskim dialektem, graniczenie rzeczywistości z mistycyzmem, głęboki patriotyzm i wysoka godność ukraińskiej duszy są cechami jego utworów. „Pisarze są prawdziwi, a są „zaawansowani”. Wielu możnych ma fory, ale nie ma talentu. Przyznawanie nagród – to literackie targowiska” (P. F.). Nikogo się nie bał i wszyscy o tym wiedzieli. Jego utwory – to część historii, to realna rzeczywistość, okrutna obnażona prawda. „Nie ma żadnego uznania państwowości języka ukraińskiego i narodu ukraińskiego. Łapówkarstwo na każdym kroku. Pisarz powinien być generatorem zmian. Tak było wiekami. Wszystko przeżyte, przesłuchane wzburza się w pamięci, do bólu ściska serce i wtedy muszę pisać” (P. F.). – Czego najbardziej boisz się w życiu? – zapytałam go kiedyś.
Ołena HOROBIEWSKA, pracownica naukowa Czerniowieckiego Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasiuka
1 kwietnia 2021 roku znanemu lwowskiemu fot artyście, zasłużonemu pracownikowi kultury Ukrainy Lubomyrowi Stepanowyczowi Krysie stuknęłoby 80 lat. Pięć lat temu, w dniu pamięci autora słynnej „Czerwonej ruty”, w sali wystawowej Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasiuka otwarto wystawę fotografii Lubomyra Krysy „A ja mam wspomnień pełną skrzynię…”. Niestety, sam mistrz fotografii w tamtym czasie nie mógł przyjechać, ale obecni zobaczyli ponad 30 fotografii Lubomyra Stepanowycza, które przechowywane są w zbiorach Muzeum Wołodymyra Iwasiuka: fotografie zrobione za życia kompozytora (Wołodzia z bliskimi Lubomyra Krysy, portretowe z lat 1975–1977, szereg fotografii rodziny z wypoczynku w Gagrach, w szczególności nad jeziorem Rica w 1976 roku, Wołodymyr ze śpiewaczką Sofią Rotaru we Lwowie) oraz fotografie zrobione już po jego tragicznej śmierci: otwarcie wystaw i prowadzenie różnorodnych wydarzeń, odsłonięcie tablicy pamiątkowej we Lwowie, fotografie na grobie na Cmentarzu Łyczakowskim, Mychajło Iwasiuk przed obliczem syna w rzeźbie, pierwszy festiwal „Czerwona ruta” w Kicmaniu i Czerniowcach w 1989 roku, ekspozycja muzeum W. Iwasiuka, koncert w Kijowie „Powrót.”
– Stracić bliską osobę, boję się tych pisarczyków, którzy łakomią się na cudze, boję się pochlebców, bo są podstępni, boję się rozczarować przyjaciółmi, boję się zobojętnieć. On sam określał, co warto drukować, nad czym trzeba dodatkowo popracować, a co do niczego się nie nadaje. „Kiedy piszesz, wychodź od konkretnego wydarzenia, jeśli utwór odzwierciedla prawdę, ma prawo do życia. Współczesna rzeczywistość dosłownie zasypuje nas niskiej jakości utworami, a niektórzy krytycy-pesymiści wróżą zagładę ukraińskiej literaturze, ale trzeba znajdować złote perły twórczości pośród sterty śmieci” (P. F.). Jego relacje ze światem były niełatwe, spory z oponentami – bezkompromisowe. Być może dlatego tak brutalnie pobito Pawła w przededniu nowego 2001 roku, o czym dowiedziałam się z komunikatu Radia Lwów. Pisarz przez długi czas przebywał na granicy życia i śmierci, przeszedł kilka skomplikowanych operacji. W szpitalu napisał powieść „Boże Narodzenie na reanimacji”. Po wypisie nie mógł długo siedzieć przy stole, nieustannie męczył go ból głowy, pojawiły się halucynacje. „Nasz naród tak tłamszono i próbowano zniszczyć fizycznie, tak nam wbijano do głów, że jesteśmy sprzedajni, tak rozrzucano po wszystkich zakątkach świata, że w końcu uwierzyliśmy w swoją niższość” (P. F.). Pawłowi nie brakowało nie lada poczucia humoru, o czym świadczy satyryczna powieść „Lwowska przepiska, albo Dziewczyna z chatą”. Spotkawszy go po szpitalu, nie mogłam nie zauważyć, jak bardzo się zmienił. Zgasłe spojrzenie, przekrzywiona poszarzała twarz, zgarbiona postarzała postać… Próbował odizolować się od wszystkich, upadł na duchu. Żałował, że nie ma przy czym nawet wznieść toastu. Mówił, że pracuje nad trylogią o charakterze biograficznym, w której planuje jak najszerzej naświetlić huculskie zwyczaje, tradycje, prawdę historyczną narodu.
wywoływacz, roztwór przerywający, utrwalacz. Jedną z głównych zasad przy wykonywaniu fotografii jest ciemność podczas wywoływania filmu i użycie czerwonego światła. Niemal na każdym etapie ważne było przestrzeganie reżimu temperaturowego, wskazanego dla wywoływania filmu i papieru fotograficznego. Pierwsze fotografie Wołodymyr zrobił, gdy jeszcze uczył się w Kicmańskiej szkole ogólnokształcącej – na początku lat 60. XX wieku. Głównie fotografował bliskich i drogie jego sercu osoby: ojca, matkę, siostry, babcię Ołeksandrę Wasyliwnę, nianię Milę, przyjaciółkę Ludmyłę Szkurkiną. W przyszłości – przyjaciół rodziny, dlatego u Iwasjuków jest tak wielkie archiwum zdjęć. Wtedy powszechna była fotografia czarno-biała, kolorowe zaś wykonywano rzadko, bo to wymagało niemało czasu, siły, nakładów materialnych. I Lubomyr Stepanowycz opanował technologię wykonywania kolorowych zdjęć, którą od razu zainteresował się Wołodzia. Zaproponował zakład, obiecał wykonać 50 kolorowych zdjęć. Lubomyr Stepanowycz tylko się z tego uśmiał. Następnego dnia, choć zastał pogrom w mieszkaniu Wołodii, obiecane fotografie były, o dziwo, zrobione. Więc zakład Lubomyr Krysa przegrał. Niestety, utalentowanego kompozytora i mistrza fotografii Wołodymyra Iwasjuka nie ma już ponad 40 lat, odszedł na tamten świat 5 kwietnia 2019 roku także fotokunstysta Lubomyr Krysa, ale pozostawiono nam ich bogate dziedzictwo twórcze: pieśni, utwory instrumentalne, rysunki, fotografie, kinoarchiwum W. Iwasjuka oraz tytaniczny dorobek L. Krysy, wszak dzięki jego zdjęciom możemy zobaczyć poszczególne jasne strony życia W. Iwasjuka. Swoimi niepowtarzalnymi i wysokiej klasy pracami artystycznymi Lubomyr Stepanowycz wzbogacił zbiory Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasjuka. W Kicmańskim Muzeum Historycznym otwarto wystawę fotograficzną, poświęconą 80-leciu od dnia urodzin Lubomyra Krysy. Po zakończeniu obostrzeń kwarantannowych, szczerze zapraszamy do odwiedzenia jej wszystkich wielbicieli twórczości Wołodymyra Iwasjuka oraz znanego lwowskiego fotoartysty Lubomyra Krysy.
Ostatni raz spotkaliśmy się na przystanku tramwajowym, niedaleko pomnika Iwana Fedorowa. Wyglądał na bardzo zmęczonego, ledwo przestawiał nogi. Zobaczywszy mnie, ucieszył się. Jego, jak się wydawało, niechętne dotąd spojrzenie złagodniało. Skarżył się na samotność i ból głowy. Mowa była cicha, niewyraźna. Po kilku miesiącach boleśnie poraziła mnie wiadomość o śmierci Pawła Fediuka. Tego samego dnia zapisałam w swoim dzienniku: „Z bólem dowiedziałam się, że utalentowany pisarz Paweł Fediuk, z którym byliśmy dobrymi przyjaciółmi, nagle zmarł. W ostatnim czasie nijak nie mogłam go odnaleźć (ponieważ na telefony nikt nie odpowiadał). Nie mieli informacji o nim także moi przyjaciele-pisarze. Wyrazista, niepowtarzalna osobowość… Wokół jego imienia snuły się wszelkie intrygi w związku z tymi zmianami, które zwaliły się na Pawła po brutalnym pobiciu przez nieznanych napastników. Dokonana zniewaga zrujnowała fizyczne i psychiczne zdrowie, od tamtej pory prześladował go duch śmierci. Boli to, że niektórzy z pisarzy robili sobie PR na tej tragedii. Kiedy Paweł pracował jako redaktor naczelny gazety „Literacki Lwów”, nie mógł opędzić się od „talentów”, którzy, znając jego problem, okazywali nadmierną gościnność, w oczy schlebiali, a potem wystawiali na pośmiewisko. Boli to, że tak potężny talent spłonął przedwcześnie i tragicznie. Krytyk literacki Petro Soroka nazwał Pawła „mistrzem noweli psychologicznej, których dzisiaj mało w ukraińskiej literaturze” („Udohoń słowa”). „…ja poniosłem ze sobą boleśnie-martwe jego spojrzenie i przenikliwą myśl, że wielkim talentem Pan Bóg prawie nigdy nie uszczęśliwia człowieka, a znacznie częściej miażdży go” (P. S.). Niestety, tak właśnie się stało. Mając uczciwą, nieokiełznaną, upartą naturę, Paweł Fediuk spłonął jak pochodnia. Jego śmierć to bez wątpienia wielka strata dla Ukrainy. Był prawdziwym pisarzem. Wszyscy, którzy czytali jego utwory, potwierdzą moje słowa.
Tłumaczenie maszynowe
W. Iwasiuk”. Co do rodzaju fotografii, to wśród nich są portretowe, grupowe, fabularne. Więcej, rzecz jasna, czarno-białych zdjęć, ale sporo także kolorowych. Lubomyr Stepanowycz urodził się 1 kwietnia 1941 roku w mieście Sanoku na Łemkowszczyźnie (Polska) w rodzinie Stefana i Josyfy. W 1946 roku wraz z rodzicami został przesiedlony (akcja „Wisła”) na Lwowszczyznę, gdzie później urodzili się jego młodsze siostry Lidia i Daria oraz brat Wołodymyr. Po ukończeniu szkoły średniej, w latach 1961–1964, służył w Siłach Zbrojnych na Zakaukaziu. Wyższe wykształcenie zdobywał w Ukraińskim Instytucie Poligraficznym na wydziale grafiki, pracował w różnych instytucjach Lwowa. Przez wiele lat pracował twórczo, w 2010 roku otrzymał honorowe zaszczytne tytuł „Zasłużony Pracownik Kultury Ukrainy”, jest autorem i współautorem szeregu książek i albumów fotograficznych, m.in.: „Wizyta łaski. Fotoreportaż o pobycie Głowy Państwa Watykan Jego Świątobliwości Papieża Rzymskiego Jana Pawła II we Lwowie, 25–27 czerwca 2001 roku”; album-fotoreportaż „Tak było…”; album fotograficzny „Wołodymyr Iwasiuk. Wernisz ze wspomnień…” (do 60-lecia kompozytora i poety Wołodymyra Iwasiuka); album wspomnień „Wołodymyr Iwasiuk. Echo twoich kroków…”.
Znajomość Lubomira Krysy z Wołodymyrem Iwasiukiem była z początku bezpośrednia, za pośrednictwem piosenki, kiedy po raz pierwszy usłyszał „Czerwoną rutę”. Wtedy Lubomyr Stepanowycz nawet nie przypuszczał, że kiedyś zaprzyjaźni się, a nawet spokrewni z kompozytorem. W 1972 roku Iwasiuk przeprowadził się do Lwowa, aby studiować w konserwatorium. Tak złożyły się okoliczności, że tego samego roku poznał Lubomira Krysę, a później, w 1975 roku, Lubomyr Stepanowycz ożenił się z siostrą W. Iwasiuka Halyną. „Wołodia był ciekawą osobowością, zadziwiał swoją znajomością dziedziny muzyki, sztuki, filozofii. Był uważnym rozmówcą, umiał słuchać i mówić, miał gruntowną wiedzę z literatury ukraińskiej i światowej. Oprócz muzyki i medycyny interesował się fotografią, nagraniami filmowymi, pięknie rysował, a latem wyjeżdżał nad morze i pływał z maską”, – wspominał Lubomyr Krysa. Przyjaciół łączyły nie tylko więzy rodzinne, ale także wspólna pasja – fotografia. W tamtych czasach, w porównaniu z dzisiejszym wykonywaniem zdjęć, był to proces dość pracochłonny. Używano wielu urządzeń: pojemnika do wywoływania filmu, powiększalnika, kuwet różnej wielkości oraz roztworów: pro-
Tłumaczenie maszynowe
Antonina CARUK, m. Kropywnycki. Żyje sobie poważny człowiek – Poważny w pracy i w wieku. Ktoś ma pełno kłopotów, trosk, A on – bogacz. On ma skarby. Wasyl Husti. Kiedy „trzynasty rok mu mijał”, naprosił się, by pójść ze starszą siostrą Chrystyną na wieczornice, bo bardzo chciało się piosenek nasłuchać, ludowymi podaniami się wzbogacić. Przebrany w dziewczęcy strój (żeby starsi parobkowie nie wygonili), rozkoszował się ludowym słowem i dowcipem. A już w ósmej klasie własnoręcznie zapisał ponad dwa tysiące autentycznych tekstów. Z czasem obszedł w poszukiwaniu bajarzy-śpiewaków-opowiadaczy legend i ludowych anegdot, aktorów tradycyjnych obrzędów nie tylko rodzinne Zakarpacie, ale i sąsiednie regiony, zapisał obrzęd jasełkowy i melodykę śpiewów, opracował ponad dwadzieścia bibliograficznych wykazów pisarzy-ziomków, napisał historię literatury rodzinnego kraju w personaliach, został autorem ponad setki wydań, inicjatorem i organizatorem muzeum ludowego w rodzinnej szkole wsi Kopasznowo na Tiacziwszczyźnie, obronił doktorat z kulturoznawstwa. Oksana JASIŃSKA, kierowniczka Muzeum Pisanki. Pod takim tytułem we lwowskim wydawnictwie „Kołeso” niedawno ujrzał światło dzienne unikalny album artystyczny, który stał się rezultatem wieloletniej pracy znanej badaczki i popularyzatorki sztuki ludowej, pisankarki, członkini NSMNMU Wiery Mańko. Wiera Mańko z wykształcenia jest poligrafem, ukończyła Ukraiński Instytut Poligraficzny we Lwowie (obecnie Akademia Drukarstwa), długi czas pracowała w wydawnictwie „Swiczado”. Pisankarstwem zainteresowała się trzydzieści pięć lat temu. Początkowo pisała pisanki dla siebie, uczyła przyjaciół i znajomych, z czasem prowadziła szkolne kółko pisankarskie. Postawiła sobie za cel nauczyć pisać pisanki jak największą liczbę ludzi. Od tego czasu nie przestawała badać i studiować autentycznych wzorów pisanek z wielu zbiorów muzealnych i prywatnych kolekcji oraz tradycji związanych z tą dawną dziedziną sztuki ludowej. Co roku powiększała się też osobista kolekcja, licząca około 3500 wzorów pisanek, na podstawie której Wiera Mańko przygotowała i wydała popularnonaukową. O umiejętności doprowadzania sprawy do filigranowego piękna świadczą fakty biograficzne: jak znalazł rękopisy ludowych pieśni, zapisanych przez Panasa Myrnego i Iwana Biłyka, i po raz pierwszy opublikował je; jak podniósł depresyjną szkołę wiejską do takiego poziomu, że z całej Ukrainy ściągali tu koledzy po doświadczenie; jak znajdował niesamowitych opowiadaczy bajek i zapisywał każde słowo; jak zjednywał zaufanie mistrzyni śpiewu zręcznością na krosnach… Iwan Wasylowycz Chlanta wyznał, że potężny ładunek emocjonalny dają mu spotkania z obdarzonymi talentem nosicielami folkloru, co „usprawiedliwia” jego obecność w czasie. W tej wypowiedzi jest i szacunek do prawdziwego talentu, i uświadomienie sobie swojej drogi oraz misji – bycia mostem w trwaniu tradycji, słowa mówionego i śpiewanego, aby przekazać znalezione skarby każdemu z nas i przyszłym pokoleniom. „Moje życie – droga, ziemska droga radości i bólu”, – brzmi krzepki głos jubilata ze stron powieści jego ziomka Iwana Hubala „Władca mądrości ludowej” (2004). Duchowe poświęcenie I. Chlanty nie może nie zachwycać swoją obsesyjnością. Czy nie dlatego piszą o nim poeci i profesorowie, a biobibliograficzny wykaz, opracowany przez Wołodymyra Kaczkan (Użhorod: Patent, 2008), tylko recenzji na twórczość I. Chlanty zawiera prawie dwa tysiące pozycji. W ubiegłym roku ujrzał światło dzienne pokaźny foliant kołomyjek „Śpiewaneczki moje miłe”, zebrany i uporządkowany przez niestrudzonego wędrowca z torbą za plecami. Niemożliwe jest przecenienie roli kołomyjek w kształtowaniu wartości życiowych, w uświadomieniu sobie niepowtarzalności Ukraińców. Duch narodowej samoidentyfikacji, objawiony przez Wielkiego Kobziarza, też ma kołomyjne korzenie. Wydanie prezentuje obszerna przedmowa autorska. Kołomyjki zgrupowano tematycznie w taki sposób, że wyłaniają się obrazy heroicznych bojowników o wolność rodzinnego kraju i cechy charakteru nosicieli odwiecznych dla Zakarpacia zawodów – pasterzy i flisaków. Wyróżniają się kołomyjki związane z czasem wolnym młodzieży, tańcami, muzyką, okresem panieństwa i kawalerstwa, żartami i radami, myślami o małżeństwie. Oddzielne grupy tematyczne stanowią pieśni rekrutckie, zarobkowe, rodzinno-obyczajowe i weselne, społeczno-obyczajowe (o bogatych i biednych, antyalkoholowe, współczesne). Wiele kołomyjek opiewa ludzką działalność pośrednio – poprzez przedmioty codziennego użytku: odzież (koszula, kożuszek, rękawice, kapelusz, krajka, chusta itp.), tradycyjne jedzenie (potrawa z ziemniaków, pascha, pisanka), proponują psychologiczne paralele zwizualizowanych uczuć, wywołanych współodczuwaniem ze światem roślinnym i zwierzęcym, ptakami (dąb zielony, wysoka jabłonka, kwitnąca czereśnia, jaskółeczka, kukułeczka, kogucik). Z rozsypanych słów i wiązanek motywów powstaje żywe płótno bytu, z codziennością i świętami, nadziejami i stratami, emocjami i rozmyślaniami. Żywa mowa w kołomyjnej melodyce – jak górska rzeka na połoninie. Panoramiczne widzenie zmienia się detalami, utrwalonymi w tradycyjnych tropach, psychologiczna empatia zmienia się ludowym humorem, który czasami przechodzi w sarkazm. I w całym opiewanym świecie rozlana jest jasna miłość do wszystkiego i wszystkich: do Cisy i trembity, jagniąt i „flisaka”, do miłego młodzieńca i „dzieciny”, do chłopców „fajnych jak kwiaty”, do strun złotych, gęśliczek z barwinku i cymbałów z ruty, fujarki jaworowej i miłej śpiewaneczki… Czyż może być inaczej, jeśli naród ma głębokie przekonanie, że wszystko rodzi się z miłości i pragnie właśnie jej. Dlatego kołomyjka pochyla się nad kołyską i odprowadza w daleką drogę, śmieje się i płacze, wytyka błędy i ma nadzieję… Na progu jubileuszu doktora kulturoznawstwa Iwana Chlanty, ludowego Skarbnika, który kontynuuje zadziwiać swoimi odkryciami, chce się życzyć mu wielu obfitych, urodzajnych lat! oraz symbolikę, historię rozwoju pisankarstwa na Pokuciu, informacje o badaczach i kolekcjonerach. Oddzielny rozdział w albumie poświęcono jarmarkom w Zabołotowie, które wymownie świadczą, że tradycja pisania pisanek na Pokuciu żyje i rozwija się. Nowe wydanie, które stało się rezultatem wielkiej poświęcenia pracy Wiery Mańko, będzie służyć jako niewyczerpane źródło inspiracji i twórczych pomysłów dla szerokiego kręgu artystów, przyda się każdemu, kto pragnie poznać tradycje miniaturowej sztuki pokuckiego kraju. Chlanta Iwan. Śpiewaneczki moje miłe. – Użhorod: Patent, 2020. – 824 s.
Tłumaczenie maszynowe
Ksenia KOWALENKO, uczennica dziesiątej klasy, uczestniczka kółka „Młodzi dziennikarze” Centrum Edukacji Zawodowej, Przedzawodowej i Pozaszkolnej w Piatychatkach, obwód dniepropetrowski
Nie wiem, jak inni, ale ja z miłością przechowuję abecadło w wierszach, podarowane mi przez rodziców. Dziś mam 15 lat, uczę się w dziesiątej klasie, a wtedy byłam zupełnie mała. Pamiętam, jak lubiłam przewracać kartki tej książeczki, oglądać rysunki i uczyć się według nich liter.
Internet, komputery i inne gadżety już dawno stały się częścią naszej codzienności. Ludzkość nieustannie ewoluuje i dokonuje wielu odkryć, które sprawiają, że życie staje się wygodniejsze. My, współczesna młodzież, mamy całą rzeczywistość w smartfonie. Dlatego wystarczy, że się zepsuje, a my już nie wiemy, czym się zająć, gdzie się podziać.
Nasz świat się zmienia i trudno tego nie zauważyć. Czy więc mamy gwarancję, że za kilka lat z naszego życia nie znikną także książki?
Idąc ulicą, często zauważam ludzi pochłoniętych swoimi gadżetami. A kiedy widzę tych, którzy czytają papierową książkę, to odbierane jest to jako jakaś osobliwość. Książka rzeczywiście jest cudem. A jeśli porównać ją z czasami, gdy książki dopiero zaczęto tworzyć i gdy dla zwykłych ludzi były czymś nieosiągalnym, to dziś książka jest najzwyklejszą rzeczą, dostępną swobodnie dla każdego.
Dla kogoś jest to przedziwny świat odkryć i przygód, który fascynuje, w którym można odpocząć od rzeczywistości, czasem zapomnieć o własnych kłopotach. Dla innego książka to papierowe kartki z literami pod okładką.
Ja osobiście cenię książki i lubię czytać. Uwielbiam Stephena Kinga, Jane Austen, Krystę von Bernuth. Czytając, czerpię przyjemność, odpoczywam duszą. Choć muszę przyznać, że spotkałam niewielu rówieśników, którzy mieliby podobne zainteresowania. Dziś moi rówieśnicy w większości wiążą swoje życie z globalną siecią, a książki zazwyczaj czytają w wersji elektronicznej.
Ja też mam czytnik e-booków, a do czytania często korzystam z telefonu, bo to wygodne. Mimo tych zalet jestem jednak przekonana, że książka elektroniczna nigdy nie zastąpi prawdziwej. Czytanie papierowej książki to bowiem bardzo głęboki proces, prawdziwe misterium, na które wpływ mają druk, oprawa graficzna, a wreszcie zapach zadrukowanych kartek, który niesie w sobie jakąś magię. A już nie wspominając o tym, że podczas czytania papierowej książki można kilka razy odnaleźć ulubione miejsce, przeczytać je ponownie i poczuć zupełnie inny efekt, odmienny od tego, jaki wywołujemy, robiąc to samo z książką elektroniczną.
Oczywiście będę nadal czytać i korzystać wyłącznie z prawdziwych książek, bo to one są dla mnie szczególne.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
nie wydanie „Ukraińskiej ludowej pisanki”, które zawiera 1446 wzorów pisanek z różnych regionów etnograficznych Ukrainy. Ta książka ukazała się w 2001 r. nakładem wydawnictwa „Swiczado” i stała się tak popularna, że wznawiano ją już kilkakrotnie, a tłumaczenia na język angielski, niemiecki, francuski i polski pozwoliły zapoznać z ukraińską kulturą szeroką opinię światową.
Znaczną część kolekcji Wiry Manko stanowią pisanki pokuckie, których wartość tkwi w zachowanym autentycznym języku ornamentu, koloru, symboli oraz w lokalnej przynależności do konkretnego ośrodka odrębnego regionu etnograficznego, gdzie tradycje artystyczne nie zostały przerwane nawet w latach totalitarnego reżimu radzieckiego. Te pisanki badaczka nabyła od ludowych mistrzów na przedwielkanocnych jarmarkach w Zabołotowie, Kutach, Kosowie, Kołomyi, Lwowie lub odtworzyła na podstawie fotografii. Tak więc obszerna kolekcja pisanek pokuckich oraz zebrane o nich informacje skłoniły niestrudzoną badaczkę do przygotowania naukowo-artystycznego wydawnictwa „Pokuckie ludowe pisanki”.
W bogato ilustrowanym albumie na 200 stronach przedstawiono ponad 1000 wzorów dawnych i współczesnych pisanek około stu mistrzów z dwudziestu znanych ośrodków Pokucia. Część pisanek prezentowanych w książce Wira Manko odtworzyła na podstawie zbiorów muzealnych i prywatnych, w tym Muzeum Malarstwa Pisankowego, pozostałe zaś nabyła od mistrzyń na przedwielkanocnych jarmarkach.
W wydaniu autorka przedstawia charakterystyczne cechy technologii pisania pisanek, ich ornamentykę, kolorystykę
Tłumaczenie maszynowe
Marija WAJNO, członkini Narodowego Związku Kinematografistów Ukrainy. Reżysera Tarasa Tkaczenkę znam jeszcze z czasów studenckich. Studiował w pracowni Borysa Sawczenki. Zadebiutował pracą dyplomową „Tragiczna miłość dla zdradliwej Nuśki”. Już wtedy dał się poznać jako młody reżyser, który potrafi opowiadać obrazami filmowymi. Potem były inne, znane filmy, w szczególności „Prawo do Nadziei” – o miłości z różnicą wieku (kobieta znacznie starsza) – i reżyser wyniósł to uczucie do rangi prawa do życia. Taras Tkaczenko jest zawsze przekonujący w idei, którą niesie. Potem „Gniazdo jarząbka” – dramat naszych czasów – praca zarobkowa i rodzina na Ukrainie. Reżyser potrafi opowiadać o relacjach poprzez umiejętnie nakreślone charaktery bohaterów. „Orkiestracja bohaterów” – dźwięczna, bez fałszu. A niedawno – „Czarny kruk” – film jeden z najbardziej patriotycznych spośród stworzonych, bo mówi o samoidentyfikacji Ukraińca przez pryzmat historii i pryzmat własnego „Ja”. Wszystko, co można było włożyć w formę kinematograficzną według powieści (przecież nie wszystko, co epickie, jest kinematograficzne!), utkał, wymalował, kinopoetycko utrwalił. Teraz film jest w YouTube i dostępny nie tylko w kinach. Dalej były: dokumentalna epopeja „Ługański forpoczt” – o obronie lotniska w Ługańsku, film dokumentalny „Kobzar. Historia jednej książki…”, „Wołodymyr Iwasiuk: życie moje – urwana struna” (autor scenariusza), „Iwan Mykołajczuk: księga życia” (współreżyser), „Stepan Bandera. Cena wolności” i inne. Ten gatunek jest godny w reżyserskim wykonaniu. I oto – telewizyjny 4-odcinkowy film „Mama”. Wychodzi on poza ramy często pospiesznego (w produkcji) serialu telewizyjnego. To solidne kino. Wymowna, lakoniczna nazwa, która (co nieczęsto zdarza się w filmach nieprzekładalnych) – wybrzmiewa głosem: porusza, przenika i zostaje, rezonuje projekcją w sercu każdego, bo jest tu archetyp Wielkiej Matki, która rodzi, wychowuje, wypuszcza i czeka… – w naszym czasie… Jest ona zdolna i dokonuje czynu, za który nie dają nagród – po prostu, aby „być bliżej syna”. Tam nie ma „obcych” i „swoich” dzieci. Wszystkich ich łączy obraz majestatycznej Matki… Film pochłania cię całego i nie wypuszcza do końca. Reżyser potrafi tworzyć suspens (narastające napięcie odbioru). A to nie lada charakterystyka współczesnego artysty. Film – to oda do Matki, Ojczyzny, człowieczeństwa, miłości do bliźniego… Reżyser, oprócz wiedzy zawodowej, jest nosicielem wielkoskalowego myślenia, postrzegania świata… Tylko wtedy jest on prawdziwym dyrygentem kinematograficznego widowiska, które nie pozostawia widza obojętnym – i może stworzyć arcydzieło. Film ma duszę. To żywy organizm czasu, światopoglądowego widzenia, wreszcie rozumienia ludzkich, pełnych cierpienia losów; to organizm, który już żyje i będzie żył… Są tu rzeczy, które odbiera się jako odkrycie dla każdego, kto bezpośrednio nie zetknął się z czymś podobnym. Jest tu to, co niesie wojna: ofiary żyć, ofiary społeczeństwa, ofiary niezgody. Bardzo wymowne dialogi, bardzo poprawny ton niełatwego podania materiału. Wstrząsa kulminacja i bolesne rozwiązanie, ale nie beznadziejne, bo synowi (już nie obcemu) – otwiera drzwi… Tutaj łzy same kapią, momentami chce się krzyczeć i zatrzymywać… Film „Mama” reżysera Tarasa Tkaczenki można teraz oglądać także w YouTube. Telewizyjny, cztery odcinki, o obecnej epoce i dwóch światach Ukrainy, o wielkiej matczynej duszy, która żyje w tych światach… Wśród twórców dzieła filmowego warto odnotować autorkę pomysłu Walentynę Rudenko (podstawą filmu stały się realne wydarzenia), a także grupę scenariuszową: Walentynę Rudenko, Tarasa Tkaczenkę, Mykołę Rybałka, operatora-reżysera Dmytra Kiptiłego, scenografa Szewketa Sejdametowa. Film powstał w studiu „Osnowa-film” przy wsparciu grupy producenckiej kanału STB oraz częściowo – Ministerstwa Kultury i Polityki Informacyjnej. Na szczególną uwagę zasługuje organiczna gra aktorów: wspaniałej Ołesi Żurakiwskiej (mama), Kostiantyna Korećkiego (Bodia), Mychajła Krysztala (Sanycz), Tamary Antropowej (Lusia), Maksyma Boriaka (Ołeżyk) oraz Mykoły Bokłana, Ołeksandra Bożka, Darii Matwiejewej i wszystkich innych. Opowiadać filmu nie warto. Tutaj bardzo wiele jest poza kadrem. Trzeba oglądać i przemyśliwać. Autorzy doprowadzili do tego widza. Dialogi odczytuje się między kadrami. To godna praca kinematograficzna! …to ważny wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. W zeszłym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Worotyncewa Z. I. — 300 hrywien. 2. Hural O. W. — 1000 hrywien. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe
Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCHARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Halyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO do naszych czytelników, prenumeratorów, prośwician Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszej władzy znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe dla wydawnictwa
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Osoba odpowiedzialna za wydanie
Ljubow HOŁOTA
K o l e g i u m r e d a k c y j n e
Ljubow HOŁOTA (przewodnicząca),
Pawło MOWCZAN,
Mykoła TYMOSZYK,
Heorhij FILIPCZUK
Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcji Natalija SKRYNNYK, 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe