Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Ciąg dalszy artykułu «Pierwsze pełne polskie wydanie utworów poetyckich Tarasa Szewczenki», s. 5

Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału

Pierwsze pełne polskie wydanie poetyckich utworów Tarasa Szewczenki

Слово Просвіти, №14 за 2012 рік

Zakończenie. Początek na str. 5. Jest jeszcze jedna przyczyna ważnej historycznej wagi, o której profesor Lesiów pisze pod koniec artykułu: wraz ze zdobyciem przez Ukrainę państwowej suwerenności ukrainistyka w wyższych uczelniach Polski stała się popularna, jak mówi autor, „modna”, zwłaszcza w Lublinie ukraińską filologię można studiować na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej, na Katolickim Uniwersytecie Jana Pawła II, a także w europejskim kolegium uniwersytetów polskich i ukraińskich. Zatem „Kobziarz”, w opinii pedagoga, dawać będzie cenny materiał dydaktyczny dla takich studiów. Przestrzegając chronologicznej kolejności, badacz wymienia nazwiska tłumaczy, liczbę utworów przetłumaczonych przez każdego z nich, podaje ciekawe detale z życia niektórych. Dokładniej zatrzymuje się na artykule P. Zajcewa, przekładoznawcy i głównego redaktora książki przekładów Szewczenki z okresu międzywojennego (1936 r.), w której autor zwraca uwagę na różnicę między wersyfikacją polską a ukraińską: polska — sylabiczna, ukraińska — toniczna. Trudności wynikają także przez różny charakter akcentu w dwóch językach; dlatego męskie rymy, rozpowszechnione w oryginale, wymagają już specyficznych polskich wyrażeń. Problem, podkreśla Zajcew, tkwi także w tym, że nie zawsze można znaleźć odpowiedniki dla odtworzenia środków ukraińskiej poetyki ludowej, adekwatnie odtworzyć słowną magię Szewczenki. Mówi też o takiej wadzie, jak niezdolność niektórych tłumaczy do przekazania kolorytu i tonu poezji Szewczenki. O trudnościach odtworzenia tonu kobziarskiej poezji Szewczenki mówi też Wołodymyr Słobodniuk w powojennej zbiórce przekładów (1955 r.), podkreślając, że melodyjność, płynność ludowego języka genialnego poety, ład jego metrycznych elementów są niemal „nieprzetłumaczalne”. Profesor Mychajło Lesiów wyodrębnia jeszcze jedną ważną obserwację P. Zajcewa. Podkreśla, że on, analizując przekłady Szewczenki wieloma językami obcymi... Anna SYDORCZUK, uczestniczka twórczego studium „W Kobziarskiej świetlicy” muzeum Tarasa Szewczenki Lwowskiego Pałacu Sztuki. Jaka jest natura genialności? Kim są prawdziwi geniusze i jakie jest ich przeznaczenie? Co wspólnego i różnego jest między dwoma światłami ludzkiej myśli — Johannem Goethe i Tarasem Szewczenką? Niemal sto lat temu Petro i Pyłyp Terpyłowie próbowali w popularnej formie odpowiedzieć na te nieproste pytania, które do dziś nurtują ludzkość. Właśnie od tych słów rozpoczyna się pierwsza strona książki „Goethe i Szewczenko” Petra i Pyłypa Terpyłów, którą prezentowano niedawno w muzeum Tarasa Szewczenki Lwowskiego Pałacu Sztuki. Pracownik naukowy muzeum Zenowija Filipczuk, która długi czas pracowała nad literacką szewczenkianą międzywojennej Pragi, znalazła tę książeczkę w Bibliotece Słowiańskiej Republiki Czeskiej. Właśnie ten kraj w okresie międzywojennym dawał schronienie wielu ukraińskim emigrantom. Wydając niewielką książkę, w duchową i kulturową przestrzeń Ukrainy zwrócono jeszcze jedne zapomniane imiona: Petra i Pyłypa Terpyłów. Z biografii braci wiadomości jest bardzo mało: Petro był pedagogiem, nowelistą, Pyłyp — leśnym inżynierem w Podie... językami, porównując je między sobą, dochodzi do wniosku: ani angielskie, ani rosyjskie, ani niemieckie, ani bułgarskie przekłady (oczywiście mowa o najlepszych z nich) w żaden sposób nie mogą równać się z polskimi; charakterystyczne osobliwości poezji Szewczenki najlepiej można odtworzyć za pomocą środków języka polskiego. Myśl, wyrażona w okresie międzywojennym, to jeszcze jedno potwierdzenie wyników porównawczych studiów współczesnych badaczy: język ukraiński i rosyjski pod względem pokrewieństwa nie są aż tak bliskie, jak to wmawiano kilku pokoleniom Ukraińców, przekonując, że są one dla nas „dwoma bratnimi”. Badając historię „spolszczenia” poezji Kobziarza, M. Lesiw zwraca uwagę także na pewne znaczące momenty w niej, w szczególności wspomina słynną biograficzną powieść o Szewczence „Ukraińskie noce, albo Ród geniusza” autorstwa Jerzego Jędrzejewicza, który szczerze, po przyjacielsku przyznawał się profesorowi: „Mam w swoim życiu dwie miłości — do Ukrainy i do Włoch”. Zachwycał się kulturą tych krajów i pisał o nich. W artykule autor podejmuje próbę porównania przekładu jednej z najbardziej rozpowszechnionych poezji Szewczenki — „Testamentu”, który stał się swoistym hymnem, przedstawioną w interpretacji różnych tłumaczy. M. Lesiw nalicza, poczynając od 1862 r., przynajmniej 16 różnych polskich wersji. Profesor zestawia polski przekład pierwszej strofy sześciu poetów — S. Wojnarowskiej, B. Łepkiego, J. Iwaszkiewicza, K. Jaworskiego, J. Jędrzejewicza i P. Kuprisia. Pod uwagę bierze wierność przekazu realiów Naddnieprza (pochowajcie na mogile, łany szerokopolne, urwiska), a także adekwatność odtworzenia nastrojowo-poetyckich wyrażeń (było widać, było słychać, jak ryczy ryczący), mówi o różnicach w dźwiękowo-stylistyczno-gramatycznych detalach, dokładnie zatrzymuje się na znaczeniu poszczególnych słów, szuka nieznacznych różnic. Na przykład, porównując znaczeniową strukturę słów могила — mogiła, dochodzi do wniosku, że przekład Kuprisia pochowajcie na stoku mogiły jest najbardziej odpowiedni. Podkreśla, że we wszystkich przekładach zachowano rytmikę i rymy oryginału, jednak ten problem wymaga dokładniejszego zbadania ze względu choćby na akcentacyjne różnice w naturze obu języków. Połączenie lingwistycznego i literaturoznawczego podejścia (błyskotliwie stosował je we wspomnianej wyżej rozprawie I. Franko) dało możliwość autorowi wyraźną przewagę oddać przekładowi P. Kuprisia. Badacze jeszcze powiedzą swoje ważne słowo o Kuprisiu jako tłumaczu, odkryją sekrety jego translatorskiej twórczości. Trzeba będzie jeszcze popracować nad komentarzami dla polskiego czytelnika. Ale już dzisiaj uznano, że w tej sferze cichy i skromny poeta Petro Kupriś zrobił nadzwyczajnie dużo. Poetycka muza Szewczenki szczególnie współbrzmi z wrażliwą duszą tłumacza — obczyzna, samotność, uczucie wygnańca, wędrowca, człowieka bezdomnego, tęsknota za rodzinnym krajem, jego czarującą przyrodą, zdolność duszą odczuwać ludzki ból… Takie tematy szczególnie łatwo układają się pod piórem Kuprisia-tłumacza. Ogólne wrażenie od polskich przekładów Petra Kuprisia jest przyjemne: są one łatwo przyswajalne dla słuchu, strumień słowny wibruje uczuciem niepodrobionej miłości i szczerego szacunku do wszystkiego, co związane z oryginałem, odczuwalne jest dążenie do przekazania nie zawsze uchwytnego czaru poetyckiego słowa Geniusza; płynność języka jest naturalna, w wielu momentach płynnie, swobodnie „układa się” na ucho. Melodyka języka Szewczenki rezonuje w przekładach przede wszystkim głosem czystej duszy tłumacza. Oprócz wszystkiego innego, jego ucho, jak nam się wydaje, jest czułe na dźwiękową organizację tekstu oryginału. Analiza tylko poszczególnych miejsc daje możliwość choć trochę powiedzieć o tym nadzwyczajnie delikatnym mechanizmie, tej swoistej filozofii dźwięku. Na przykład, w pierwszych ośmiu wersach poematu „Księżniczka” odczuwalna jest ilościowa przewaga samogłoski o nad innymi samogłoskami — użyto jej 19 razy, co stanowi 34 % wszystkich samogłosek. To jeszcze jedno potwierdzenie już wyrażonej myśli, że dźwięk o — jeden z najbardziej typowych w języku ukraińskim; dobrze artykułowany, pomaga on tworzyć nieśmiertelną sławę melodyjności i czarowności naszego języka. W przekładzie tych samych wersów Kupriś, być może i intuicyjnie, też dobiera słowa, które dają prawie taką samą liczbę użyć o — 18 razy. Także można mówić o znacznej przewadze dźwięcznych i sonorantów. To tylko poszczególne spostrzeżenia, które nie pretendują na uogólnienie, choć mogą skłonić do dalszych poszukiwań w tym kierunku. Porównajmy: Przytoczony urywek zachwyca nie tylko poetycką gracją wyrażenia, pięknem obrazów, melodyjnością; stworzono dziwnej wielkości elegijną akwarelę harmonijnej jedności żywiołów, tych żywych przed Bogiem sił, podporządkowanych Jego woli: ziemi (nad górą, za górą), nieba (zorza wieczorna, tęcza), powietrza, w którym staje się słyszalną nasza sferosfera (porozmawiamy cichutko, opowiedz), wody (u Dniepru tęcza wodę pożycza), ognia — światła (słoneczko). I złączone one są niezgłębioną siłą z Duchem Geniusza. Jeśli to natchnienie, to przychodzi ono wtedy, jak twierdzą filozofowie, kiedy człowiek skupia swój umysł na Bożej mądrości. Kierując się dobrymi i szlachetnymi ludzkimi uczuciami, lubelskie utytułowane intelektualne środowiska wydawnicze twórczego dziedzictwa Śp. (a jest to, oprócz przekładu poetyckiej twórczości Kobziarza, przekład „Eneidy”, zbiór poezji i przekładów Petra Kuprisia, gdzie zamieszczono wspomnienia o nim oraz jego oryginalne utwory w językach polskim, ukraińskim i rosyjskim, a także przekłady utworów niektórych ukraińskich i rosyjskich poetów), zaświadczyły szacunek i wdzięczność swojemu nieutytułowanemu przyjacielowi za jego wkład w kulturę słowa i myśli. I niech ten szkic skromnym kwiatkiem leży na mogile naszego ziomka, wołyńskiego chłopca, niestrudzonego pracownika, który stale pielęgnował w swoim sercu miłość do rodzinnego kraju, żywą rytmikę nieśmiertelnego słowa Szewczenki. Oleksandra Serbeńska, doktor nauk filologicznych, profesor Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Iwana Franki, licznie, gdyż to drzewo jest żywe, i myśli tej książki też będą żyły. Wśród obecnych było niemało młodzieży. Ja radzę przeczytać książkę braci Terpyłów wszystkim, którzy szukają siebie. I autorzy we wstępie piszą: „Niechże posłuży nasza praca wielkiemu dziełu zrozumienia ludzi i geniuszy, którzy wnoszą w ludzkość wiarę, nadzieję i miłość”. Finansowo wydanie wsparła prywatna przedsiębiorczyni Lubow Stanećka.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn