Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №14 за 2018 рік

16 s. · 34 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROZNAWCZY 14 (962), 5—11 kwietnia 2018 Do 100-lecia Olesia Honczara Do 100-lecia Olesia Honczara

Leonid MUŻUK W tej niewidzialnej walce zauważalnie zaktywizowały się niszczycielskie technologie specjalne zapomnianych „poprzedników”: to i wieloletnia „szusteryzacja” wolności słowa, i „dmitrowo-kisielowowska” metodologia antyukraińskiej interpretacji faktów, i po-interowsku systemowa działalność o ukrainofobicznym ukierunkowaniu, obliczona na pogłębienie degradacji moralnej postkolonialnego społeczeństwa ukraińskiego. Ale szczególnie skuteczną formą niszczenia Ukrainy jest tak zwana formuła języka: moskiewscy emisariusze kiwałowy-kolesniczenki na poziomie ustawodawczym wprowadzili nam wielkomocarstwową szowinistyczną politykę Kremla, wzmacniając w ten sposób dominującą pozycję języka rosyjskiego w ukraińskim środowisku. Ta nieudolna tymczasowa ustawa faktycznie uzasadniała neokolonialny sposób moskiewskiego ujarzmiania Ukrainy za „dobrowolną zgodą państwową” nieodpowiedzialnych polityków „regionalnego rozlewu typu janukowycza”, jednak przy decydującej pomocy „zielonych ludzików”, obecnych praktycznie we wszystkich dziedzinach działalności społecznej ukraiństwa. Czymże niebezpieczna jest nowa faza moskiewskiej wojny? I jak jej ukryci „zieloni ludziki” terroryzują ukraińską sferę informacyjną? Obecnie niemal zakończyło się trudne przekształcenie państwowego systemu radiofonii i telewizji w system nadawcy publicznego. I ta reorganizacja jest niewiarygodnie podobna do zakrojonej na szeroką skalę operacji specjalnej, która przez cały rok imitowała pozytywny proces społeczny, a w rzeczywistości dała naszemu społeczeństwu takie faktyczne skutki, jakie podczas okrutnej wojny może dać nie- Narodowy Uniwersytet imienia Tarasa Szewczenki szeroko obchodzi jubileusz klasyka. 3 kwietnia w Instytucie Filologii z inicjatywy i przy wsparciu rektora uniwersytetu L. W. Huberskiego oraz dyrektora IF H. F. Semeniuka odbyły się wydarzenia, które stały się wybitnym wydarzeniem społecznym i kulturalnym, na które zebrało się sławne grono współczesnych Honczara, jego rodzina, jego frontowi towarzysze broni, rodacy, badacze twórczości Honczara, działacze państwowi, artyści, studenci, wszyscy, którzy cenią i szanują Sobory Dusz Ludzkich. Błyskotliwe wystąpienie żony pisarza Walentyny Honczar, przemówienia Bohaterów Ukrainy Dmytra Pawłyczki, Jurija Muszhetyka, ministra Jewhena Nyszczuka, pisarzy Lubow Hołoty, Wołodymyra Jaworiwskiego, Mychajła Sydorżewskiego, Mykoły Stepanenki, Mychajła Słaboszpyckiego i innych przepełniona sala przyjęła z uniesieniem. Od dziś w piętnastej auli IF otwarte jest i działa muzeum Olesia Honczara, stworzone przez naukowców przy aktywnym udziale pisarki Łesi Honczar oraz rzeźbiarza Rusłana Najdy. Na uroczystości przybyli założyciele ukraińsko-niemieckiej nagrody imienia O. Honczara dla młodych pisarzy — literatka Tetiana Kusztewska oraz przedsiębiorca Dieter Karrenberg. Uroczyście unieważniono jubileuszowy znaczek Ukrposzty. Pisarce Tetianie Pyszniuk wręczono państwową nagrodę imienia Olesia Honczara. Zdjęcie Jewhena BUKETA JĘZYK — ODZIEŻ NASZEGO DUCHA

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Jak uniknąć klęski w obecnej wojnie?

Przeciągająca się moskiewska wojna informacyjna, skierowana na likwidację państwa ukraińskiego, osiągnęła swój punkt kulminacyjny: obecnie, zasadniczo, nastała jej decydująca faza. Moskiewski agresor, zatrzymany przez ukraińską armię na linii frontu, główną siłę skoncentrował obecnie na informacyjnym składniku swojej hybrydowej ofensywy przeciwko Ukraińcom. A ponieważ główne moskiewskie kanały telewizyjne, choć z krytycznym opóźnieniem, zostały jednak usunięte z segmentu eterowo-kablowego przestrzeni ukraińskiej, wróg znacznie nasilił swoją dywersyjną działalność właśnie w ukraińskiej sferze informacyjnej, aby od wewnątrz zadać Ukrainie odczuwalny cios, ukierunkowany na rozłam naszego społeczeństwa. w niepodległym kraju wyłącznie świadomie zaplanowane i starannie przeprowadzone bezprecedensowe czystki kadrowe w całym podstawowym ukraińskim korpusie dziennikarskim. Dotąd nie ma pozytywnego twórczego rezultatu tej reorganizacji, ale nie ma już także kręgosłupa, na którym opierała się nasza chwiejna narodowa suwerenność informacyjna. Ukraińscy telewizyjni i radiowi dziennikarze, pozbawieni zawodowej działalności twórczej z administracyjnej woli „reformatorów”, bezskutecznie szukają pracy. A kierownictwo Narodowej Spółki Telewizji i Radia Publicznego uzupełnia nowe kadry z początkującego elementu zawodowego, który nie znalazł sobie stałego miejsca w prywatnym sektorze telewizji i radiofonii. NSTR kierują specjaliści o wyraźnie początkowym doświadczeniu menedżerskim i nieznanym bliżej potencjale twórczym. Są to w większości dyplomowani budowniczowie. Historia i kultura ukraińska, oczywiście, nie stanowiły dla nich poważnego zainteresowania zawodowego, a język ukraiński wciąż jest dla nich nie do przyjęcia, czego nawet nie kryją. W tym historycznym momencie, na szczycie moskiewskiej wojny informacyjnej przeciwko Ukraińcom, świadomie lub lekkomyślnie, działalność tak skandalicznie „zreformowanego” kiedyś potężnego systemu państwowego została doprowadzona do zera. Jak to się odbywało, można zrozumieć na przykładzie likwidacji Lwowskiej Telewizji. Teraz to przerażająca rzeczywistość, której nikt łatwo nie zmieni! Przez 60 lat telewizyjny Lwów skłaniał Ukrainę do narodowego przebudzenia. Wysoki Zamek systematycznie wysyłał wrażliwy sygnał narodowej wiary i pokazywał mężny przykład walki o ukraińską Ukrainę. Zakończenie na str. 2 HISTORIA LEKCJE ANIOŁY NA PYSANKACH

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ciąg dalszy artykułu «Jak uniknąć klęski w obecnej wojnie?», s. 1

Jak uniknąć porażki w obecnej wojnie?

Zakończenie. Początek na str. 1 Nawet w najczarniejszych latach kolonialnych praca Wysokiego Zamku koncentrowała się na dążeniu narodu do narodowej wolności. Duchowy opór przeciwko obcemu imperium przez dziesięciolecia szerzył się ze Lwowa — i Wysoki Zamek żywił nas Naszą pieśnią i Naszą dumą... I nikt nie mógł nawet wyobrazić sobie, że lwowską telewizję można bezkarnie zlikwidować! Toteż obecnie moskiewska agentura może cieszyć się pomyślnie przeprowadzoną operacją specjalną. Niczym prawdziwi janczarzy, „reformatorzy”, zdaje się, pomścili się na galicjanach… za ich pełne poświęcenia uczestnictwo w odrodzeniu ukraińskiej państwowości! Bezmyślnie zlikwidowana została firma telewizyjna „Kultura”. Może po to, by nie przypominała ukrainofobom, że ukraińska kultura jeszcze istnieje? Tak samo nikt nie zrozumiał: po co tak bezczelnie zrujnowano obwodowe firmy telewizyjno-radiowe? Czy nie po to, aby jednocześnie i w radiu, i w telewizji ciągłym „Radiodniem” i w dzień, i wieczorem zasłonić wszystkie częstotliwości Ukrainy synchronicznym transmitowaniem nieaktualnych gadek? Co naprawdę w warunkach hybrydowej moskiewskiej wojny dzieje się w narodowej przestrzeni telewizyjno-radiowej? Co symbolizują kolorowe pasy w towarzystwie technologicznego brzęczyka na ekranie na wszystkich społecznych obwodowych kanałach telewizyjnych w tym czasie, kiedy ludzie powinni oglądać narodowy produkt telewizyjny? Odpowiedź na te pytania musi dać Rada Narodowa Ukrainy ds. Telewizji i Radiofonii, która kontroluje nieracjonalne wykorzystanie narodowego zasobu częstotliwości oraz zuchwałe ignorowanie zasad i praw nadawania? Smutną metaforę o ukraińskim losie kolonialnym Ołeksandr Dowżenko zapisał w swoim dzienniku, która obecnie jest zbyt aktualna dla naszej ogólnonarodowej świadomości: „Mój naród przypomina mi tytoń: liście tęgie, a kwiatu gdzieniegdzie — pasierbują...”. Jakże nauczyć się unikać ciągłego moskiewskiego „pasierbowania”? I w tej narodowej prawdzie najbardziej bolesnym jest fakt: katami na naszej ziemi służyli nie tylko przybyli obcy, ale i nasi renegaci. Wrogi nam imperium zawsze tutaj ich płodziło. Stara moskiewska okupacja (nawiasem mówiąc, do tej pory nieuznana przez Radę Najwyższą Ukraińskim Prawem, tak samo jak nie oceniono, w istocie, obecnego moskiewskiego niebezpieczeństwa) zostawiła nam w spadku wielki arsenał środków z rozgałęzionej „sowieckiej” antyukraińskiej niszczycielskiej metodologii. Moskwa zawsze angażowała Ukraińców do masowych operacji karnych przeciwko Ukraińcom. Wyszukiwała renegatów. Wielu lokalnych wykonawców moskiewskiego terroru imperium potem niezauważalnie dla ogółu ludzi niszczyło. I to zgromadzone doświadczenie jest już stosowane obecnie. Operacje specjalne z zatrzymaniem Rubana i Sawczenko przekonują, że właśnie tak jest. A nasz Donbas przekształcono w bezperspektywiczną dla narodu strefę, zorganizowaną do bratobójczej wojny. Kiedyś moskiewscy emisariusze pędzili Ukraińców z naszych centralnych i wschodnich ziem na wojnę, aby na zachodnich ukraińskich ziemiach pokonać ruch powstańczy, skierowany na odnowienie ukraińskiego państwa. W tej wieloletniej walce czekiści świadomie wyniszczali młody kwiat narodu po obu stronach ukraińskiego frontu. Nie do pomyślenia pod względem skali czekiści prowokacje — masowe operacje specjalne mające na celu dyskredytację UPA, wprowadzone przez moskiewskich strategów na ukraińskich ziemiach zachodnich po to, aby wschodni i zachodni ukraiński lud nie miał żadnej rady na historyczne porozumienie. Teraz wszystko dzieje się analogicznie, ale już w odwrotnym kierunku. Kiedyś pod pozorem banderowców, pod bezpośrednim kierownictwem czekistów, zorganizowane terrorystyczne oddziały specjalne masowo wrzucały ludzi do studni, gwałciły na oczach mężów ich żony, a splądrowane ciała, przywiązawszy między dwoma nagiętymi brzozami za nogi, rozrywały. Moskwa była przekonana, że w ten sposób na zawsze zdyskredytuje ukraiński ruch narodowowyzwoleńczy. Teraz ona znowu organizuje podobne czekiści operacje specjalne z udziałem zwerbowanych Ukraińców. Jaka rozgałęziona sieć moskiewskiej agentury na Ukrainie już działa, a ilu renegatów jeszcze czeka na swój czas? Co w związku z tym trzeba robić na głównym kierunku, najniebezpieczniejszym segmencie hybrydowej moskiewskiej agresji — informacyjnym, który nabiera decydującego znaczenia. Aby uniknąć historycznej porażki w moskiewskiej wojnie przeciwko Ukrainie, zaczynać trzeba od niezwłocznej konsolidacji ukraińskich dziennikarzy wokół ukraińskich interesów narodowych. Cała nasza dziennikarstwo musi stać się prawdziwie UKRAIŃSKĄ. Społeczeństwo dawno czeka na historyczną misję ukraińskich dziennikarzy. Każdy nasz dziennikarz musi uświadomić sobie swoją osobistą miarę historycznej odpowiedzialności za los jego narodu. Aby maksymalnie ograniczyć niszczycielską antyukraińską istotę „ruskiego miru”, który „bezgranicznie” panuje w naszej przestrzeni informacyjno-kulturowej, formując w ukraińskim społeczeństwie neokolonialną obojętność wobec swojego losu narodowego oraz całkowitą rozpacz i zwątpienie narodu w perspektywiczny rozwój naszego państwa narodowego, ukraińscy dziennikarze muszą zrobić decydujący historyczny krok: na ogólnonarodowych i regionalnych kanałach telewizyjno-radiowych, niezależnie od formy własności, stosować tylko język ukraiński. Zmusić właścicieli naszych mediów — zwłaszcza tych, które specjalnie tutaj założone zostały dla wsparcia „ruskiego miru” — dobrowolnie zgodzić się z taką dojrzewającą historyczną koniecznością. I to jest najskuteczniejsza droga do realnej OCHRONY naszej przestrzeni informacyjnej przed językową ekspansją moskiewskiego agresora i jego rozgałęzionej i bardzo wpływowej agentury. Moskiewski agresor niszczy Ukrainę od wewnątrz, naszymi ukraińskimi rękami, wykorzystując naszych dziennikarzy. Systemowo, choć ukrycie przed naszym okiem, skutecznie stosuje przeciwko nam metodologię Trockiego, którą on sformułował w swoim czasie dla moskiewskich emisariuszy, zorientowanych na pracę agitacyjną przeciwko ukraińskiej państwowości. Trockiemu o wiele trudniej było agitować nieufnych Ukraińców niż obecnym moskiewskim emisariuszom. Bo Trocki, oczywiście, nie miał własnego kanału telewizyjnego, aby codziennie promować w „najszersze masy” swoje podstępne „przykazania”, skierowane na kolonizację Ukrainy. Natomiast obecnie jest o wiele prościej: przebiegła codzienna manipulacyjna trockistowska agitacja przenika do każdego naszego domu i do tego — działa jednocześnie. I agitują nas nowocześni „rosyjskojęzyczni” manipulatorzy po prostacku przebiegle: mianowicie, tutaj, u nas, taka demokracja i taka „nieograniczona” wolność słowa, że „ruskiego miru” nie pokonać. Zagadkowa siła polityczna „Za życie”, działająca na Ukrainie pod dowództwem gospodina Rabinowicza i podległego mu partyjnego towarzysza Murajewa, na prywatnym kanale telewizyjnym, którego właścicielem jest tenże gospodin Murajew, otwarcie, zuchwale i bardzo grubiańsko, a do tego, przez długi czas, jawnie naruszając ustawę o reklamie politycznej, mając przy tym status deputowanego i korzystając demonstracyjnie tylko z języka rosyjskiego, toruje sobie drogę do kluczowych pozycji ukraińskiej władzy zwierzchniej. Takim „dziennikarskim” sposobem, grając na swoim kanale telewizyjnym rolę „rosyjskojęzycznego polityka”, sondują, być może, naszą społeczną reakcję na ich polityczną „rosyjskojęzyczną” perspektywę. Inaczej dlaczego tak bezpośrednio drwią, publicznie pytając: „Kto komu rabinowicz?”. Toteż drugi decydujący dziennikarski krok polega na tym, aby informacyjnie zapewnić realne pojawienie się Ustaw, skierowanych na przeciwdziałanie zakusom Kremla. I jak nigdy, Ukraina teraz potrzebuje takiej Ustawy i nie mniej potrzebuje pełnego poświęcenia dziennikarskiego wsparcia na rzetelne wprowadzenie takiej USTAWY i powszechne jej wykonanie. Likwidację licencji na prawo nadawania trzeba zastosować wobec tych firm telewizyjno-radiowych, które metodą terroru psychologicznego świadomie niszczą świadomość społeczną Ukraińców za pomocą języka agresora, utwierdzając w ten sposób „ruski mir” jako główny sposób prowadzenia wojny informacyjnej. Muszę przytoczyć bardzo przykry dla ukraińskiego dziennikarstwa fakt, jeśli to ukraińskie dziennikarstwo. Na falach radiowych dawnej „Ery” obecnie bombarduje Ukraińców nowy nadawca technologicznie samoreklamując się, nazywając siebie „NW”. Za tymi dwiema literami kryje się „Nowoje Wriemia”, które zuchwale przekonuje Ukraińców, że u nich, na kanale, teraz wszystko nowe: i ludzie, i idee. Wielu szanowanych przeze mnie dziennikarzy dawnej „Ery” kontynuuje pracę, ale już według „nowowriemiennej” zasady. Obraz tej „nowości” obcego dla Ukrainy „wriemieni” jak najbardziej przekonująco ucieleśnił się w audycji z Premierem ukraińskiego rządu W. Hrojsmanem, którego prowadzący pytał „po nowemu” — w języku rosyjskim. To nie był tylko drwina z żywego człowieka. Nie tylko zuchwałe dziennikarskie chamstwo i grubiańska obca wyższość, zademonstrowana dla całej Ukrainy jako bezkarny cyniczny wypad przeciwko konieczności nadawania na Ukrainie w języku państwowym, jeśli przed tobą zaproszony gość — ukraińskojęzyczny działacz państwowy najwyższej rangi. To był szczyt bezprawia w ukraińskiej przestrzeni informacyjnej. I tej zniewagi wobec Ukraińców nie zauważyła Rada Narodowa ds. Telewizji i Radiofonii. Nam jako narodowi nie przetrwać bez dziennikarskiej solidarności w podstępnej potyczce z „nowowriemienną” technologią, którą podrzucono nam, aby od wewnątrz zrekompensować brak moskiewskich kanałów na naszych częstotliwościach antenowych i dobić ukraińskie dziennikarstwo oraz zamroczyć świadomość społeczną. Leonid Mużuk, reżyser filmowy, laureat Narodowej Nagrody im. T. G. Szewczenki ukraiński naród, w szczególności poprzez wewnętrzną „piątą kolumnę” oraz nasze narodowe rozmagnesowanie i brak jedności narodowej. A znany historyk i badacz sowieckiego okresu okupacji Ukrainy Wołodymyr Serhijczuk zwrócił uwagę obecnych, że w ostatnim czasie ukraińskie instytuty akademickie na korzyść czyichś nieukraińskich interesów próbują zmniejszyć dwu-trzykrotnie liczbę ofiar ukraińskiego społeczeństwa podczas sztucznie zorganizowanych głodomorów-ludobójstw. I temu trzeba przeciwstawić historycznie wiarygodne fakty demograficzne. Współorganizatorami przyszłej konferencji naukowej występują Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej, Ministerstwo Oświaty i Nauki, Ministerstwo Kultury, Narodowe Muzeum „Memoriał ofiar Hołodomoru” oraz Kijowski Narodowy Uniwersytet im. T. Szewczenki. Wydarzenie odbędzie się przy wsparciu Ogólnoukraińskiego Kongresu Ukraińców.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

„Sztuczne głody w Ukrainie w XX wieku”

Heorhij ŁUKIANCZUK. Ogólnoukraińska organizacja obrony praw człowieka „Memoriał” imienia Wasyla Stusa organizuje w maju międzynarodową konferencję naukową „Sztuczne głody w Ukrainie w XX wieku”. Poinformował o tym zastępca przewodniczącego zarządu organizacji Jurij Bałaniuk podczas konferencji prasowej w Ukrinformie: „16 maja przeprowadzamy międzynarodową konferencję o sztucznych głodach w Ukrainie ubiegłego wieku. Dlaczego właśnie w maju? Wiosną 1933 roku, kiedy jeszcze nie wyrosła trawa, kiedy nie było co jeść, Ukraińców umierało najwięcej”. Specjalnie na konferencję organizatorzy stworzyli stronę internetową Holodomor.com.ua, na której można złożyć wniosek o uczestnictwo. „Głównym celem wydarzenia jest przekazanie prawdy o Hołodomorze: jego ofiarach, „autorach” i wykonawcach” — zauważył pierwszy zastępca przewodniczącego „Memoriału” Bohdan Morkłanyk. Organizatorzy konferencji stworzyli radę opiekuńczą wydarzenia naukowego, w skład której weszli między innymi pierwszy i trzeci prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk oraz Wiktor Juszczenko. „Konferencja ma odpowiedzieć na ważne dla wszystkich Ukraińców pytanie, że Hołodomor to jedno z ogniw tych działań, które były skierowane przeciwko ukraińskiemu narodowi, przeciwko ukraińskiemu etnosowi” — podkreślił Krawczuk. Wiktor Juszczenko podkreślił, że tak zwana „wojna hybrydowa” Rosji przeciwko Ukrainie to ostatnia próba podporządkowania, zniszczenia. Podczas konferencji prasowej w Ukrinformie: Wołodymyr Serhijczuk, Jurij Bałaniuk, Wiktor Juszczenko, Leonid Krawczuk, Bohdan Morkłanyk.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

działań na rzecz jednoczenia się ze wszystkimi Ukraińcami, hamowała nadawanie (im — L. M.) autonomii; na pojęcia „Podkarpacka” lub „Zakarpacka Ukraina” nakładała tabu, podobnie jak na słowa „Ukrainiec”, „ukraiński” (tamże). Ktoś uważa, że z naszym tematem (o łacince) nie jest to związane — i pomyli się: za alfabetem idzie mowa, za mową — reszta… Obecnie, jak zawsze, dla nas ważne jest zachowanie swojej tożsamości w kręgu przyjaznych wobec nas narodów Europy i świata, aby nie zakręciło się nam w głowach i abyśmy nie stracili równowagi. I abyśmy nie odrywali się od swojej ponad tysiącletniej kultury książkowej. ...Nie wspominam już o elementarnym zamieszaniu, które powstało w tej, przy herbatce, rozmowie: wszak wspominane przez J. Zełenego „drahomaniwka”, „kulisziwka” itd. — to przecież nie alfabety, a jedynie zasady pisowni. Alfabet w nich jest ten sam: CYRYLICA (chyba że mógł dojść jeden znak czy, być może, dwa). Wszak zabierać się do eksperymentów warto tylko wtedy, gdy wiesz choć coś o historii dziedziny, w której masz pragnienie coś zdecydowanie zmieniać. Obowiązkowym przy tym warunkiem jest: nie uważać, że historia zaczyna się od ciebie. I, odpowiednio, rozumieć, że nie każdy eksperyment może być pożyteczny. Cena jego w konsekwencji może okazać się zbyt wysoka. Bo jeszcze jakimś mądralom może, „z wielkiego rozumu”, przyjść fantazja dotycząca, na przykład, esperanto… czy jeszcze jakiejś wirtualnej systemu — wszak trzeba komuś odciągać ludzi od palących problemów… Więc nie mędrkujcie i nie wymyślajcie głupstw, panowie MAŁO-znawcy! Trzymajmy się lepiej swojego korzenia i tysiącletniej TRADYCJI! Tak, TRADYCJI! Bo to przecież nie zabawa w piaskownicy...

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Cena eksperymentu

Łarysa MOROZ, doktor nauk filologicznych, profesor, wiodący pracownik naukowy Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy. Ogólnie rzecz biorąc, eksperyment to rzecz pozytywna, gdyż służy przemyśleniu (hipotetycznej analizie) zjawisk i procesów przyszłości. Mówiąc prościej — próbie: czy tamtędy i czy tą ścieżką pójdziemy... Lecz kiedy zaczynasz myśleć o konkretach, czyli o środkach realizacji zamierzonego celu, pojawiają się pytania. I jest ich mnóstwo. Aby nie operować abstrakcyjnymi pojęciami, spójrzmy na jeden przykład z życia. Na 5 kanale dość skutecznie pracuje Roman Czajka w programie “Za czaj. Com”. Jego goście to ludzie o nieprzeciętnym myśleniu, czasem paradoksalnym, ale zawsze interesującym, już choćby dlatego, że “prowokacyjnym” — do przemyśleń. Jeden z nich, na przykład, wyraził życzenie (nam z wami): nie czytajcie, powiada, literatury pięknej, bo ona opisuje wymysły, nierealne życie. A mnie od razu przypomniały się dyskusje lat 20. XX wieku na temat “Czy potrzebna jest bajka proletariackiemu dziecku?”. Czyli najwięksi fantazjujący (delikatnie mówiąc) — bolszewicka banda — wszystkich oszukiwali i okradali przy własnym akompaniamencie gadaniny o życiowej prawdzie i szczęśliwej przyszłości, a zarazem o rzeczywistości w sztuce… O wychowawczej roli literatury czy nawet bajki pomyśleli znacznie później... 8 listopada — w przeddzień Dnia języka ukraińskiego i piśmiennictwa — gościł i pił herbatę z R. Czajką “Jurko Zełenyj, krytyk muzyczny” — tak został przedstawiony. Opowiadał o swoich eksperymentach na polu językowo-alfabetowym — eksperymentach dość niejednoznacznych. Heorhij ŁUK’JANCZUK. Jak nie stracić godności i pozostać człowiekiem w nieludzkich warunkach okupacji Donbasu i w kazamatach prorosyjskich bojowników? Jak zachować wiarę w siebie i optymizm wtedy, kiedy nie wiesz, czy zobaczysz jutro słońce? Co oznacza być patriotą pod lufą wycelowanego w ciebie automatu? Rozważania nad tymi trudnymi pytaniami stały się lejtmotywem twórczej prezentacji ukraińskiego uczonego, któremu udało się zaledwie kilka miesięcy temu uwolnić z niewoli, gdzie przebywał prawie dwa lata. Pan Ihor mówi, że w więzieniu uratowały go tylko Miłość i świadomość, że o niego walczą. Pozostając sam na sam ze ścianami, po “rosyjskiej ruletce” na serwetkach, w zeszytach pisał wiersze. I wewnętrzny Duch jego nie złamał się! Znany nie tylko na Ukrainie, ale i daleko poza jej granicami uczony podziękował Ukraińcom oraz społeczności międzynarodowej za wsparcie, które odczuwał przez cały czas w niewoli. Ihor Kozłowśkyj był w celi śmierci. Torturowano go, nakładając na głowę worek i zakładając kajdanki oraz wkładając w ręce bojowe granaty, aby przedstawić go mediom jako terrorystę… Uczonego aresztowano na podstawie donosu człowieka, który był obok i znał pewne szczegóły, jak w centrum Doniecka wysadzono pomnik Lenina. Główny zarzut polegał na tym, że jego uczniowie i studenci mieli pro-ukraińską postawę i wyjechali z okupowanego terytorium na wolną od “russkogo mira” Ukrainę, a w komputerze uczonego znaleziono. W szczególności interesujące wydają się jego próby tłumaczenia tych obcojęzycznych (angielskich, niemieckich itd.) słów, które obecnie okupują zarówno sfery terminologiczne (w różnorodnych dziedzinach), jak i sieć handlową, wraz z reklamą — nie mniej agresywnie, aniżeli do dziś “czyniły” to rosyjskie. Powstają słowa, których dotąd w naszym języku nie było (niestety, nie zdążyłam zapisać przykładów, poza wspomnianym przez R. Czajkę — powiada, przykro mówić “cheesecake” na zwykły “syrnyk”). Tylko nie warto traktować tych poszukiwań jako niewiarygodnego odkrycia czy uważać, że tylko Anglicy są do tego zdolni. Na przykład, jeszcze w XIX wieku nasz klasyk literatury i teatru Mychajło Staryćkyj znacząco wzbogacił ukraińską leksykę (cudotwórca, pragnienie, poryw, czarująco, pieszczoty i inne) i jednocześnie doświadczył wielu drwin za “kucie” słów. Lecz ogólnie ten proces jest jednak pozytywny. Co do idei J. Zełenego (obecnie ktoś ogłasza go “językoznawcą”), a teraz jeszcze ministra spraw zagranicznych P. Klimkina, związanych z pożądaną, ich zdaniem, zamianą naszego alfabetu na łaciński, muszę nie tylko wyrazić wątpliwość, ale i nalegać na to, że byłaby to błędna droga. (Takie idee, co więcej, w korzeniu przeczą jego własnym “tłumaczeniom”). I co z tego, że tak czynią w Kazachstanie — przechodzą z cyrylicy na łacinkę?! (Przy okazji, dotąd uważałam, że tamtejszym narodom bliższe są jakieś wschodnie alfabety czy choćby ten, którym posługiwali się przed przyjściem imperium moskiewskiego… zresztą, nawet rozważać nie próbuję, bo jestem niekompetentna w tych tematach). Odchodzą dalej od “russkogo mira”, jak wyraził się J. Zełenyj? Ale u nas jest inna droga historyczna. Chociaż, w rzeczywistości, nam (obawiam się, że i Zełenemu też) nieznane są ich obecne argumenty. Jeśli to rzeczywiście wspomniane odejście, to dla nas, w każdym razie, jest to absolutnie nie do przyjęcia. Przecież cyrylicę znacznie wcześniej od “założenia Moskwy” przyjęto w Kijowie, właśnie stąd ona tam przyszła. Jak i język cerkiewnosłowiański, wraz z cerkwią, a dalej i oświata, i sama nazwa państwa, i kultura typu europejskiego — do swoistego niesłowiańskiego internacjonału (nie jest on gorszy ani lepszy od słowiańskiego, po prostu inny), z władzą i jej zasadami, odziedziczonymi po Złotej Ordzie. To, rzecz jasna, osobny temat, do niego potrzebne są specjalne książki — i one już, wreszcie, są dostępne, tylko czytajcie je! Aby dowiedzieć się choćby o tym, że ruski świat (w galicyjskim wariancie — ruski, czyli, właściwie, ukraiński) żył tutaj, na Ukrainie, dopóki moskiewski car Piotr (szalony, według słów T. Szewczenki — a obecnie wszyscy wiemy, jakie są symptomy choroby, która zwie się “wścieklizna” — i nie tylko czysto medyczne) nie wywrócił świata do góry nogami, kradnąc nam naszą odwieczną samonazwę i nazywając swoje imperium: Rossija — od nowej, przez niego wymyślonej, nazwy jego “ludzików” (innej nazwy ich władcy wtedy nie używali — czytajcie rosyjską literaturę klasyczną) określeniem “rossy”. Prawda, przy tym wystarczyło mu rozumu (“sprytu”), by wykorzystywać naszych wykształconych ludzi (obok Niemców i Holendrów) do budowy jego państwa… Ale to również osobny temat. Naszym historycznym losem jest przetrwanie pomiędzy, ogólnie rzecz biorąc, dwoma światami, z których każdy od czasu do czasu ma (i do dziś) wobec nas swoje pretensje. Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów jest przeciwstawianie się tendencjom polonizacyjnym w Galicji na początku XIX wieku — działalność „Ruskiej Trójcy”. Wtedy pojawił się pomysł przejścia na alfabet łaciński, a nawet powstały „naukowe” uzasadnienia: polski alfabet („abecadło”), rzekomo, bardziej odpowiadał oddaniu fonetyki języka ruskiego w porównaniu z cyrylicą. Zarówno samą nazwą swojej grupy (zbyt nielicznej, jak widzimy), jak i twórczością oraz twardym stanowiskiem w dyskusji, która się rozpoczęła, Markijan Szaszkewycz, Iwan Wahyłewycz oraz Jakiw Hołowacki bronili praw swojego narodu, wszak kwestia alfabetu, jak wyrażał się J. Hołowacki, przeradzała się w kwestię o życie narodowe: być czy nie być Rusinom (Ukraińcom) w Galicji. I jednocześnie niezwykle ważne było „potwierdzenie swojej jedności narodowej z całym narodem naddnieprzańskiej Ukrainy” (Mychajło Szałata. Markijan Szaszkewycz. Życie, twórczość i działalność społeczno-kulturalna. — Kijów, 1969. — S. 35). Jeszcze inne przykłady. Podobna sytuacja powstawała nieco bardziej na południe. Jak przypomina badacz, w ciągu XIX w. prowadzona była wzmożona madziaryzacja ludności (nie tylko Ukraińców, ale i Słowaków), a w 1905 r. „uchwalono projekt ustawy, zgodnie z którym wszyscy urzędnicy państwowi mieli rozmawiać (zapewne nie tylko w służbie — L. M.) wyłącznie w języku węgierskim, cyrylica była zakazana” (Jurij Kowaliw. Kręgi Dantego represji Ukrainy międzywojennego dziesięciolecia // Słowo Proświty, nr 45 z 2017 r.). W 1919 r. nawet postępowa, jak na tamte czasy, władza praska, „nie uznając prawa zakarpacko-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Na pewno odzyskamy nasz rodzinny Donbas!

Spotkanie autorskie z znanym religioznawcą, filozofem i pisarzem Ihorem Kozłowskim odbyło się w stołecznym literackim pubie „Krapka Koma”. kilka „podejrzanych” artykułów. W więzieniu panowały nieludzkie warunki, obok byli nie tylko swoi, cywile, oszukani przez putinowską propagandę, lecz także wzięci do niewoli żołnierze-rodacy i Rosjanie, przestępcy kryminalni, którzy przyjechali ratować Donbas przed „faszystami” i „chuntą”… Często pytali naukowca, co robić, jak żyć dalej. Otóż na początku u zwolenników tak zwanych „ludowych republik” panowała pewna euforia, potem pojawiło się rozczarowanie – wspomina Ihor Kozłowski. Rosjanin z Moskwy mówił, że szczerze wierzył w to, co słyszał z ekranu moskiewskiej telewizji, dlatego pojechał walczyć na Donbas. Więźniowie przyznawali, że nikt już nie kocha „DNR-ŁNR” i po cichu nienawidzą Zachartczenki… Projekt „Noworosja” obejmował nie tylko obwody donecki i ługański, lecz także charkowski, dniepropetrowski, zaporoski, odeski, mikołajowski, chersoński – opowiada Ihor Kozłowski. I ten program przeciwstawiania południa i północy, Uczony i działacz społeczny Ihor Kozłowski podczas spotkania autorskiego, które odbyło się w Kijowie, wschodu i zachodu na Ukrainie używał określenia „russkij mir” nie dziś, lecz już od lat 90. ubiegłego wieku, gdy Ukraina dopiero odzyskała swoją niepodległość… Ważnym elementem tego podrywczego programu stała się UPC Moskiewskiego Patriarchatu. Uczony zauważył, że na Donbasie zbudowano wiele cerkwi, w których prowadzono antyukraińską propagandę. Stało się to możliwe dlatego, że w regionie kultywowano „artelne (wspólnotowe) myślenie” i niszczono osobowość zdolną do samodzielnego myślenia i analizy, co bardziej jest właściwe indywidualistycznemu charakterowi etnicznych Ukraińców! Tak, po Pomarańczowej Rewolucji w cerkwiach MP rozdawano ulotki, w których Janukowycza nazywano ni mniej, ni więcej, tylko synem Bożym! Tak aktywną propagandę prowadził zapewne najpopularniejszy wówczas kapłan na Donbasie — Sawatij. Mimo że parafian „bił kijami i topił w barszczu”, ci zombizowani ludzie stawali się posłusznym narzędziem w rękach polityków i brali udział w antyukraińskich akcjach! Uczony-filozof mówi, że obecnie na Ukrainie zachodzi aktywne kształtowanie się społeczeństwa obywatelskiego. Społeczeństwo nie może długo czekać, przerasta państwo, które jest zbiurokratyzowane i powolne — zauważa filozof. I tu ważne jest, by pamiętać o odpowiedzialności, bo Wolność — to właśnie jest odpowiedzialność! Obecnie cały świat patrzy na unikalny dla współczesnego świata zachodniego fenomen Ukrainy, o czym znany uczony przekonał się podczas ostatniej podróży do Czech. „I my na pewno odzyskamy nasz rodzimy Donbas” — powiedział na zakończenie spotkania twórczego Ihor Kozłowski. Z okupowanego miasta rodzinie Kozłowskich udało się wywieźć to, co najcenniejsze — 750 kilogramów książek naukowych. Kozłowski czytał swoją poezję z różnych czasów, z filozoficznym przemyśleniem przeszłości, teraźniejszości i przyszłości oraz rodzinnego Donbasu i rodzinnej Ukrainy… Znany uczony, który wykładał w jednej z donieckich uczelni, opowiedział o życiu w mieście przed wojną i po niej, głównie językiem wierszy ze swoich dawnych zbiorów oraz późniejszych, które weszły do antologii ukraińskich pisarzy Donbasu „Poroda”, wydanej przez wydawnictwo „Legenda”. Przyznał, że wcześniej tworzył głównie po rosyjsku, a teraz, po przemyśleniu ostatnich wydarzeń „hybrydowej” wojny przeciwko Ukrainie, mocno uważa, że w Ukrainie nie tylko trzeba rozmawiać, ale też tworzyć po ukraińsku!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Język — szata naszego ducha

Switłana MASŁOWSKA, zastępca przewodniczącego Czerniowieckiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Właśnie na fali tak gorącego tematu Czerniowiecki Obwodowy Oddział Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” zorganizował okrągły stół, który odbył się w ramach Dni Szewczenkowskich, a dokładniej, ogłoszonej przez mieszkańców Bukowiny ogólnoukraińskiej akcji w obronie języka ojczystego „Dopóki biją nasze serca — brzmieć będzie język Kobziarza”. Temat jest bolesny i, niestety, wieczny dla prawdziwego Ukraińca, który przez stulecia wywalcza prawo do samostanowienia. I, co za paradoks, mając od 27 lat własne państwo, z jeszcze większym trudem udowadnia całemu światu, a także samemu sobie, że język to żywy organizm, który może rozwijać się tylko według własnych praw kraju, w którym się narodził. Ale zarząd czerniowieckiej „Proświty” wcale nie miał na celu umieszczenia w porządku obrad filozoficznej dyskusji o kwestii języka. Nie! Takimi uogólnieniami „bawią się” wielu, do tego przez długi czas. Obecnie jest to swoisty plan wspólnych działań poprzez komunikację, dialogi, dyskusje, poszukiwanie kompromisów i, bez wątpienia, impuls do konkretnych czynów na rzecz zachowania, rozwoju i ochrony języka ukraińskiego. Zanim kogoś oskarżysz — spójrz w lustro. Zatem do udziału w dyskusji nad tak poważną kwestią proświcianie zaprosili bukowińską elitę: naukowców Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego (CUN) im. J. Fedkowycza, Uniwersytetu Medycznego, Czerniowieckiego Instytutu Handlowo-Ekonomicznego (filii KNTUE), wykładowców kolegium pedagogicznego, liceów, gimnazjum, szkół Czerniowiec i obwodu, przewodniczących rejonowych oddziałów Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, duchowieństwo UKP KP, media oraz społeczność Bukowiny. Zebranie otworzył przewodniczący obwodowej „Proświty” Ostap Sawczuk, podkreślając, że wydarzenie jest poświęcone 150-leciu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. Do rozmowy na temat potrzeby ustawy „O języku państwowym”, przez brak której mamy problemy z ustawą „O oświacie”, potrzeby Programu rozwoju i wzmocnienia języka ukraińskiego na Bukowinie, analizy czasopism w bibliotekach regionu i w placówkach oświatowych, sytuacji z nauczaniem języka ukraińskiego w szkołach rumuńskojęzycznych i uczelniach wyższych Bukowiny, a także wniesienia konkretnych propozycji wyjścia z kryzysu językowego i własnych recept na ochronę języka ukraińskiego wezwali moderatorzy zebrania — Marija Pełech (sekretarz odpowiedzialny) i Switłana Masłowska (zastępca przewodniczącego). Format okrągłego stołu przewidywał przede wszystkim „budowę” jego solidnego fundamentu, który udało się „zacementować” Hannie Skorejko, docentowi katedry historii CUN. Jej kluczowa fraza — „zanim kogoś zapytasz — spójrz w lustro” — stała się osią dyskusji o kwestii językowej, jej polityce, która wymaga maksymalnie wyważonego podejścia. Tak było w XIX wieku, u zarania ukraińskiej „Proświty”, kiedy pierwsi narodowcy, mając własne interesy, stawiali na pierwszym miejscu narodowe, tak i teraz praca na rzecz swojej Ojczyzny musi stać się święta. Zwłaszcza w kwestiach ochrony języka ojczystego, który wreszcie wielcy Ukrainy uznali za matrycę — czynnik jednoczący naród. Mając pewność, że nadszedł czas zjednoczenia, wezwała, by go nie stracić, włączając i przekonując o nieodwracalności procesu naszą młodzież. Co więcej, nie czekać ani na finanse, ani na zgodę Prezydenta Ukrainy. „Róbmy swoje”! Nawet temu, kto czyta czasopisma „Liza”, „Otdohni”, wkładajmy w ręce „Ukraińską jaskółkę” — coś z niej zaczerpnie. I wynik nie każe na siebie czekać, jeśli będziemy wytrwali w tej sprawie. Główny przekaz art. 7 „Ustawy o oświacie” wygłosiła naczelnik wydziału departamentu oświaty Czerniowieckiej Obwodowej Administracji Państwowej Oksana Sekrijer — „nie tylko rozwój oświaty na terytorium zamieszkiwania mniejszości narodowych, a co najważniejsze, jak dzieci zaadaptować w środowisku Ukraińców”, ponieważ większości z nich trudno wyrazić myśl na poziomie potocznym w języku literackim, nie mówiąc o przedmiotach specjalistycznych. Ona, jako etniczna Mołdawianka, która w kręgu rodziny porozumiewa się w języku ojczystym, uważa, że każdy obywatel Ukrainy jest zobowiązany znać język państwowy, wykonywać Hymn Ukrainy, być dumnym z niebiesko-żółtego sztandaru, pod którym giną nasi żołnierze, broniąc kraju i każdego z nas. Departament oświaty w obronie języka ukraińskiego stale organizuje patriotyczne wydarzenia kulturalno-narodowe, festiwale, konkursy, które naprawdę wychowują w dzieciach miłość do Ukrainy. Ale jednocześnie istnieją ustawy o służbie państwowej oraz dotyczące praw mniejszości narodowych, których nie mają prawa naruszać. Specjalistka zgadza się, że są niedociągnięcia, bo uczniom z jakiegoś powodu bliższy sercu jest „Harry Potter” niż książki z ukraińskimi bohaterami, ale tylko wspólnymi siłami — szkoła, rodzice, patriotyczne organizacje społeczne są w stanie zmienić sytuację na lepsze. Tendencja niszczenia języka w uczelniach niehumanistycznych trwa. Problemy nauczania języka ukraińskiego w Czerniowieckim Instytucie Handlowo-Ekonomicznym (filia KNTUE) ujawniła Julija Pacaraniuk, kandydat nauk filologicznych, docent katedry współczesnych języków europejskich, która w tej placówce oświatowej ma godziny języka ukraińskiego na pół etatu, na …3000 studentów… Paradoks! Naukowiec jest zaniepokojona corocznym ograniczaniem godzin tego przedmiotu. A od 1 września administracja uczelni, mając autonomię nie tylko finansową, ale i akademicką, proponuje swoim studentom pierwszego roku jeden przedmiot z sześciu do wyboru (albo język ukraiński, albo historia Ukrainy, albo wychowanie fizyczne itp.). Uczestnicy zebrania zrozumieli, że student, który w przyszłości ma codziennie posługiwać się językiem ukraińskim (pracować w sferze usług), może tego przedmiotu nie wybrać do dogłębnego czy choćby powierzchownego studiowania. Taka sama sytuacja jest z „Historią Ukrainy”, która zmienia się niemal codziennie. Ale, zdaniem kierownictwa, przyszłemu specjaliście nie jest potrzebny w pracy ani język państwowy, ani znajomość historii swojego kraju. Przykro, ale tendencje celowego niszczenia języka ukraińskiego są „przestrzegane” także na uniwersytecie medycznym. Jeszcze kilka lat temu na pierwszym roku było 220 godzin jego nauczania, a obecnie — 100. O tym opowiedziała starszy wykładowca katedry nauk społecznych ukrainoznawstwa Julija Rusnak. Na tej uczelni kształci się młodzież z innych krajów świata; jaką wiedzę może otrzymać za 50 par? Powierzchowną, na poziomie potocznym, byle tylko zaadaptować się w naszym społeczeństwie. Więc o jakim prestiżu „słowikowego” na świecie mówimy?! Tutaj trzeba by zapewnić elementarną ochronę u nas. Ale jak? Pani Sekrijer zaznaczyła: te kwestie Ministerstwo Oświaty i Nauki przekazało do uznania uczelniom, to one mają decydować — czy przyszli specjaliści potrzebują wiedzy z języka państwowego, czy nie. Warto jeszcze raz potwierdzić potrzebę ustawy „O języku państwowym”, w projekcie której przewidziano inspekcję luk w kwestiach językowych. Kulturę języka na wyrazistych przykładach z życia codziennego przeanalizowała Maryna Iwasjuta, docent katedry historii języka ukraińskiego CUN, gdzie również kształcą się studenci z różnych krajów świata, a program nie zapewnia potrzeb jego nauki. Dlatego wykładowca jest gotowa wspierać wprowadzenie dodatkowych kursów języka ukraińskiego na bazie CUN. Kolejny bolesny temat po „niecenzuralnym słownictwie” (sprowadzonym do Ukrainy z moskiewszczyzny, przez co nasze społeczeństwo degraduje) — to surżyk. Docent katedry literatury ukraińskiej CzNU Wasyl Kostyk podał proste recepty na leczenie tej choroby: czytać ukraińskie gazety, czasopisma oraz książki naszych pisarzy, oglądać kino krajowej produkcji i starać się porozumiewać językiem literackim. Na podstawie faktów historycznych docent katedry literatury ukraińskiej Łarysa Bereżan wykryła współczesne systemowe błędy w polityce budowania narodu, którą musimy zaczynać nie od mniejszości narodowych, a od narodu tytularnego, od przekonujących haseł językowych. Bo tylko Ukraińcom zarzuca się, że „uciskają” inne języki — rosyjski, rumuński, węgierski, a my nie potrafimy dać godnej odprawy. Nie składamy żadnej noty protestacyjnej w związku z tym, że w Rumunii jest tylko jedno liceum ukraińskojęzyczne (na Czerniowiecczyźnie zaś 61 rumuńskojęzycznych placówek oświatowych). Nie ma należytej ochrony państwowej także nasza diaspora za granicą. Ten temat kontynuował profesor, kierownik katedry literatury ukraińskiej CzNU Wołodymyr Antofijczuk, zauważając, że obecnie najważniejsze jest, aby wniesione teraz konstruktywne propozycje dotarły do odpowiednich instancji. Naukowiec, który prowadzi zajęcia na Uniwersytecie w Suczawie, jest niezwykle zaniepokojony sytuacją z nauką naszego języka w Rumunii, gdzie nie ma ukraińskich szkół, a jedynie w niektórych — przedmiot język ukraiński. A przypadek z zatrzymaniem wolontariuszy, którzy wieźli do liceum w mieście Siret bibliotekę z ponad 400 ukraińskimi książkami, oraz sześciogodzinne negocjacje w tej sprawie — to złośliwa odpowiedź na art. 7 ustawy „O oświacie” i jego manipulacja. Przyczyna tkwi w braku ochrony, w szczególności — ukraińskiego konsulatu, który działał od 2002 do 2013 roku, a od 2014-go, decyzją Ministerstwa Spraw Zagranicznych Ukrainy, został zlikwidowany, rzekomo z powodu braku finansowania. Profesor widział rozpacz, przygnębienie i bezradność rumuńskich Ukraińców z powodu tej kolizji, dlatego, dbając o interesy państwa Ukraina, proponuje przyjąć apel do Prezydenta Ukrainy oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych w sprawie przywrócenia konsulatu, jeśli chcemy naprawdę ułożyć stosunki z Rumunią i nie pozostawić na pastwę losu naszych rodaków za granicą. Gdy słowo nie bije, to i pałka nie pomoże. Pozytywne akcenty duchowe spotkaniu dodały wystąpienia księży UCP KP o. Mykoły oraz o. Nazarija, którzy są stałymi uczestnikami działań proświatowych oraz organizatorami spotkań duchowo-świeckich i naukowo-edukacyjnych. Ich ukraińskie słowo duchowe ma niezwykłą siłę, jednak mało kto to sobie uświadamia. Niestety. O zdefiniowaniu języka ukraińskiego jako ważnego czynnika bezpieczeństwa narodowego mówił gość z Tarnopolszczyzny Josyp Decowski, który proponuje zamiast kursów nauki języka ukraińskiego dla wszystkich chętnych — lektorium, a wydarzenie przyуроczone do 150-lecia „Proświty” zorganizować w Kicmaniu, gdzie do tej pory nie ma pomnika T. Szewczenki. Uczestnicy okrągłego stołu — nauczyciele szkół i gimnazjów nie pominęli problemów NUSZ (nowej ukraińskiej szkoły), przygotowania kadr zgodnie z nową ustawą „O oświacie” oraz często wręcz „doświadczalnych” nauczycieli w nowinkach itp. Dyskutowano na temat niedopuszczenia do otwarcia przedszkola rumuńskojęzycznego w centrum Czerniowiec, zdawania ZNO w kolegium pedagogicznym, zgodzono się, że współpraca oświaty z „Proświtą” musi stać się jeszcze bardziej potężna, po raz kolejny podkreślano konieczność nowej ustawy „O języku państwowym”. Proświcianie z różnych rejonów Bukowiny dzielili się własnym doświadczeniem pracy oraz wraz z naukowcami wyrażali propozycje, które legły u podstaw rezolucji okrągłego stołu. Główne z nich: opracować Program rozwoju i ochrony języka ukraińskiego na Bukowinie; przewodniczącym Czerniowieckiej rady miejskiej oraz miast rejonowych obwodu wziąć pod kontrolę billboardy reklamowe, sferę usług w celu rozpowszechniania ukraińskojęzycznych reklam i nazw różnych placówek; na bazie CzNU stworzyć bezpłatne kursy wolontariackie lub lektoria z nauki języka ukraińskiego dla wszystkich chętnych; wpływać na prenumeratę ukraińskich patriotycznych wydawnictw w bibliotekach wiejskich i szkolnych; aktywizować pracę rejonowych oddziałów „Proświty” i włączać do działań młodzież; przygotować Apel: do Ministerstwa Oświaty i Nauki w celu zwiększenia godzin nauczania języka ukraińskiego na uczelniach niehumanistycznych; do Prezydenta Ukrainy oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych — w celu przywrócenia ukraińskiego konsulatu w mieście Siret, Rumunia. Moderatorzy wzywali do myślenia, czytania, grupowania się i jednoczenia wokół języka ukraińskiego, głównej potrzeby czasu, jeśli chcemy żyć w pokoju i dostatku, aby Ukraina nigdy więcej nie stała się poligonem „wojny hybrydowej” i powodem do waśni oraz nieporozumień.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Nowa ustawa językowa — gwarancja zachowania integralności państwa ukraińskiego

Łarysa MASENKO, doktor nauk filologicznych, profesor Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” Przemówienie Petra Poroszenki podczas ceremonii wręczenia Nagrody im. Tarasa Szewczenki 9 marca 2018 roku pokazało zmiany w stosunku prezydenta do problemów językowych kraju. Pochwalił on niedawne uchylenie przez Trybunał Konstytucyjny ustawy „O zasadach państwowej polityki językowej” (tak zwana „ustawa językowa Kiwałowa-Kolesniczenki”). „Zgodnie z potajemnym zamysłem jej autorów, jawnych i zakulisowych, ustawa miała dokończyć czarne dzieło cyrkularza wałujewskiego i edyktu emskiego — powiedział Poroszenko. — Sąd jedynie wypisał akt zgonu tego zbrodniczego aktu, de facto zaś jego koniec nastąpił kilka lat temu”. Choć jeszcze na początku swojej prezydentury Petro Poroszenko negatywnie oceniał decyzję Rady Najwyższej o uznaniu tej ustawy za nieobowiązującą. Poroszenko o statusie języka ukraińskiego Kolejne słowa prezydenta miały potwierdzić jego rezygnację z tolerowania dwujęzycznego rozwoju kraju i wzmocnienie uwagi wobec państwowego statusu języka ukraińskiego. W odpowiedzi na apel znanych działaczy nauki i kultury z żądaniem ogłoszenia roku 2018 rokiem języka ukraińskiego oświadczył, że „roku to za mało, aby nadrobić wszystko to, co w wyniku polityki kolonialnej stracił język ukraiński”. „Chciałbym poinformować — powiedział prezydent — że w najbliższym czasie podpiszę dekret o opracowaniu, być może dziesięcioletniego programu zakorzenienia i wzmocnienia państwowego statusu ojczystego języka ukraińskiego… Bo przed nami — dekada języka ukraińskiego na Ukrainie. W ciągu tych dziesięcioleci muszą nastąpić pozytywne nieodwracalne zmiany. I słowo kluczowe — nieodwracalne”. W ten sposób prezydent zadeklarował dobre intencje wzmocnienia pozycji języka państwowego. Pytania jednak pojawiają się w kwestii środków ich realizacji. Zoja DIDENKO, przewodnicząca Chmielnickiej Miejskiej „Proświty” W grudniu 2018 roku minie 150 lat Towarzystwu „Proświta” na Ukrainie. Przez długi czas relacje między tą organizacją społeczną a żandarmerią-milicją-policją historycznie układały się negatywnie. Przedstawiciele wymienionych struktur nie mogli nawet wyobrazić sobie współpracy z narodowymi stowarzyszeniami obywateli… Lecz wszystko płynie, wszystko mija i bywa, że zmienia się na lepsze! Jaskrawym przykładem tego jest udana współpraca Chmielnickiej Miejskiej „Proświty” z policją obwodu chmielnickiego. W 2016 roku, dzięki przychylności generała policji Mykoły Semenyszyna, zostało podpisane nasze Porozumienie o współpracy. Dzisiaj Mykoła Ołeksandrowycz jest szefem policji obwodu donieckiego, wie on, że Towarzystwo „Proświta” na Donbasie może być rzetelnym partnerem w narodowo-patriotycznym wychowaniu policjantów. Zdaje sobie sprawę, że oświaty nigdy nie jest za dużo, zwłaszcza na wschodzie Ukrainy. A Towarzystwo Chmielnickie i dzisiaj wspiera go we wszystkich godnych przedsięwzięciach. Z historii programów rządowych dotyczących funkcjonowania i rozwoju języka ukraińskiego Rzecz w tym, że począwszy od 1991 roku na Ukrainie przyjęto niemało programów rządowych, przeznaczonych do wprowadzania języka ukraińskiego jako państwowego. Pierwszy z nich został zatwierdzony Postanowieniem Rady Ministrów USRR 12 lutego 1991 roku, jeszcze przed rozpadem Związku Radzieckiego. Nosił on nazwę „Państwowy program rozwoju języka ukraińskiego oraz innych języków narodowych w Ukraińskiej SRR na okres do 2000 roku” i, jak widzimy, również był obliczony na dekadę. Program został przyjęty „w celu zapewnienia konsekwentnej realizacji Ustawy USRR „O językach w Ukraińskiej SRR”, stworzenia niezbędnych warunków dla wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego, rozwoju i wykorzystania języków innych narodowości w republice”. W 1997 roku przyjęto program „Kompleksowe środki dotyczące wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego”, postanowieniem z 2 października 2000 roku zatwierdzono „Państwowy program rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego na lata 2004—2010”, gdzie sformułowano wiele słusznych zadań, w tym także „wzmocnienie statusu języka ukraińskiego jako państwowego”. Przyjmowano też inne programy z tym samym celem, jednak żaden z nich nie został wykonany. Wszystko to świadczy o tym, że dla państwowej ochrony i wsparcia języka narodowego potrzebne są nie programy, które niestety pozostają przeważnie deklaracjami, nieobowiązkowymi do wykonania, a ustawy, analogiczne do tych, które w latach 90. XX wieku przyjęły kraje bałtyckie i Europy Środkowo-Wschodniej. Z historii kremlowskiego projektu demontażu państwa ukraińskiego Zagrożenia związane z brakiem efektywnego ustawodawstwa językowego już obnażyła okupacja ukraińskich terytoriów przez Rosję. Wszak jeszcze na długo przed tymi wydarzeniami Putin przekonywał zachodnich liderów o nielegalności państwa ukraińskiego, uzasadniając swoje plany jego demontażu bezczelnym wypaczaniem faktów historycznych i kłamliwymi informacjami o jego składzie demograficznym oraz językowo-etnicznym. Roszczenia terytorialne wobec Ukrainy Putin uzasadniał koniecznością ochrony praw ludności rosyjskojęzycznej i Rosjan, których liczebną obecność na Ukrainie manipulacyjnie wyolbrzymił kilkukrotnie. Warto przypomnieć fragment stenogramu jego wystąpienia na szczycie NATO w Bukareszcie 4 kwietnia 2008 roku: „Ukraina w takiej postaci, w jakiej istnieje, została stworzona w czasach radzieckich: otrzymała terytoria od Polski po II wojnie światowej, od Czechosłowacji, od Rumunii. Znaczy, od Rosji ogromne terytoria otrzymała na wschodzie i na południu kraju. To skomplikowany twór państwowy… No, siedemnaście milionów Rosjan na Ukrainie mieszka. Kto nam może powiedzieć, że nie mamy tam żadnych interesów? Południe, południe Ukrainy całkowicie, tam tylko sami Rosjanie”. Nie jest wykluczone, że takie oświadczenia szefa Kremla, a jeszcze bardziej — ich obecna realizacja na Krymie i w Donbasie, zachęciły także niektórych z naszych zachodnich sąsiadów. Czy za obecnym agresywnym sprzeciwem ze strony kierownictwa Węgier wobec artykułu językowego Ustawy Ukrainy „O oświacie” nie stoją potajemne zamiary oderwania w przyszłości od Zakarpacia terytorium zwartego zamieszkiwania mniejszości węgierskiej? Wychowanie młodszego pokolenia w języku węgierskim ze słabą znajomością ukraińskiego będzie sprzyjać integracji regionu w przestrzeń językowo-kulturową sąsiednich Węgier z jednoczesnym stworzeniem bariery językowej z Ukrainą. I co wtedy zabezpieczy nasz kraj przed powtórzeniem na Zakarpaciu rosyjskiego scenariusza zagarnięcia Krymu? Już wiele powiedziano i napisano o zgubności krótkowzrocznej taktyki nieingerencji w problemy językowe Ukrainy, właściwej przywódcom państwa przez wszystkie lata niepodległości, co doprowadziło do inercyjnej postkolonialnej kontynuacji procesów rusyfikacji Ukraińców. Zachowanie dominujących pozycji języka rosyjskiego na znacznej części ukraińskich terytoriów daje Kremlowi możliwość wykorzystywania go jako narzędzia neoimperialnych planów zniszczenia naszego państwa. Niezdolność do przeciwstawienia się rosyjskiej ekspansji w naszą przestrzeń językowo-kulturową i informacyjną w poprzednich latach umożliwiła dojście do władzy Janukowyczowi i prorosyjskiej Partii Regionów, której zadaniem był demontaż państwa ukraińskiego. Skutki działalności tych sił politycznych, obecność ich przedstawicieli w organach władzy lokalnej i dziś stanowią wielkie zagrożenie dla zachowania integralności państwa. W części południowych i wschodnich regionów język państwowy jest otwarcie ignorowany nawet w kluczowych dla jego funkcjonowania sferach — administracyjno-zarządczej i edukacyjnej. Tak, rejestracja odpowiedzi na rozmowy telefoniczne w języku ukraińskim do sekretariatów przewodniczących obwodowych administracji państwowych, przeprowadzona w maju 2017 roku, pokazała, że w administracjach obwodów dniepropetrowskiego, mikołajowskiego, ługańskiego i donieckiego na telefon odpowiadają po rosyjsku, chociaż w rozmowie z ukraińskojęzycznym dzwoniącym mimo wszystko przechodzą na jego język. Jednocześnie w administracjach obwodów zaporoskiego i odeskiego nawet nie uważają za stosowne przełączać kodu językowego z rosyjskiego na ukraiński. to, że przeczytanych poezji nie ma w programach szkolnych. Co miesiąc, zgodnie z harmonogramem zatwierdzonym przez naczelnika, policjanci odwiedzają Dom Ludowy „Proświty”, gdzie zapoznają się z bogatą, różnorodną ekspozycją tej Świątyni ukraińskiej duszy. Comiesięczna jest również wizyta rewanżowa proświtian w Głównym zarządzie policji narodowej w obwodzie chmielnickim. Spotkania odbywają się jako tematyczne wideolektoria. Filmy wideo z serii „Nieznana Ukraina”, „Gra losu” ilustrują opowieści najlepszych pedagogów placówek oświatowych, metodyków Departamentu edukacji i nauki Rady miejskiej Chmielnickiego, członków zarządu „Proświty”, znanych na Ukrainie naukowców. Nie lepsza jest sytuacja w sferze edukacyjnej, która doznała rozkładowego wpływu ustawy Kiwałowa-Kolesniczenki. W wielu uczelniach wyższych, zwłaszcza technicznych, znaczną część wykładów i seminariów prowadzi się w języku rosyjskim. Z doniesień w sieci internetowej można dowiedzieć się, że w miastach wschodu i południa niemało szkół z ukraińskim językiem nauczania jest takimi tylko nominalnie. W rzeczywistości nauczyciele prowadzą w nich zajęcia w języku rosyjskim, a protesty rodziców w tej sprawie lokalni kierownicy ignorują, przede wszystkim w tych miejscowościach, gdzie u władzy znajdują się byli członkowie Partii Regionów. Nowa ustawa językowa jako gwarancja zachowania integralności państwa Wszystko to mówi o konieczności uchwalenia ustawy językowej, przeznaczonej do zatrzymania procesów zruszczenia ukraińskiej ludności. Odpowiedni projekt ustawy „O języku państwowym”, przygotowany przez grupę naukowców i działaczy społecznych pod kierownictwem doktora nauk prawnych Wołodymyra Wasylenki, został zarejestrowany w Radzie Najwyższej 19 stycznia 2017 roku. Po rozpatrzeniu w komisji profilowej projekt ustawy otrzymał nazwę „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” (5670-d). Jego uchwalenie w Radzie Najwyższej stanie się przesłanką wzmocnienia pozycji języka państwowego, a już na jego podstawie mogą zostać stworzone odpowiednie programy. Jedynie Ustawa, która będzie chronić status państwowy języka ukraińskiego, instytucje, które będą kontrolować wykonanie Ustawy i nakładać sankcje za jej naruszenie, są w stanie uczynić nieodwracalnymi zmiany w sytuacji językowej kraju na korzyść języka państwowego. A to jest jednym z głównych warunków zachowania państwa i przyszłego odzyskania dzisiaj utraconych terytoriów. Taras Szewczenko, Bohaterowie spod Krut, hetman Pawło Skoropadski, Symon Petlura, książę Konstanty Wasyl Ostrogski oraz inni wybitni Ukraińcy są bohaterami proświatowych wideolektoriów, które pomagają policjantom z powodzeniem zdać test na patriotyzm. Z okazji jubileuszu Towarzystwa „Proświta” na Ukrainie perspektywiczny plan naszej współpracy przewiduje spotkania ze znanymi na Ukrainie, a także poza jej granicami, Proświtianami.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Dobre słowo o policji

Ogromną wagę Proświty dobrze rozumie główny policjant obwodu chmielnickiego, pułkownik policji Wasyl Wikonski. To właśnie jest gwarancją pomyślnego przeprowadzenia wspólnych przedsięwzięć, ukierunkowanych na utrwalanie poprawności języka, znajomości historii i świadomości narodowej policjantów. Przede wszystkim zaś jest to kult państwowego języka ukraińskiego i słowa Szewczenki. Nie na darmo bowiem właśnie w Domu Ludowym Proświty zebrały się rodziny pracowników policji, by przypomnieć sobie Wielkiego Kobzarza. Wiersze Poety mistrzowsko czytali: podpułkownik policji Serhij Cymbaluk wraz z córką Angeliną (NWK 4, klasa 3a); porucznik Alina Kolesnikowa i jej syn Wadim (SZOSz 29, klasa 6a); starszy porucznik Iryna Ruczko z rodziną. Zachwyciła obecnych 4-letnia Uljanka Switderska, córeczka Switłany Switdierskiej, starszego inspektora Chmielnickiego wydziału policji. Ważne było też

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Iwan Mazepa (20.03.1639—21.09.1709): prekursor narodowego języka ukraińskiego

Iryna FARION, doktor filologii, profesor Dwudziestodwuletnie rządy Iwana Mazepy (1687–1709) rozpoczęły się od podpisania przez niego z moskiewskimi carami Iwanem, Piotrem oraz carycą Zofią niszczycielskich dla Ukrainy artykułów kołomackich (1687 r.), w 19. z których założono nową społeczno-polityczną podstawę zniszczenia „przyrodzonego ruskiego języka”. Mowa w nich była o tym, aby „naród małorosyjski wszelkimi miarami i sposobami z wielkorosyjskim narodem łączyć i w nierozerwalną krzepką zgodę prowadzić małżeństwem i innym poleceniem, żeby byli pod jedną ich carskiego prześwietnego majestatu władzą, wspólnie, jako jednej chrześcijańskiej wiary, i nikt by takich głosów nie wypuszczał, że Małorosyjski kraj hetmańskiego regimentu, a odzywaliby się wszędzie jednogłośnie ich carskiego prześwietnego majestatu samowładnego państwa, hetman i starszyzna, naród małorosyjski wspólnie z wielkorosyjskim narodem, i wolne przejście mieszkańcom z małorosyjskich miast do wielkorosyjskich grodów i miast” [UM I, s. 60]. Nie warto dowodzić, że zlanie się narodów i państw jako główna idea tego przepisu — to nie tylko zlanie się języków, a narzucenie języka kolonizatora i zniszczenie rdzennego języka. Zatem te artykuły „były dalszym krokiem na drodze ograniczenia państwowych praw Ukrainy”. Jak zauważył Ołeksander Ohłobłyn, „odbiło się to nawet na formalnej stronie «artykułów kołomackich». Po niektórych paktach obok tradycyjnej formuły: «i hetman, i cała starszyzna, i Wojsko Zaporoskie, i naród małorosyjski na ich carską łaskę bili czołem» pojawia się nowy dodatek: «i przyjęli to z radością» (pakty II, IV, VI, XII); a na końcu artykułów: «przyjmujemy radośnie» [Ohłobłyn 2001, s. 78]. Z lingwistycznego punktu widzenia to daleko nie «formalna strona», a nowy model poznawczy, który siłą wdzierał się w życie Ukraińców, obłudnie zmieniając nazwy pojęć: wymuszony krok zawarcia artykułów kołomackich w wojennych warunkach ze strony Ukraińców potraktowano jako «radość»... Z czasem takie odwrócone nazywanie ukraińsko-moskiewskich relacji stanie się głównym w polityce dwóch antagonistycznych pod względem ustroju państw i sposobów postrzegania świata — demokratycznego i despotycznego. Jednak ostatecznie tym artykułom nie było dane się utwierdzić. W szczególności w swoim donosie na Mazepę Wasyl Koczubej z goryczą utyskiwał, że z winy Mazepy ten przepis miał wręcz przeciwny skutek: «Na kołomackiej radzie uzgodniono było, aby małorosyjscy ludzie z wielkorosyjskimi ludźmi między sobą swataniem przyjacielskim i w przyjaźń pokrewieństwa dla ściślejszej miłości zobowiązywali się; a teraz hetman przez cały czas hetmanowania swego nie tylko w zobowiązanie pokrewieństwa i przyjaźni ścisłej wchodzić nie dopuszcza, ale z przygodnej okazji małorosyjskim ludziom z wielkorosyjskimi swobodnie witać się zabrania, a w dom na chleb i sól zawołać całkowicie nie pozwala, kładąc o to swój gniew i urazę gniewliwą, przez co nie tylko przyjaźni, ale i znajomość małorosyjskim z wielkorosyjskimi przychodzić niemożliwe, przez to małorosyjskim z wielkorosyjskimi nie bliskość do przyjaźni, lecz oddalenie i nieznajomość mnoży się» [DM, s. 389]. Znamienne jest też to, że właśnie Koczubej oraz Iwan Iskra, w odróżnieniu od Mazepy, podpisując swój donos na hetmana, podpisali się tak, jak to robili rdzenni mieszkańcy Moskwy, używając leksemu — socjalno-mentalnego markera — niewolnik: «Waszego Carskiego Prześwietnego Majestatu wierni niewolnicy i podnóżek, Wasyl Koczubej, sędzia, Iwan Iskra, pułkownik» [DM, s. 395]. Charakterystyczna pod tym względem jest tytulatura samego hetmana Mazepy, która ujawnia się na jedenaście sposobów, wśród których najczęstszy to: «Hetman z Wojskiem ich carskiego majestatu Zaporoskim», następnie «Prześwietniejszych i najpotężniejszych wielkich władców i carów i wielkich książąt Iwana Aleksiejewicza, Piotra Aleksiejewicza i wielkiej władczyni błogosławionej Zofii Aleksiejewny całej wielkiej i Małej i Białej Rosji samowładców Prześwietnego majestatu poddany Wojska Zaporoskiego obu stron Dniepru hetman» [UM I, s. 36—37]. Czasem tytulatura zawiera termin poddany: „...całej Wielkiej i Małej i Białej Rosji Samowładców Ich Carskiego Prześwietnego Majestatu poddany Wojska Zaporoskiego obu stron Dniepru hetman Iwan Stepanowycz Mazepa” [DM, s. 13, 23], a także podkreślenie swojego poddaństwa: „mnie, poddanemu” [DM, s. 195], jak i deklarował to Piotr I w listach do Mazepy (patrz wyżej). Niekiedy w tytulaturze użyto dodatkowych określeń oraz hierarchicznie znaczących leksemów sługa, podnóżek, znanych z czasów polskiej zależności ukraińskich hetmanów: „Waszego Carskiego Prześwietnego Majestatu wierny poddany i najniższy sługa Iwan Mazepa, hetman Wojska Jego Carskiego Prześwietnego Majestatu Zaporoskiego”, „Waszego Carskiego Majestatu wierny poddany, najniższy sługa i podnóżek Iwan Mazepa, hetman” [DM, s. 196, 202—203, 225; 222, 224]. Mimo to, całkowicie przeważa socjalnie neutralna tytulatura „Iwan Mazepa, hetman, z wojskiem Jego Carskiego Prześwietnego Majestatu Zaporoskim” [DM, s. 14—23, 28, 47—77] i ani razu nie użyto socjalnie hierarchicznego i naznaczonego leksemu niewolnik, zwykłego dla rdzennych mieszkańców państwa moskiewskiego, niezależnie od statusu piszącego. Wprowadzony do użycia w drugiej ćwierci XVII w. termin małorosyjski w dokumentach epoki Mazepy staje się typowy. W szczególności w uniwersałach, rozkazach, listach, zarządzeniach hetmana (w dwóch częściach UM zamieszczono 850 dokumentów rozkazowych oraz 900 dokumentów w DM) użyto go ponad 130 razy w takim charakterystycznym połączeniu: „z małorosyjskiego starszego i mniejszego towarzystwa”, „w pospolitych małorosyjskich miastach i wsiach”, „małorosyjskich wojsk”, „blisko granic małorosyjskich”, „narodem małorosyjskim”, „całego małorosyjskiego pospólstwa”, „mieszkańcom małorosyjskim”, „do Małorosyjskiego kraju”, „małorosyjskim ludziom”, „małorosyjskim synom”, „syn małorosyjskiej ojczyzny” [DM, s. 25, 27, 202, 223, 254—255, 263, 265, 269, 519, 518]; „narodowi małorosyjskiemu”, „małorosyjskich grodach”, „małorosyjskich mieszkańców” [UM I, s. 47, 51, 55]. Tylko raz w przesłuchaniu Hryhorija Hercyka dotyczącego jego udziału w rzekomej zdradzie Iwana Mazepy (1721 r.) poświadczono etnonim małorosjanin w formie liczby mnogiej: „przejechało tamże małorosjan...” [DM, s. 738]. Często używanym jest termin Mała Rosja (ponad 100 razy), przede wszystkim przez użycie go w tytulaturze moskiewskiego cara i ruskiego metropolity, w typowym urzędowym klisze, używanym najkonsekwentniej od 1688 do 1701 r.: „...mając władzę w Małej Rosji wszelkie zatwierdzać prawa i urządzać porządki” [UM I, 149], „mając my hetman władzę w Małorosji wszelkie porządki urządzać” [UM II, 91], następnie w różnych sformułowaniach w uniwersałach, na- Iwan Mazepa w listach, rozporządzeniach Iwana Mazepy: „…w ojczyznę naszą Małą Rosję” (z listu Mazepy, 1696 r.), „…w Małą Rosję na zwykłe miejsce” (z listu Mazepy, 1704 r.), i o wiele rzadziej (około dwudziestu razy) w innych dokumentach analizowanej epoki: „ojczyzna nasza, Mała Rosja” [DM, s. 340]. Jednocześnie w listach hetmana Mazepy po raz pierwszy natrafiamy na przyszły choronim Ukraina, napisany wielką literą, a także rozpowszechniony model słowotwórczy na -ec (-c-i) w nazwach mieszkańców Krymu: krymcy, co teraz pod wpływem rosyjskim zostało zastąpione przyrostkiem -czan-y: krymczanie: „Listy hetmańskie pułkownikowi Nowickiemu, o przestrogach, z okazji oczekiwanego wtargnięcia Krymców w Małorosyjską Ukrainę” (1681 r.) [DM, s. 164]. Ten sam model słowotwórczy obserwujemy w odpowiedzi hetmana Mazepy do Fiodora Gołowina: „…przez krymców, nagajców i kubańców” [DM, s. 207]. Termin Ukraina odnosił się głównie do terytoriów, które leżały na granicach księstw kijowskiego i halickiego, co potwierdza źródło leksykograficzne z XIV–XV w., gdzie słowo kraj (zob. strukturę u-kraj-in(a)) oznaczało: „(linia graniczna) kraj, granica; (obszar przygraniczny państwa) pogranicze, obrzeża; (jeziora) brzeg” [SSUM 2, 508]. Właśnie ten środkowonaddnieprzański teren, który leżał na pograniczu między islamem a chrześcijaństwem, dał początek zjawisku kozackiemu, nazwanemu pojęciem przestrzennym, apelatywem ukraina (zauważę, że przyrostek -in- (-yn-) jest nośnikiem dwóch znaczeń: zdrobnienia, por. dił — dolina, nyz — nyzyna, a także znaczenia konkretyzacji przestrzennej). W procesie rozwoju ruchu kozackiego termin Ukraina obejmował coraz większe terytorium, aż stał się nazwą własną naszego państwa — choronimem, a następnie współczesnym politonimem. Charakterystycznie koreluje użycie terminu Ukraina w dokumentach, które wyszły spod ręki Mazepy (ponad dwadzieścia razy): „z Ukrainy rosyjskiej wołyńskiej”, „ja z wojskiem oddalę się od Ukrainy w pułk starodubowski”, „wewnątrz Ukrainy z wojskiem”, „…żeby odjęte było od Ukrainy”, „żeby małorosyjską Ukrainę do doskonałej wierności do Carskiego Majestatu przywieść” [DM, s. 202, 246, 247, 263, 269] — i ponad siedemdziesiąt razy w dokumentacji epoki Mazepy, co poświadcza postępową tendencję rozpowszechniania tego terminu: „objąwszy w swoje państwo Ukrainę”, „Ukraina, ojczyzna nasza”, „miłej ojczyzny Ukrainy naszej”, „Moskwa ma w krzepką robotę wziąć całą małorosyjską Ukrainę” [DM, s. 297, 337, 344, 382], „w swoje państwo Ukrainę” (z uniwersału czernihowskiego pułkownika Jakowa Łyzohuba) [UM I, 565], „do uspokojenia wojny na Ukrainie” [UM II, s. 447] (z instrukcji Jakyma Somki 1662 r.). Najbogatszy tekst pod względem użycia choronimu Ukraina oraz jego pochodnego ukraiński (po pięć razy) to dokument „Tajnych negocjacji trockiego kasztelana Michała Kazimierza Kotieła z hetmańskim przedstawicielem, starodubowskim pisarzem Opanasem Pokorskim” (1703 r.), w którym mowa o tym, że „dalej pod carem […] Ukrainie przeżyć niemożliwie”, „dalej Ukrainie pod jarzmem moskiewskim niepodobna”, „żeby Ukraina w takiejże wolności […] kwitnie Korona polska i K[…]Litewskie”. Sześć razy ten choronim użyto w zeznaniu Danyła Apostoła: „takimiż prawami Ukraina szczyciła się” [DM, s. 266, 410]. Naturalnymi, ale jeszcze nieczęstymi są pochodne słowotwórcze od analizowanego choronimu ukraiński, rzadziej ukrainny, ukrajne: „całego narodu Ukraińskiego”, „…wolność ukraińską”, „hetmanów ukraińskich”, „cały kraj Ukraiński wie”, „…i całą Ukrainną Kozacką…”, „ukrainnym i kozackim miastom…”, „hetmana ukrainnego”, „tylko pod grody Ukrajne, dla połowu swojego nienasyconego” [DM, s. 266, 269, 378, 748, 945, 177], „w ukrajnych grodach” [UM I, s. 55], „i narodowi Małorosyjskiemu Ukraińskiemu objawić poddaństwo i podziękowanie jego carskiemu prześwietnemu majestatowi…” [UM II, s. 480]. Na tym tle rzadko użyto historycznego choronimu Ruś oraz jego pochodnego ruski, jak to, w szczególności, było w dokumentacji hetmana Iwana Wyhowskiego. Natomiast ten termin wykorzystano, jedynie nazywając Galicję: „Ruskiego województwa i ziemi Lwowskiej część” [DM, s. 219], „wojewodzi”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

ruskiemu i do wielebnego biskupa lwowskiego” [DM, s. 280—281, 388]. Używany on jest także w twórczości artystycznej, w szczególności u Iwana Wełyczkowskiego: “ruskim językiem”, “ruskie sposoby wynajdując” [DM, s. 518], w “Pieśni o Perekopie” oraz “Pochwale Szangirejowi sułtanowi” (1691 r.) Nykyfora Popłonskiego kilkakrotnie użyty jako choronim lub etnonim: “…i z Rusią godzili się” [DM, s. 535], w testamencie Pantełejmona Radycza (1701 r.): “Biblia ruska”, “rozmowy ruskie” [DM, s. 990], a także jako zwykłe klisze stylu urzędowo-kancelaryjnego w zapisach kupna: “i tak się w sobie pismem ruskim pisany ma” [DM, s. 1030—1033]. Po raz pierwszy w dokumentacji Mazepy użyto etnonimu moskal: “my dla samego moskala nieprzyjaciół szwedów na głowach naszych polskich trzymamy” [DM, s. 267]. Dokumenty doby hetmana Mazepy pisane były staroukraińskim (ruskim) językiem ze zwykłym sformułowaniem w razie tłumaczenia ich na język moskiewski, w szczególności w jego listach: “Spis z listu białoruskiego pisma, jaki pisał do wielkich suwerenów carów i wielkich książąt Jana Aleksiejewicza, Piotra Aleksiejewicza i wielkiej suwerenki błogosławionej carycy i wielkiej księżniczki Zofii Aleksiejewny wszech Wielkiej i Małej i Białej Rosji samowładców Wojska Zaporoskiego obu stron Dniepru hetman Iwan Stepanowycz Mazepa…” [LM, s. 86, 103, 119, 125, 127, 138, 139, 160]. Takie samo sformułowanie mają listy także do Aleksieja Golicyna [LM, s. 97, 134, 135]. W odróżnieniu od stosunkowo szerokiej polskojęzycznej kancelarii Bohdana Chmielnickiego, wśród dokumentacji hetmana Mazepy są tylko dwa listy w języku polskim [UM II, s. 332—333, 354—355] i w języku łacińskim “Uniwersał w imieniu Wojska Zaporoskiego do zagranicznych władców o przyczynach zerwania z Moskwą” (1658 r.) [UM II, s. 429—435] ze znaczącą motywacją antymoskiewskich wystąpień, wyrażonych w leksemie-koncepcie ówczesnej świadomości prawnej naszych przodków wolność: “Oświadczamy i świadczymy przed Bogiem i całym światem, że rozpoczęta i prowadzona przez nas wojna z Polakami nie miała innej przyczyny i nie miała innego celu, jak obrona świętej Cerkwi Wschodniej i przodkowskiej wolności naszej, — miłość do niej wiodła nas z nieodżałowanym wodzem naszym, nieśmiertelnej pamięci Bohdanem Chmielnickim i Iwanem Wyhowskim pisarzem naszym” lub “Nie z innych motywów przyjęliśmy protekcję wielkiego księcia moskiewskiego, jak tylko po to, aby zachować i pomnożyć dla siebie i potomstwa naszego wolność naszą, zdobytą bronią z pomocą Bożą i tyle razy z powrotem odzyskaną ofiarą krwi” [UM II, s. 433]. W porównaniu z innymi ukraińskimi przywódcami właśnie ten hetman posiadał szczególne uzdolnienia językowe. W czasie nauki w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej oraz kolegium jezuickim w Warszawie doskonale opanował języki włoski, francuski, holenderski i tatarski, biegle władał polskim, rosyjskim, łaciną oraz niemieckim [Pawłenko 2007, s. 176]. Dyplomatyczny agent rządu francuskiego w Moskwie Delaneville w “Zapiskach o Moskwie” pisze: “Ten książę z twarzy nieładny, ale człowiek bardzo wykształcony i pięknie mówi w języku łacińskim” [Syczynski 1991, s. 37]. Kiedy poseł Francji Jean de Baluze w 1704 roku odwiedził rezydencję hetmańską, był zdumiony nie tylko tym, że z lekarzami-Niemcami hetman rozmawiał w języku niemieckim, z włoskimi mistrzami — po włosku, a z nim — po polsku i po łacinie. “Pokazywał mi swoją kolekcję broni, jedną z najlepszych, jakie widziałem w życiu, — a także wyborną bibliotekę, gdzie na każdym kroku widać łacińskie książki”. Poseł także przekonał się, że hetman regularnie otrzymywał i czytał francuskie oraz holenderskie gazety [Pawłenko 2005, s. 63]. Inny Francuz zauważył psycholingwistyczny aspekt komunikacji hetmana: “…mógł rozmawiać z każdym w języku swojego rozmówcy” — to znaczy, mógł być na poziomie i chwytać psychologię oraz “krąg zainteresowań swojego rozmówcy” [Syczynski 1991, s. 36]. Jednocześnie tworzył poezję w ojczystym, ruskim (staroukraińskim) języku. Jedna z nich, “Duma” — “podsumowanie nie tylko jego filozofii politycznej, ale i wieloletniej działalności państwowo-politycznej” [Ohłobłyn 2001, s. 358]. Ten tragiczny obraz bytu narodu ukraińskiego i żarliwe wezwanie do walki dotarły do nas dzięki donosowi Wasyla Koczubeja jako osobny 32. artykuł pod tak pełnym tytułem “Duma pana hetmana Mazepy, w której znaczne przeciwko państwu wielkiego suwerena ujawnia się sprzeciwienie” [SM, s. 61]. Idea utworu w ostrych, radykalnych wersach, które wyrażają najbardziej palące potrzeby tamtego czasu i formę walki o nie: “A za wiarę choć umrzyjcie. / I wolności brońcie! / Niechaj wieczna będzie sława, / Że przez szable mamy prawa!” [DM, s. 390]. Naturalne, że “w czasach rujnowania materialnych fundamentów ludzkiego życia, myśl człowieka, a zwłaszcza myśl intelektualisty — badacza, uczonego, filozofa, poety, naturalnie zwraca się do źródeł bytu, szukając tam przyczyn tych strasznych, smutnych i żałosnych wydarzeń, które działy się przed oczami…” [Ohłobłyn 2001, s. 143]. Tę poezję, a także przypisywaną Stepanowi Mazepie “Pieśń o czajce”, “Psalm” i jego listy do Motri — poezję w prozie — ze względu na ich skład leksykalny oraz parametry gramatyczne i, co najważniejsze, rytmomelodykę pieśniową, w pełni można uważać za poprzedników nowego języka ukraińskiego na fundamencie ludowym [zob. teksty SM, s. 68—74]. Jaskrawo świadczą o tym unikalne ludowo-potoczne formy czasownikowe rozkazujące z “Dumy”: “weźcie się wszyscy za ręce”, “a za wiarę choć umrzyjcie”, “wolności brońcie”, “niechaj wieczna będzie sława”, “nuże wrogów, nuże bić!”, “Na okręt spójrzmy, / Wielu ludzi policzmy”; “Nie dajmy jej ginąć!”, bezokoliczniki z przyrostkiem =owa=: “panować”, “kierować”; bezokoliczniki z przyrostkiem -ty: “nie rodzić”, “żyć”; wołacz “Ej, panowie generałowie”; zaimki “ten”, “sami”, “siebie”, zreduplikowana forma “toto”; pieszczotliwe formy przymiotnikowe: “Matko moja staruszeczko / Czemuś ty bardzo słabiutka?”; markerowe słownictwo ukraińskie: “w kupie”, “ratować”, “rozszarpali”, “narzeka”, “wrogują”, “ruinują”, “lepiej”, “nieszczęście”, “ostrych”, “zawołam”, i, oczywiście, dwukrotnie użyty choronim Ukraina: “Żal się, Boże, Ukrainy”, “Po Ukrainie i ten tęskni”; części mowy służebne (lub morfemy analityczne): “żeby”, “aż”, “czemu”, “chyba tylko”. Pojedyncze polonizmy w żaden sposób nie przyćmiewają nieustannego żywiołu języka ludowego: “jeden”, “nie masz”, “przez niezgodę”, “już”, “życzliwości”, “że”, “jest”. O uwolnieniu języka od cerkiewnosłowiańskiej, według Iwana Franki, “skorupy” świadczy chyba jeden cerkiewnosłowianizm “owe”. Ten utwór zaświadcza nie tylko przerwaną tamę języka kancelaryjnego, ale i portret językowy Iwana Mazepy jako najlepszego stylisty — “prawdziwego “gentleman of the Renaissance” (K. Manning) [Ohłobłyn 2001, s. 67] z niezwykłą plastyką języka, bogactwem poetyckich obrazów i wykwintnych porównań [SM, s. 62]. Badacz twórczości poetyckiej Mazepy J. Pełenski zauważył, że wszystkie “pisma Mazepy” stworzono “dość czystym językiem ukraińskim, czego nie można powiedzieć o innych ówczesnych utworach” [SM, s. 65]. Szczególnie dotyczy to utworu o treści religijnej “Psalmy”, gdzie tylko w dwóch strofach otoczenie hetmana przede wszystkim jako poeta, który pisał po polsku. Z czasem pozostawi on jaskrawe wspomnienia o tym, co zobaczył w pałacu swojego patrona, co zaświadcza o wysokoduchowej atmosferze dworu Mazepy: “Niezapomniana dla mnie do dziś ogromna biblioteka nieboszczyka Mazepy. Drogocenne oprawy z hetmańskim herbem, najlepsze kijowskie wydania, niemieckie i łacińskie inkunabuły, bogato ilustrowane starodawne rękopisy. Nie bez westchnienia wspominam w obecnej mojej nędzy wszystkie książkowe bogactwa, równych którym nie było na Ukrainie” [Pawłenko 2007, s. 181]. Zainteresowanie Mazepy książkami, w szczególności starodawnymi rękopisami, potwierdza kupiona przez niego w 1701 roku wspaniale zdobiona Ewangelia Peresopnicka, którą z czasem podarował Perejas- Strona z „Apostoła” z 1695 roku, z tytułem Iwana Mazepy dla soboru katedralnego (obecnie na tym kodeksie przysięgają prezydenci Ukrainy). Mazepa utrzymywał najściślejsze relacje z literatami swojej epoki, co odbywało się przede wszystkim „na gruncie subtelnego wyczucia przez hetmana wartości poetyckiego słowa” [Pawłenko 2005, s. 79]. Dlatego też hetman właśnie ich wysuwał na wysokie stanowiska kościelne i urzędowe. Wśród nich są tak znaczące postacie epoki baroku, jak Warłaam Jasiński, Iwan Maksymowycz, Dmytro Tuptało, Stefan Jaworski, Gedeon Odorski. Naturalne jest, że ówcześni literaci faktycznie prześcigali się w podziękowaniach i dedykacjach dla Mazepy (a potem i w szkalowaniu go), które, nawiasem mówiąc, zazwyczaj pisane były po polsku lub rzadziej po łacinie: Iwan Ornowski („Muza roksolańska”, 1688 r.), Stefan Jaworski („Echo głosu wołającego na puszczy”, 1689 r.), Pyłyp Orłyk („Alcyd rosyjski”, 1695 r.), Samijło Mokrijewycz („Winnica zasadzona przez dobrego gospodarza”, 1697 r.), Dmytro Tuptało („Runo oroszone”, 1697 r.), Teofan Prokopowycz („Włodzimierz”, 1705 r.), Ławrentij Horka („Józef-patriarcha”, 1708 r.), Petro Armaszenko („Teatr niezmiennej sławy”, 1699 r.) – autorzy podręczników retoryki „Rhetorica Tulliana”, dialektyki „Prolegomena dialecticae”, filozofii „Philosophia naturalis et ultranaturalis” oraz poetyki „Lyra Heliconis” [Szewczuk 2005, s. 421—423]. Zauważmy, że autorzy ci pisali w różnych językach: słowiańskim, ruskim (staroukraińskim), polskim, łacińskim, co było nieodłączną cechą epoki baroku. Francuski dyplomata Jean Baluze, który w 1704 roku odwiedził hetmana w Baturynie, zauważył, że Mazepa ponadto doskonale władał sztuką „mówienia i niepowiedzenia niczego”. Podobną opinię wyrażał także jego pisarz generalny Pyłyp Orłyk: „Nieboszczyk Mazepa bardzo pięknie prowadził rozmowę i miło było go słuchać, wszystko jedno – z kim i o czym nie mówił” [Jakowenko 2005, s. 401]. Zatem Iwan Mazepa – autor idei zerwania stosunków z Moskowią w obliczu niezwykle skomplikowanych wewnętrznych i zewnętrznych okoliczności politycznych, ukraiński mąż stanu, mecenas, poliglota, człowiek, którego nazwisko po raz pierwszy w naszej historii stało się podstawą słowotwórczą dla powstania etnonimu odantroponimicznego – mazepińcy. Mazepińcy stali się historycznym symbolem walki o niepodległe Państwo Ukraińskie. To właśnie on jeszcze na 100 lat przed „Eneidą” (1798 r.) Iwana Kotlarewskiego napisał utwór „Duma” w ludowym, a nie książkowym języku ukraińskim. To właśnie on kupił historyczną Ewangelię Peresopnicką (1556—1561) i 16 kwietnia 1701 roku przekazał ją soborowi katedralnemu w Perejasławiu. Jest to pierwszy znany nam, najstarszy i najważniejszy zabytek religijny z elementami żywego ludowego języka ukraińskiego, na którym dzisiaj przysięgają prezydenci w ukraińskim parlamencie. DM — Doba hetmana Iwana Mazepy w dokumentach. — Kijów, 2007. LM — Listy Iwana Mazepy. 1687—1691, t. 1. UM I — Uniwersały Iwana Mazepy. 1687—1709. — Kijów—Lwów, 2002, ks. 1. UM II — Uniwersały Iwana Mazepy. 1687—1709. — Kijów—Lwów, 2006, cz. II. SM — Słowo Wielocenne. Chrestomatia literatury ukraińskiej, stworzonej w różnych językach w epoce Renesansu (druga połowa XV—XVI wieku) oraz w epoce Baroku (koniec XVI—XVIII wieku): W czterech księgach. — Kijów, 2006. SSUM — Słownik języka staroukraińskiego XIV—XV w.: W dwóch tomach. — Kijów, 1977—1978. Ohłobłyn 2001 — Ohłobłyn Ołeksander. Hetman Iwan Mazepa i jego doba. — Nowy Jork, 2001. Pawłenko 2007 — Pawłenko Serhij. Zagłada Baturyna 2 listopada 1708 r. — Kijów, 2007. Siczynski 1991 — Siczynski Wołodymyr. Cudzoziemcy o Ukrainie. — Lwów, 1991. Szewczuk 2005 — Szewczuk Wałerij. Muza Roksolańska: Literatura ukraińska XVI—XVIII wieków: W 2 ks. Księga druga. — Kijów, 2005. Jakowenko 2005 — Jakowenko Natalja. Zarys historii średniowiecznej i wczesnonowożytnej Ukrainy. — Kijów, 2005.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Wadym Kryszenko. Wadym Kryszenko.

Obrońcy Ukrainy Gdzie jesteście, obrońcy Ukrainy, Gdzie was znaleźć, gdzie was wziąć, Kto bez podstępu i pychy Potrafi swój honor zachować? Czyżby wymarli godni, Którzy sumienie noszą w duszy? Czyżby za dolary dziś Można kupić wszystkich i wszystko? Wszyscy nie ci, jacyś bękarty, Szukać ich rodowodu na próżno. Kłamstwa nasiało się wiele, A prawda nie wyrosła… Nie ma. Same pieniądze, pieniążki, Choć skradli worki niemałe… Są im milsze niż mama i tata I cześć ojczystej ziemi. Kto się zbierze z siłą, By rozwiać krzywd zimne mgły? Pozwól, Ukraino, prosić: Urodź jeszcze raz Szewczenkę! Zmartwychwstanie Czyżbyśmy przywykli do hańby, Że już nie możemy od niej odejść? Choćbyś krzyczał i cokolwiek czynił, Wśród przywódców nie ma Prometeusza. Słowa zwodnicze jak puchowa pierzyna, A z każdym dniem coraz mocniej obiecują. Przyjrzysz się: dusza z podwójnym dnem I ręce nieświęte, lecz łapczywe. Naród ufny, cierpliwy mój naród, Ale to już do granicy, do jakiegoś kresu… Już tyle nieszczęścia, tyle już klęsk, Że ludzkie barki ku ziemi gną. Czyżby, pytam, wśród możnych nie było Tych, którzy mogą żyć bez podstępu? Czyżby nieznany im był smak prawdy, Słodszy niż wszystkie bogactwa? Naród można oszukać raz czy dwa, Stale nie chce być głupcem. Może wydać nie słowa, Lecz gniew, który jak grom zagrzmi wszędzie jako kara. I w tym gniewie może ktoś powstać, Ten, który ma prawdziwe serce syna, Kto przez mury złości i przekleństw Poprowadzi Ukrainę ku zmartwychwstaniu. „Rodaczek” Przyjął inny język, Chodzi do innych świątyń… I znów pytam: Czy on z nami, czy nie z nami? W słownym dzwonieniu Nie zrozumiem do dziś: Czy on wojownik Ukrainy, Czy moskiewski pachołek? Zło — nie widzi jakby, Swoje — gorliwie hańbi. Oj, podobnych „rodaczków” U nas jeszcze wielu. Od złości — jeży się, Choć udaje zwyczajnego. Z takimi, jestem pewien, Wy także się spotykaliście. Jeśli jesteś człowiekiem, Jeśli jesteś ptaszkiem — bój się wysokości, Jeśli jesteś rumiankiem — nie kwitnij dla wszystkich. Jeśli jesteś gałązką — owoce chowaj, Jeśli dudką — przycisz, nie graj. Jeśli jesteś strumykiem — nie trać wody, Jeśli zajączkiem — nie oddalaj się. Znów słowo roztacza swoją tajemnicę… Jeśli motylem — lękaj się ognia. Jeśli jesteś ścieżką — nie zanikaj w dali, niech twój krok zostanie wydeptany. Tak nieustannie krzyczą wiersze… Jeśli jesteś człowiekiem — działaj wbrew! Przyjdźcie. Są krzykacze z kłamstwem w ustach, są naśladowcy walki. Lecz prawdziwych patriotów jest mało wśród ukraińskiej rodziny. A prawdziwi zwycięzcy, prawdziwi — przyjdźcie z nizin i z wyżyn, Mojemu rozchwianemu państwu dziś jesteście potrzebni. Przyjdźcie! Niebiańska setka Zaczęło się to w mroźnym lutym. Strach schowaliśmy do kieszeni… Lecz dzień odpowiedział nie salwami, a ogniem — po żywych celach. Nie, „omon” nie szczędził nabojów, bił celnie, nie słabo, nie sennie… I chłopcy stali się Bohaterami! A teraz powtarzamy oboje: „Symbolem wolności — »Niebiańska setka«!” Rozwiązując rebus Niebo przemówiło: czego trzeba — anioł szczęścia przyniesie… Zagadkowy był ten rebus. Co powiedzieć? Powiem wszystko. Dajcie odczuć jasność dnia, dostrzeżcie gwiaździstość nocy, dajcie przywrócić wiarę zwątpionym oczom. Niech piękno ziemi bzowe wzywa prawdę w nasze dni, a do ojcowskiego słowa niech przytulą się pieśni. Niech przychodzi ten, kto umie i rozumie jak należy… Niech prowadzi naprzód nadzieja, a współczucie niech mija. Niech dudy cieszą los, a życie w bęben bije. Oto, zdaje się, i wszystko… A reszta — jak mówią — nie moje.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Między przeszłością a przyszłością

Życiowa mądrość „Musimy żyć każdym dniem”. Ліна Костенко …A żyć trzeba każdym dniem, Nie odkładając na potem. Co ma być — nie ominiemy W swoich staraniach i troskach. Więc napełniajmy się każdym dniem, Nie pędźmy okrągłych dat. To, czym dziś żyjemy, Jutro może już nie nadejść. Przypadek Za to, że żyjesz na białym świecie, Złóż podziękowanie losowi i rodzicom, Że widzisz słońce, które świeci w zenicie I sam się napełniasz tym Bożym światłem. Że słyszysz, jak ptaki w rozmowie Kładą na białym dniu błękit… Żyć na świecie to także przypadek, Który spośród tysięcy wybrał ciebie. Moje oczy Jedno oko płacze, a drugie się śmieje. Taki już charakter mojego serca. Zapłakane oko zasłonię dłonią. Niech wesoły spokój zostanie ze mną. Lecz nie tak wychodzi, choć bardzo się staram… Jedno wodzi wzrokiem, drugie tylko mruży. Kto mnie zobaczy — zakrztusi się śmiechem: Jedno oko płacze, a drugie się śmieje. Jedyne szczęście Niech szczęście Was nie minie, Przypomnijmy zagubione prawdy. Człowiek ma tylko jedno szczęście: Kochać kogoś i być kochanym. Sosnowa szyszka Sosnowa szyszka — kiedyś się znalazła… Blask Nowego Roku w szybie okiennej. Świętuję bez wina, bez wszelkich wykwintnych drobiazgów… Tylko szyszka — wszystko, co na stole. Tak minął czas… Żyję… Nie męczę się w łóżku. Znów Nowy Rok, i znów jestem sam. A na stole — stara sosnowa szyszka: Ten talizman styczniowych imienin. Przed świętym obrazem miłości Miłość nie zna słowa „ostrożność", Nie wszystko w życiu bywa wieczne. Lecimy w kosmicznej bezmiarze na białych skrzydłach naszych uczuć. Nie uznajemy sędziów ani świadków — W uczuciach jesteśmy przecież bardziej niebiescy, Pytamy siebie nawzajem: skąd Ta dziwna czułość w dotyku dłoni. Wrastamy w ten niewymowny szał — I wszystko znika w swojej drobnostce. I słowo już odbija się śpiewem, W którym ty jesteś w złocie marzeń. I szepczę: moja jedyna, jedyna, I oczy zasnuwa słodki dym… Niech wszystko zamrze i stanie na kolana Przed świętym obrazem miłości. Oczekiwanie Ja i ty… I marcowe oczekiwanie Z brzozowym zapachem wody. Melodyjna chwila spotkania Zagląda w szybę… Przyjdź! Przyjdź, bo już pachnie wiosną, By razem wdychać upajający zapach. By znów nad tobą i mną W cichość czułą wplatały się skrzypce. Coś znaczącego skryło się w ciszy, Nie starczy sił, by to rozpoznać… A okno za moimi plecami Jak rozmach archanielskich skrzydeł. A wszystko inne — Zapalcza praca i miłość — Niech nimi się napełnia ziemia. To najważniejsze. A wszystko inne, Jak mądrzy mówią: tru-la-la. Na pamiątkę Życie o kwaśnym smaku — Nie chcę nabawić się oskomy… Chciałbym przeżyć tak, By zostało coś na pamiątkę. Natrętni znajomi Wielu przyjaciół nie bywa, Przyjaciel nigdy nie nudzi. Innych spotykam w domu — To natrętni znajomi. Gdzie szukać lekarstwa Bieda z chorobą połączyły się Na wsi i w mieście… Mądrzy ludzie tak powiedzieli: Nasze lekarstwo — w misce. Dlaczego tak mówimy Z rosy wam, z wody! — Mówimy nieumyślnie, Bo rosa — zawsze lśni, A woda — nie kwaśnieje. Bezsenność Nie śpi się… Patrzę w okno. Gdzieś w dali świeci ognik: Widać, komuś też nie śpi się — Nie jestem jedyny taki na świecie. Zobaczyłem… Zrobiło się weselej, Noc już nie straszy przepaścią… A w duszy splótł się wiersz O ognikach, nocy i bezsenności. Pokuta Wszyscy w czymś jesteśmy winni, Wszyscy nosimy w sercu grzech. Gdy jesteśmy silni i zawzięci — Grzech chowa zasłona uciech. Gdy już czary odleciały, Gdy już: ani leż, ani wstań… Wtedy grzeszne ciało schyla Głęboki głos pokut. Wtedy dusza jak syrena Wyzna wszystko, co uczyniłeś. Wtedy usta same pokornie Szepczą: „Panie, przebacz”. Nie chce się Marnowałem dni na błahe sprawy, Zebrawszy w kłopot własne i cudze… Dusza zmęczyła się zamętem, Zachciało się od nich uciec już. Patrzę w milczeniu w bezkształtną dal, Brnę pod jęk jesiennej słoty. Choć dusza zmęczyła się krzykiem, Lecz do królestwa ciszy… nie chce się jeszcze iść.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

wszystko zdążyli zrobić. Ale przed nami droga do widzów, którzy będą przychodzić na spektakl. Czeka ich jeszcze kilka niespodzianek, bo spektakl dopracowujemy. Jestem pewien, że z czasem stanie się diamentem historycznego teatru narodowego. Wśród dekoracji są wnętrza i eksterier pałacu Mazepy oraz chaty Koczubeja, pagórek, na miejscu którego stał pałac, cmentarz i cerkiew, gdzie spotykają się Motria i Mazepa. Dekorację stworzono z kostek-transformerów, które wkłada się jedna w drugą. Wewnątrz tych kostek mieści się cały rekwizyt: kindżały, szable, chusty, naczynia. Wielki pagórek z krzyżem składa się ze wszystkich tych dekoracji, które potem widzimy w spektaklu. Pagórek to mogiła Czasu Mazepy; w ciemności rozpada się na kawałki, z których buduje się rzeczywistość, w której żyją bohaterowie. Tę unikatową konstrukcję stworzyła grupa inżynierów na czele z Wołodymyrem Mozolewyczem. Nie przypuszczałem, że premiera odbędzie się tak olśniewająco. Oczywiście jest jeszcze nad czym pracować, aby spektakl stał się dynamiczniejszy, trzeba też udoskonalić niektóre rzeczy techniczne. Ale ogólnie jestem zadowolony z pierwszego pokazu. — Również w dniu premiery odbyła się prezentacja Pana książki „Mazepa, Szewczenko, Bandera — duchowy trójząb Ukraińca”. — Tę książkę tworzył cały teatr, bo gdyby nie było „Zwierciadła”, nie byłoby i wydania. Spektakle o Tarasie Szewczence, Stepanie Banderze, Iwanie Mazepie i „Wij” to historia naszego teatru. Wydawałoby się, mała książeczka, ale zawarto w niej całe nasze życie. — Napisał Pan już sztuki o trzech wybitnych Ukraińcach. Kto będzie czwarty, być może Hryhorij Skoworoda? — Tak, myślę także o tej postaci. Ale mam nadzieję, że w dalekiej perspektywie jeden z naszych przyszłych spektakli będzie poświęcony Łesi Ukraince. Taka rola stanie się wielkim sprawdzianem dla każdej aktorki. — Co chciałby Pan powiedzieć na zakończenie naszej rozmowy? — Teatr, jak i cały kraj, dziś przechodzi trudne próby. I zachowanie naszego twórczego zespołu jest zadaniem ważniejszym niż wystawienie kolejnego spektaklu. Ponieważ przeżywamy te same procesy, co cały kraj, musimy zacząć od siebie. Musimy pokonywać problemy materialne i duchowe we własnej małej Ukrainie — we własnej rodzinie. Nasze życie to ciąg dalszy gry na scenie, a gra na scenie to ciąg dalszy naszego życia. Dla wszystkich aktorów „Zwierciadła” głównym mottem jest: „Bóg i Ukraina ponad wszystko”. Rozmawiał Eduard OWCZARENKO Fot. Heorhij ŁUK'JANCZUK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Wołodymyr Petraniuk: „Mazepa to jeden z najmniej docenionych przez naród bohaterów”

Dyrektor artystyczny Teatru Ukraińskiej Tradycji „Dzerkało”, zasłużony działacz sztuki Ukrainy Wołodymyr Petraniuk napisał sztukę „Mazepa, myśl na dwa serca”, poświęconą wybitnemu ukraińskiemu hetmanowi. A niedawno w Teatrze „Dzerkało” odbyła się premiera spektaklu na podstawie tego utworu, w którym gra on główną rolę. O nowej inscenizacji teatru rozmawiamy z panem Wołodymyrem. — Jak zrodził się pomysł napisania sztuki o Iwanie Mazepie? — Mazepa to jeden z najmniej docenionych przez ukraiński naród bohaterów. Do dziś nie mamy mu pomnika w stolicy, ze skandalem postawiono pomnik hetmanowi w Połtawie. I to boli do głębi duszy, gdyż Mazepa jest architektem naszej niepodległości. A kiedy Naród nie jest w stanie docenić tego, kto był u źródeł jego państwowości, oznacza to, że „nie wszystko dobrze w naszym królestwie”. I mnie to boli. Trzy lata temu wraz z patriotami Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów oraz Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki jeździłem do Baturyna i byłem na miejscu posiadłości Iwana Mazepy. Teraz stoi tam krzyż, a wcześniej był pałac Hetmana. Ja, oczywiście, interesowałem się tą postacią historyczną już wcześniej. Ale właśnie w Baturynie dojrzał zamiar napisania sztuki o sławnym Hetmanie i rozpoczęcia jej akcji od tego kurhanu, gdzie wznosi się krzyż. Myślałem, jak najlepiej pokazać tego człowieka. Chciało się znaleźć taki sposób przedstawienia wizerunku Mazepy, aby był bliski duszy każdego człowieka. Możliwe, że to jeszcze jeden kamyczek smalty w wielkiej kolorowej mozaice jego portretu. Bo wielu ludzi nie zna dobrze tego tematu i dlatego trzeba znaleźć podejście, które stanie się zrozumiałe dla każdego. A wejście do ich świadomości można odnaleźć przez serce, czyli przez historię miłosną: Mazepa — jego chrześnica Motria — ich, rozdzierająca duszę, miłość. I właśnie przez serce, przez miłość trzeba podchodzić do uświadomienia sobie, że to nasz bohater, jeden z najwybitniejszych Ukraińców. — Czego nowego dowiedział się Pan o Mazepie, pracując nad sztuką? — Przeczytałem wszystkie książki Bohdana Łepkiego, poświęcone Iwanowi Mazepie, które stały się dla mnie poruszającym źródłem. Studiowałem dokumenty, byłem w domu Koczubeja, tam, gdzie urodziła się Motria. Swego czasu moja córka Maria prowadziła w studiu „Pilot” program „Świat równoległy”. W jednym z reportaży wywoływano ducha Motrii Koczubejówny. Te momenty zapadły mi w duszę, a potem stały się podstawą do stworzenia symbolicznych obrazów. Dla siebie odkryłem w Mazepie to, że był nie tylko potężnym mężem stanu, ale i człowiekiem o wrażliwym i czułym sercu. Był wszechstronnie wykształconym człowiekiem z dworu królewskiego, pisał wiersze po łacinie i w języku ukraińskim. Właśnie przez te rzeczy starałem się dotrzeć do widza. I poszedłem drogą filozoficznej przypowieści. Filozoficzne rzeczy są tu ukryte za magią przekazu. Nie przypadkiem na początku przechodzień z naszych czasów (artysta Iwan Kowalenko) spotyka wróżkę (Olha Onoprijuk), która otwiera przed nim magiczny świat przeszłości. Jak Wergili wprowadzał Dantego do piekła, tak samo wróżka wprowadza naszego współczesnego w XVIII wiek. Od tego zaczyna się filozoficzna przypowieść, albo bajka. Moja sztuka to bajka dla dorosłych. Widzimy historię wielkiej miłości i zdrady. I tutaj zaczyna się próba dla widza. Według mojego głębokiego przekonania, w życiu każdego człowieka ważna jest „Komunia sumienia”, którą przyjmujemy z mlekiem matki, „Komunia męstwa”, którą otrzymujemy od ojca, oraz Święte dary historii — od Ojczyzny. Wszyscy bohaterowie przyjmują komunię prawdy i nieprawdy. Koczubej, pijąc z żoną wódkę, przyjmuje w siebie komunię zdrady. Koczubejówna próbuje uwieść Mazepę i częstuje go miodem pokusy. Wróżka daje Mazepie kieliszek komunii zapomnienia. A Motria wyrywa z piersi różę jako serce, jako komunię miłości. Ten łańcuch komunii, który przechodzi czerwoną nicią przez cały spektakl, czyni sztukę nie odbiciem wydarzeń, a ich przemyśleniem. Uświadomieniem sobie źródła zdrady i heroizmu, miłości i nienawiści. To odróżnia mój utwór od wszystkich poprzednich. Metafizyczny wir ukryty jest za główną wodewilowo-dramatyczną historią ze szermierką, piciem wódki, pieśniami, pocałunkami. A głęboko pod nimi istnieje magiczne koło seansu spirytystycznego, w którym wywołujemy naszych przodków i pytamy ich: „Jak nie zdradzić samego siebie? Jak nie pomylić się w wyborze drogi w naszym zatrutym zwątpieniem świecie?” — Sztuka poświęcona jest pamięci aktorki Pana teatru Ołeny Mazurenko. — Ołena to ból mojego serca. Grała Pannę w spektaklu „Wij”. W tym spektaklu jej bohaterka wraz z Chomą zwyciężają piekielne siły Wija siłą swojej miłości i giną, jak Romeo i Julia. Także grała w spektaklu o Banderze, innych inscenizacjach naszego teatru. W życiu była taka, jak na scenie, miała bohaterską duszę. Jej rodzina to wielcy patrioci Ukrainy: ojciec walczył w ATO, teraz leczy się w szpitalu, mąż Ołeny, Dmytro Storcous, to główny reżyser naszego teatru. On wystawił spektakl o Mazepie. I ten spektakl stanie się uczczeniem jej pamięci. — Na czym polegają osobliwości tej inscenizacji? — Głównie — musieliśmy zacząć myśleć jak bohaterowie sztuki, stać się fanami tej historii, tej miłości. Razem chodziliśmy do Muzeum Hetmaństwa (według legendy to dom Iwana Mazepy), studiowaliśmy artefakty. Przeczytaliśmy utwory Bohdana Łepkiego. Jeśli człowiek nie zgadza się z ideologią Mazepy i Motrii, nie wierzy w ideę wyzwolenia Ukrainy, to nie ma czego szukać w tym projekcie. A Teatr Ukraińskiej Tradycji „Dzerkało” to kolektyw ludzi o podobnych poglądach. Razem staraliśmy się zrozumieć, jaka jest rola Iwana Mazepy w procesach historycznych tamtej epoki. Chodziliśmy i patrzyliśmy na cerkwie, które hetman zbudował w Kijowie i Perejasławiu Chmielnickim, to jak kawał wycięty z serca naszej historii. I kiedy przejęliśmy się tym wszystkim, wtedy rozpoczęliśmy próby. Zaczęliśmy szukać roli każdego bohatera w tych wydarzeniach, które nie są pokazane na scenie. Na przykład w spektaklu nie ma bitwy połtawskiej, egzekucji Koczubeja, pożaru w Baturynie. Ale dla nas ważne jest grać i te wydarzenia, które nie są przedstawione w spektaklu. Przecież tylko kiedy opanujesz rolę postaci w historii, można spróbować kawałek tej historii zagrać na scenie. Dmytro Storcous nie tylko jest reżyserem-inscenizatorem, on gra Koczubeja. A jedna z czołowych aktorek naszego teatru Liana Knyhnyćka-Markowska — Koczubejównę. Oni stworzyli wyraziste i ciekawe obrazy. Ta para daje widzowi chwilę odpoczynku od poważnych państwowych myśli Mazepy. Rolę Motrii Koczubejówny wykonuje Anna Kowalenko. Ta praca stała się dla niej opanowaniem aktorskich szczytów. Wcześniej Ania nie grała tak wielkich i poważnych ról. Kiedy przyszła do spektaklu, to u mnie tę rolę próbowała inna artystka. I Anna przeszła w cztery miesiące tę drogę, którą inni aktorzy w rok. Ona bardzo wyraziście gra swoją rolę. — Proszę opowiedzieć o osobliwościach scenografii. — Jestem wdzięczny naszemu artyście Mykole Kostiuszce. Znamy się od dawna, a razem pracujemy po raz pierwszy. Kostiuszko z entuzjazmem zabrał się za ten temat. Oczywiście, jeszcze nie

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

języka ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki. 11 lutego 1989 roku wieczorem zapisał w dzienniku: “Historyczny dzień! Utworzono Towarzystwo Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki. Delegaci z całej Ukrainy. Przypadł mi zaszczyt otwierania konferencji. Dawno nie widziałem takiej mężnej jednomyślności, takiego szlachetnego entuzjazmu”. W referacie na konferencji Ołeś Honczar wyraźnie ukazał zagrożoną sytuację języka ukraińskiego w radzieckim imperium: “Breżniewowsko-susłowowska kamaryla z liczną drużyną ignorantów i korupcjonerów, również przepełnionych patologiczną nienawiścią do wszystkiego, co narodowe, zabrała się do konsekwentnego narzucania antynaukowej, głęboko antynarodowej doktryny o zlewaniu się narodów… Susłowowscy lizusy z tytułami naukowymi już przymierzali terminy, kiedy i jaki język zginie ostatecznie” (Honczar Ołeś. Samorozkwit nacji. W ks.: Nauka i kultura Ukrainy. — Wyd. 23. — Kijów: Towarzystwo “Znannia”, 1989. — S. 8-9). I Ołeś Honczar wzywał: “Musimy odrodzić w naszych współczesnych Ukraińcach i Ukrainkach pamięć genetyczną, poczucie dumy, musimy nawet obojętnych dusz dotknąć pachnącym ziele-ewszanem ojczystego słowa!” (Tamże. — S. 10). Rzecz jasna, że dla Ukraińców językiem ojczystym jest ukraiński, czyli język swojego rodu i narodu, który kształtował się przez naszych przodków na tej ziemi przez tysiąclecia, a nie ten, który przynieśli kolonizatorzy w uproszczonym, sprymityzowanym wariancie, jak jeszcze i teraz niektórzy chcą nas przekonać. Tymczasem, choć w Konstytucji Ukrainy zapisano (a było to skryte marzenie Ołesia Honczara), że język ukraiński na Ukrainie jest państwowym i że państwo zapewnia swobodny rozwój i funkcjonowanie go “we wszystkich sferach życia społecznego na całym terytorium Ukrainy”, część ignorantów-urzędników państwowych, ignorując go, “po moskiewsku tak i tną” (T. Szewczenko), udając “oświeconych”. Godni pożałowania są oni ze swoimi pretensjami. Jako przestroga dla wszystkich, którzy dzisiaj próbują zatrzymać utwierdzenie języka ukraińskiego jako jedynego języka narodu ukraińskiego, jest zapis Ołesia Honczara z 21.09.1989 roku: “Poleciał Szczerbycki! Maskując się całe życie pod Ukraińca, był najokrutniejszym katem ukraińskiej kultury. Najgorliwszy rusyfikator, niszczyciel naszego języka, rozmachem zbrodni przewyższył i Mienszykowa, i Kaganowicza. Mienszykow po kolana brodził w ukraińskiej krwi, urządzając rzeź w Baturynie, a ten całą Ukrainę dusił półskrycie, z błądzącym uśmieszkiem wszechwładnego sadysty. Zobaczymy, kto przyjdzie na zmianę. Ale dzisiaj Ukraina odetchnęła z ulgą”. “Oszukujcie siebie, obcych ludzi, lecz nie oszukujcie Boga”, — przestrzegał Taras Szewczenko. Ołeś Honczar był bojownikiem-optymistą. Dlatego on w samym wrogim systemie wstąpił do walki o niszczone przez ten sam system ukraińskie wartości, “żeby nasza prawda nie przepadła, żeby nasze słowo nie umierało”. Jego bronią był bogaty, wyborny język jego licznych utworów. Już w niepodległej Ukrainie, 12.06 1994 roku, zapisał z pewnością: “Nie spieszcie się, panowie asymilatorzy i kolonizatorzy! Język Szewczenki przetrwa, przeżyje was wszystkich i nie tylko swoją długowieczną literaturą, bogactwem pięknego piśmiennictwa; przeżyje wasze krakanie nawet zwykła kołomyjka, która tak wesoło i dowcipnie dzwoni obecnie nad Karpatami!..”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Oles Honczar: „Pisarz to komórka nerwowa narodu”

Oles Honczar — autor 12 powieści, 8 opowiadań, 8 zbiorów nowel i tyluż zbiorów szkiców, w imperium sowieckim był kandydatem na członka KC KPZR, członkiem KC KPU, deputowanym Rady Najwyższej ZSRR 6–10 kadencji, Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR 4–5 kadencji, akademikiem, przez pewien czas kierował Związkiem Pisarzy Ukraińskiej SRR, był sekretarzem zarządu Związku Pisarzy ZSRR, przewodniczącym Ukraińskiego Republikańskiego Komitetu Obrońców Pokoju, Bohaterem Pracy Socjalistycznej ZSRR, odznaczony trzema orderami Lenina, orderami Rewolucji Październikowej, Czerwonej Gwiazdy, Sławy, Czerwonego Sztandaru Pracy, wyróżniony dwiema Nagrodami Stalinowskimi i Nagrodą Leninowską, Państwową Nagrodą Ukraińskiej SRR im. T. Szewczenki, Państwową Nagrodą ZSRR itd. Przeszedł jako żołnierz całą wojnę od początku do końca. Wybitny pisarz i działacz polityczny. Iwan JUSZCZUK, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego Prawdziwy pisarz ma ostrzejszy wzrok i bardziej wrażliwą duszę. W czasach biblijnych byli to prorocy, w ewangelicznych — apostołowie. Pisarz nie może być obojętny na to, co dzieje się wokół niego. Ale aby zostać usłyszanym w społeczeństwie i być dla niego użytecznym, zmuszony jest dostosowywać się do warunków, które od niego nie zależą, jednocześnie pozostając uczciwym człowiekiem. Niełatwo było to osiągnąć w państwie totalitarnym. Oles Honczar bez wątpienia wiedział o tragicznych losach swoich poprzedników — i Jewhena Płużnyka, i Borysa Antonenki-Dawydowycza, i Wałeriana Pidmohylnego, i Iwana Bahrianego. I dlatego musiał być ostrożny w wyborze tematów i wypowiedzi — w imię tego, jak pisał Taras Szewczenko, „żeby nasza prawda nie przepadła, żeby nasze słowo nie umierało”. Oles Honczar nie był zatem ani dysydentem, ani „ukraińskim burżuazyjnym nacjonalistą”. Ale postrzegał otaczający świat i wydarzenia w nim przez pryzmat bliskiej mu Ukrainy. Dlatego bolała go każda niesprawiedliwość wobec Ukrainy i narodu ukraińskiego. Na uroczystym przyjęciu z okazji zwycięstwa nad faszystowskimi Niemcami na Kremlu 24 maja 1945 roku Stalin wzniósł toast za naród rosyjski jako najwybitniejszy naród, jako siłę kierowniczą w zwycięskiej wojnie i tak dalej. Oles Honczar w tym czasie pisze trylogię o tej samej wojnie („Sztandaronoścy”), gdzie głównymi bohaterami są Choma Chajecki, Roman i Denys Błażenkowie, Makowejczyk, Szołkun, Czumaczenko, Karmazyn, Czernysz, Sahajda, Szura Jasnogorska, Jurij Briański — nazwiska wcale nie rosyjskie. Bojownicy — winniccy, podolscy, naddnieprzańscy kołchoźnicy, ludzie mężni, uczciwi, duchowo bogaci, pełni tęsknoty za ojczystą ziemią. Ale owoców zwycięstwa raczej nie wykorzystają. Bo to przecież o nich i ich rodzinach jeszcze na początku wojny zaplanowano (O. Dowżenko zapisał w dzienniku 27 czerwca 1942 roku): „Przyjdzie po wojnie rozstrzelać milion Ukraińców, — przymierza się już D.”. Na czym polega wina tych Ukraińców? „Będą karać za to, że naród po prostu był pod Niemcami i musiał jakoś żyć, a nie powiesił się cały czy nie został rozstrzelany przez Niemców” — z bólem mówił wtedy O. Dowżenko. Oles Honczar, będąc w pozornym faworze, boleśnie odczuwał lekceważący, faktycznie kolonialny stosunek do narodu ukraińskiego w imperium sowieckim. Oto zapis w dzienniku z 05.08.1963 roku: „33-ci rok, ten niesłychany głód, on podważył zdrowie narodu”. I to nie była po prostu przypadkowa wzmianka o tragedii narodu ukraińskiego, sztucznie stworzonej przez Moskwę, o czym surowo zabraniano nawet wspominać (w Rosji to i teraz jest zabronione). Po dwunastu latach 15.11.1975 znów pojawia się bolesny zapis w jego dzienniku: „A głód 1933-go? Ależ wtedy nie było klęski suszy, nie było nieurodzaju — rok był jak rok”. I spojrzenie w głąb naszej historii w jego zapisie z 08.11.1989 roku: „W te dni (3 listopada 1708 r.) carskie wojska doszczętnie zrujnowały Baturyn. Książę Mienszykow chełpliwie zameldował Piotrowi I w swoim raporcie: „Miasto zdobyte, ludzie oddani pod miecz, zarówno w twierdzy, jak i na przedmieściu, bez reszty, z dziećmi...”. I po tym kochać Rosję?”. I u rosyjskich carów i możnowładców w XVIII wieku, i w „imperium zła i kłamstwa” w XX wieku cel był ten sam — jak najbardziej wyniszczyć naród ukraiński, wykrwawić go, przytłumić. Na początku 1965 roku Oles Honczar zapisał w dzienniku: „Jaka dzika epoka! Z jaką satanistyczną siłą niszczono Ukrainę! Pod względem tragizmu losu jesteśmy narodem unikalnym... Ale stalinizm swoim przerażeniem przewyższył wszystko. Ludobójstwo wyniszczyło najbardziej aktywne, najbardziej zdolne siły narodu”. „Czyżby od Leontowycza, Muraszki, Symyrenki, Steszenki, a aż do Ałły Horskiej — to jedna linia, jedna ręka?” — pyta pisarz 07.10.1973 roku, nie mając wątpliwości co do słuszności swojego wniosku dotyczącego wykonawców tych zbrodni. Z goryczą pisarz zapisuje 04.10.1964 roku ponury dowcip o ukraińskiej rzeczywistości: „Francuzi mówili: „Geniusze rodzą się w prowincji, umierają w Paryżu”. O geniuszach naszych lat 20.—30. dokładniej byłoby powiedzieć: „Rodzą się na Ukrainie, umierają na Workucie”. Na oczach trwało fizyczne i duchowe wyniszczenie ukraińskiego etnosu. I tego nie mógł nie widzieć i nie przeżywać Oles Honczar. 20.12.1970 roku zapisuje: „Obliczono, że w 1930 r. drukowało się 259 ukraińskich pisarzy. Po 1938 roku z nich drukowało się tylko 36. Gdzie zniknęło 223? Jaka straszna statystyka...”. Albo oto niby mało zauważalny, ale wymowny fakt: „W przeliczeniu na 10000 mieszkańców każdej narodowości Ukraińcy dają 139 specjalistów z wyższym wykształceniem, Rosjanie — 184. Co, Ukraińcy mniej zdolni, niższa rasa? Czy o co chodzi?” (zapis w dzienniku z 08.12.1966 roku). I obok jeszcze jeden fakt dyskryminacji: „Na 1966 r. wydawnictwo „Technika” w dziale nauk fiz.-mat. planuje 28 wydań w jęz. ros. i tylko jedno w ukraińskim!”. Oto równość! Dlatego właśnie Oles Honczar z takim zachwytem i smutkiem mówi 05.09.1975 roku o państwowości innych narodów: „Można zrozumieć Żydów, ich spragnioną, nieprzemijającą tęsknotę za swoją państwowością, tęsknotę, którą przenieśli przez wieki i która uwieńczyła się jednak rzeczywistością XX wieku”. Czego była warta nawet nie państwowość, a tylko niby autonomia Ukrainy w składzie tak zwanego Związku, widać z takiego epizodu, zapisanego przez Olesia Honczara 28.12.1975 roku: „Bażan opowiada, jak mordują go z Encyklopedią Szewczenkowską. Już gotowa i dobrze wyszła, potrzebne jest tylko pozwolenie Moskwy. Stamtąd: — Nie nazywajcie „encyklopedia”! Zamieńcie!” Nazwali Szewczenkiana. Nie można i tak”. W końcu nazwano dwutomowe wydanie „Słownik Szewczenkowski”, a ukazało się ono dopiero pod koniec 1976 roku. Na Ukrainie trwała totalna ofensywa przeciwko ukraińskiej kulturze, a zwłaszcza językowi. Szowinistyczny cel tego był całkowicie zrozumiały. Ołes Honczar zapisuje 03.07.1964 roku: „Pozbawić naród jego języka — to podważyć w nim poczucie własnej godności. Używający surżyku musi czuć się niezdarny, a zatem — pełnowartościowy”. I kilka dni po tym zapisie, 19.07.1964 roku, pisarz ponownie powraca do kwestii ceny ówczesnej polityki językowej na Ukrainie: „Jeśli człowiek nie wierzy w pełnowartościowość swojego języka, nie wierzy też w swoją pełnowartościowość, tacy muszą uważać się za ludzi drugiej kategorii”. Nawet gorzej, jak dochodzi do wniosku Ołes Honczar 23.04.1965 roku: „Ten, kto wyrzeka się ojczystego języka, często nawet nie rozumie, że jest w tym już element odstępstwa, element zdrady”. Imperium wychowuje zdrajców, ludzi bez korzeni. „Wczoraj opublikowano dane spisu: w ciągu jednego dziesięciolecia dwa procent ukraińskiej ludności zrezygnowało ze swojego ojczystego języka” (zapis w dzienniku z 18.04.1971 roku). Znaczy to, że także ze swojej narodowości. Obcy język nie wzbogaca człowieka, on prymitywizuje go, zuboża osobowość. Nie na darmo jeszcze francuski filozof Wolter mawiał: „Wszystkie podstawowe języki europejskie można wyuczyć w sześć lat, swojego zaś ojczystego — trzeba uczyć się całe życie”. Każdy ojczysty język jest elastyczny i wielobarwny, każde słowo w nim jest pełne mnóstwa odcieni. Ołes Honczar w zapisie w dzienniku z 15.02.1973 roku podstępność polityki radzieckiej rusyfikacji Ukraińców odsłania poprzez światowe doświadczenie: „Lingwistyczny kolonializm. Anglicy w swoich koloniach wprowadzili nie język angielski, a pseudoangielski — na tysiąc słów, zubożony, prymitywny, przeznaczony do zadań kolonialnych. Oni pozbawili kolonie języka samowyrażenia”. Tak samo Rosja przyniosła na Ukrainę zubożały surżyk, aby przytępić narodowe myślenie, wybić spod niego wielotysiącletnią niezależną podstawę. „Zabraliście nam wszystko — w myślach zwraca się Ołes Honczar 24.05.1975 roku do nieznanego z imienia, ale wszystkim dobrze znanego adresata — teraz chcecie zabrać ostatnie — język. Po co on wam? A my bez niego — nie my: jeśli nie stanie go — nie stanie i nas”. Ostatnie słowa zwrócone są, rzecz jasna, już nie do tych, co „łatany siermięg z kaleki zdejmują”, a do rodaków właśnie. Bo tym niszczenie ukraińskiego języka tylko na rękę. Oto moskiewski sekretarz KC KPZR „szanowny Michaił Andriejewicz proponuje szybko przemiałować wszystkie nacje, przetrawić, jak rogi i kopyta, we wspólnym kotle” (zapis w dzienniku z 07.10.1972 roku). Dla moskiewskich partyjnych urzędników, zapisuje Ołes Honczar 09.07.1972 roku, Ukraina jest jak cierń w oku, „Ukraina — rozsadnik nacjonalizmu. Carowie nie dobili, to my dobijemy”. Ale niekoniecznie, żeby ukraińską tożsamość niszczyli jacyś przybysze, do tego napłodzili oni renegatów wśród samych Ukraińców. „Ukraiński mieszczanin — oto kto rusyfikuje, i zamyka szkoły [z ukraińskim językiem nauczania. — I. J.], i przekręca politykę narodowościową” (zapis 27.09.1972 roku). I przykładów takich mieszczan w naszym społeczeństwie było (i jeszcze, niestety, jest) wystarczająco. 19.01.1975 roku: „Było Plenum. Wszyscy sekretarze obkomów, którzy wcześniej występowali po ukraińsku, teraz zrezygnowali z niego. Jeden tylko Ilnycki, zakarpacki sekretarz, pozwolił sobie”. 12.02.1976 roku: „XXV zjazd KPU. Ani jednego ukraińskiego słowa w mikrofon zza stołu prezydium”. Podkreślona pogarda dla języka tubylców: z 350 mówców tylko siedmiu wystąpiło po ukraińsku — boleśnie podliczył Ołes Honczar. 28.10.1976 roku: „Poczęstowały fakty znieważania języka ukraińskiego… Na ostatnim Plenum KC w języku ukraińskim wystąpił tylko jeden — tarnopolski sekretarz. Reszta pędziła surżyk”. Trafnie Ołes Honczar zaznacza (zapis z 01.12.1986 roku): „Przecież faktów brutalnej, tępej rusyfikacji teraz choć odrzucaj… Zapomniano o tym, że dla Ukrainy język rosyjski — to nie tylko język Puszkina i Tołstoja, ale i język ucisku, ukazów wałujewskich, okrutnych wiekowych upokorzeń. Czyż na to można nie zważać?”. I teraz, już w niepodległej Ukrainie, w gabinetach władzy i gabinecikach totalitarni wychowankowie pędzą surżyk. O takich, byłych i obecnych, zakochanych w swojej urzędniczej wielkości ludziach Ołes Honczar zapisał 10.01.1967 roku: „Nienawidzę tępych, samozadowolonych, wielkich gardłami i brzuchami, a drobnych duchem, pigmejów myślą”. Ołes Honczar z zachwytem powitał utworzenie Towarzystwa

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

chy — na Perekop, na Kafę, na tureckie twierdze Kazikerman, Tamań, Azow, Aslam, na budziackich Tatarów, na twierdze Oczaków, Akerman, Bendery… Trudno je wszystkie wyliczyć. „Bóg jest świadkiem mojej duszy – wyznawał Iwan Sirko – że nigdy nie szedłem na Ukrainę po to, by niszczyć moją Ojczyznę, nie chwalę się, a prawdę mówię, że wszystkie moje działania były skierowane na szkodę wrogom – bisurmanom…”. Jak szybko czas wygładza heroiczne czyny i wydarzenia, a pozostają jedynie błędy popełnione przez bohaterów, w szczególności Iwana Sirkę, takie jak na przykład zerwanie ukraińsko-tureckiego sojuszu Petra Doroszenki, skierowanego przeciwko Moskwie. Był on wojownikiem-kszatriją, a nie mądrym braminem – władcą ducha. To my teraz rozumiemy – z odległości stuleci. Ale wydarzenia sprzed stu lat, związane z walką o władzę przeciwko Pawłowi Skoropadskiemu, który w ciągu 8 miesięcy sformował wszystkie instytucje państwowe niepodległej Sobornej Ukrainy, wskazują na ten sam syndrom atamańszczyzny lub „sirkowszczyzny”, w którym „zdobyta sława” stawiana jest wyżej niż sama Ukraina. Wspomnijmy choćby hulajpolskiego przywódcę, z którym Symon Petlura w 1926 roku szuka porozumienia w… Paryżu. Tak, pamięć ludzka jest krótka, a lekcje historyczne – okrutne. Dlatego jesteśmy zobowiązani kategorię „heroiczności” rozpatrywać w kontekście „celowości”, która podlega wyższej instytucjonalnej postaci hetmana-bramina. Sirko sprzeciwiał się i Wyhowskiemu, i Doroszence, i Samojłowiczowi, i Mazepie… A w tym sensie był antypodą Petra Kałnyszewskiego, który swoją bezwolnością, niezdecydowaniem, brakiem inicjatywy przyczynił się do tego, że w 1775 roku oddał Moskalom Sicz Zaporoską, nie pozwalając kozakom otworzyć zbrojowni, gdzie przechowywano armaty, kule, proch oraz inną broń. Dziwne, ale niemal porównywalne pod względem rezultatów dwie kategorie: „czyn” i „bezczynność” I. Sirki oraz P. Kałnyszewskiego. Zatem musimy uznać, że z punktu widzenia historycznej celowości heroiczne bywa równoznaczne z antyheroicznym, jeśli nie jest podporządkowane ogólnemu, narodowemu. Dlatego heroiczna przeszłość Ukrainy, jak i teraźniejszość, wymaga tylko jednego: podporządkowania najwyższemu ogólnoukraińskiemu. Sława sławą, a celowość celowością, która jest uwarunkowana potrzebami nie momentu, nie krótkotrwałością, nie kompromisowością, nie obłudą czy podstępami, nie krótkotrwałym zyskiem, a historycznym uwarunkowaniem narodu. I właśnie na tym polega konieczność przyswojenia lekcji historycznych, które ukazali nam i Sirko, i Wyhowski, i Doroszenko, i Mazepa, i Machno…

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Lekcje historii

Pawło MOWCZAN Czy to postać heroiczna? Niewątpliwie… Ale żywioł wojownika brał górę nad mądrością wodza… tak jak stało się to z innym wojownikiem już z XX wieku. Mam na myśli Nestora Machnę, który pojawił się 250 lat po Iwanie Sirce… I czy to przypadek? Nie!.. Dobrześmy przyswoili, że czas jest kategorią nieliniową i że pewne obrazy i idee przychodzą do nas zarówno z przeszłości, jak i z przyszłości… I w równym stopniu wpływają na nas tak samo, jak teraźniejszość wpływa na przeszłość i przyszłość… Między tymi czasami, czyli składowymi czasu, buduje się swoista hierarchia: jedna kategoria wpływa na inne, zmieniając zwierciadło naszej pamięci, w którym aktualizują się te czy inne wydarzenia, czyny, zamysły i postacie historyczne, takie jak Sirko czy Machno… I nic nas tak nie interesuje, jak ta powtarzalność charakterów i wydarzeń… tak samo, jak interesują nas nasze rodowe korzenie, głębiny czasu historycznego i obszary przyszłości nie tylko twojej własnej, ale i twojego narodu, jak zresztą i ludzkości… Pytania o źródła i kres są wzajemnie uwarunkowane, jak twierdzą filozofowie i teolodzy. Ponieważ czas jest nie tylko czynnikiem zewnętrznym, ale i wewnętrznym, czyli losem zarówno poszczególnego człowieka, jak i narodu, to doświadczenie historyczne narodu odzwierciedla się w każdym z nas. Zatem czas historyczny przekracza granice właściwie historycznego i staje się metahistorycznym… Właśnie dlatego tak skrupulatnie doszukujemy się przyczyn, motywów czynów tego czy innego bohatera historycznego. Jaka logika zachowania, jakie motywy skłoniły Iwana Sirkę do wyprowadzenia Ukraińców z Krymu, którzy już nie od jednego pokolenia zamieszkiwali półwysep, i wycięcia wszystkich w pień: i małych, i starych… Wszystkich. Jakie przyczyny, jakie ambicje skłoniły koszowego Siczy Zaporoskiej Iwana Sirkę do dokonania wyprawy na chanat krymski podczas zwycięskiej bitwy z Moskwicinami pod Konotopem wspólnie z chanem krymskim? “Smutek i żal ogarnęły Iwana Wyhowskiego”, który zamiast ostatecznego rozgromienia Moskali na ziemiach Moskiewszczyzny, musiał przerwać działania wojenne… Matematyczna wymierność czasu, jak i logiczne motywacje po tych czy innych czynach tracą swój sens. I los koszowego Iwana Sirki wychodzi spod władzy czasu i kalendarza, kiedy zaczynamy rozważać taką kategorię jak wolność, która przez zaporoskiego rycerza Iwana Sirkę była absolutyzowana i stawała się po prostu koniecznością… Wolność od wszystkiego i od wszystkich… Wolność jako synonim sprawiedliwości, jako synonim prawdy. I wiara, wiara prawosławna, stawała się wiarą w te dwie wartości: wolność i sprawiedliwość. Gdzie nie ma wolności — tam nie ma sprawiedliwości, tam nie ma wolności… Możemy przypuścić, że właśnie to wpływało na jego zachowanie, na jego charakter. Był on buntowniczym, protestującym, wojowniczym rycerzem, który nie znał strachu. I był chrześcijaninem z definicji, który zdecydowanie odrzucał wszystkie inne wiary. Być chrześcijaninem dla Iwana Sirki oznaczało nie być niewolnikiem, poddanym, upokorzonym… Dlatego przeprowadził tyle wypraw na Krym, by uwolnić Ukraińców z niewoli. Każda przemoc wobec wolnego człowieka wywoływała w nim nie tylko protest, ale konieczność działania. Dlatego był daleki od jakichkolwiek kompromisów z Tatarami, z którymi znajdowali wspólny język hetmani. Był wojownikiem, kszatrijem, dla którego dyplomacja była równoznaczna z handlem. Ale często brał na siebie rolę duchownego-bramina, co prowadziło do samowładztwa i niepodlegania wyższej woli hetmanów. Jak świadczą historycy, w szczególności Jurij Mycyk, nie lubił uroczystości, kwiecistej mowy, ceremo- Bizantyjski historyk X w. Lew Diakon zaznaczał, że “historia wskrzesza, wdmuchując nowe życie w to, co obumarło, nie dając mu zamulić się i zniknąć w otchłani zapomnienia, dlatego historia jest najważniejsza…” Historia, twierdził Lew Diakon, uczy jedno pochwalać i stawiać za wzór, a inne — odrzucać z odrazą, unikając naśladownictw, zapożyczeń, “wszystko zaś użyteczne i cenne zachowywać”. Rzeczywiście, lekcje historii są najważniejsze, zwłaszcza gdy dotyczy to takiej postaci jak Iwan Sirko, który poraża nas męstwem, rycerską odwagą, śmiałością, bystrością, dzielnością i oddaniem Ukrainie, a z drugiej strony swoją żywiołowością, niepodległością, nastrojowością, anarchistycznością, okrucieństwem i niekierowalnością, co czasem przekreślało cały jego pozytyw bohatera. nii. Dla niego prawda zdobywana była nie w wiedzy, a w walce, a Najwyższy dla niego był kategorią nie abstrakcyjną, a ucieleśnieniem najwyższej wartości — wolności. Dlatego tekst słynnego listu zaporoskich kozaków do sułtana tureckiego jest pełen takich inwektyw, które mogą być stosowane wobec samego antychrysta. W nieprzewidywalnej żywiołowości Iwana Sirki obecny był namiętny duch buntu i determinacji natychmiastowego czynu: nie ma czasu na polemiki, dyskusje — trzeba działać. I natychmiast! Bo obok — wróg, który handluje chrześcijańskimi duszami na Morzu Czarnym i Śródziemnym… Dlatego, właściwie, przypomina nam księcia-wojownika Światosława, bo obdarzony jest tymi samymi właściwościami, które mogą nie współgrać z realnym obrazem. Ziemska historia człowieka kończy się wraz z jego fizycznym istnieniem, niebiańska zaś historia — metafizycznie dopiero się zaczyna, a pisana jest w innym czasie. Oles Honczar. Z “Dzienników” 05.11.[19]93 […] A w 1990 r. przy mogile sławnego koszowego [Iwana Sirki] odprawiana była uroczysta liturgia. Dziesiątki tysięcy ludzi stało zwartym kołem, zjednoczeni jedną wspólną myślą, i jakaś dziewczyna, fotografując wydarzenie, przypadkowo uchwyciła w kadrze starym aparatem skrawek błękitnego nieba… A potem okazało się, że w kadrze odbiło się tajemnicze, niebiańskie coś… Jakaś ciemna, ale wyraźna, wyraźna kropka… Do dziś zgadują — co to było? UFO? Czy to nad ludźmi unosiła się ich zmaterializowana wola, duch wolności, wspólny magnetyzm, który promieniowały ich dusze? Czy był to znak samych niebios, samo Boże błogosławieństwo? Pełno tajemnic wciąż przechowuje w sobie ta zagadkowa kozacka ziemia! Obraz heroicznej postaci formuje się nie w jednym momencie. I w każdej narracyjnej historii obecna jest i prahistoria, która wyprowadza bohatera poza granice realnego czasu. Bohater, jak wiemy, zanurzony jest w prehistoryczność, dlatego obdarzony jest właściwościami przeobrażeń. Niezwykłe w ludowych podaniach jest samo przyjście na świat Iwana Sirki: rodzi się w koszulce i z zębami. On jest wyjątkowy; obecna jest w nim narodowa archetypowość, która wskazuje na tysiącletnią linię rodową. Mityczne cechy, którymi obdarzyli go współcześni i potomkowie, jakby odbiły się na jego wizerunku. Przyjrzyjmy się zrekonstruowanemu w pracowni znanego restauratora obrazu Iwana Sirki autorstwa Gierasimowa: przypomina on nam zarówno Światosława, jak i innych epickich bohaterów. Bo on sam tworzył epos kozackiej doby Ukrainy. Taki typ czaszki, jaki miał Sirko — twierdził Fedir Wowk — jest właściwy wszystkim naszym przodkom na wszystkich ukraińskich przestrzeniach. Pokrewieństwo genetyczne — rzadkie. Oczywiście, Iwan Sirko to charakternik, oczywiście, jego totemem jest wilk… Mógł, według podań, zmieniać się z człowieka w zwierzę, w ptaka, w różne zoomorficzne stworzenia w zależności od sytuacji podczas bitwy, co czyniło go niewrażliwym, nieuchwytnym dla wroga… Ta dawna zdolność przeobrażeń sięga dalekiej przeszłości, a najdokładniej została utrwalona w naszym narodowym arcydziele doby Rusi Kijowskiej „Słowie o wyprawie Igora”: Wsiesław książę ludziom sądy czynił, Książętom grody rządził, A sam w noc wilkiem myszkował. Z Kijowa dobiegał do kurów w Tmutarakaniu. Wielkiemu Chorsowi wilkiem drogę przebiegał… Albo: A Igor książę skoczył gronostajem w trzciny I białym gogolem — na wodę. Rzucił się na szybkiego konia I zeskoczył z niego szarym wilkiem I pomknął do łęgu Dońca. I podleciał sokołem pod mgłą. Kiedy Igor sokołem leciał, Wtedy Wlur wilkiem biegł… Wszystkie te cechy, właściwości wskazywały na wielką ciągłość procesu metamorfoz, na ścisłą narodową więź czasów historycznych, na jedność czasową w wielości osobowości, we wspólnym uniwersum, w którym heroiczne jest związane z tak ważną kategorią, jak „sława”. Ołeh Olżycz, badając historię Ukrainy, doszedł do wniosku, że od „świtu wieków” centralną ideą Ukraińców jest „idea sławy”, jako „bezwarunkowa wartość heroicznego wypełnienia przeznaczenia człowieka”. A to: „szukać sobie czci, a księciu sławy”, to — „książętom sławy i drużynie, amen…” To jak „sławy zażyć”, „sławy zdobyć”, „sława nie umrze, nie polegnie”, „wszechsławnego wojska zaporoskiego”, którego synonimem stał się Iwan Sirko, który odbył ponad dwadzieścia wypraw na wrogów-bisurmanów. Jego szla-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Trzy wieże na granicy cywilizacji Z nieopublikowanej książki “Zaginione wieki Ukrainy”

Jeszcze całkiem niedawno w sieci Internet można było znaleźć wiele wpisów z krytyczną analizą “Stalinowskiego planu przekształcenia przyrody”, ostatniego ciosu wymierzonego w niewinny bastion oporu — rzeki, łęgi, stepy kraju. Obecnie materiały te niemal zniknęły, zwłaszcza w rosyjskim contencie, — tam stosunek do “efektywnego menedżera” zmienił się pod wpływem nowej fali jeśli nie ubóstwiania, to obaw. Największymi obiektami planu stalinowskiego gwałcenia przyrody były tak zwane budowy komunizmu — Kanał Wołga-Don i Główny Kanał Turkmeński, wielkie elektrownie wodne na Wołdze i Dnieprze. Wokół nich rozwinęła się praca propagandowa. Budowy socjalizmu wymagały wielu rąk do pracy i jaskrawego sławienia. Uwolniony z moskiewskiej klatki pisarz Ołeksandr Petrowycz Dowżenko początkowo rado przyjął grandiozne plany władzy. W latach 50. mieszkał w Nowej Kachowce, obserwował budowę Kachowskiej Elektrowni Wodnej, pisał poemat o Morzu Kachowskim, które stopniowo pochłonęło pół setki wsi, miast, cmentarzy… A jeszcze — pięć z ośmiu Siczy Zaporoskich, mnóstwo innych zabytków historii i Wielki Ług Zaporoski… Z czasem wyparowały też iluzje pisarza. “Nigdzie nie namalowane i nie opisane pejzaże łęgów, wyciętych od Zaporoża do Kachowki w celu stworzenia dna morza, przeniesione całe wsie… Jaki ogromny interes poznawczy stanowiłyby te obrazy naszej starożytności w muzeach naddnieprzańskich miast za sto lat”, — pisał Dowżenko w dziennikach. Sto lat jeszcze nie minęło, ale czasu wystarczyło, by ocenić nasze straty — mamy zamulony i pozbawiony ryb Dniepr, kanały, które dawały wodę nie tyle Krymowi, co wąskiemu paskowi ziemi pod sobą… Ogromne, nieocenione straty zasobów naturalnych. I niczym nieusprawiedliwioną stratę pamięci historycznej. “Myślę, że nieprzypadkowo kozackie miejsca są zatopione za pomocą tam. Wszystko to sprawka jednych rąk: i Morze Kijowskie, i Czarnobylska Elektrownia Jądrowa, i czerkaskie rozlewiska. Tutaj zatopiona jest wasza duchowa Atlantyda”, — przekazał słowa swojego guru Jurij Kanyhin w książce “Droga Ariów”. Obecnie hydrobudownictwo nie jest już tak opłacalne i tanie. Pięć-sześć dziesiątek wiatraków elektrowni Botijewskiej (obwód zaporoski) produkują tyle samo energii, co ćwierć Dnieprogesu. Wielkie obszary na południu Ukrainy pokryte są panelami słonecznymi. Świat wokół gruntownie się zmienił, ale nie wszyscy chcą to widzieć. I w wolnej już Ukrainie są naśladowcy stalinowskich metod wykorzystywania zasobów naturalnych i kulturologicznych. Pojawia się projekt elektrowni wodnej Kachowka-2, który tworzą ludzie gotowi dla pieniędzy dobić resztki łęgów, ostatecznie zamulić rzekę. Do strefy planowanej budowy trafił zabytek historii — sześćsetletnia Wieża Litewska, która cudem nie została zniszczona podczas prac nad pierwszą Kachowską elektrownią wodną w latach 50. Wieżę próbują ignorować — na mapach i planach deweloperów jej jakby nie ma. A przecież to świadek wydarzeń historycznych, związanych z Zaporożem, z kozaczyzną, z przeszłością południa Ukrainy! Dobrą wiadomością stała się uwaga poświęcona temu zabytkowi historii przez Ministerstwo Kultury Ukrainy oraz wpisanie Wieży Litewskiej do Państwowego rejestru nieruchomych zabytków Ukrainy w kategorii znaczenia narodowego. Odpowiednie postanowienie dotyczące ośmiu obiektów dziedzictwa historycznego zatwierdzono na posiedzeniu Rządu 25 stycznia 2018 roku. Wieża wskazana jest jako “Wieża dozorna (obserwacyjna) (lata 1880—1890) w osadzie Wesełe w obwodzie chersońskim (ul. Swyrydowa, 6)” — jest nadzieja na sprostowanie nieprawdziwych faktów. Mamy wielką nadzieję, że ta decyzja Ministerstwa Kultury zmusi do szukania kompromisu w zachowaniu Wieży Litewskiej. A aby uzupełnić historyczną przeszłość tego obiektu, przytaczamy materiał zaporoskich autorów, który w pełnej objętości nie został jeszcze wydrukowany. Inesa ATAMANCZUK, dziennikarka, m. Zaporoże Wieża zamku Giedymina w Wilnie — symbol litewskiej państwowości ci” — “wenecjanie”, w znaczeniu Włosi czy zachodni Europejczycy w ogóle [2, s. 290-291]. W mieście Zaporożu taką techniką murarską, z tworzeniem z cegieł wzoru w kształcie krzyża, zbudowane są domy menonitów w koloniach Wierzchnia Chortyca i Schönwiese. Murarka “w krzyż” była używana także w mieście Mołoczańsku (Halbstadt) i wsiach obwodu zaporoskiego, które były koloniami menonickimi. Taka sama technika murarska jest charakterystyczna dla domów menonitów z XIX i początku XX wieku. Trzeba mieć na uwadze, że w tym czasie na naszych ziemiach, oprócz menonitów, murowali “po wendyjsku” także koloniści bułgarscy. Fundament wieży w Kamieńcu wykonany jest z dębowej podstawy, obłożonej dzikim kamieniem dużych rozmiarów i przesypanej drobnym piaskiem rzecznym, przy czym żadną inną zaprawą kamienie nie były łączone. Zrobiono to z założenia, że niepołączone ze sobą głazy lepiej kompensują zmiany ruchliwego, bagnistego gruntu. Wokół wieży, jak zwykle, usypano wał z rowem i drewniane umocnienie, wewnątrz którego znajdowały się budynki mieszkalne. Twierdza ta nie zachowała się, a wieża przetrwała ponad siedemset lat. Wieża zbudowana jest z dużych cegieł, wykonanych z miejscowej drobnoziarnistej gliny w specjalny sposób: w drewnianych kadziach mieszano ją i ubijano, jak ciasto na pieróg. Glina stawała się jednorodna, niczym wosk. Z niej formowano cegły, które wypalano bez pośpiechu małymi partiami przez całą dobę. Kiedy cegła stygła, wynoszono ją na ulicę, gdzie leżała na mrozie i upale trzy-cztery lata. Potem układano cegły ścieżką i chodzono po nich — jeśli dzwonią pod obcasami, to budowla z takiej cegły przetrwa niejedno stulecie. Podania twierdzą, że żelazne podkówki butów krzesały z takich cegieł iskry!.. Nisze w kształcie łuków — to nie okna, które zostały później zamurowane, a element dekoracji wieży. Zrobione są na jednej wysokości i “patrzą” na wszystkie cztery strony. Wejście do wieży pierwotnie nie znajdowało się na poziomie ziemi, a mniej więcej w połowie wysokości wieży. Przecież nie była ona mieszkaniem, a budowlą obronną. W razie potrzeby drabinę lub pomosty podnoszono i chowano wewnątrz wieży. Powstaje pytanie: dlaczego “słup” nad rzeką Loksna nazywany jest “Białą Wieżą”, Wieże obronne, trzy- (czasem więcej) kondygnacyjne, czworoboczne w planie, są turystyczną wizytówką gór Kaukazu. Osetyjska mądrość głosi: „Z kamieni rozbitej wieży bojowej można łatwo zbudować auł, ale kamieni z rozebranego aułu nie wystarczy, by wznieść wieżę bojową”. Wieże późnego średniowiecza na Krymie, zarówno czworoboczne, jak i okrągłe w podstawie, znajdują się w twierdzach genueńskich Sudaku, Teodozji, Bałakławie i Inkermanie. Wyjątkiem jest okrągła wieża Czoban-Kule w pobliżu wsi Morskije (Kapschoch) — cytadela genueńskich możnowładców di Guasco. Rozważymy trzy wieże, trzy majestatyczne zamkowe donżony czasów późnego średniowiecza, które zachowały się w różnych miejscach Niziny Wschodnioeuropejskiej i przez kilka stuleci były zjednoczone jednym celem — stały na drodze naporu Eurazjatów na Europę. Najsłynniejsza z nich to „Wieża Giedymina” w starej części Wilna. Jest to symbol miasta i litewskiej niepodległości. „Wieża Giedymina” od prawie siedmiu stuleci wznosi się nad litewską stolicą, budowana była jako reprezentacyjna dominanta miasta stołecznego, potem była wielokrotnie odnawiana, restaurowana i przebudowywana. Dlatego ma tak zadbany wygląd. Jeszcze jedna znana wieża wznosi się w małym białoruskim miasteczku Kamieniec, 30 km na północ od Brześcia. W odróżnieniu od francuskiego Brestu, jeszcze w 1918 roku podczas rokowań z kajzerowskimi Niemcami nosił on nazwę Brześć Litewski. Z wieżą związana jest nazwa Puszczy Białowieskiej, rezerwatu odbudowy populacji żubra europejskiego, a obecnie bardziej znanego jako miejsce podpisania układu białowieskiego, od którego zaczął się rozpad ZSRR. Wieża została wzniesiona na rozkaz księcia wołyńskiego Włodzimierza Wasylkowicza (Filozofa), który w latach 1276—1277 zbudował nad rzeką Łoksną miasto Kamieniec. Pod kierownictwem znanego w księstwie budowniczego, „gradoruba” Aleksy, wzniesiono „stołp kamienny” o wysokości 17 sążni. Zwraca na siebie uwagę tak zwane „wendyjskie” wątek wieży — naprzemienne układanie dwóch cegieł bokiem do widza i jednej cegły wozówką. Sposób ten został wynaleziony w Lombardii pod koniec XII wieku, a następnie rozpowszechniony w Niemczech, Polsce, Inflantach [1, s. 165]. Nazwa wątku — „po wendyjsku” pochodzi od staroruskiego słowa „wenedin”, chociaż zbudowany on jest z czerwonej cegły? Możliwe, że kiedyś wieżę bielono wapnem? W 1322 roku Kamieniec w składzie całej ziemi brzeskiej przyłączono do Księstwa Litewskiego. Według niektórych danych „biała wieża” budowniczego Aleksy nie zachowała się, a istniejąca obecnie wieża w miasteczku Kamieniec to budowla czasów litewskich. Wieża ma około 15 metrów wysokości, a nie dwa razy więcej, jak o tym donosi informacja w Internecie: „Na dzień dzisiejszy wieża kamieniecka to najlepiej zachowana wieża obronna na Rusi i jednocześnie najwyższa (jej wysokość wynosi około 31 metrów)”. Radziecki akademik B. A. Rybakow [1, s. 165] twierdzi, że wieża osiąga 29 metrów. Właśnie taka cyfra odpowiada wysokości budowli wskazanej w kronice — 17 sążni (w sążniach miarowych, które zazwyczaj wykorzystywano w architekturze). Jeden sążeń miarowy równa się 176,4 cm. „Błąd” akademika Rybakowa wyjaśnia się prosto: jeśli wysokość wieży zmierzyć, to okaże się, że ona wcale nie jest z Księstwa Wołyńskiego końca XIII wieku, które można choć trochę przyciągnąć do Rusi Kijowskiej, a z nieco późniejszej epoki litewskiej, o której ze względów ideologicznych lepiej nie wspominać!.. Na korzyść tego, że wieża w Kamieńcu wzniesiona została w czasach litewskich, świadczy jeszcze to, że prawie dokładna kopia białowieskiego „stołpu” (prawda, wzniesiona nie z cegły, a z wapienia, którego pod dostatkiem jest nad dolnym Dnieprem) znajduje się we wsi Wesełe, znanej z zakładów winiarskich księcia Piotra Trubeckiego. Trasa od Nowej Kachowki przecina Dniepr tamą Kachowskiej Elektrowni Wodnej i skręca obok wieży w kierunku Chersonia. Wielu mieszkańców Nowej Kachowki, Berysławia i okolicznych wsi jest pewnych, że wieżę zbudował książę Piotr Trubecki (1858—1911) — założyciel klasycznego winiarstwa na południu Ukrainy, i że służyła ona jako wieża ciśnień w jego gospodarstwie winiarskim. Prawda, w przewodnikach dla turystów ostatnich lat budowla nosi nazwę „Wieża Witolda” lub „Wieża Litewska”. Więc jak na Chersońszczyźnie pojawiła się wieża związana z imieniem bohatera spod Grunwaldu? W 1396 roku wielki książę litewski Witold, po śmierci swojego namiestnika w Kijowie Iwana Holszańskiego, wyznaczył tam „rycerza pobożności”, czyli joannitę — szpitalnika i polecił mu budować zamki i wieże (łącznie trzy) na brodzie Tawańskim. Latem 1398 r. Witold wyprawił się na Tatarów, przywrócił pod swoją władzę dolny bieg Dniepru i wzniósł tam kamienny zamek, nazywając go miastem świętego Jana — Johannesburgiem. Zamek został zbudowany w miesiąc siłami 12 tysięcy ludzi, z czterech tysięcy wozów drewna i kamienia. Przeprawa Tawańska z powodu zmian reżimu hydrologicznego przesuwała się, dlatego trzeba było kontrolować brzeg o długości 15 km. W kluczowych punktach, tam, gdzie obecnie są wsie Burhunka, Wesełe i Tawań, zostały postawione straże z krzyżowców i kozaków Witolda. W 1421 roku przez miasto św. Jana przejeżdżał francuski agent Guillebert de Lannoy. Widział on i opisał prace renowacyjne przy łańcuchu litewskich umocnień nad dolnym Dnieprem, które na rozkaz Witolda prowadził starosta podolski Gedygołd [3, s. 309]. Miasto na wyspie Tahiń przetrwało do 1484 roku, kiedy Turcy zajęli wszystkie umocnienia naddnieprzańskie. Chan krymski Mengli Girej chciał odbudować miasto i zamek, a nawet prosił na to swojego sojusznika, wielkiego księcia moskiewskiego, o 120 tysięcy złotych. Jednak bardziej dogodne do przeprawy stały się w tamtym czasie wyspy położone 15 km w górę biegu Dniepru, gdzie została założona twierdza Islam-Kermen — właśnie naprzeciwko drugiego zamku Witolda, od którego

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

i pozostała wieża przy współczesnej wsi Wesełe. Miasto-twierdza na wyspie u ujścia rzeki Tiagynka pod nazwami Tiagyń, Tiagynka (Tehinka), Tiagynyk, a także Semymajak (Semimaiak) opisane jest w ponad trzech dziesiątkach źródeł pisanych XV—XVIII wieku. Często wspomina się w okolicach miasta tzw. „łaźnię Witolda”: „Przy przeprawie Tawańskiej na Dnieprze kupcy ci (którzy idą z Kaffy) płacili w dawnych czasach przodkom Waszej Wysokości wielkie cło. I teraz jeszcze istnieje tam kamienna komnata ze sklepieniem, którą nazywają — i nasi, i taurydczycy, i Grecy — łaźnią Witolda (Balneum Vitovdium). W niej, powiadają, mieszkali dzierżawcy Wielkiego Księcia Litewskiego, którzy zbierali cło” [3, s. 310]; [4, s. 100]. Tutaj, naszym zdaniem, kryje się pewne nieporozumienie. „Balneum” w średniowiecznej łacinie rzeczywiście oznacza „banię, łaźnię, kąpielisko”, stąd — „balneologia”, „uzdrowisko balneologiczne”. Lecz po co poborcom ceł Księstwa Litewskiego było mieszkać w łaźni? Prawdopodobnie termin został pomylony ze słowem, które do dziś w języku ukraińskim oznacza murowane sklepienie, na przykład „cerkiewne banie” — kopuły. Na takie wyjaśnienie wskazuje, w szczególności, określenie „kamienna komnata ze sklepieniem”. „Bania Witolda” mogła być wieżą ze sklepieniem. W odbudowanej przez Trubeckiego wieży litewskiej obecnie sklepienia nie ma, jak, właściwie, i dachu w ogóle. Ciekawie jest prześledzić sytuację w dolnym biegu Dniepru na starodawnych mapach. W XVI stuleciu na mapach zazwyczaj nie są zaznaczone duże miasta Dolnego Naddnieprza, jednak na mapie Gerarda Merkatora „Mapa Rosji i przyległych” z 1594 r. wskazane są „Tuhinca” oraz „Maiak”. Mapa „Rosji”, sporządzona przez Hessela Gerritsza w 1613 r. według oryginału carewicza Fiodora Borysowicza, wspomina wyspę „Semimaiak”. A na mapie „Rosji”, wykonanej przez Henricusa Hondiusa według oryginału Isaaca Massy w 1634 r., wspomniana jest „Techinca”. Na mapie Tomasza Makowskiego — tzw. „Mapie Radziwiłła z 1594 r. Wielkiego Księstwa Litewskiego” naprzeciw nazwy „Techinca” znajduje się kartusz „Tutaj ślady twierdzy Semymajaki. Jeszcze w naszych dniach można obejrzeć mury otaczające wzgórze, a na samym wzgórzu świątynię, której mury i dziś zasługują na uwagę”. Na mapie początku XVII w. „Typus generalis Ukrainae” między rzekami Burhunką a Tiagynką zaznaczone są ślady dwóch zamków, z których jeden nazwany jest „Balneum Vitoldi”. „Balneum Vitoldi” topograficznie wskazano bardzo dokładnie na bezimiennej wysepce (przypominamy o zmianie reżimu hydrologicznego) 12 km powyżej miasta Semymajaki, naprzeciw współczesnej Nowej Kachowki (czyli w miejscu obecnej wieży litewskiej!) na mapie T. Makowskiego „Szlak Borysteński z dwóch części”. J. Blaeu — Amsterdam 1643 r. U G. L. de Beauplana znajdujemy opis tych przepraw: „Od Kiczkasu do Oczakowa jest pięć przepraw, gdzie mogą przechodzić Tatarzy; pierwsza — Kiczkas, druga Nosakiwka… Trzecią i najlepszą przeprawą jest Tawań, jest ona szczególnie dogodna zarówno dlatego, że znajduje się w odległości zaledwie jednego dnia drogi od Krymu, jak i dlatego, że łatwiej ją przechodzić, bo ma tylko dwa kanały: pierwszy — Końskie Wody, który zazwyczaj można przejść na koniach w tym miejscu, a potem Dniepr, który trzeba pokonywać wpław, ale nie jest on bardzo szeroki, chociaż mimo wszystko może mieć do 500-600 kroków. Czwarta przeprawa — Burhunka, jest mniej dogodna niż poprzednia, bo tutaj są trzy bardzo szerokie kanały do przejścia, a mianowicie: Końskie Wody i dwukrotnie Dniepr; wszystkich trzech nie można pokonać na koniach” [5, s. 46]. Rozważmy toponimy „Tiagynka”, „Semymajak”, „Burhunka”. Według jednej z wersji, „tiagynka, tiagynyk” — miejsce ściągania cła, komora celna. Ale punkty, gdzie wyczekiwali na swoje ofiary średniowieczni celnicy, do dziś zwą się „mytnia”, „mytnycia”, „Myta” (wieś w rejonie skolskim obwodu lwowskiego), są nawet słynne podmoskiewskie „Mytiszczi”. Sufiks „-iszcz” w ostatnim przypadku jest nie tylko oznaczeniem miejsca, gdzie wcześniej coś było (ognisko, grodzisko), nadaje on słowu mocny i złowieszczy odcień — „sądziszcze”, „więzienie”, „czyściec”. Możliwe, że „tiagynka” pochodzi od dawnego słowa „ciągnąć”, które często jest używane w kronikach w związku z wyprawami wojennymi lub przemieszczaniem wojsk. Jako przykład, wspomniana przez nas kronika Litewska i Żmudzka o wyprawie Olgierda nad Sine Wody — „ciągnęli też z nim i czterej jego synowcy Koriatowicze…”. W środowisku wojskowym słowa „służba”, „służyć” często zastępowane są żartobliwym „ciągnąć wózek”. Sam bród też miał okazję stać się powodem do nazwy — przez niego „przeciągano” właściwie ładunki i towary, a także ciągnięto za cugle nieustępliwe woły czy konie, które, prawdopodobnie, bez szczególnej ochoty wchodziły w nie zawsze bezpieczną wodę. „Semimaiak” niektórzy tłumaczą ze starofrancuskiego jako „znaczący, ważny”. Mimo wszystko bardziej prawdopodobne jest słowiańskie pochodzenie od „siedmiu latarni”. Latarnia, jak wiadomo, to wysoka budowla do przekazywania sygnałów, a „siódemka” — liczba, która często ma nieprzypadkowy charakter. Burhunka — od starogermańskiego „burgon” — miejscowość, przedmieście twierdzy, gdzie zajmują się handlem. Stąd kraj, a obecnie historyczny region Burgundia. Większość zachodnioeuropejskich rycerzy, towarzyszy broni Witolda, pochodziła z Burgundii. Czy to nie znając tej okoliczności, czy nie chcąc wiązać lokalnych toponimów z Europą Zachodnią, niektórzy badacze-krajoznawcy wywodzą nazwę Burhunki od tureckiego „burgu” — „świder”. [5. Przypis na s. 163]. Ale w językach tureckich, jak i w innych grupach językowych, przy odrobinie chęci można znaleźć wyjaśnienie każdego słowa… Kamienie „Wieży Litewskiej” przy wsi Wesełe, jak i twierdzy Tiagynka (Semymajak), przez cały XIX wiek rozbierali miejscowi chłopi na własne potrzeby. Z nich budowali domy, piwnice, pomieszczenia dla bydła, a nawet płoty. Pod koniec XIX w. wieżę odnowił książę Piotr Trubecki. Według badań jednego z autorów, dolne rzędy muru (około 5-5,5 metra) — są autentyczne [3, s. 311]. Pytanie wymaga dalszego opracowania, gdyż w dobudowanych rzędach „Słup” w Kamieńcu — wieża w pobliżu Puszczy Białowieskiej, wykorzystano część kamieni, które wcześniej zostały wzięte z baszty. Na etykiecie współczesnych produktów „Winiarni Księcia P. M. Trubeckiego” odtworzono akwarelę, a może i stylizowaną na akwarelę fotografię z końca XIX wieku, gdzie na pierwszym planie widać rzędy winorośli i budynki zakładu winiarskiego, a dalej na wysepce za cieśniną — Basztę Witolda. Baszta nie jest jeszcze odrestaurowana, ale wyraźnie widać w niej dwa piętra. W obecnym stanie „Baszta Witolda” ma około 19 metrów wysokości od poziomu gruntu, co w przybliżeniu odpowiada współczesnemu sześciopiętrowemu budynkowi. Chociaż jej stropy nie istnieją, to nawet teraz, patrząc na otwarte i „ślepe” okna, można doliczyć się pięciu kondygnacji, tak jak w „Białowieskim Słupie”. Górna krawędź ostrołukowego okna pierwszego piętra wystaje zaledwie odrobinę z gruntu na współczesnym poziomie ziemi. A przecież w takiej wieży mogły istnieć także podziemne pomieszczenia… Baszta Litewska, podobnie jak Biała Wieża, posiada jako element architektoniczny nisze w kształcie łukowych okien. Są one wykonane na tej samej wysokości i „patrzą” na wszystkie cztery strony. Wejście do wieży pierwotnie również znajdowało się na drugim piętrze — czyli wchodzono za pomocą przystawnej drabiny, którą w razie zbliżania się wroga udawało się podnieść lub wciągnąć do środka. Od swojego wzorca — „Białej Wieży” — Baszta Litewska różni się tym, że ma bardziej wyraźne zarysy ściętego stożka. Dla obrony baszty korzystniej jest, aby miała ona pionowe ściany — wtedy można bez dodatkowych urządzeń, takich jak wsporniki, i nie wystawiając żołnierzy na ostrzał, wylewać na atakującego wroga wrzątek i smołę lub zrzucać na niego kamienie. Stożkowa forma „Baszty Litewskiej” wynika z tego, że wapień nie jest tak wytrzymałym materiałem jak wypalana cegła, więc dolną część budowli należało wymurować masywniej dla prawidłowego rozłożenia ciężaru. Ponadto pogrubione u dołu ściany dłużej wytrzymałyby próby niszczenia wieży przez maszyny oblężnicze. Książęta Trubeccy nieprzypadkowo otrzymali od carycy Katarzyny II ziemie otaczające „Basztę Witolda”. Ród Trubeckich wywodzi się od Dymitra, drugiego syna wielkiego księcia litewskiego Olgierda Giedyminowicza, czyli założyciel rodu był kuzynem Witolda [6, s. 244]. Na tablicy reklamowej, która zaprasza do majątku Piotra Trubeckiego, na herbie księcia w prawej górnej ćwiartce heraldycznej (dla widza po lewej stronie) przedstawiono Basztę Witolda. Ten herb to nie współczesny wymysł, nie reklamowo-turystyczny trik początku XXI wieku. Właśnie tak, z basztą, herb jest przedstawiony na butelkach wina z zakładów księcia Piotra Trubeckiego, które mają już ponad sto lat! W wileńskiej Wieży Giedymina oraz w kamienieckim Białowieskim Słupie urządzono muzea. „Baszta Witolda” koło Nowej Kachowki i zakładów winiarskich Piotra Trubeckiego również mogłaby posłużyć w takiej samej roli. Muzeum umieszczone w historycznej budowli w tak szacownym wieku tylko by zyskało, a sama wieża znalazłaby się pod opieką. Jurij WILINOW, Wadym ILJIŃSKI, Serhij SZYYSZKOW, m. Zaporoże Literatura: 1. Archeologia SSSR. Drevnyaya Rus. Gorod, zamok, selo. Moskwa. „Nauka”. 1985. 2. Fasmer Maks. Etimologicheskiy slovar russkogo yazyka. Tom I. Moskwa. 1986. 3. Materiały IV międzynarodowej konferencji naukowo-praktycznej „Historia Zaporoskiego Kozactwa: w zabytkach i praktyce muzealnej”. Zbiór prac naukowych. Zaporoże. 2010. 4. Michał Litwin. O obyczajach Tatarów, Litwinów i Moskwicinów. Wydawnictwo Uniwersytetu Państwowego w Moskwie. 1994. 5. G. L. de Beauplan. Opis Ukrainy… „Kameniar”. Lwów. 1990. 6. Lakier A. B. Russkaya geraldika. Moskwa. „Kniga”. 1990. Baszta>donżon komory celnej księcia Witolda, wnuka Giedymina, we wsi Wesełe koło tamy Kachowskiej Elektrowni Wodnej

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Na jego pisankach latają anioły

Dmytro POŻODŻUK, zasłużony mistrz ludowej twórczości Ukrainy Stara jak świat, Wasylina Kuszniruczuk znała mnóstwo pieśni i legend, zawsze lubiła twierdzić, że dopóki ludzie będą pisać pisanki, dopóty będzie istniał świat. Bo wtedy dobro zwycięża zło. Wasylina w młodości pisała pisanki, ale nie miała takich barwników, jakie dziś mają kosmaczańskie kobiety, więc używała farb, które sama przygotowywała z różnych ziół. O ziołach Wasylina znała się doskonale, bo zbierała je po kosmaczańskich połoninach i polanach i leczyła nimi ludzi. Na początku, jeszcze całkiem młoda, goiła rany współwieśniakom, którzy wracali z I wojny światowej, a później leczyła żołnierzy Armii Powstańczej Ukrainy i nawet nie przypuszczała, że nadejdzie czas, gdy na Donbasie w obronie Ukrainy przed moskiewską nawałą stanie jej prawnuk, zostanie tam ciężko ranny i zostanie uratowany w wojskowych szpitalach i przywrócony do życia. I znów będzie pisał pisanki, które przyniosą mu światową sławę. Otóż mowa o znachorce z Kosmacza Wasylinie Fedirczukowej (Kuszniruczuk), która była dwunastym dzieckiem w rodzinie, a rodzice wydali ją za niekochanego, bo był bogaty. A prawnukiem jej jest Oleh Kiraszuk, któremu talent Wasyliny przekazał się w genach rodowych. Babcia Olega (córka Wasyliny) — Hafija Kiraszuk była sławną w Kosmaczu haft335 artystką, a dziadek — Jurij Kiraszuk — znakomitym kołodziejem. Dlatego nie dziwi, że na pisankach Olega jest tak wiele żółto-pomarańczowej barwy, charakterystycznej dla Kosmacza, bo w Kosmaczu zachował się jego wielki rodowód po linii ojca. A po linii matki gałęzie drzewa rodzinnego rozrastają się na Pokuciu. Tu, we wsi Zadubrivci w rejonie sniatyńskim obwodu iwanofrankowskiego, mieszkała jego babcia Wasylina Iliwna Stuparyk, ur. w 1924 roku. Pisała wspaniałe pisanki, dobrze znała się na symbolice, przekazywała wnukowi Olegowi swoje umiejętności i sekrety. A prawdziwą Berehynią dla Olega Kiraszuka stała się jego mama Maria Mychajliwna. Nauczyła syna kochać Ukrainę i żyć dla Ukrainy. Nauczyła go pisać pisanki i kontynuować tradycje swojego rodu. Wspólnie z mamą ułożyli drzewo genealogiczne o rozłożystych gałęziach, aby potomkowie wiedzieli, kim są i z jakiego rodu pochodzą. Mama śpiewała Olegowi czułe kołysanki, opowiadała piękne bajeczki, uczyła synka wierszyków Marusi Pidhirianki, Lesi Ukrainki, Tarasa Szewczenki… I uczyła się modlić, a modlitw znała mnóstwo. Maria Mychajliwna była duchowo najbogatszą kobietą na ziemi pokuckiej. I anioły z nieba zawsze strzegły jej i jej dzieci. Otóż dzieciństwo Olega upływało ciekawie i wesoło. Dostrzegłszy w nim zadatki do rysowania, mama oddała synka do Kołomyjskiej szkoły artystycznej, a następnie był Preskarpacki Uniwersytet im. Wasyla Stefanyka. I oczywiście służba w wojsku. Po powrocie z wojska Oleh postanowił poważnie zająć się pisankarstwem, choć mama nauczyła pisać pisanki także siostrę i brata Olega. Maria Mychajliwna wraz z dziećmi organizuje wystawy swoich prac, w których chętnie uczestniczy również jej syn Oleh, a wśród tych wystaw w 1993 roku rodzinna wystawa w Iwanofrankowskim Muzeum Krajoznawczym. Dalej Oleh Kiraszuk sam prezentuje swoją twórczość na wystawie indywidualnej w Iwanofrankowskim Obwodowym Centrum Metodycznym Ludowej Twórczości w 1995 roku, a w tym samym roku bierze udział w rodzinnej wystawie „Jak zadzwonią we wszystkie dzwony” w Ukraińskim Domu w Kijowie oraz w rodzinnej wystawie w Muzeum Sztuki w Czerniowcach w 2001 roku. A dalej jego drogi twórcze poprowadzą go z wystawami do stolicy Estonii, miasta Tallinn, gdzie nie tylko eksponowano pisanki Olega, ale także pisankarz prowadził swoje mistrzowskie zajęcia z pisankarstwa dla tamtejszych Ukraińców, występował w estońskim radiu i telewizji i już W 2012 roku swoje pisanki eksponował na Międzynarodowej wystawie w japońskich miastach Tokio i Kioto. A ostatnim debiutem Ołeha Kiraszczuka była wystawa-jarmark „Leipziger Eierlei 2018” w niemieckim mieście Lipsk, gdzie o jego pisankach gwałtownie pisała niemiecka prasa, wyrażając zdziwienie i zachwyt. Ale w tym okresie był Majdan w Kijowie, gdzie Ołeh Kiraszczuk brał czynny udział, odłożywszy pisanie pisanek. Tam hartował swój charakter, tam wyszedł razem z tysiącami Ukraińców walczyć przeciwko niesprawiedliwości, o lepsze życie. Na Majdanie Ołeh znalazł nowych towarzyszy broni i kiedy Rosja zaczęła na Donbasie wojnę przeciwko Ukrainie, jeden z pierwszych zasilił nasze ochotnicze bataliony i poszedł na front w składzie batalionu „Dniepr”, a stamtąd wrócił do Kołomyi, poszedł do wojskomatu i poprosił oficjalnie o wysłanie na front, gdzie wcielono go do składu 128. górsko-piechotnej brygady, która broniła ukraińskiej ziemi. I znalazł się w samym piekle wojny, otrzymał odłamkowe ranienie głowy podczas obrony przyczółka debalcewskiego. Alarm podnieśli pisankarze Ukrainy, a wśród nich rodowita z Ługańszczyzny, zasłużona mistrzyni ludowej twórczości Ukrainy Tetiana Konował, pisankarka z Oleksandrii Iryna Michalewycz… I oczywiście pisankarze z Kosmacza. Wtedy modliłam się za Ołeha, żeby wyzdrowiał, wydaje się, cała Ukraina, bo takich utalentowanych artystów nam brakuje. Był w W Czerwonogrodzie pisankarz-wirtuoz Taras Horodecki, który przedwcześnie opuścił ten świat, a jego pisanki dziś cenione są na wagę złota. Obecnie jest kontynuator dzieła Tarasa Horodeckiego, jego towarzysz Ołeksandr Oparij, ale ten więcej uwagi poświęca ceramice. Jest w USA Mykoła Kowal, a w Kosowie Serhij Boris, ale takiego jak Ołeh Kiraszczuk nie ma. Na wojnie Ołeh Kiraszczuk był w głodzie i zimnie, pod kulami i gradem, jego dusza bolała za zniszczonymi przez moskiewską nawałę ukraińskimi słobożańskimi wsiami. Za nim chodził jak cień jego Anioł Stróż, o którym lubi wspominać, bo ten Anioł nieraz ratował go przed śmiercią: „Z nadzieją, że rysowanie będzie uspokajać, wziąłem ze sobą pod Debalcewe album i ołówki. Jednym z szkiców, który tam był, było odtworzenie szkicu pisanki z Aniołem Stróżem. Niestety, w chwili odwrotu z pozycji nie miałem możliwości zabrać ze sobą albumu, ale pamiętałem właśnie o szkicu z Aniołem i dlatego, wróciwszy do domu po szpitalu, napisałem właśnie taką pisankę na znak wdzięczności za ocalenie. Wokół wizerunku Anioła Stróża (na gęsich i strusich jajach) nanoszę napis, którego nauczyła mnie moja babcia-pisankarka i który co noc wypowiadałem przed snem: «Aniele mój stróżu, Ty przy mnie wszystkim stój — tak we dnie, jak i w nocy — bądź mi do pomocy». Tak się złożyło, że tę pisankę albo daruję tym, którzy nam pomagali, albo sprzedaję, ale wszystkie pieniądze ze sprzedaży dzielę między ciężko rannych i dzieci poległych żołnierzy z naszego miasta”. A ponadto na pisankach Ołeh Kiraszczuk lubi malować różne sarny i ptaki ogniste i już wypracował własne pismo, odmienne od innych pisankarzy. Stosuje wyłącznie technikę woskową malowania jaj, choć czasem próbuje też robić drapanki. Dziś jego pisanki znajdują się w salonach sztuki i w prywatnych kolekcjach w USA, Kanadzie, Luksemburgu, Niemczech, Japonii… I na Ukrainie. Na początku pisankarz zajął się badaniem etnicznej pokuckiej pisanki i wędrował po wsiach, szukając starych wzorów pisanek, poznając ich nazwy i symbolikę. W odległych wsiach Ołeh odnalazł starych pisankarek, które już nie malowały pisanek, ale dobrze pamiętały znaki pisankowe i mogły mu pomóc odtworzyć tę czy inną pisankę. W ten sposób Ołeh Kiraszczuk napisał 80 pokuckich pisanek, których symboliki wcześniej badacze nie zarejestrowali. Byłoby dobrze, gdyby artysta kontynuował swoje dzieło i jeszcze poszukał nowych nieznanych wzorów wśród chłopów oraz wydał album „Pokuckie pisanki”. Ale ponad wszystko pisankarz kocha pisankę autorską. Tam daje wolność swojej twórczości i fantazji. Każda pisanka Ołeha jest filigranowa, dopracowana, unikatowa, ale mimo to najbardziej serdeczne i szczere są pisanki z aniołami. Ołeh wita 46. wiosnę w pokuckiej rodzinnej Kołomyi z ukochaną żoną Ołhą, z synem i córką, pośród bujnego kwitnienia sadów i świergotu różnorodnego ptactwa. W tym niewielkim odcinku życia zdążył tak wiele zrobić dla rozwoju i wzbogacenia ukraińskiej kultury! Ołeh Kiraszczuk jest członkiem Narodowego Związku Mistrzów Sztuki Ludowej Ukrainy, członkiem Narodowego Związku Artystów Ukrainy, laureatem nagrody artystycznej im. Ja. Łukawieckiego. Za swój twórczy dorobek Ołeh nie otrzymał żadnego rządowego odznaczenia, bo urzędnicy od sztuki jeszcze nie zdążyli i nie zdołali docenić jego talentu. Natomiast Ołeh Kiraszczuk ma zaszczytne odznaczenie „Uczestnik ATO” (rok 2015), medal „Obrońcy Ojczyzny” (rok 2015), odznaczenie „Debalcewe 2014—2015”, odznaczenie „Za bojową waleczność” (rok 2015), odznaczenie Prezydenta Ukrainy „Za udział w operacji antyterrorystycznej” (rok 2017)… Młody uzdolniony pisankarz Ołeh Kiraszczuk przeżył ciężkie życie, naznaczone niedostatkiem i wojną, ale w tym, zdawałoby się, krótkim czasie dokonał wielu pożytecznych czynów w obronie swojej Ojczyzny i w odrodzeniu ukraińskiej kultury. Wierzy się, że przed Maestro będą nowe triumfy i wystawy, nowe badania… I koniecznie powstanie nowe europejskie państwo Ukraina, o które walczył na wojnie, ryzykując życie! W tym państwie będą żyć jego dzieci i wnuki, będą żyć nowi Ukraińcy!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Tarnów w tradycjach i współczesności Oksana JASIŃSKA

Każdego roku w przeddzień Niedzieli Palmowej w Tarnowie (Polska) odbywa się Regionalny konkurs pisanek i obrzędowych wielkanocnych akcesoriów, którego organizatorami są Małopolskie Centrum Kultury „Sokół” oraz miejscowe muzeum etnograficzne. W tym roku konkursowe prace mogły zobaczyć i ocenić zastępczyni generalnego dyrektora Narodowego Muzeum Sztuki Ludowej Huculszczyzny i Pokucia ds. pracy naukowej Iryna Fediw oraz autorka tych słów. Przez pięć dni w muzeum trwa wystawa-konkurs, prezentująca różnorodność regionalnych tradycyjnych i współczesnych pisanek, wielkanocnych „palm”, świątecznych kompozycji z papieroplastyki oraz obrzędowych potraw. Wystawę uzupełniają tematyczne warsztaty mistrzowskie. Konkurs wielkanocny, którego główną ideą jest propagowanie lokalnych tradycji kulturowych, budzi chyba najwięcej zainteresowania spośród bogatej palety etnograficznych dokonań muzealników. Obecnie pisankarstwo w Polsce przeżywa prawdziwy renesans, dlatego liczba odwiedzających takie akcje, jak i konkursowiczów, z roku na rok nieustannie rośnie. Dla przykładu, w ubiegłym roku swoje twórcze osiągnięcia prezentowało około 250 profesjonalnych i amatorskich twórców, a w tym roku uczestników dwudziestej dziewiątej wystawy-konkursu było ponad 300. Ogółem jury przedstawiono ponad tysiąc oryginalnych dzieł w kilku kategoriach. Żadna z konkursowych prac nie pozostaje bez uwagi — wszystkich uczestników organizatorzy nagradzają dyplomami, a zwycięzcy otrzymują ponadto nagrody pieniężne lub upominki. Wręczenie nagród odbywa się w ostatnim dniu wystawy. Tego samego dnia wszyscy chętni mogą bezpośrednio kupić od mistrza wielkanocne akcesoria. Podróż do Tarnowa, dzięki dyrektorce muzeum etnograficznego Danucie Cetery oraz pracownicy naukowej muzeum Ursuli Heroń, stała się wspaniałą okazją, by poznać tradycje i artystyczny dorobek tego regionu, zapoznać się z mistrzami oraz zobaczyć najstarsze w zbiorach muzealnych pisanki, datowane na lata 60.–70. ubiegłego stulecia. Oprócz wielkanocnej wystawy kołomyjscy muzealnicy zapoznali się również z jedyną w Europie ekspozycją poświęconą historii i kulturze Romów, prezentowaną w muzeum etnograficznym, oraz kolekcją Muzeum Regionalnego. Z kolei Kołomyjanie opowiadali o jedynym na świecie Muzeum Malarstwa Pisanek, jego zbiorach, tradycjach ukraińskiej Wielkanocy. Mamy nadzieję, że współpraca, zapoczątkowana w Kołomyi w 2016 roku wystawą „Malowane Zalipie”, którą przedstawiał generalny dyrektor Muzeum Regionalnego Andrzej Szpunar, oraz wizyta w Tarnowie będą miały kontynuację w wielu kolejnych wspólnych projektach, w tym również w wystawach. W kwietniu oczekujemy przyjazdu polskich kolegów na konferencję poświęconą 30-leciu Muzeum Malarstwa Pisanek, która odbędzie się w ramach festiwalu „Pisanka”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

głównego reżysera Donieckiego Akademickiego Obwodowego Teatru Dramatycznego, który obecnie znajduje się w Mariupolu, Anatolija Łewczenki. Pan Anatolij zajmuje to stanowisko od nieco ponad roku. W tym czasie teatr, wcześniej całkowicie rosyjskojęzyczny, wzbogacił swój repertuar o dziewięć spektakli w języku ukraińskim. W afiszu pojawiły się przedstawienia „Epoka książęca” według Ołeksandra Olesia, „Niezgodny i niepokonany” — ku pamięci Ołeksy Tichego, „Maria” według powieści pod tym samym tytułem Ułasa Samczuka, dziecięca opera komiczna „Koza Dereza” Mykoły Łysenki. Jednak do niedawna brakowało tu współczesnej dramaturgii. Nowa inscenizacja jest znamienna przede wszystkim prowokacyjnym tytułem „Groza”. I rzeczywiście, sztuka, która powstawała w czasie pokoju i względnego spokoju, nabrała zupełnie innego znaczenia w okresie wojny hybrydowej. A wyolbrzymione wymysły przeszłości — przewroty polityczne, wojna, śmierć — stały się przerażającą rzeczywistością w przyfrontowym Mariupolu. Reżyser proponuje interesującą przestrzeń scenograficzną z odwróconą płaszczyzną dla trumny, na której bezskutecznie próbują „spocząć” bohaterki (Daria Nedawnia i Wira Szewcowa) — ciekawe, groteskowe i radykalnie różne postacie. W spektaklu pojawia się niemało aktualnych odcieni i podtekstów, które rezonują ze współczesną publicznością, na przykład żarty dotyczące wszystkiego, co rosyjskie. Znamienny jest także finał. W sztuce był on otwarty, niejednoznaczny dla obu bohaterek. A reżyser zdecydował, że jedna z kobiet, Wika, wychodzi z kostnicy, umownie wybierając wolność, a druga, Wira, pozostaje w niewoli nowego oczekiwania na nieznane. Zapewne reżyser podkreślił radykalny wybór, przed którym stajemy w obecnej sytuacji. Inscenizacja jest również znacząca dlatego, że pokazuje, jak można ironizować nad koszmarami, i tym samym zaświadcza o niepokonaności ducha. Spektakl prowokuje widza zarówno do śmiechu, jak i do myślenia. A to jest bardzo ważne podczas wojny hybrydowej. Stołeczny widz miał możliwość zobaczyć ten spektakl dzięki ukraińskiemu formatowi festiwalu AndriyivskyFest, który odbywa się na scenie Kijowskiego Akademickiego Teatru „Kołeso”. Na spektakl zaproszono autorkę sztuki Nedę Neżdaną.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

«Delta» — realia rozpaczy

Olha ŻMUDOWSKA. Narodowa premiera jednego z najbardziej oczekiwanych ukraińskich filmów dokumentalnych roku — obrazu Ołeksandra Teczynskiego „Delta” (produkcja: Honest Fish Documentary Stories (Ukraina), MaGiKa-film (Ukraina), Faktura Film (Niemcy)) odbyła się 24 marca w Czerwonej Sali stołecznego kina „Ukraina”. Obraz jest uczestnikiem XV Międzynarodowego Festiwalu Filmów Dokumentalnych o Prawach Człowieka Docudays UA w ramach programu DOCU/HITY. Stworzony przy wsparciu Państwowej Agencji Ukrainy ds. Kina film dokumentalny „Delta” kontynuował sukces debiutanckiego pełnometrażowego obrazu Ołeksandra Teczynskiego „Wszystko płonie”, który na prestiżowym festiwalu DOK Leipzig uznano za najlepszy wschodnioeuropejski film dokumentalny 2014 roku. W 2017 roku DOK Leipzig nagrodził honorowym wyróżnieniem konkursowego programu NEXT MASTERS COMPETITION drugi pełnometrażowy dokumentalny obraz Teczynskiego „Delta”. Światowa premiera filmu ukraińskiego reżysera Ołeksandra Teczynskiego „Delta” odbyła się na 60. Lipskim Festiwalu Filmów Dokumentalnych i Animowanych DOK Leipzig, gdzie obraz otrzymał honorowe wyróżnienie. Łącznie w programie DOCU/HITY w tym roku znajduje się pięć filmów o walce. W obrazie Ołeksandra Teczynskiego mieszkańcy delty Dunaju na rozdrożu dzikiego Wschodu i cywilizowanego Zachodu zarabiają na życie ciężką pracą — koszeniem trzciny. Teczynski podkreśla, że do kina dokumentalnego przyszedł z dziennikarstwa — i jest to bardzo oczywiste, ponieważ jego obrazy stworzone są zgodnie ze standardami dziennikarskimi: wiarygodnością, bezstronnością, obiektywizmem. Film wywiera niezwykle silne wrażenie — i tam, gdzie zachodni widz zobaczy przerażającą egzotykę, krajowy widz przerazi się codzienną rzeczywistością. Mieszkańcy naddunajskiego Wyłkowa żyją, jak określili twórcy obrazu, „z marzeniami zamiast planów i wodą pod nogami zamiast ziemi, cieszą się każdą chwilą swojego bytu-walki”. W rzeczywistości uderza przeplatanie się niezwykle pięknych krajobrazów i nędzy bytu, jak i same obiekty dokumentalnego badania — ludzie: są silni, piękni, życzliwi, ale sami tworzą środowisko, w którym egzystencja człowieka jest upokorzona i sprymitywizowana. Niecenzuralne słownictwo — jako przygnębiające tło beznadziei, wcale nie tłumaczy się tym, że mieszkańcy wsi mówią po rosyjsku (reżyser zaznaczył, że bohaterowie filmu pozycjonują się jako rosyjscy staroobrzędowcy, których przodkowie migrowali nad Dunaj), bo, niestety, ukraińskie wsie obecnie „brzmią” bardzo często tak samo — i jest to ogromny problem, nieszczęście i pole do podejmowania wysiłków dla ukraińskiej inteligencji, która musi znaleźć antidotum na to zjawisko. Bo mimo wszystko bohaterowie „Delty” budzą ogromną sympatię — żyją uczciwym, ciężkim życiem, zajmują się rybołówstwem i zbieraniem trzciny, pomagają sobie nawzajem w trudnych czasach, szanują swoich zmarłych i rozpaczliwie wierzą w Boga. Oni są naszymi ukraińskimi obywatelami i muszą być naszą troską, chociaż obecnie pozostawieni są na dalekim krańcu Ukrainy. Ołeksandr Teczynski zaznaczył, że do Wyłkowa trafił jeszcze w 2008 roku, ale kręcić tam zaczął dopiero przed dwoma laty. Projekt zaczynali z producentami Julią Serdiukową i Hennadijem Kofmanem, na pitchingu w Państwowej Agencji ds. Kina otrzymali państwowe finansowanie. Był także niemiecki koproducent Kirył Krasowski. W tworzeniu obrazu brali udział dźwiękowiec Ołeh Hołoweszkin i reżyser montażu Maryna Majkowska. Ołeksandr nie tylko kręcił, ale i długo żył jednym życiem ze swoimi bohaterami: kosił trzcinę, chodził na ryby, rąbał drewno. Właśnie dlatego z bohaterami obrazu nawiązały się przyjacielskie stosunki — zapraszają w gości, interesują się losem nakręconego materiału, ale samego filmu jeszcze nie widzieli. Autor przyznaje również, że w procesie tworzenia filmu wiele razy musiał odstępować od scenariusza — rzeczywistość dyktowała zwroty w rozwoju wydarzeń.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Prawo wyboru

Repertuar Donieckiego Akademickiego Obwodowego Teatru Dramatycznego (m. Mariupol) niedawno wzbogacił się o spektakl „Żah” według sztuki znanego ukraińskiego dramaturga Nedy Nieżdanej „Ten, który otwiera drzwi”. Eduard OWCZARENKO Ta sztuka powstała na przełomie tysiącleci dla Kijowskiego Teatru Kameralnego. Jej zamawiającym i autorem pomysłu był reżyser Ołeksandr Miroszniczenko. Według fabuły dwie kobiety, zamknięte w kostnicy i terroryzowane telefonami nieznanych osób, traktują sytuację zbyt radykalnie — od zaświatów po wojnę nuklearną, od puczu po napad bandytów. Dostosowują się do wszystkiego lekko i z humorem. Lecz najstraszniejsze czeka je w finale… Sztuka „Ten, który otwiera drzwi” — jedna z najczęściej inscenizowanych spośród utworów N. Neżdanej zarówno w Ukrainie, jak i za granicą. Wyjątkowo dobrze reaguje na czas i sytuację w kraju i mieście, dostosowując się do nich tak samo, jak bohaterki do każdego nieszczęścia. Sztuka została napisana jako absurdalna, jednak obecnie, w czasie wojny, przewrotów politycznych i zamachów terrorystycznych, stała się realistyczna. A rozmowa z wyższymi siłami, które sprawdzają bohaterki pod kątem dojrzałości, pozostaje aktualna. Czy można być wolnym obok kostnicy starych idei i systemów? Kto naprawdę manipuluje i czy możliwe jest wyjście z beznadziejnej sytuacji? To sztuka pytań i prowokacji, a nie gotowych odpowiedzi. Przedstawienia mogły być zabawne, a mogły być tragiczne. Czarna komedia wystawiana była na dużych i małych scenach, w piwnicy czy na ulicy. W spektaklach pojawiali się nowi bohaterowie, a rolę kobiecą mógł zagrać mężczyzna. Na jednym z przedstawień w Polsce (w Gnieźnie) po Euromajdanie zbierano pieniądze na leczenie rannych Ukraińców. A w Australii na początku rosyjsko-ukraińskiej wojny spektakl wystawił rosyjski emigrant. Ta inscenizacja wywołała gorące dyskusje i tak wpłynęła na rosyjską diasporę stolicy Australii, że jej przedstawiciele zorganizowali „automajdan” na rzecz wsparcia Ukrainy. Sztuka „Ten, który otwiera drzwi” została opublikowana w Ukrainie, Polsce, Gruzji, Serbii, USA. Wystawiano ją ponad 30 razy w teatrach i uczelniach Kijowa, Odessy, Równego, Białej Cerkwi, Charkowa, Czerniowiec, Teodozji, Krzywego Rogu, a także na Białorusi, w Federacji Rosyjskiej, Polsce, Estonii, Kirgistanie, Serbii, Turcji, Australii; czytania sceniczne odbyły się w Szwecji, Gruzji i Francji. Tym razem utwór zainteresował go-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Mało znane o Iwanie Kozłowskim

Eduard OWCZARENKO Zdjęcie autora W Centrum Sztuki i Koncertów im. Iwana Kozłowskiego odbył się koncert z udziałem czołowych aktorów stołecznych teatrów, poświęcony Iwanowi Siemionowiczowi. Prowadząca wieczór Tetiana Zozula opowiedziała wiele faktów z życia maestra. Iwan Kozłowski był aktorem, pisarzem (autor książki wspomnień), scenarzystą i autorem wszystkich ukraińskich imprez w Teatrze Bolszoj, poświęconych jubileuszom Tarasa Szewczenki, Lesi Ukrainki i Mykoły Łysenki. Stworzył zespół Opery Koncertowej, był reżyserem-inscenizatorem wielu oper. Władał kilkoma instrumentami muzycznymi. A przede wszystkim był Śpiewakiem, którego głosowi poddały się wszystkie gatunki: opera i utwory kameralne, romanse, pieśni, jazz, a także duchowe utwory cerkiewne. Ponadto znał mnóstwo ukraińskich pieśni, bo urodził się niedaleko Kijowa, w Marjanówce. Płyty z nagraniami ukraińskich kolęd Kozłowskiego nakazano zniszczyć. Ale wola Boża jest nad wszystkim i kolędy, nagrane jako dzieło teatralne, z wielkim chórem mieszanym, z dzwonami, przetrwały… Gdy wybitnego tenora pytano, skąd ma tak wspaniały głos, odpowiadał, że „od marjanowskich wierzb”. A ponadto Iwan Siemionowicz był jedynym narodowym artystą Związku Radzieckiego, który w ankiecie pisał „wierzący”… I podczas Wielkanocy nie bał się zaśpiewać Stalinowi romansu „Chrystus zmartwychwstał!” „W zbiorze, który trzymam, jest ponad sto pieśni ludowych. A w nich prawdziwa dusza narodu. W sztuce zawsze musi być jakaś śmiałość. Oto Taras Hryhorowicz Szewczenko powiedział: „Kto matkę zapomina, tego…” „Bóg karze”. Doszliśmy do takiego stanu, że dusza dławi się od tego, co napływowe, obce, niepotrzebne. Obce co do formy. Jestem za tym, żeby kultury jednego narodu wzajemnie na siebie oddziaływały. Ale ogród z samych róż to już sztuczna plantacja, a nie żywy ogród”, pisał Iwan Kozłowski w książce „Muzyka – radość i mój ból”. W Centrum im. I. Kozłowskiego przechowywane jest ogromne archiwum fotograficzne (ponad 2 tysiące zdjęć), związane z życiem i twórczością artysty. W przeddzień gali koncertowej otwarto wystawę, na której zaprezentowano tylko niewielką część tego skarbu. Większość z pokazanych fotografii wcześniej nigdzie nie była drukowana. Na zdjęciach można zobaczyć śpiewaka razem z Leonidem Sobinowem, Aleksandrem Wiertynskim, Klawdiją Szulżenko. Na jednym ze zdjęć Iwan Kozłowski w wyszywance, i takie zdjęcie nie jest jedyne. Bardzo lubił wyszywanki… I w domu wszystko było w ręcznikach, zawsze stały w wazonie kłosy z rodzinnej Mar'janiwki. Na innym zdjęciu widzimy obok siebie Kozłowskiego i Aleksandra Dowżenkę. Po wielu latach śpiewak uwolnił Aleksandra Pietrowicza z Sołowek. Na pogrzebie Dowżenki Kozłowski śpiewał ukraińską pieśń „Słyszysz, bracie mój”… I pewnego razu powiedział swojej wnuczce: „Mnie też pochowają tak jak Saszka – w Moskwie”. Tak się stało. Tego wieczoru swoją twórczość miłośnikom klasycznej sztuki muzycznej ofiarowali soliści Narodowej Operetki i Narodowej Opery Ukrainy, laureaci prestiżowych międzynarodowych konkursów: Dmytro Woronow (baryton), Antonina Marcewa (sopran koloraturowy), Serhij Androściuk (tenor), Iryna Ukrainiec (sopran), Ihor Jewdokymenko (baryton), a także zespół wokalny „Triada”, Teatr Tańca „Adażio” Hanny Łaszenko. A Bohater Ukrainy, laureat Nagrody im. Szewczenki, Narodowy Artysta Ukrainy Anatolij Pałamarenko czytał opowiadania Aleksandra Dowżenki z cyklu „Niezapomniane”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Lubow PROĆ. Lubow PROĆ. Wiersze wielkanocne

Wielki Czwartek Zawisł na pajęczynie i zamarł Chytry pajączek. Udaje: umarł... (Wierzcie, proszę, na miłość Boską, ludzie!) Te „sztuczki” zna już nie od dziś Wytarty miotła. Dziś bowiem, w czwartek, Mówi stanowczo: — Złaź! Kina nie będzie! W historiach bywały, zawsze on Całym ciałem tuli się do ciepłych ścian, Lecz warto usłyszeć: — Cóżeś ty narobił?! — I już jak latająca włócznia w pościg Za panem Kocim, który (niech go piorun trzaśnie!) „Autograf” swój zostawił w pokoju. Skuliły się pod łóżkiem kurze, Lecz wyczuje babci nos czuły: a psik! — (A miotła z nią — na krótkiej stopie), Jak tuż on, bezstronnie suchy, Na paluszkach skradnie się i — kach! — Szanowni, wymiatajcie się na drogę! No wszystko. Porządek. Po raz kolejny nos utarł Podłodze-dziewczynie z połyskiem jezior, Co woskiem lśni od samego rana. Bo to nie po prostu zwykły dzień — czwartek... Za uszkiem radośnie się podrapał: Na paschę zagnieciono u babci Hani! Pascha Na oścież niebieska otwarta brama — Na niebie wiosennym ani chmurki nigdzie! ...Grudkę ciasta pachnącego mama Do wysmarowanej formy pobożnie kładzie. Śpieszyły się ręce, i nogi śpieszyły, Bo usta w czekaniu rozwarł piec. Oczka cierniowe rodzynek śmiesznych Raz po raz mi zaglądają w oczy. Wiedzą, słodkie moje, nie na słowo O mękach czekania gorzkiego wszystko... W koszyczku plecionym, ubrane świątecznie, Do cerkwi święcić ją poniesiemy. Wielkanoc-33 Chrabąszcze nad wiśniami brzęczą. Chłopcy jedzą chrabąszcze. Księga-memoriał “Hołod-33”, str. 293 W oczach kaliny — myśl niewesoła. Latarkę słowa podniosę do oczu — W czarnych ramach — ciche białe wioski, Brzozy — zamiast żałobnych świec. I cienie... cienie... Legiony cieni, Co chlebka proszą. A go nie ma. Szalona matka korowód spotka, Lecz wyprosić okruszynę na próżno... Śmieje się wódz w chacie na portrecie Do tych zjaw, straszniejszych od biedy. Usiadł na progu spuchnięty trzydziesty trzeci Z pęczkiem postnej łobody. Wiosna. Wielkanoc. Anioły zczerniałe. W ogrodzie chrabąszcze nad wiśniami brzęczą. Nie ma duszy w zbolałym ciele — powędrowała w niebieską mętność. Pod cerkwią, co bez krzyży i dzwonów, W jasny dzień, co cicho zapadł w mrok, Chłopczyk wątły na chmielnym słońcu Je z piąstki przezroczystej chrabąszcze. ...W oczach kaliny — myśl niewesoła. Latarkę słowa podniosę do oczu — W cierniowych wieńcach — ukraińskie wioski, I ból nasz — zamiast żałobnych świec. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

(z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi): Kod pocztowy — 30617. Strona w katalogu — 76

Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Łączny nakład w kwietniu — 13 200 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninych, 3.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

ZAPOWIEDŹ

Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc na 1 miesiąc 14 hrywien 56 kopiejek na pół roku na pół roku 80 hrywien 90 kopiejek.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na 3 miesiące na 3 miesiące 42 hr 25 kop.

Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział pracy proświtiańskiej Olha ŻMUDOWSKA Dział kultury Eduard OWCHARENKO Dział korekty Tetiana SZCZERBAK, Iryna STELMACH Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na rok na rok 159 hrywien 20 kopiejek

Odpowiedzialność za rzetelność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji odnośnik do „Słowa Proświty” jest obowiązkowy. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn