Lubow Hołota ...Uczennica trzeciej klasy zapomniała w domu zeszytu z matematyki, co zostało wykryte na trzeciej lekcji. Najwyraźniej zdarzyło się to nie po raz pierwszy, bo moja dobra nauczycielka kazała, jak tylko zacznie się duża przerwa, biec do domu i dostarczyć zeszyt z pracą domową do szkoły. Zadzwonił dzwonek i pobiegłam. Dwiema koleinami płynęły strumienie czarnej wody, wycinając się spod krawędzi rozmarzniętego czarnoziemu, by po prostu pośrodku drogi rozlać się w jeziorko, kałużę czy bajoro, szerokie na całą drogę. Prawda, niezbyt głębokie — akurat do krawędzi moich gumowców. Wracając, z całej siły przyciskałam do piersi zeszyt, żeby z pod nóg nie pryskało na niego zbyt mocno: słońce świeciło ciepło, więc droga naprzeciwko popłynęła gęstsza. Jak się nie starałam, a przez przerwę nie zdążyłam — lekcja się rozpoczęła, za drzwiami klasy coś się działo: panowała cisza, cichsza od tej, która bywa na sprawdzianie. Bojaźliwie pociągnęłam za klamkę i zobaczyłam… nauczycielka płakała! A klasa stała i słuchała radia, bo przemawiały wszystkie stacje radiowe, i główny radiogłos kraju mówił COŚ TAKIEGO! Nauczycielka skinęła głową, rzuciłam się do ławki, mój sąsiad wyszeptał: — Ech ty, biegasz gdzieś, a Gagarin poleciał w kosmos! Słowo “kosmos” w ówczesnej dziecięcej wyobraźni wiązało się z migoczącymi światełkami satelitów na nocnym niebie, z Łajką, Biełką czy Striełką — czworonożnymi lotnikami, z głowatymi ludzikami z antenkami, przedstawionymi w książkach o podróżach na dalekie planety… 27-letni Jurij Gagarin nie po prostu obleciał na statku kosmicznym — statku “Wostok” kulę ziemską, by opowiadać o tym, jaką wydała mu się bezbronną i piękną: chcecie czy nie, ale pięćdziesiąt lat temu zmusił każdego ziemianina do spojrzenia w niebo! Pamiętam to uczucie i teraz — 12 kwietnia 1961 roku nauczyłam się patrzeć w niebo inaczej. Wszystko stało się inne, a opowiedzieć oznaki, sformułować definicję tej inności mogę dopiero teraz. Od czego zacząć? Od “literatury kosmicznej” — wszak Ray Bradbury, Iwan Jefremow, Ołes Berdnyk, Stanisław Lem, Isaac Asimov itd. na zawsze osiedlili się w mojej bibliotece. Od stałego zainteresowania (właściwego chyba wszystkim moim rówieśnikom) tym, co dzieje się w kosmonautyce — imiona kosmonautów pamiętaliśmy do trzeciej dziesiątki włącznie… Od młodzieńczego pragnienia zobaczenia prawdziwego kosmonauty, ze gwiezdnej tematyki śmiesznych romantycznych marzeń, z po ukraińsku wyśpiewanego wśród gwiazd “patrzę ja w niebo”, przez naszego Pawła Popowicza, z tajemniczych nocnych wybuchów w dniepropetrowskim “Piwdenmaszu”, z imion najważniejszych, i też naszych! — głównego konstruktora Serhija Korolowa, “władców ognia” Wałentyna Hłuszki i Mychajła Janhela, z późniejszych lektur zadziwiających biografii Jurija Kondratiuka (Szarkeja) i rozważań o zagadkowości noosfery, odkrytej przez geniusza Wernadskiego… Tak, nawet kosmos, który trzeba było podbić, nie uniknął ideologii — stale pamiętaliśmy, że trwa rywalizacja radzieckiej kosmonautyki oraz amerykańskiej astronautyki, ale pewnego dnia to wszystko zniknęło — wraz ze śmiercią gwiezdnych pilotów, tych i tamtych. Zatem, nie podbijać, a badać… Ogień, śmierć, łzy i mimo wszystko — nowe loty w głębiny światowej przestrzeni. Jak to nie paradoksalnie, ale właśnie kosmiczne drogi nieuchwytnie wpływały na nasze myślenie, nasze odczuwanie świata, naszą osobistą wolność. Kosmiczne prawa dla wielu z nas stawały się ścieżką do zrozumienia, że i komunistyczny, i kapitalistyczny świat są ograniczone w swoim istnieniu, że istnieje światopogląd, za którym — Kosmos Pański, który kryje w sobie Prawdę. I właśnie w niej — iskra samopoznania, samorozumienia, samorealizacji, w końcu… Kosmos nie ma granic — i w ziemskim rozumieniu, i astronomicznym — za naszą gwiezdną Galaktyką jest jeszcze mnóstwo Galaktyk, i najwyraźniej naukowcy przez te pięćdziesiąt lat dowiedzieli się o nich więcej, niż przez wszystkie czasy od G. Bruno. Kosmos uwydatnił się dla nas, ziemian, nie tylko marzeniami o podróżach na Marsa, Księżyc, ale i zrealizowanymi badaniami na stacjach astronomicznych, kosmos wszedł w nasze życie antenami satelitarnymi, łącznością, w końcu tysiącami zadziwiających zdjęć bliskich planet, które można oglądać wiele razy, czując w sobie wieczny pociąg do poszukiwania Transcendencji, bo “Poszukiwanie Transcendencji wykracza poza granice wąskiego społecznego małego świata, nawet jeśli ten świat jest komfortowy i urządzony, rozszerzenie świadomości i aktywnej działalności do rozmiarów Wszechświata są zakodowane w ludzkiej psychice” (O. Karpeć, “Swoboda” nr 14). Kilka lat temu udało mi się spędzić wieczór w towarzystwie Pawła Romanowicza Popowicza (widocznie jednak wytrwale marzyłam o tym w dzieciństwie). Było to na półtora roku przed jego śmiercią, ale słowa “śmierć” nie było w jego zadziwiająco żywej, dowcipnej mowie, w dziesiątkach pieśni, które śpiewał, we wspomnieniach o frontowym dzieciństwie, w opowieściach o swoim locie, w jaskrawym ukraiństwie… On był nie tylko naznaczony kosmosem. W nim pulsowała inna wiedza o Wszechświecie, o światopoglądzie i człowieku w nim. On był kosmogoniczny! Pięćdziesiąt lat temu żyliśmy w innym kraju. I to prawda. Ale satelita-statek, który zmienił nasze wyobrażenia o Wszechświecie, niósł w sobie znaczną część ukraińskiego marzenia, idei, krwi — Kibałczycz, Ciołkowski, Kondratiuk, Korolow, Popowicz, Berehowy, Kadeniuk, Skrypka… Kosmonautów ukraińskiego pochodzenia, którzy latali w radzieckich i rosyjskich załogach, dzisiaj jest ponad czterdziestu. A wśród amerykańskich astronautów jest ich pięcioro, wśród nich dwie kobiety — Bondar Roberta Lynn oraz Stefanyshyn-Piper Heidi-Maria, która zabierała na kosmiczną orbitę ukraińską flagę. Więc, bez naciągania, możemy jednak nazwać Ukrainę kosmicznym krajem: należymy do tych, którym pozwolono przekroczyć ziemskie granice. Ale to osobny temat. A dzisiaj chodzi mi o co innego. O to, że oto już pięćdziesiąt lat zamieram przy odbiorniku czy telewizorze, słysząc, że statek kosmiczny pokonał ziemskie przyciąganie i wyszedł na kosmiczną orbitę. I żeby tam nie było, czekam, aby nie przegapić wieści o jego szczęśliwym powrocie. I za każdym razem w moim sercu dźwięcznie odzywa się serce tamtej dziesięcioletniej dziewczynki w zabłoconych gumowcach, której otworzyło się inne niebo: Kosmos — nie jest gdzieś. On jest w tobie. CZYJA ZIEMIA? CZYJA WŁADZA? CAŁA PRAWDA O CZARNOBYLU MOWO, BĄDŹ! MOWO, ŻYJ I ŻYJ! DŁUGO I SZCZĘŚLIWIE!
Tłumaczenie maszynowe
— To coroczne orędzie różniło się od poprzednich tym, że Głowa państwa dokonał oceny działalności kierowanej przez siebie władzy za ubiegły rok. I ocena ta była krytyczna. Prezydent zaznaczył, że udało się zrealizować zaledwie jedną trzecią zamierzeń. To już dobrze, że istnieje taka samokrytyczna ocena, bo każdy poprzedni — Komisja Rady Najwyższej do spraw polityki społecznej i pracy, w której Pan pracuje, podjęła decyzję o odrzuceniu kolejnego antyspołecznego projektu ustawy rządowej nr 7562. Ale jaki związek z kwestiami społecznymi ma ten projekt ustawy, który nazywa się „O gwarancjach państwa dotyczących wykonywania orzeczeń sądu”? — Rzecz w tym, że w naszym tworzeniu prawa przyjęła się dość dziwna praktyka: „doczepiania” poprawek jeszcze do wielu innych ustaw. Jest to sprzeczne z regulaminem Rady Najwyższej, który zabrania, uchwalając taką a taką ustawę, wprowadzania zmian do ustaw o zupełnie innym profilu. Istnieje też odpowiedni zakaz Trybunału Konstytucyjnego. Tymczasem rząd, w szczególności Ministerstwo Sprawiedliwości pod kierownictwem Ławrynowycza, wnosi ten projekt ustawy, ale w przepisach przejściowych (nawet nie w głównym tekście, a ukryli to właśnie tam) „podczepili” takie zmiany do innych ustaw, którymi likwiduje się ulgi dla 16 kategorii obywateli. Zostało to zrobione celowo, aby projekt ustawy przechodził tylko przez profilową Komisję do spraw polityki prawnej, której przewodniczy Kiwałow, a nie przez Komisję do spraw polityki społecznej i pracy czy Komisję do spraw emerytów, weteranów i inwalidów. W rezultacie proponowane są takie zmiany w ustawach, które wprost naruszają artykuł 22 Konstytucji Ukrainy, zabraniający zawężania praw socjalnych obywateli. — O jakie ulgi chodzi? — To na przykład czarnobylcy. Mają oni ulgę — 50-procentową zniżkę na opłaty za media. Chcą ją zabrać. Są ulgi dla dzieci, które ucierpiały w wyniku katastrofy w Czarnobylu, je też chcą znieść. Uczestnicy działań wojennych, inwalidzi II wojny światowej, górnicy, medycy, nauczyciele — tym kategoriom również rząd chce znieść szereg ulg. Właśnie dlatego nasza Komisja podjęła decyzję — zwrócić ten projekt ustawy rządowi do dopracowania. Taką samą decyzję podjęła też Komisja do spraw emerytów, weteranów i inwalidów. — Jeszcze jeden społecznie ważny temat — inflacja, wzrost cen, taryf. Razem z premierem rządu opozycyjnego Serhijem Sobolewem zaproponowali Państwo projekt ustawy o indeksacji na realny, a nie „narysowany” przez władzę poziom inflacji. Czy ona naprawdę jest tak ogromna? — Oto przykład, jak rząd liczy poziom inflacji i skąd biorą się u nich tak niskie jej procenty. Na czym polega manipulacja cyframi? Tak zwane „średnie ceny”. Bierze się ceny produktów żywnościowych, które wzrosły w ciągu roku średnio o 43 procent, a potem dodaje ceny nieruchomości, które wzrosły zaledwie o 1—2 procenty. Albo jeszcze ciekawiej. Biorą ceny diamentów, złota, gdzie inflacja może wynosić zero, i wyliczają „średni poziom”. Połączyli diamenty z kapustą i wyszedł oto taki „wynik”. Przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, deputowany ludowy Ukrainy Pawło MOWCZAN komentuje coroczne orędzie Prezydenta Ukrainy Wiktora JANUKOWYCZA do Rady Najwyższej, wygłoszone w parlamencie 7 kwietnia 2011 roku. Prezydent oceniał swoją działalność i pracę władzy, której przewodził, wyłącznie pozytywnie. Ale niepokoi to, że w orędziu Prezydenta dominowały abstrakcyjne tezy — ogólniki, ogólniki, ogólniki. To już słyszeliśmy nie raz. Jedyną nowością było to, że przy wszystkich zapewnieniach, jakoby zmierzamy do Europy, pojawiła się teza o naszym udziale w Unii Celnej. Ktoś może powiedzieć, że to manewr ekipy Janukowycza przed przyjazdem Putina. Ale z Rosją nie ma co manewrować, ona wymaga, by jej służyć. A jeśli nie służysz jej, to służysz innym. Takie mają podejście. Jeśli to ten sam „manewr”, co Tabacznyk w Ministerstwie Oświaty, że niby to na pokaz, a w rzeczywistości, jak zapewnia Prezydent, będziemy robić to, co konieczne, to tak nie jest. Bo tymczasem pod kierownictwem tego Ministerstwa trwa totalna rusyfikacja. Dlatego nie do końca wierzy się każdej frazie, która dotyczy gospodarki, kultury, innych sfer państwowych. Pojawia się wiele pytań dotyczących tego orędzia. Jeśli jesteśmy „państwem ambitnym”, to na czym polega ta ambitność? Jeśli rzeczywiście jesteśmy państwem rolniczym, to tutaj też nie widzę konkretów. Kiedy dotyczy to reformy rolnej, o której mówił Prezydent, to chciałbym doprecyzować, jak ta ziemia będzie sprzedawana? Jeśli ziemia jest towarem, to kim my wtedy jesteśmy na tej ziemi? Też towarem? Wykupią nas hurtowo? Mówi się o światowym kryzysie żywnościowym, o tym, że Ukraina mogłaby zwiększać produkcję rolną, ale dlaczego w takim razie nie usłyszeliśmy konkretnych poleceń dla rządu, by rozwijać sektor agrarny, w szczególności rolnictwo indywidualne, hodowlę zwierząt? Zamiast tego pola zarastają, ludzie na wsi są bez pracy. Mówi się o walce z korupcją, ale przecież trzeba ją zaczynać od samej władzy. Nie usłyszeliśmy, kiedy pociągną do odpowiedzialności tych, którzy siedzą na Bankowej, na Hruszewskiego. Czyż nie tam jest największa korupcja? Mówi się o oddzieleniu biznesu od władzy, ale w takim razie czy oznacza to, że wyrzeknie się swoich miliardów Choroszkowski, który kieruje jednym z najważniejszych urzędów państwowych — Służbą Bezpieczeństwa. Jeśli mówi się o nadmiernej humanizacji i przejściu do modelu technokratycznego, to gdzie ona jest, ta nadmierna humanizacja? I do jakiego modelu przechodzić, kiedy na świecie i tak zachodzą procesy technokratyczne? Gdzie, na jakim kierunku państwo wykona potężny krok naprzód? Może w niezwykle ważnej sferze bezpieczeństwa energetycznego? Nie usłyszeliśmy o zagospodarowaniu szelfu Morza Czarnego. Najważniejsze — nie widzimy strategii w działaniach władzy, nie widzimy, jaką dokładnie Ukrainę pragnie ona budować? Czym dokładnie nasze państwo będzie wyróżniać się na świecie? Chciałoby się wierzyć, mieć nadzieję, że Prezydent, który skoncentrował w swoich rękach ogromną władzę, jego ekipa wreszcie przeprowadzą jakieś poważne reformy, przekształcenia. Ale jakie dokładnie? Takiej jasności, takiej strategii, perspektywy póki co nie widzimy.
funduszu, a jako dopłaty państwowe z budżetu. — Wicepremier Serhij Tihipko właśnie przedstawił rządowy projekt ustawy dotyczący legalizacji szarych stref płac. Pański komentarz? — Jest to potrzebne, problem taki istnieje: połowa gospodarki jest w szarej strefie. Ale rząd proponuje tępo radzieckie metody administracyjne: zwiększyć kary, sankcje aż do więzienia dla pracodawców. A problem leży gdzie indziej: pracodawca nie ma ekonomicznej motywacji, by płacić pensję oficjalnie. Dlaczego ją ukrywa? Bo mamy ogromne, największe w Europie narzuty na fundusz wynagrodzeń — ponad 40 procent. Na każdy tysiąc wypłaconej pensji pracodawca musi przelać ponad 400 hrywien do różnych funduszy socjalnych. Zlegalizować pensję można poprzez zmniejszenie obciążenia podatkowego. — Tymczasem mamy przecież także jeden z najniższych w Europie udziałów pensji w koszcie produkcji. — Według oficjalnych danych Narodowej Akademii Nauk udział pensji w końcowym koszcie produkcji to zaledwie 6,3 procenta. Podczas gdy nawet w sąsiednich krajach europejskich przekracza on 30 procent. Mamy niesprawiedliwy podział dóbr socjalnych, większą część zabierają oligarchowie, a okruchy zostają dla zwykłych ludzi. Trzeba przejrzeć system dochodów, nie bać się wprowadzić skali opodatkowania. Wprowadzić wreszcie podatki od luksusu. Takie podatki istnieją w Stanach Zjednoczonych Ameryki, w Europie. Jeśli w USA kupujesz samochód o wartości ponad 50 tysięcy dolarów, to płacisz do lokalnego budżetu stanu 15 procent ceny. Ktoś kupuje pałace — też płaci. Nie ma takich podatków tylko na Ukrainie i w krajach afrykańskich. Jeśli będzie większy procent pensji w koszcie produkcji, to automatycznie zwiększy także odprowadzenia z pensji do Funduszu Emerytalnego i innych funduszy, nawet przy mniejszych podatkach. Zadaniem rządu nie jest szukanie, kosztem kogo można zaoszczędzić środki Funduszu Emerytalnego, lecz szukanie sposobu na zwiększenie wpływów. Związki zawodowe wyliczyły, że stworzenie jednego miliona nowych miejsc pracy daje zwiększenie odprowadzeń do funduszu emerytalnego o 10 miliardów hrywien. Oto ogromna rezerwa, a nie podwyższanie wieku emerytalnego. Ale do tego rząd musi zmodernizować produkcję, tworzyć miejsca pracy, wprowadzać nowe technologie. Wtedy będzie więcej produkcji, wyższe pensje i, odpowiednio, większe będą fundusze socjalne. I nie będą cierpieć miliony ludzi. Rozmawiał Petro ANTONENKO
Tłumaczenie maszynowe
Na pytanie korespondenta odpowiada poseł do Rady Najwyższej Ukrainy (frakcja BJuT), minister pracy i polityki społecznej opozycyjnego rządu Andrij Pawłowski.
...ień". Przy okazji, przykład z kapustą bardzo lubi Azarow. Otóż nawet według oficjalnych danych statystycznych kapusta rok temu kosztowała jakieś trzy hrywny, teraz 10—12 hrywien. Oto i 300 procent.
— Do tego trzeba dodać także taryfy komunalne?
— Wystarczy wspomnieć o wzroście ceny gazu dla ludności od razu o 50 procent. Podrożenie gazu pociągnęło za sobą wzrost ogólnie taryf komunalnych o jakieś 35 procent. Niedawno podniesiono taryfę na energię elektryczną dla ludności o 15 procent. Znów planuje się etapowe podniesienie ceny gazu — o 50 procent.
Każdy człowiek widzi po swoich wydatkach, czym jest realna, a nie wyimaginowana inflacja. Dlatego nasz opozycyjny rząd przeprowadził obliczenia inflacji na Ukrainie za 2010 rok i otrzymaliśmy cyfrę 42,3 procent. Zaznaczę, że te obliczenia prowadzono według dawno znanych kryteriów naukowych, zgodnie z europejską metodyką obliczania inflacji.
A w nas obowiązuje obowiązujące ustawodawstwo Ukrainy, które wymaga od rządu przeprowadzania indeksacji wynagrodzeń, emerytur, stypendiów, innych świadczeń społecznych na poziomie inflacji, wzrostu cen konsumpcyjnych. Ale ponieważ rząd nie wykonuje tego ustawodawstwa, byliśmy zmuszeni wnieść do parlamentu ten specjalny projekt ustawy, którym przewidywano taką indeksację, czyli wzrost wynagrodzeń i świadczeń o 42,3 procent.
— Niestety, ten projekt ustawy nasz parlament w zeszłym tygodniu już zdążył odrzucić, tak samo jak przedłożony przez rząd projekt ustawy o reformie emerytalnej, został on zwrócony do Gabinetu Ministrów do dopracowania.
— Wiadomo dlaczego. U nas reformy przeprowadza się pod hasłem: „Biedni płacą za bogatych”. Bogatym jest obojętne te problemy. Bogaci stają się bogatszymi, biedni biedniejszymi. Parlament odrzucił projekt ustawy o reformie emerytalnej na wniosek Komitetu do spraw emerytów i inwalidów, który jednogłośnie uznał, że ten projekt ustawy jest otwarcie ludożerczy, zwłaszcza w zakresie podniesienia o 5 lat wieku emerytalnego, zwiększenia stażu pracy do emerytury. Ponownie, jest to bezpośrednie naruszenie Konstytucji. Nawet Partia Regionów nie chce głosować za takim prawem. My we dwóch z deputowanym Ołeksandrem Soczkiem wnieśliśmy dwa alternatywne wobec rządowego projekty ustaw o reformie emerytalnej. Pierwszym zaproponowano, do czasu przezwyciężenia światowego kryzysu gospodarczego, wprowadzić zakaz podwyższania wieku emerytalnego, zwiększania stażu pracy, zmniejszania podstawy obliczania emerytur. Parlament, niestety, odrzucił ten projekt ustawy. Ale ja wspólnie z byłą minister polityki społecznej Ludmiłą Denysową opracowałem na zlecenie frakcji alternatywny projekt reformy emerytalnej i wniosłem go do parlamentu. Projekt ustawy nazywa się „O jednolitych zasadach zabezpieczenia emerytalnego”. Nie ma tam norm, które ograniczają prawa ludzi. Natomiast porządkuje się system zabezpieczenia emerytalnego, bo obecnie u nas obowiązuje ponad 20 ustaw, które dotyczą emerytur: osobno ustawy o emeryturach dla sędziów, dla prokuratorów, deputowanych itd. Trzeba, żeby był jeden akt prawny dla wszystkich, były jednolite zasady naliczania emerytur, żeby nie było uprzywilejowanych emerytów. Dziś siedem i pół miliona ludzi otrzymuje emerytury po 760 hrywien, a kilka tysięcy emerytów — po 20 tysięcy i więcej. Zaproponowaliśmy przyznawanie emerytur według jednolitej formuły, uwzględniając staż pracy człowieka, wiek emerytalny, a jeśli człowiek ma jakieś szczególne zasługi przed państwem, to powinien otrzymywać dopłaty nie z Emerytur-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
pojawieniem się tego Ukazu i ideą nowej Konstytucji dotyczy organizacji władzy, a zwłaszcza formy państwowego ustroju. Ani Prezydent W. Janukowycz, ani „inicjator” utworzenia Zgromadzenia Konstytucyjnego, Prezydent L. Krawczuk, nawet nie wspomnieli o tym, co rozumieją pod reformowaniem władzy. Jednak istnieje mnóstwo oznak tego, że W. Janukowycz i jego ekipa celowo budują reżim polityczny z „dominującym graczem”. Niektórzy politycy nazywają tym terminem reżimy tzw. „demokracji sterowanej”, które na postradzieckiej przestrzeni dość szybko mimikrują w autorytaryzm, a nawet totalitaryzm. I tym „dominującym graczem” na politycznym i instytucjonalnym polu Ukrainy ma stać się Prezydent W. Janukowycz.
Znaczny odcinek drogi w tym kierunku już został przebyty. Na poziomie konstytucyjnym i instytucjonalnym dokonano powrotu do prezydencko-parlamentarnej formy ustroju państwowego, z dalszym ruchem ku republice prezydenckiej. Nie ma wątpliwości, że to przejście dokonano właśnie pod hasłem tworzenia reżimu politycznego z „dominującym graczem”. Stopniowo niweluje się i wypłukuje demokratyczną zasadę podziału władz. Wraz z przyjęciem ustawy o centralnych organach władzy wykonawczej oraz wprowadzeniem zaproponowanych przez Prezydenta W. Janukowycza zmian do Ustawy „O Gabinecie Ministrów Ukrainy” uprawnienia Prezydenta, zwłaszcza w sferze nominacji kadrowych, ostatecznie wykraczają poza granice rozsądnych równowag.
Już obecnie większość organów władzy wykonawczej, a także sądy, znajdują się pod ręcznym zarządzaniem Prezydenta i jego Administracji, zamiast funkcjonować w ramach przestrzegania zasady praworządności i działania zgodnie z prawem. Parlament stracił część uprawnień i znacznie zmniejszył swoją samodzielność. Struktura i funkcja reprezentacyjna Rady Najwyższej nie opierają się już na mandacie, przekazanym przez naród siłom politycznym w wyborach 2007 roku. Dzięki odrzuceniu parlamentarnych instytucji koalicji i opozycji oraz przejściu do instytucji większości Rada Najwyższa przekształciła się zasadniczo w filię Administracji Prezydenta. Nowa redakcja Regulaminu Rady Najwyższej uprościła do prymitywizmu parlamentarną twórczość legislacyjną. Ustanowiono totalną praktykę skróconego trybu przygotowania, rozpatrywania i uchwalania ustaw. Zdecydowana większość ustaw obecnie uchwalana jest bez gruntownej debaty i przy braku dialogu z opozycją. Jaskrawym potwierdzeniem podporządkowania parlamentu Administracji Prezydenta jest brak przezwyciężenia przez parlament weta Prezydenta W. Janukowycza wobec ustaw, co od czasu do czasu zdarzało się za wszystkich poprzednich prezydentów.
Gabinet Ministrów również utracił swoją autonomię i status najwyższego organu władzy wykonawczej. Rząd „koalicji ogonów” został w toku przekształcony w strukturę podległą Prezydentowi i jego Administracji. Gabinet Ministrów pod względem kadrowym stał się jednym
Zakończenie na str. 4
Tłumaczenie maszynowe
21 lutego tego roku Prezydent Ukrainy W. Janukowycz wydał Ukaz „O poparciu inicjatywy dotyczącej utworzenia Konstytucyjnego Zgromadzenia”. Tym Ukazem Głowa państwa rozpoczął kolejną reformę konstytucyjną. Dla większości doświadczonych polityków i analityków taka decyzja W. Janukowycza była oczekiwana. Podczas otwarcia 8. sesji Rady Najwyższej szóstej kadencji (1 lutego 2011 roku) Prezydent Ukrainy oświadczył: „Stopniowo od reformy władzy przejdziemy do reform całego systemu politycznego, stosując mechanizm Konstytucyjnego Zgromadzenia. Ale na wszystko przyjdzie czas”. I ten czas nadszedł bardzo szybko. Iwan ZAJEC, deputowany ludowy RN Ukrainy. Prezydencki Ukaz z punktu widzenia politycznego i zarządczego jest dość dziwny. To dokument z wieloma niewiadomymi. Nie daje odpowiedzi na najważniejsze pytania: o skalę reformy konstytucyjnej, cel oraz sposoby jej przeprowadzenia. Ani „inicjator” utworzenia Konstytucyjnego Zgromadzenia Prezydent L. Krawczuk, ani Prezydent W. Janukowycz nie poinformowali społeczeństwa o tym, co dokładnie nie zadowala ich w obowiązującej Konstytucji i jakie zapisy w niej należy zmienić. Taka sobie gra „w ciemno”. Ta sytuacja stwarza bardzo szerokie ramy dla dyskusji nad samym Ukazem i wynikającą z niego reformą konstytucyjną oraz bezgraniczną przestrzeń dla domysłów i spekulacji wokół nich. Przede wszystkim pojawia się pytanie: po co tworzy się Konstytucyjne Zgromadzenie? W pierwszym punkcie Ukazu mówi się, że „dla przygotowania zmian do Konstytucji Ukrainy”. Ale w swoich wystąpieniach Prezydent W. Janukowycz formułuje zupełnie inne zadanie dla Konstytucyjnego Zgromadzenia. Na pierwszym posiedzeniu grupy naukowo-eksperckiej ds. jej utworzenia powiedział: „…proces pracy nad nową Konstytucją trzeba wznowić”, … „nowa redakcja Konstytucji — to nagląca potrzeba, apogeum tej pracy”. Zrozumiałe, że termin „nowa redakcja Konstytucji” wzięty jest nie z teorii konstytucjonalizmu, a ze sfery żonglowania pojęciami dla ukrycia prawdziwych zamiarów. Dlatego prawdziwym zamiarem W. Janukowycza i Co. jest nowa Konstytucja. Dla tych, którzy znają się na konstytucjonalizmie, jest oczywiste, że dla reformowania władzy, nawet „całego systemu politycznego”, nie potrzeba nowej Konstytucji. Wystarczą punktowe zmiany w obowiązującej. Po co więc potrzebna jest „nowa Konstytucja”? Dla przeforsowania państwa. Prezydent L. Krawczuk również mówi o „nowym tekście Konstytucji”. O tym oświadczył w programie „Swoboda słowa” 21 lutego tego roku (kanał telewizyjny ICTV). Nowa Konstytucja potrzebna jest rządzącemu reżimowi, aby odejść od obecnych zasad ukraińskiego państwowotwórstwa, w szczególności od ukraińskiej państwowości. I przejść do zupełnie innych zasad, niepowiązanych z ukraińską tradycją narodową. Ważne jest zaznaczenie, że obecne państwo ukraińskie tworzy się w nurcie tradycji europejskiej jako państwo typu narodowego. Takimi państwami są na przykład Francja, Niemcy, Włochy, Polska i wiele innych. Oznacza to, że byt państwowy i ustrój społeczny ogółem we współczesnej niepodległej Ukrainie bazują właśnie na tradycji i zwyczajach narodu ukraińskiego. Przy, oczywiście, zapewnieniu praw mniejszości narodowych. Właśnie taka ideologia ukraińskiego państwowotwórstwa została zapisana w obowiązującej Konstytucji, określona Deklaracją o państwowej suwerenności Ukrainy oraz Aktem proklamacji niepodległości Ukrainy i została uświęcona przez naród na Ogólnoukraińskim referendum 1 grudnia 1991 roku. W pierwszym rozdziale Deklaracji — „Samostanowienie narodu ukraińskiego” — zaznaczono, że Ukraina „…jako suwerenne państwo narodowe rozwija się w istniejących granicach na podstawie realizacji przez naród ukraiński swojego niezbywalnego prawa do samostanowienia”, że Ukraina „…realizuje ochronę i zabezpieczenie państwowości narodowej narodu ukraińskiego”. Inicjatorzy przyjęcia nowej Konstytucji pragną zrewidować europejski wybór narodu ukraińskiego i wprowadzić typ państwowości, który opierałby się na mentalności komunistyczno-sowieckiej i realizował rosyjską tradycję polityczną oraz model państwowy. Kluczowymi elementami tego podstępnego antyukraińskiego zamysłu są: wprowadzenie drugiego języka państwowego (rosyjskiego) poprzez wniesienie zmian do 10 artykułu Konstytucji, przegląd zapisów 20 artykułu o państw...
państwowe symbole, utrwalenie na poziomie konstytucyjnym tak zwanego statusu państwa poza sojuszami Ukrainy. Przewiduje się także zmianę artykułu 2 Konstytucji w celu przekształcenia Ukrainy z państwa unitarnego w federacyjne, a także artykułu 4 w celu likwidacji instytucji jednolitego obywatelstwa. Oczywiście poważnej transformacji ulegnie artykuł 11 Konstytucji, aby naród ukraiński, kultura ukraińska utraciły pozycje tytularne, pozycje głównego etnosu państwowotwórczego i głównej kultury społeczeństwa. Istotnej przeróbce może podlegać artykuł 17 Konstytucji, który obecnie nie dopuszcza rozmieszczenia obcych baz wojskowych na terytorium Ukrainy. Bez wątpienia planowane są kroki w celu ograniczenia praw wyborczych obywateli. Osiągnięcie tak fundamentalnych celów poprzez poszczególne zmiany w obowiązującej Konstytucji jest dość trudne. Ponieważ zgodnie z obowiązującą procedurą konstytucyjną zmiany w wymienionych artykułach Konstytucji muszą być inicjowane przez „Prezydenta Ukrainy lub co najmniej dwie trzecie konstytucyjnego składu Rady Najwyższej Ukrainy”. Na przygotowany projekt ustawy należy uzyskać pozytywną opinię Sądu Konstytucyjnego Ukrainy. Projekt ustawy musi zostać przyjęty przez co najmniej dwie trzecie konstytucyjnego składu Parlamentu i zatwierdzony przez ogólnoukraińskie referendum, które zarządza Prezydent Ukrainy. Aby obejść tę długą i wyboistą, ale konstytucyjną drogę, Prezydent Ukrainy W. Janukowycz i spółka wymyślili przyjęcie nowej Konstytucji, której główne parametry bez wątpienia będą wypisywane (jeśli już nie zostały wypisane) według szablonów Kremla i jego piątej kolumny na Ukrainie. Jednak wprowadzenie nowej Konstytucji (którą dla zamaskowania prawdziwych zamiarów i w celu manipulowania świadomością społeczną nazywają „nową redakcją Konstytucji”, „nowym tekstem Konstytucji”) będzie krokiem antykonstytucyjnym ze strony rządzącego reżimu. I jest to przez niego uświadamiane. Dlatego swoje działania spróbuje przykryć „wolą narodu”. Nietrudno przewidzieć, że nowa Konstytucja będzie „przyjmowana” czy „zatwierdzana” przez ogólnoukraińskie referendum. To jednak inicjatorów tego procesu i ich sprawy nie ratuje, ponieważ obowiązująca Konstytucja nie przewiduje przyjęcia nowej Konstytucji w referendum, podobnie jak ponownego założenia państwa. Twórcy obowiązującej Konstytucji (w skład których wchodziłem i ja) jeszcze wtedy, w 1996 roku, przewidywali próby antyukraińskich sił zniszczenia ukraińskiej państwowości narodowej poprzez przyjęcie nowej Konstytucji i dlatego na poziomie konstytucyjnym wykluczyli taką możliwość. Nowa Konstytucja zaostrzy sytuację polityczną w kraju do ostatecznych granic, co dobrze się nie skończy. Dla sprawiedliwości zaznaczę: ta idea i wcześniej grzała serce wielu liderom sił politycznych, zwłaszcza szefom partii typu wodzowskiego. Pod sąd opinii publicznej podawali swoje projekty nowej Konstytucji komuniści i członkowie Swobody. O potrzebie nowej Konstytucji wielokrotnie deklarowali liderzy BJuT i Partii Regionów. A w 2008 roku ta idea niemal zrealizowała się w Parlamencie wspólnymi siłami regionalów i członków BJuT. Stworzenie przez Radę Najwyższą Zgromadzenia Konstytucyjnego w celu napisania nowej Konstytucji inicjował lider „Frontu Zmian”. Nieobca ta idea była i poprzednikowi obecnego Prezydenta Ukrainy. Ale, dzięki Bogu, wtedy wystarczyło państwowego rozumu, by zrezygnować z jej realizacji jako skrajnie niebezpiecznej intrygi. Jednak teraz, niestety, istnieje znacznie mniej czynników hamujących dla wcielenia idei nowej Konstytucji. Przede wszystkim ze strony rządzącego reżimu. Co więcej, właśnie takie idee są zgodne z jego naturą. Rdzeń obecnej władzy stanowią dawne nomenklatury komunistyczna i komsomolska. Niemało w nim znalazło się i elementu kryminalnego. Przez 20 lat ukraińskiej państwowości żadna inna władza tak nie tolerowała komunistów i zdyskredytowanych przez praktykę totalitarnych metod radzieckich rozwiązywania wielu problemów społecznych, jak robi to obecna. Przeważająca większość jej przedstawicieli jest mentalnie zorientowana na rosyjską imperialną tradycję polityczną i kulturową. Nie posługują się językiem ukraińskim i nie znają kultury ukraińskiej, a historię studiowali według kursu WKP(b). Ich rozum i psychika są obciążone komunistycznymi stereotypami. Dlatego nie wierzą w siłę i intelekt narodu ukraińskiego, a działają według podpowiedzi obcych, w rachubach których istnienie Ukrainy jako niezależnego państwa nie jest przewidziane. Prawdziwa demokracja, prawa człowieka, które gwarantuje narodowy typ ukraińskiej państwowości, są obce takiej władzy. Brak elementarnej kultury politycznej i odpowiedzialności moralnej, wykształcenia i profesjonalizmu skłaniają szefów rządzącego reżimu nie do zapewnienia ciągłości ukraińskiej państwowości, a do dopasowania jej pod ich skrajnie ograniczone indywidualne i korporacyjne rozumienie. Dla władzy z antyukraińską mentalnością właściwe jest permanentne pragnienie niszczenia wszystkiego „do podstaw, a potem”. W naturze tych ludzi leży dążenie do zaczynania wszystkiego od zera, aby zadowolić swój honor bycia wszędzie pierwszymi. W ten sposób kurs na nową Konstytucję jest uwarunkowany zarówno dążeniem kierowników rządzącego reżimu do przygotowania warunków do wchłonięcia Ukrainy przez Rosję, jak i niską jakością nowej władzy oraz znacznej części „elity politycznej” kraju w ogóle. Ponowne założenie Ukrainy z państwa typu narodowego na państwo obywateli o multikulturowej, wielonarodowej naturze, a w rzeczywistości na państwo wypełnione przeważnie rosyjską tradycją polityczną i kulturową, jest dominującym interesem zakulisowych inicjatorów przyjęcia nowej Konstytucji. A to już jest egzystencjalne wyzwanie dla narodu ukraińskiego, z czym on nigdy się nie zgodzi. Ponadto państwowa multikulturowość doznała oczywistego krachu w Europie i niedawno została uznana przez liderów wiodących krajów europejskich, w szczególności Niemiec, Francji i Wielkiej Brytanii, za bezperspektywiczną. Nie trzeba być specjalistą w dziedzinie konstytucjonalizmu, aby uświadomić sobie: Ukraina może istnieć jako niezależne suwerenne państwo tylko jako państwo typu narodowego, z ukraińskim wypełnieniem politycznym i kulturowym. Deukrainizowana i zrusyfikowana Ukraina — to prosta droga do przekształcenia jej w kolonię Rosji z kilkoma guberniami zamiast obecnych obwodów, co jest ostatecznym celem „piątej kolumny” na Ukrainie, którą reprezentuje obecna władza. * * * Drugie potencjalne zagrożenie jest związane z
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
oczu czarnookiego obcokrajowca? Naród, który wstydzi się własnego języka, padając na kolana przed nieogarnionym dyktatem „ogólnoprzystępnego”? Naród, którego żołądek jest napchany chipsami i rozcieńczonym piwem; którego drwiny i żarty towarzyszą nieodłącznej poalkoholowej odbijaniu… Czy takimi widzieli siebie Ukraińcy 20 lat temu, kiedy zdobyli wymarzoną niepodległość? Czy takimi chcieli wychować własne dzieci, oddając je do przedszkoli i szkół średnich? Czy chciały te dzieci z małych i sympatycznych maluchów przekształcić się w złodziei, morderców, kryminalnych autorytetów i prostytutki, które przejmują się jedynie sytością własnego żołądka i napchanymi banknotami kieszeniami. Czy może jednak jest to naród, który zmusił połowę świata do uklęknięcia przed nadzwyczajną melodyjnością i śpiewnością ukraińskiego słowa. Naród, który, nie zważając na własną bezpaństwowość, nie odrzucał ostrej szabli, kosztem niewiarygodnych wysiłków, kosztem krwi wielu pokoleń kontynuował walkę w imię sławnej Ojczyzny. Naród, którego szczerość przyjemnie dziwi wszystkich, którzy po raz pierwszy zawitali do Ukrainy, a żałosna pieśń do dziś wywołuje niemały smutek w sercu i łzy w oczach. Rozdwojenie… Jak długo i jak nieznośnie ono wypróbowuje ukraiński naród, próbując wyrzucić wszystkie jego duchowe osiągnięcia, wszystkie jego święte uczucia oraz religijny światopogląd na materialne wysypisko w imię wielkiej i wszechogarniającej globalizacji świata. To rozdwojenie sprowadza w bezdusznym boju duchowe ukraiństwo przeciwko jego materialnym żądaniom, starannie wyniszczając potężny potencjał naszego narodu. I rodzą się w ten sposób ci, pierwsi degeneraci i renegaci, powstają im w odpowiedzi i drudzy (póki co nie jest ich tak wielu), których duchowa odpowiedzialność przed przyszłymi pokoleniami swoją siłą może znieść wszystko, co niskie i materialne na swojej drodze. Rozdwojenie to samo sobie kopie głęboki grób, bo materialne — to tylko do czasu, a Duch i Język — to wieczne. czworga młodych córek i nastoletniego syna, nie było ani jednego Ukraińca. Nasi przodkowie nigdy nie byli monarchistami. Władza książąt kijowskich ograniczała się do zgromadzeń ludowych, hetmani i atamani wybierani byli na radach kozackich. Ocenę rosyjskim carom dał w swoich utworach, zwłaszcza w genialnym poemacie „Sen”, Taras Szewczenko. Jest ona obiektywna i na zawsze pozostanie klasyczną. Produkcja reklamowa, która wychwala katów narodu ukraińskiego, poniża nas jako naród i psuje międzynarodowy wizerunek Ukrainy. Przecież trasą w kierunku Połtawy, Charkowa, Doniecka i Odessy codziennie jeżdżą dziesiątki tysięcy ludzi, wśród nich niemało obcokrajowców. Dla nich widzieć taką reklamę — to coś gorszego niż dzikość, bo żaden europejski naród postkolonialny nie czci swoich byłych ciemiężycieli. Na drogach Węgier, Czech, Słowacji nie zobaczycie reklamy, która sławiłaby kogokolwiek z austriackich cesarzy, chociaż żaden z nich nie gnębił podległych narodów tak, jak robili to ich rosyjscy koledzy. Dzisiaj, w warunkach ideologicznego zamętu, lekceważenia ukraińskiej idei narodowej nasi wrogowie podnoszą na sztandary katów Ukrainy: Lenina, Stalina, Mikołaja II, jeszcze ktoś tęskni za Piotrem I, Katarzyną II czy Iwanem Groźnym. Oczywiście, znajdą się zwolennicy i Czyngis-chana, przecież wiadomo, że właśnie od ordyńców Moskwa zapożyczyła despotyczną formę rządów państwowych. Czyżbyśmy stali się tacy, że będziemy milczeć nawet wtedy, jeśli zwolennicy Hitlera publicznie będą prosić o wybaczenie u „swojego führera”? I czy jest granica tego absurdu? Jeśli ktoś w Ukrainie czuje winę przed Mikołajem II czy innym katem naszego narodu, niech prosi go o wybaczenie. Ale — w sposób prywatny, wywieszając plakaty u siebie w domu, a nie w miejscach publicznych. Kierownictwo Federacji Rosyjskiej, ogłosiwszy swój kraj następcą prawnym Rosji stalinowskiej i carskiej, obrało kurs na rehabilitację wszystkich jej działaczy, niezależnie od ich politycznych barw. Właśnie dlatego plakaty reklamowe ze sławieniem moskiewskich carów naturalnie odbierane są na terytorium ich kraju. My zaś odbieramy je jako zuchwałe wyzwanie dla Ukrainy ze strony moskiewskich szowinistów, jako nieukrytą próbę sprawdzenia naszego narodu i władzy na patriotyzm, na ludzką godność, na umiejętność ochrony interesów narodowych. Czyżby nasi możnowładcy, przede wszystkim ci, którzy obdarzeni są ogromnymi uprawnieniami władzy, nie uświadamiają sobie tego i nie uważają za potrzebne położyć kres tej haniebnej antyukraińskiej warchlakomanii, zaprowadzić porządek w sferze humanitarno-duchowej Ukrainy?!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «JESZCZE RAZ O NOWEJ KONSTYTUCJI», s. 3
Zakończenie. Początek na str. 3. jednym z ogniw tak zwanej „prezydenckiej pionowej władzy”. Tak bezprawnego i poniżonego rządu nie było przez wszystkie lata niepodległości. Na Ukrainie faktycznie zlikwidowano instytucję niezależnego sądownictwa konstytucyjnego. Sąd Konstytucyjny nie jest w stanie przeciwstawić się antykonstytucyjnym zachciankom rządzącego reżimu. Jego przeznaczenie sprowadzono, w istocie, do publicznego odczytywania decyzji spuszczonych z Administracji Prezydenta. Sztucznie pofragmentowany system sądowniczy ze zdegradowaną rolą w nim Sądu Najwyższego przekształcił sądownictwo z formalnie niezależnej gałęzi władzy państwowej w posłuszne narzędzie Prezydenta i Partii Regionów. W takich warunkach nie warto mówić nawet o minimalnie efektywnym systemie hamulców i równowagi między organami różnych gałęzi władzy. Już tych przykładów wystarczy, aby odnotować nadmierną koncentrację uprawnień w rękach „dominującego gracza” — Prezydenta W. Janukowycza. Przy tym trzeba podkreślić, że utrwalenie obecnego reżimu politycznego, w szczególności nowej roli Prezydenta Ukrainy, zapewniano w sposób niekonstytucyjny. Początkowo z naruszeniem norm Konstytucji tworzono koalicję parlamentarną — tak zwaną „koalicję tuszek”, która sformowała Gabinet Ministrów. Potem pospiesznie przereformowano Sąd Konstytucyjny, który swoją bezprawną decyzją nielegalnie zmienił Konstytucję. Ukraina powróciła do Konstytucji wzoru 1996 roku. Nastąpiło przejście do prezydencko-parlamentarnej formy rządów państwowych, a Prezydent W. Janukowycz przetasował rząd „koalicji tuszek”. Niedawno Rada Najwyższa nielegalnie nadała Prezydentowi Ukrainy dodatkowe uprawnienia, w szczególności w sferze polityki kadrowej, które już w żaden sposób nie mieszczą się w polu konstytucyjnym. W warunkach nieznacznego poziomu poparcia społecznego dla „dominującego gracza” niska legitymizacja rządzącego reżimu stała się jego piętą achillesową. W takiej sytuacji właśnie poprzez nową Konstytucję najłatwiej można „zalegitymizować” ten reżim polityczny i jego główną dominantę — Prezydenta W. Janukowycza. Nowa Konstytucja zostanie wypisana tak, aby obowiązujące antykonstytucyjne postanowienia wielu nowo przyjętych ustaw przekształciły się w normy konstytucyjne. Problem nielegalności istniejącego reżimu apologeci Zgromadzenia Konstytucyjnego chcą rozwiązać poprzez złożenie obowiązującej Konstytucji w ofierze antykonstytucyjnym ustawom. Cała wcześniejsza działalność szefów nowej władzy, która bazowała na ideologii „pojęć”, ma wcielić się w materię konstytucyjną. Efektywną techniką polityczną budowy reżimu politycznego z „dominującym graczem” jest niepewność co do liczby możliwych kadencji rządów urzędującego Prezydenta. Pojawienie się nowej Konstytucji z uwagi na praktykę Sądu Konstytucyjnego czasów Prezydenta Ł. Kuczmy stworzy „podstawy prawne” dla W. Janukowycza, by wybierać się na stanowisko Prezydenta Ukrainy trzy lub cztery razy z rzędu. A póki co taka niepewność jest skutecznym narzędziem rozszerzania wpływu i nacisku Prezydenta na partnerów politycznych oraz biznes. Niepewność zawsze niepokoi i przeraża. Pragnienie stworzenia konstytucyjnych podstaw dla trzeciej kadencji uprawnień W. Janukowycza, bez wątpienia, jest odrębnym, samowystarczalnym interesem apologetów nowej Konstytucji. Dlatego nowa Konstytucja ma zapewnić legitymizację nowego reżimu, stwarzając wrażenie prostej zmiany formy rządów państwowych. Nowa władza uświadamia sobie, że wykorzystuje uprawnienia zdobyte w sposób niekonstytucyjny. Oprócz tego, przy fanfarach o zmianie formy organizacji władzy, w rzeczywistości zostanie przefundowane państwo, co pozbawi Ukraińców ich narodowej państwowości. Prawa narodowe Ukraińców, w szczególności prawo do własnego państwa, zostaną zlikwidowane lub maksymalnie ograniczone. Chociaż maksymalna koncentracja władzy w rękach Prezydenta będzie odbywać się w najbliższym czasie w ramach republiki prezydencko-parlamentarnej, pytanie o ostateczną formę reżimu politycznego pozostaje otwarte. Reżim polityczny z „dominującym graczem” w ramach prezydencko-parlamentarnej formy rządów państwowych może okazać się jedynie formą przejściową. Odejście od pluralistycznego, konkurencyjnego sposobu organizacji władzy, co obserwuje się obecnie, toruje drogę do narodzin reżimu autokratycznego. Jednak nie należy wykluczać, że dla ukrainofobicznej oligarchii i Kremla koncentracja władzy w rękach Prezydenta potrzebna jest jedynie jako zjawisko tymczasowe po to, aby przeprowadzić antyukraiński i antydemokratyczny rewanż, przefundować państwo i zemścić się na opozycji. Rozwiązawszy bieżące zadania, związane z polityką rewanżu, przefundowaniem państwa i pełnym podziałem własności na Ukrainie, włącznie z gruntami rolnymi, nowa władza dalej może uciec się do kolejnego koziołka w tył — w kierunku parlamentarno-prezydenckiej formy rządów, do oligarchicznej republiki parlamentarnej, oligarchicznego parlamentaryzmu. Taki ostry zwrot może okazać się potrzebny oligarchii po to, aby uniknąć odpowiedzialności osobistej za stan spraw w państwie i utrzymać się przy władzy przez jak najdłuższy czas. W 2008 roku, kiedy Partia Regionów i BJuT „pobrali się” na zasadach idei nowej Konstytucji, przewidywano właśnie taki scenariusz. Jednak ideałom demokracji narodowej nie odpowiada ani reżim polityczny z „dominującym graczem”, ani reżim autokratyczny, ani tak zwany „oligarchiczny parlamentaryzm”. Ukraina nie powinna schodzić z drogi europejskiej demokracji. * * * Trzecie potencjalne zagrożenie, które zostanie zrodzone przez nową Konstytucję i działalność Zgromadzenia Konstytucyjnego jako organu ustrojodawczego, polega na możliwym ograniczeniu praw obywateli, w szczególności ich praw socjalnych. Bez wysokiego rankingu społecznego Prezydentowi W. Janukowyczowi będzie nadzwyczaj trudno długo utrzymywać się w roli „dominującego gracza”. Zatem będzie musiał rekompensować niskie poparcie społeczne dla reżimu wzmocnieniem tendencji autorytarnych. A to będzie wymagało ograniczenia nie tylko w praktyce, ale i na poziomie konstytucyjnym, zarówno praw narodowych, jak i socjalnych Ukraińców. Tylko nowa Konstytucja pozwoli przeredagować prawa i wolności obywateli pod ideologię nowego reżimu politycznego. Już obecnie obserwuje się gwałtowne zawężenie praw socjalnych obywateli, na przykład do edukacji, medycyny, pracy, mieszkania, zabezpieczenia emerytalnego itp. Zadeklarowany w obecnej Konstytucji zakres praw socjalnych obywateli przeszkadza prorządowym klanom oligarchicznym zrealizować swoje pragnienie bezgranicznego wzbogacenia. Bezprawnymi ludźmi łatwiej kierować i trzymać ich w posłuszeństwie. Właśnie w potencjalnym zawężeniu praw konstytucyjnych obywateli w sferze socjalnej kryje się trzecie zagrożenie zainicjowanej przez Prezydenta W. Janukowycza reformy konstytucyjnej. * * * Idea przyjęcia nowej Konstytucji niesie w sobie jeszcze jedno, czwarte zagrożenie — zagrożenie oczernienia Konstytucji i dyskredytacji ukraińskiego konstytucjonalizmu w ogóle. A zatem, i ukraińskiej państwowości. Ale to już przedmiot następnego komentarza. Iwan ZAJEC. Kolaż Olesia Dmytrenki
Tłumaczenie maszynowe
Ihor OLIJNYK, m. Tokmak obw. zaporoskiego. REPLIKA. Ciężkie rozdwojenie niemiłosiernie katuje naszą świadomość w ciągu ostatnich 20 lat. Nijak nie możemy się określić, kim jesteśmy naprawdę. Naród z przeklinającym i obcym językiem na ustach, twarzą pełną nieukrywanej odrazy i surowej nieufności, w spodniach dresowych i z pełnymi łupin słonecznika ustami? Naród genialnych zdrajców, renegatów i degeneratów, gotowych każdego dnia uciec z Ukrainy, wymienić rodzoną matkę na tajemniczy blask
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij KOWALCZUK, asystent-konsultant posła ludowego Ukrainy
Ostatnio, oprócz języka rosyjskiego, muzyki, piosenki i cerkwi, nasiliło się narzucanie Ukraińcom moskiewskich wersji wydarzeń historycznych oraz ocen zasług imperialnych władców. Wygląda na to, że niektóre skandaliczne osoby, samowolnie przejmując na siebie funkcje nieprzewidziane Konstytucją państwowych ideologów czy ministrów propagandy, próbują cofnąć Ukrainę o kilka dziesięcioleci — w czasy radziecko-komunistyczne i carsko-imperialne. Niedawno zauważyłem przy autostradach dziesiątki reklamowych billboardów z wizerunkami ostatniego rosyjskiego cara i upokarzającymi napisami z przeprosinami przed nim. Nie mniej dziwne było to, że obok billboardów, które wychwalają Mikołaja II, a czasem na ich odwrocie, wiszą tablice z wizerunkiem Prezydenta i patriotycznym wezwaniem „Kochajcie Ukrainę!”. Obok siebie rosyjski car i Prezydent Ukrainy. Jak rozumieć takie nienaturalne sąsiedztwo? I czy można wymyślić podlejszą dyskredytację instytucji prezydentury?! Nasuwa się szereg pytań: pod czyją jurysdykcją znajdują się drogi samochodowe i przylegające do nich tereny, na których ustawia się billboardy? Kto i za co na Ukrainie, zwłaszcza na Kijowszczyźnie, ma prosić o przebaczenie Mikołaja II — nawiasem mówiąc, nie wiadomo za jakie zasługi i przed kim niedawno kanonizowanego przez moskiewski Kościół? Przecież wiadomo, że ostatni rosyjski car był bardzo przeciętnym, ograniczonym człowiekiem i słabym władcą. Niekonsekwentnym w prowadzeniu reform. Wpędził kraj w dwie wojny, które Rosja haniebnie przegrała. Jego nieudolna polityka wewnętrzna doprowadziła do trzech rewolucji i upadku monarchii. Car nigdy nie okazywał Ukrainie żadnych sentymentów, a sami Ukraińcy w moskiewskim imperium nie mieli żadnych praw narodowych i, zależnie od koniunktury, byli traktowani przez reżim imperialny jako „obcokrajowcy” lub jako część „jednolitego rosyjskiego narodu”. Wśród przywódców sowieckiej Rosji, którzy sankcjonowali zabójstwo carskiej rodziny, i wśród tych kreatur, które po zwierzęcemu zamordowały samego Mikołaja Romanowa, jego żonę, cz-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
miejsc. Proste obliczenie pokazuje: jeśli latyfundia zagarną w państwie całą ziemię o przeznaczeniu rolniczym, będą potrzebowały jedynie 200 tys. najmitów. A na ukraińskiej wsi mieszka około 15 mln osób, z nich 6 mln to ludność zdolna do pracy. Co robić tym 5,8 mln, którzy z „łaski” nowoobjawionych Kałytków pozostaną bez najmniejszej nadziei na pewny zarobek, a co za tym idzie bez prawa do kawałka chleba i zapewnionej starości? Okrucieństwo bezrobocia może wahadłem wychylić się w stronę adekwatnego gniewu ludowego… A teraz rozważmy jeszcze jeden aspekt — bezpieczeństwa żywnościowego państwa. Powiedzmy, dziś Ukraińcy mogliby mieć bez problemu swoją ulubioną kaszę gryczaną na stole. Zamiast tego wiozą nam zza siedmiu gór, z Chin, paszową, którą tam karmią świnie. Zadajmy sobie pytanie: czy mogłyby nasze agroholdingi i agrofirmy zapewnić krajowi własną kaszę gryczaną? Tak, na całe 200 procent! Ale one kierują się własnym zyskiem. Na jednej trzeciej najlepszych ukraińskich czarnoziemów uprawiają soję, kukurydzę, słonecznik i rzepak. Jeszcze zboże. Uprawy, które wyjaławiają ziemię. I wszystko na eksport. Potrzeby rynku wewnętrznego, bezpieczeństwo żywnościowe państwa? A niech płoną niebieskim płomieniem! Najważniejsze, żeby zagraniczne konta handlarzy napełniały się dźwięczącą monetą. W rezultacie mamy reakcję łańcuchową globalnych zjawisk kryzysowych. Gorzko, ale to fakt: latyfundia podważają nie tylko fundament ekonomiczny kraju, ale i podstawy życia narodu oraz państwa. Bo wiadomo, że duch, kultura, język i tradycje głębokimi, wiekowymi korzeniami wrastają w ukraińską wieś. Bez zachowania tych czynników nie można mówić o sukcesach czy świetlanej przyszłości silnej i ekonomicznie potężnej Ukrainy XXI wieku. Jakie jest wyjście z tego ślepego zaułka, jaka jest perspektywa? Jakie zmiany są nam potrzebne? Najważniejsze, potrzebujemy prawdziwych, a nie słownych reform społeczno-ekonomicznych, skierowanych na poprawę dobrobytu mieszkańca wsi i wszystkich obywateli Ukrainy. Daleko nie zajedziemy, jeśli mało piśmienny urzędnik będzie „wtykał nos” w sprawy chłopskie, nie odróżniając pszenżyta od czarciego krzewu. Jednak, widzicie, ma indulgencję od swojej partii władzy. Oto tacy doprowadzili do tego, że z pomocy finansowej budżetu państwa w 2011 roku będą mogli korzystać jedynie latyfundyści, a dziesiątki tysięcy potrzebujących rolników, którzy wbrew wszystkiemu karmią Ukraińców i na których żerują pośrednicy, otrzymają od rządu… wielkiego figa. Przez tych mędrców i wymyślone przez nich „kwoty” w zeszłym roku Ukraina straciła ponad 12 mld hrywien. Rolnicy nie mogli wzmocnić swoich gospodarstw, w pełnej mierze przeprowadzić kompleksu prac jesienno-polowych itd. Ów „kwotowy” bumerang-2010, wypuszczony przez tych „profesjonalistów”, powróci do nas w bieżącym roku. W kogo on trafi? Rolnicy są w rozpaczy. Latyfundyści bezczelnie się szczerzą. Dokąd patrzycie, na co czekacie, na co macie nadzieję, szanowni panowie nowowładcy?! Że wasze „życie lepsze już dziś”, to tak. A pracownicy ziemi?
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Іван ТОМИЧ, почесний президент Асоціації фермерів та приватних землевласників України
2010-й — рік, який нинішня влада пов’язувала з низкою соціально-економічних реформ. Якщо взяти, для прикладу, аграрний сектор, наше село, то в цій царині ще торік було обіцяно “краще життя вже сьогодні”. На превеликий жаль, ні конкретних кроків уряду, ні програми завершення реформ в аграрній сфері суспільство так і не угледіло. Маю власну думку з цього приводу. Насамперед усі реформи в сільському господарстві держави було розпочато ще в дев’яності роки минулого століття. І сьогодні просто не коректно заявляти, що ми буцімто тільки-но стартували. Реформи дев’яностих були першим етапом. Другий етап — це кінець 1999-го — 2000 рік. Час, коли тодішньою владою — адміністрацією Президента та урядом — справді зроблено серйозні кроки назустріч селянам у реформуванні аграрного сектору, і ми отримали незабаром позитивні результати. Так, за підсумками 2000 року українське фермерство збільшило площі земель для свого користування вдесятеро, тобто настільки, скільки було набуто за всі дев’яності роки до 1 січня 2000-го. Це свідчення того, що старт у реформуванні був справді активним і результативним. На превеликий жаль, “відкат” реформ відбувся вже наступного року… Намітилася тенденція формування великих латифундій. Це стало поворотом у реформах, які були започатковані у кінці 1999- го. Нині було б логічно проаналізувати, оцінити стан реформування аграрного сектору, розвитку села. А в цьому контексті запропонувати хліборобам план продовження реформування. Як не гірко, але такого підходу до цієї вкрай важливої справи й на обрії не помітно. 2010 рік називають “реформаторським”. Як можна порівнювати його з 2000-м, коли кількість фермерських господарств за “реформаторський” рік зменшилася на дві тисячі? Було 43 тисячі, лишилась 41… Із тих, що залишилися, лише невеличка частинка діє достатньо активно, а більшість ледь тримається на плаву. Це яскраве підтвердження того, що декларації влади щодо реформ і запевнення щодо зміцнення села були дешевим базіканням. Тепер звернімо увагу на ситуацію, що склалася в аграрному секторі та в сільській місцевості країни торік, порівняно з 2000-м роком. Десять років тому ми мали зовсім інше територіально-адміністративне обличчя. В Україні нараховувалось понад 31 тис. населених пунктів. На сьогодні їх менше 28 тис. У 2000-му діяло близько 18 тис. різних форм сільгосппідприємств. Нині — лише близько 14 тис.
Світ не перестає дивуватися: як може така багата на землі й працьовиті руки країна нидіти в бідності й рабстві? Не розуміє й того, як може влада кидати напризволяще свого годувальника. Нищення українського селянина як носія національної ідентичності триває не одне століття. Суспільство від того не виграє. І те, що відбувається сьогодні на селі — це ніби проекція нашого майбутнього. Про причини й наслідки — стаття людини від землі.
Структура сільськогосподарських земель за формами власності (станом на 01.01.2001)
Площа с>г угідь Вид господарських формувань Кількість формувань, од. Всього тис. га В середн. га/1 ф>ня
Господарства громадян — 9736 —
ФГ 38 400 1992 52
СГП 17 422 25 688 1500
Агрохолдинги 15 203 14 500
Середні розміри ферм*
Країна Первинний рік обліку Розмір, га Первинний рік обліку Розмір, га Серед. річний темп прир., %
Австрія 1980 12 1990 12 —
Бельгія 1979 12 1997 18 2,8
Канада 1981 207 1991 242 1,6
Данія 1979 24 1993 37 3,2
Франція 1979 23 1993 35 3,1
Фінляндія 1970 7 1994 10 0,5
Німеччина 1979 14 1993 20 2,6
Греція 1979 4 1993 4 —
Ірландія 1975 22 1993 27 1,1
Італія 1979 6 1993 6 —
Японія 1975 0,8 1993 1,2 2,6
Нідерланди 1979 14 1993 17 1,3
Нова Зеландія 1977 310 1990 224 -2,7
Норвегія 1975 8 1993 11 2,4
Іспанія 1987 14 1993 18 4,1
Швеція 1975 23 1990 29 1,8
Великобританія 1979 64 1993 67 0,3
США 1970 368 1993 473 1,2
ЄС (12 країн) 1980 12 1997 16 2,4
* Джерело: OECD. Agricultural policy report and the rural economy in OECD Countries. Brussels, 2001. P. 32–33.
пінь демографічно-економічної анемії українського села. Але повернімося до наших латифундій. Сьогодні деякі компанії загарбали по півмільйона гектарів земель сільгосппризначення. Є й такі, що ось-ось стануть “мільйонниками”! Подібного нема на жодному континенті світу. Якщо збережеться така тенденція, то в 2012-му агрохолдинги користуватимуться вже половиною сільгоспземель держави. Це — соціально й політично небезпечно для країни, це пряма загроза нових кризових явищ. А тепер конкретніше. Близько ста компаній нині володіють понад десятьма мільйонами гектарів землі. Вони спромоглися створити для селян лише близько ста тисяч робочих лем, коли поголів’я худоби та птиці там зменшилось у 20—30 разів, де на всю вулицю кукурікає один півень і де корова мало не релікт? До речі, у порівнянні з 1990 ро" ком поголів’я великої рогатої худо" би по Україні зменшилось уп’ятеро. Цілком зрозуміло, що це призво" дить до вимирання та знищення на" ших сіл. Ми перетнули критичну межу з виробництва молока. Щоб наповнити внутрішній ринок споживання цим продуктом, вже сьогодні мусимо докласти титанічних зусиль, аби мати позитивний результат бодай років за п’ять. Така ж ситуація з м’ясом. Лише один показник із тваринництва в нас успішний: зростає кількість поголів’я кіз. Він свідчить лише про одне: високий сту-
Проте великі сільгосппідприємства (латифундії), яких у 2000- му нараховувалось трохи більше десятка (мали приблизно 200 тис. га землі), розрослися, як гриби після дощу. Нині вони володіють 10 млн гектарів землі, і кожна латифундія має в середньому не 14 тис. га як у 2000-му, а 100 тис. Таким чином, близько сотні вели" ких грошових мішків підгребли під себе третину українських чорно" земів. Це вкрай негативна тенденція для розвитку українського села. Бо саме через латифундистів кількість наших сіл зменшилася більш ніж на чверть, повним ходом занепадає сільська інфраструктура. Масово відпливає працездатний людський капітал. Вітчизняні та іноземні власники компаній не переймаються проблемою створення нових робочих місць, державною продовольчою стабільністю, нарощуванням сільськогосподарського виробництва. Яскравий приклад — криза з гречкою, картоплею, овочами, борошном… Це дуже небезпечні симптоми. Однак якщо у рослинництві потенціал хоча б частково збережено, то в тваринництві бачимо справжнє цунамі. Як же сподіватися на село у вирішенні продовольчих проб-
Частка виробництва продукції особистими селянськими господарствами
98
100
88 86 82
80
51
60
%
40
20
0
Карто ï ля Î во чі Фрукти Ì î ло ко Ì 'ясо
Począwszy od końca 1985 r. rozpoczęły się wspólne prace W. W. Tokarewskiego z Czarnobylską Elektrownią Jądrową nad eksperymentalnym określeniem głębokości wypalenia paliwa jądrowego, optymalizacją przeładunków paliwa jądrowego, modernizacją systemów kontroli integralności kanałów technologicznych itp. Jednak wybuch reaktora czwartego bloku energetycznego Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej w nocy 26 kwietnia 1986 r. zmusił do zmiany tematyki badań i wykonania innych prac. Już dwa tygodnie po wybuchu, na najpotężniejszym w tamtym czasie w Kijowie komputerze, po prawie dwustu godzinach obliczeń udowodniono, że wybuch reaktora był nieunikniony wskutek wad w systemie sterowania aktywnej strefy reaktora. O wynikach modelowania raportowano na posiedzeniu pierwszej grupy roboczej Komisji Rządowej ds. likwidacji skutków awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej pod koniec maja 1986 r. w Moskwie. Dla W. W. Tokarewskiego okres poczarnobylski oznaczał przeniesienie środka ciężkości badań i działalności praktycznej na problemy postępowania z odpadami promieniotwórczymi i likwidacji skutków awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. W 1991 roku W. W. Tokarewski stanął na czele zespołu twórczego ds. opracowania pierwszego Narodowego programu rozwoju energetyki jądrowej w Ukrainie, który został przekazany rządowi. Po 1993 roku pracował na stanowiskach dyrektora generalnego Międzybranżowego Centrum Naukowo-Technicznego „Ukrycie” Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (m. Czarnobyl), dyrektora generalnego nowo utworzonego państwowego przedsiębiorstwa specjalistycznego Centrum Przetwarzania i Składowania Odpadów Technogennych „Technocentrum” (DSP „Technocentrum”, m. Czarnobyl), podległego Ministerstwu Ukrainy ds. likwidacji skutków awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej, dyrektora generalnego państwowej korporacji „Ukraińskie Zjednoczenie Państwowe „Radon””. Pod kierownictwem Wołodymyra Wasylowycza w 1997 roku w strefie wykluczenia rozpoczęto budowę kompleksu produkcyjnego „Wektor” do składowania odpadów promieniotwórczych, a w 2008 roku oddano do eksploatacji infrastrukturę tego kompleksu. Dzięki osobistym kontaktom z naukowcami z wielu krajów świata zapoczątkowano międzynarodowe projekty z instytucjami Niemiec, Szwajcarii, USA i Rosji dotyczące problemów postępowania z materiałami zawierającymi paliwo obiektu „Ukrycie” oraz opracowania nowych energooszczędnych technologii przetwarzania materiałów i odpadów promieniotwórczych. W 2001 roku opracowano strategię wydobycia materiałów zawierających paliwo i postępowania z odpadami promieniotwórczymi obiektu „Ukrycie”. Społecznie aktywna postawa W. W. Tokarewskiego przejawiła się udziałem w wysłuchaniach publicznych w kwestiach zakazu zakończenia budowy trzeciego etapu Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej (1987 r.) oraz zniesienia moratorium Rady Najwyższej Ukrainy na budowę nowych bloków energetycznych elektrowni jądrowych w Ukrainie (1992 r.), zorganizowanych przez Naukowo-Techniczny Związek Energetyków i Elektrotechników Ukrainy, gdzie przewodniczącym sekcji naukowo-technicznej „Energetyka jądrowa i przemysł” jest od 1980 roku. Informacja ze strony NTZEU
L. Hołota: Wołodymyrze Wasylowyczu, dziękuję Panu, że zgodził się Pan wysłuchać naszych pytań i odpowiedzieć na nie na łamach „Słowa Proświty”. Naszą rozmowę zacznę od słów akademika Wernadskiego, zapisanych prawie sto lat temu: „Niedaleki ten czas, kiedy człowiek otrzyma w swoje ręce energię atomową, takie źródło siły, które da mu możliwość budowania swojego życia tak, jak zechce. Czy człowiek zdoła skorzystać z tej siły, skierować ją na dobro, a nie na samozniszczenie? Czy dorósł do umiejętności wykorzystania tej siły, którą nieuchronnie musi dać mu nauka? Uczeni nie powinni zamykać oczu na możliwe skutki ich pracy naukowej, procesu naukowego. Muszą czuć się odpowiedzialni za wszystkie skutki swoich odkryć. Powinni wiązać swoją pracę z lepszą organizacją całej ludzkości”. Zatem, czy człowiek zdołał skierować tę siłę na dobro, a nie na samozniszczenie? Czy nauka umiejętnie wykorzystuje energię atomową, a co najważniejsze — czy umie i uczy ludzi nie tylko uruchamiać ją, ale i zatrzymywać? Czy istnieje w ogóle kontrola nad „pokojowym atomem”? W. Tokarewski: Proroctwo akademika Wernadskiego spełnia się — człowiek zaczął otrzymywać w swoje ręce energię atomową. Ale czy o taką energię atomową chodziło Wernadskiemu? Póki co nie wykorzystujemy właściwie energii atomowej, a tylko jej produkty uboczne, w zasadzie — energię cieplną i elektryczną, i, szczerze mówiąc, niezbyt efektywnie. Początkowo atomowe źródło siły zostało wykorzystane jako broń masowego rażenia. Dwie bomby atomowe, zrzucone przez Amerykanów na Japonię w sierpniu 1945 roku, zniszczyły w momencie wybuchu co najmniej 200 tysięcy pokojowych obywateli, kolejne 220 tysięcy zmarło w wyniku napromieniowania w ciągu następnych 65 lat. Był to bardzo niefortunny początek wykorzystania energii atomu z punktu widzenia postrzegania energii atomowej przez społeczeństwo. Chociaż jako czynnik odstraszający przestrzega on świat przed nową wielką wojną. Zadziałała zasada, że strach jest podstawą bezpieczeństwa. Innymi słowy, człowiek instynktownie, w celu samozachowania, dość szybko nauczył się zatrzymywać stosowanie energii atomowej do celowego niszczenia sobie podobnych. Teraz odnośnie kontroli nad pokojowym atomem. „Pokojowy atom” różni się od „uzbrojonego atomu” tylko tym, że w bombie rozszczepienie zachodzi w milionową część sekundy (a to jest wybuch), a w reaktorze elektrowni jądrowej energia atomowa uwalnia się pod czujną kontrolą i dość powoli w ciągu trzech-czterech lat (a to już spalanie). Zatem bezpieczne wykorzystanie pokojowego atomu na obecnym etapie w decydujący sposób zależy od jakości kontroli, czyli od człowieka, który opracował konstrukcję reaktora jądrowego, wykonał wyposażenie, uwzględnił (lub nie uwzględnił) prawdopodobne zjawiska żywiołowe, stworzył zautomatyzowane systemy sterowania i eksploatuje wysokotechnologiczny reaktor jądrowy elektrowni. Czyli „czynnik ludzki” dzisiaj odgrywa znaczącą rolę: prawie wszystkie awarie jądrowe, które zdarzyły się na świecie, są dziełem rąk ludzkich. Ale bezpieczeństwo elektrowni jądrowych można zapewnić nie tylko metodami aktywnymi, ale i pasywnymi (bez ingerencji człowieka). W metodach aktywnych rola człowieka (lub czynników zewnętrznych, na przykład trzęsienia ziemi czy tsunami) jest dość ważna, nawet decydująca. Wszystkiego przewidzieć po prostu nie sposób. Nie dlatego, że to drogie, a dlatego, że brak doświadczenia. Metody pasywne to bezpieczeństwo, którego utrzymanie opiera się na nienaruszalności praw fizyki i nie wymaga podejmowania decyzji przez personel eksploatacyjny. Współczesna technologia wykorzystania energii atomowej do produkcji prądu elektrycznego to tylko pierwszy i, być może, nie najlepszy krok na drodze do wykorzystania energii jądrowej. Fundamentalna zasada uwalniania energii atomowej w reaktorach wszystkich elektrowni jądrowych na świecie jest ta sama, co w bombie atomowej. W obu przypadkach źródłem energii jest proces rozszczepienia jądra pod wpływem neutronów. W obu przypadkach równolegle z wydzielaniem energii powstają tak zwane produkty rozszczepienia, których znaczna część to pierwiastki radioaktywne. Właśnie one są źródłem promieniowania. Promieniowanie zabiło 420 tysięcy ludzi w Japonii. Czyli stworzył się stereotyp: promieniowanie to śmierć. Wydawałoby się, że to wystarczy, aby wykorzystaniu energii atomowej powiedzieć stanowcze „nie”. Ale!.. Ale nieodparta żądza ludzkości do wysokiej jakości życia wymagała, wymaga teraz i będzie wymagać zawsze energii, energii i jeszcze raz energii. Wielkość dostępnej każdemu człowiekowi i społeczeństwu w całości energii (cieplnej, mechanicznej, elektrycznej) do zaspokojenia stale rosnących potrzeb człowieka (żywność, mieszkanie, odzież, bezpieczeństwo, rozrywka, przyjemności itp.) jest jednym z decydujących czynników, które określają jakość życia. Lepiej żyje ten naród, który produkuje więcej energii na głowę mieszkańca. Ale! Nadchodzi moment, kiedy decydującym hamulcem dla wzrostu jakości życia staje się pogorszenie stanu środowiska naturalnego (jakości powietrza, wody, zanieczyszczenie miast i wzrost ilości odpadów bytowych i przemysłowych itp.). Powstaje całkowicie uzasadnione wrażenie, że ludzkość pracuje nie tylko na własne zniszczenie, ale i na uśmiercanie środowiska naturalnego. Człowiek wytęża mózg i znajduje drogi zachowania życia. Świat rozwija się według dobrze znanego scenariusza. Ewolucja każdej cywilizacji (w tym technologicznej) przechodzi przez pięć etapów. Pierwszy etap (narodziny) powstaje w okresie kryzysu poprzedniej cywilizacji. Drugi etap (rozwój) odbywa się równolegle z upadkiem poprzedniej cywilizacji. Trzeci etap (rozkwit cywilizacji) charakteryzuje się tym, że poprzednia cywilizacja stała się już historią, powstaje wrażenie, że istniejący stan jest najlepszy i jakość życia praktycznie w pełni odpowiada pragnieniom. Czwarty etap (kryzys) charaktery się tym, że część społeczeństwa zaczyna rozumieć negatywne skutki istniejącej cywilizacji dla przyszłości, pojawiają się wątpliwości co do bezpieczeństwa, społeczeństwo generuje nowe idee i stopniowo rodzi się nowa cywilizacja. Piąty etap (upadek) — to powolna śmierć starej cywilizacji, istnieje równolegle ze wzrostem nowej cywilizacji. Wszystko niby wraca na swoje miejsce, chociaż na innym zwoju spirali. — Według jakiegoś diabelskiego planu 25-lecie katastrofy czarnobylskiej odbywa się na tle awarii w elektrowni jądrowej „Fukushima-1”. To jedna z najstarszych elektrowni jądrowych na świecie, zbudowana w latach 70. XX wieku. Czy dużo jest starych elektrowni jądrowych na świecie? Dlaczego sławne japońskie technologie nie przewidziały środków, które nie dopuściłyby do tego, że obecnie w wodzie morskiej jest cała tablica Mendelejewa? — Dzisiaj prawie wszystkie reaktory energetyczne (ponad 450 na świecie), niezależnie od czasu oddania do eksploatacji, należą do tak zwanej drugiej generacji reaktorów jądrowych. Tak samo 52 reaktory w Japonii. Jak, nawiasem mówiąc, czarnobylski reaktor RBMK-1000 i reaktory WWER-1000 we wszystkich działających elektrowniach jądrowych Ukrainy. Reaktory trzeciej generacji zaczęto budować i oddano do eksploatacji tylko w Japonii (trzy reaktory). Nawiasem mówiąc, reaktor nr 6 elektrowni „Fukushima-1” to reaktor trzeciej generacji, a pozostałe 5 reaktorów to druga generacja. Reaktory czwartej generacji pojawią się za 15–20 lat. Każda generacja reaktorów jest lepsza od poprzedniej. Ale wszystkie reaktory jądrowe mają jedną i tę samą wadę: produkują odpady radioaktywne. A to oznacza, że społeczeństwo zawsze będzie kojarzyć je z bombą atomową, Czarnobylem, a od teraz i z Fukushimą. Żadne technologie jądrowe na obecnym etapie rozwoju nie mogą wykluczyć prawdopodobieństwa awarii radiacyjnej. To aksjomat. Zadaniem naukowców, projektantów, konstruktorów, budowniczych i inżynierów jest przewidzenie sposobów minimalizacji skutków takiej awarii i całkowite wykluczenie wydostania się radionuklidów poza granice instalacji jądrowej. Każda awaria radiacyjna ma dwie fazy: ostrą, kiedy promieniowanie „wycieka” z obiektu, i chroniczną — kiedy trzeba zmniejszać (lub likwidować) skutki awarii. Propozycja dotycząca „podziemnego bunkra”, do którego można opuścić zniszczony reaktor jądrowy, na pierwszy rzut oka rozwiązuje problem szybkiej likwidacji ostrej fazy awarii. Ale co robić potem? Czy takie podejście nie przypomina zachowania gospodyni, która wszystkie śmieci w mieszkaniu zamiata pod kanapę, żeby nie było widać? Nasza Ziemia to żywa planeta. Umieszczać gdziekolwiek obce substancje w jej ciele jest niebezpiecznie, zwłaszcza dla przyszłych pokoleń. Odnośnie zrzutu do oceanu awaryjnych ciekłych odpadów radioaktywnych, które powstały w wyniku awarii w elektrowni „Fukushima-1”, to świadczy o konstrukcyjnych brakach w infrastrukturze przeciwawaryjnej elektrowni. Tak robić nie należy. Chociaż radioekologiczne niebezpieczeństwo zrzutu jest praktycznie zerowe, psychologiczny rezonans od „radioaktywnego zanieczyszczenia wody oceanicznej i owoców morza” jest jeszcze jednym argumentem nie na korzyść energetyki atomowej. — Po awarii czarnobylskiej niby pojawiły się nowe instrukcje, zgodnie z którymi mają być awaryjne instalacje generatorowe, niezależne jedna od drugiej. Czy zainstalowano je w ukraińskich elektrowniach jądrowych? — We wszystkich elektrowniach jądrowych świata, we wszystkich ukraińskich elektrowniach jądrowych i w Czarnobylskiej elektrowni jądrowej (jeszcze przed awarią) zainstalowane są dwa rezerwowe systemy zasilania elektrycznego pomp systemów chłodzenia: generatory dieslowskie i baterie akumulatorowe. Są one całkowicie niezależne jedna od drugiej i uruchamiają się tylko w przypadku awarii ogólnej energo-
Nasz rozmówca — Wołodymyr Wasylowycz TOKAREWSKI — zastępca dyrektora generalnego Państwowej Korporacji „Ukraińskie Zjednoczenie Państwowe „Radon” do spraw nauki i nowych technologii. Doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor. Członek Zarządu Centralnego Naukowo-Technicznego Związku Energetyków i Elektrotechników Ukrainy (NTSEU), znany specjalista w dziedzinie fizyki jądrowej i energetyki jądrowej. Laureat imiennej nagrody im. K. D. Synelnykowa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Autor 257 prac naukowych, 12 świadectw autorskich i 6 patentów Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
sieci, z której pracuje EJ i z której pobiera energię na własne potrzeby. Sieć energetyczna może wyjść z użytku z wielu przyczyn, zarówno technicznych, jak i naturalnych. Podczas awarii w Czarnobylskiej EJ sieć energetyczna pracowała w normalnym trybie. Podczas awarii w EJ „Fukushima-1” północna sieć energetyczna Japonii natychmiast wyszła z użytku w wyniku katastrofalnego trzęsienia ziemi o sile 9 stopni. Działające w chwili trzęsienia ziemi (o 14:46 czasu lokalnego) bloki energetyczne 1, 2 i 3 EJ „Fukushima-1” zostały automatycznie zatrzymane przez wprowadzenie awaryjnych pochłaniaczy neutronów do strefy aktywnej. Pozostałe trzy reaktory EJ zostały zatrzymane wcześniej, ale potrzebowały energii elektrycznej do chłodzenia radioaktywnego paliwa jądrowego. Kilka sekund po rozpadzie zewnętrznego systemu energetycznego automatycznie uruchomiły się generatory diesla na wszystkich sześciu blokach EJ „Fukushima-1”, w celu chłodzenia sześciu stref aktywnych i sześciu basenów wytrzymania zużytego paliwa jądrowego. Mniej niż po godzinie (o 15:51 czasu lokalnego) fala tsunami o wysokości 14 metrów uderzyła w EJ, której obiekty położone są w odległości 100–200 metrów od brzegu oceanu, wyłączyła generatory diesla i większość akumulatorów. Możliwość trzęsienia ziemi o sile do 8 stopni i tsunami o wysokości do 6 metrów została uwzględniona przy projektowaniu i budowie EJ. Specjalny przeciwtsunami falochron chroniłby przed tsunami do 6 metrów. Japońskie reaktory wytrzymały trzęsienie ziemi i tsunami. Gdyby nie rozpadł się system energetyczny, awarii radiacyjnej by nie było. To, co się stało w EJ „Fukushima-1”, świadczy o konieczności istotnego udoskonalenia planów awaryjnych, które istnieją w każdej EJ na świecie. Poza tym lekcje Czarnobyla nie zostały należycie przestudiowane: ani u nas na Ukrainie, ani na świecie. Ale to już osobny temat.
— Już dwa tygodnie po wybuchu reaktora czwartego bloku Czarnobylskiej EJ, z Pana udziałem, stwierdzono, że wybuch był nieunikniony z powodu wad w systemie sterowania strefą aktywną reaktora. Czy te wady są dziś uwzględnione, i u nas, i na świecie (zwłaszcza w Rosji)?
— Po wynikach analizy przyczyn awarii w Czarnobylskiej EJ już jesienią 1986 roku wprowadzono wiele zasadniczych zmian w konstrukcji i regulaminie eksploatacji reaktorów typu RBMK-1000, zarówno na blokach nr 1, nr 2 i nr 3 Czarnobylskiej EJ, jak i we wszystkich innych EJ z reaktorami RBMK-1000, które pracują w Rosji. Zmieniono też systemy awaryjnego zabezpieczenia, które uniemożliwiają powtórzenie znanego scenariusza awarii na czwartym bloku ChAEJ.
— Przedstawiciele praktycznie wszystkich krajów, gdzie wykorzystuje się energię atomową, bywali na Ukrainie, badali skutki czarnobylskie, udzielali rad. Aktywni byli również japońscy specjaliści. A dziś sytuacja w Japonii jest nieprzewidywalna, jak przyznał premier kraju Naoto Kan. Czy to nie oznacza, że z powodu obiektywnych i subiektywnych czynników (państwowe utajnienia, interesy biznesowe: właścicielem EJ w Japonii jest firma TEPCO) energetyka jądrowa rozwija się w każdym kraju według zasady „byle taniej”, a potem staje się problemem wszystkich?
— Niestety, informowanie społeczeństwa o stanie radiacyjnym wokół elektrowni atomowej Fukushima-1 zupełnie nie odpowiada skali awarii. Sytuacja w wielu punktach przypomina informowanie o początku i ostrej fazie awarii w Czarnobylu. Każda potężna instalacja energetyczna jest niebezpieczna. Albo w procesie eksploatacji, albo w razie wystąpienia awarii. W procesie eksploatacji elektrownie atomowe są znacznie bezpieczniejsze niż elektrownie cieplne. Nie zanieczyszczają atmosfery, nie spalają tlenu. Ale awaria elektrowni atomowej ma znacznie gorsze skutki ekologiczne, polityczne i psychologiczne niż awaria elektrowni cieplnej.
Tania energetyka atomowa to mit. Budowa nowoczesnej elektrowni atomowej kosztuje znacznie więcej niż budowa jakiejkolwiek innej elektrowni na paliwa organiczne. Całkowite koszty społeczne są także duże, jeśli prawidłowo uwzględni się koszt postępowania z odpadami promieniotwórczymi i zużytym paliwem jądrowym. A jednak energetyka atomowa rozwija się po katastrofie czarnobylskiej i będzie się rozwijać po tragedii Fukushimy. Nie dlatego, że lobbują za nią atomiści, i nie dlatego, że nowoczesna energetyka atomowa nie ma alternatywy, lecz dlatego, że inne źródła nie będą w stanie zaspokoić głodu energetycznego ludzkości bez samozniszczenia. Historyczne zalety elektrowni atomowych, choć może to dziwić jej przeciwników, polegają na bezpieczeństwie ich eksploatacji dla środowiska naturalnego, stosunkowo niewielkiej ilości odpadów, prostocie pomiaru promieniowania oraz niezwykle dużej energetyczności paliwa jądrowego.
— Wołodymyrze Wasylowiczu, w okresie postczarnobylskim centrum uwagi Pana badań naukowych i działalności praktycznej przeniesiono na problemy postępowania z odpadami promieniotwórczymi i likwidacji skutków awarii. Kierował Pan państwowym specjalistycznym przedsiębiorstwem Centrum Przeróbki i Składowania Odpadów Technogennych «Technocentr». Co udało się zrobić? Jak obecnie wygląda sprawa utylizacji tych odpadów? Nasze społeczeństwo swego czasu zaniepokoiło się, usłyszawszy, że Czarnobyl może stać się cmentarzyskiem tych odpadów z innych krajów (czy to prawda)? Czy istnieją jakieś produktywne projekty, w tym także alternatywne, likwidacji skutków katastrofy? Co Pan powie o podpisaniu kontraktu z firmą «Holtec» na budowę składu zużytego paliwa jądrowego?
— Państwowe specjalistyczne przedsiębiorstwo Centrum Przeróbki i Składowania Odpadów Technogennych «Technocentr» zostało utworzone 23 lutego 1997 roku w celu opracowania nowych technologii postępowania z odpadami technogennymi, przede wszystkim tymi, które powstały w wyniku awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej, a także w celu naukowo-technicznego wsparcia budowy nowoczesnych, bezpiecznych składowisk odpadów promieniotwórczych. Co udało się zrobić? Wspólnie z projektantami opracowaliśmy i rozpoczęliśmy budowę (1998 rok) pierwszego etapu kompleksu produkcyjnego do dezaktywacji, transportu, przeróbki i składowania odpadów promieniotwórczych z terenów skażonych w wyniku awarii w ChAEC. Ten ogromny obiekt o wartości około
500 milionów hrywien (w cenach z 1997 roku), bardziej znany jako kompleks „Wektor”, miał rozwiązać problem niezawodnej izolacji od naturalnego środowiska znacznej ilości radionuklidów czarnobylskich. Ale nie było mu to pisane, bo rocznie na budowę przeznaczano kilkakrotnie mniej środków, niż przewidywał projekt i odpowiednie plany harmonogramu budowy. Główne obiekty infrastruktury kompleksu „Wektor” oraz składowisko, wybudowane ze środków Komisji Europejskiej na wsparcie wyłączenia z eksploatacji Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej, zostały przyjęte do eksploatacji przez Państwową Komisję w kwietniu 2008 roku. Wydawało się, że do końca 2008 roku oddamy do eksploatacji jeszcze dwa składowiska, a w 2009 roku zaczniemy przyjmować odpady promieniotwórcze do składowania. Ale na Ukrainę nadszedł kryzys gospodarczy, na który można zrzucić wszystkie przeliczenia błędne, i budowa kompleksu „Wektor” w 2009 roku zatrzymała się. Nie ożywiła się ona także w kolejnych latach. Wrażenie jest takie, że sprawa tkwi nie tylko w niedostatecznym finansowaniu, lecz także w braku priorytetów w polityce państwowej, że
do likwidacji skutków katastrofy czarnobylskiej. Jednak wszystko, co zostało zbudowane i jest eksploatowane na kompleksie „Wektor”, uważam za wielkie osiągnięcie kolektywu DSP „Technocentr”, budowniczych i projektantów. Jest to przyczółek nie tylko do dokończenia budowy obiektów gotowych w 90–95%, lecz także do utworzenia na ich bazie Narodowego składowiska odpadów jądrowych, w tym odpadów promieniotwórczych elektrowni jądrowych Ukrainy.
Co do składowiska wypalonego paliwa jądrowego, które planuje się zbudować w strefie wykluczenia obok kompleksu „Wektor”, decyzja o jego lokalizacji musi zostać podjęta przez Radę Najwyższą Ukrainy. Moim osobistym zdaniem najpierw trzeba uchwalić ustawę Ukrainy o strategii powrotu ziem strefy wykluczenia do zamieszkania przez ludność oraz o trwałym wyłączeniu z użytku gospodarczego części strefy wykluczenia, która jest skażona pierwiastkami transuranowymi (plutonem i ameryk) powyżej pewnej granicy. Zamieszkiwanie ludzi na takim terytorium ma być zakazane na setki lat. Notabene na takich ziemiach buduje się kompleks „Wektor”, eksploatowany jest punkt składowania odpadów promieniotwórczych „Buriakiwka”, znajduje się Czarnobylska Elektrownia Jądrowa.
Obawy, że koncentracja w jednym miejscu dużej ilości odpadów jądrowych stwarza potencjalne zagrożenie dla obecnego i przyszłych pokoleń, nie są bezpodstawne i wymagają szczegółowej profesjonalnej i społecznej dyskusji.
Czy Czarnobyl może stać się cmentarzyskiem odpadów promieniotwórczych z innych krajów? Może, jeśli zostanie zmienione ustawodawstwo Ukrainy, które zakazuje przywozu z innych krajów wszelkich odpadów, w tym promieniotwórczych. Może, jeśli zostanie zmienione ustawodawstwo naszych sąsiadów lub innych państw, w których również zakazany jest wywóz odpadów do innych krajów. Może, jeśli naród tego zażąda, zmusi deputowanych do zmiany ustawodawstwa i wyda „zielone światło” na budowę na ziemiach strefy wykluczenia skażonych plutonem międzynarodowego składowiska odpadów promieniotwórczych o specjalnym statusie, a zarobione pieniądze pójdą na ekologiczną rekultywację.
We wszystkich pozostałych przypadkach rozmowy o „czarnobylskim cmentarzysku” to kolejna straszak przeciwko wszelkim realnym krokom do ujarzmienia „pokojowego” atomu, który wymknął się spod kontroli. Miejsce „wolnych” radionuklidów w pojemniku, a pojemnika – w składowisku odpadów promieniotwórczych,
którą trzeba jak najszybciej budować. Innej drogi nie ma. I wreszcie o alternatywnych projektach likwidacji skutków awarii w Czarnobylskiej EJ. Skupię się tylko na trzech projektach, w które bezpośrednio zaangażowani byli specjaliści DSP „Technocentr”. Żaden z tych projektów nie został zrealizowany. W 1997 roku DSP „Technocentr” wspólnie z Narodowym Laboratorium Oak Ridge (USA) zaproponował zastosowanie technologii fitoremediacji do przyspieszonego oczyszczania radioaktywnie skażonych gleb. Istota technologii polega na tym, że każda roślina (trawa, krzew, drzewo) dla swojego wzrostu wysysa z gleby różne związki chemiczne, w tym także te, które zawierają radionuklidy. Roślina staje się radioaktywnie skażona, a gleba zostaje oczyszczona z radionuklidów. Następnie radioaktywna biomasa jest wykorzystywana jako surowiec do produkcji energii. Rozważano dwa projekty uzyskania użytecznej energii. Pierwszy projekt — rewolucyjny, o nazwie elektrofarma (wspólnie z niemieckimi specjalistami), przewidywał produkcję z radioaktywnej biomasy wodoru oraz bezpośrednią przemianę energii chemicznej powstającej przy syntezie wody z wodoru i tlenu w energię elektryczną w tzw. ogniwach paliwowych. W 1998 roku w Sławutyczu za wsparciem Ministerstwa Energetyki USA odbyło się międzynarod
…ny seminarium poświęcony zastosowaniu technologii fitoremediacji strefy wykluczenia z jednoczesną produkcją energii. Ministerstwo Czarnobyla Ukrainy (minister Kalczenko W. M.) poparło wspólny ukraińsko-amerykański projekt; opracowano perspektywiczny plan i kosztorys, wykonano wstępne studium techniczno-ekonomiczne.
Jednak projekt „nie ruszył”; negatywnie zadziałał czynnik ludzki zarówno na Ukrainie, jak i w USA. Zmienili się ministrowie i przewodniczący komitetów państwowych, zwolniono kierowników laboratoriów, pojawili się inni odpowiedzialni urzędnicy i „ceglane mury”, powstały czysto organizacyjne przeszkody. Zabrakło zgranej współpracy zespołowej i siły przebicia z obu stron. Znakomity projekt po cichu umarł…
Drugi projekt – klasyczny – przewidywał spalanie radioaktywnej biomasy w celu produkcji ciepła lub produkcji energii elektrycznej w taki sam sposób, jak odbywa się to w elektrowniach cieplnych. Do realizacji tego wariantu utworzono Europejskie Technologiczne Konsorcjum z udziałem DSP „Technocentr”; liderem konsorcjum została firma Alstom (Niemcy), a koordynatorem – profesor Helmut Folker. Rząd federalny Niemiec sfinansował opracowanie studium techniczno-ekonomicznego, które pomyślnie zakończono w 2001 roku. Aby rozpocząć finansowanie przez rząd niemiecki budowy w strefie wykluczenia instalacji do utylizacji radioaktywnego drewna, potrzebne było poparcie Ministerstwa Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych Ukrainy. Powstała dziwna i, moim zdaniem, zupełnie niezrozumiała sytuacja: „zielone” Ministerstwo Ekologii Niemiec proponuje udzielenie pomocy Ukrainie w budowie, a „zielone” (wówczas) Ministerstwo Ekologii Ukrainy nie popiera tej idei. Przez ostatnich osiem lat zainteresowanie tym projektem to się pojawia, to znika. Inicjatorzy i autorzy projektu już odeszli na emeryturę, zniknęły niektóre firmy i przedsiębiorstwa – członkowie Europejskiego Technologicznego Konsorcjum – a idea żyje. Nie opuszcza mnie myśl, że ten projekt mimo wszystko zostanie zrealizowany.
Trzeci projekt dotyczy obiektu „Schronienie”. Przekształcenie czwartego bloku energetycznego Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej, zniszczonego wybuchem 26 kwietnia 1986 roku, w bezpieczny system zakończono już po pół roku, w listopadzie 1986 roku, gdy w niewyobrażalnie trudnych warunkach radiacyjnych nad zniszczonym reaktorem wzniesiono nową konstrukcję, tak zwany sarkofag. Tym samym awaria została zlokalizowana w tym sensie, że zanieczyszczenie środowiska naturalnego ustało. Całość sarkofagu i „martwego ciała” (zniszczonego reaktora) nazwano obiektem „Schronienie”.
Dopóki sarkofag będzie przykrywał zniszczony reaktor, dotąd radionuklidy stamtąd nie dostaną się ani do atmosfery, ani do Prypeci, ani do Dniepru, ani do Morza Czarnego (dalej – wszędzie). Sarkofag stoi już prawie 25 lat i pełni swoją funkcję ochronną. Nikt nie zna pewnej odpowiedzi na pytanie „jak długo jeszcze będzie stał?”. Wiadomo tylko tyle, że w przypadku jego zniszczenia (z powodu starości, w wyniku klęski żywiołowej lub złośliwej ingerencji) tysiące ton radioaktywnych materiałów, skażonych radionuklidami
Zakończenie na str. 10
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ły obozy archangielskie, a potem jeszcze dwa lata — wojna. Dlatego Ołeksij musiał dorastać jako sierota przy żyjącym ojcu, a do tego znosić upokorzenia związane z piętnem „syna wroga ludu”, którym dokuczali mu zarówno nauczyciele, jak i uczniowie. Znajdował ukojenie w sumiennej nauce i muzyce. Na początku wojny dzięki sprytowi uciekł z wagonu przed niemiecką niewolą. Ukrywał się przed nowymi obławami na starym pastwisku aż do nadejścia Armii Radzieckiej, do której chłopca zmobilizowano pod koniec wojny. Potem była Charkowszczyzna, Prusy Wschodnie, gdzie młodszy sierżant Nyrko niejednokrotnie wyrywał się ze szponów śmierci, zaprzyjaźnił się z dwoma Galicjanami, których rodzice również doświadczyli represji za miłość do Ukrainy. Po wojnie zafascynował się skrzypcami. Ukończył Lwowskie Technikum Kulturalno-Oświatowe, a Lwowskiej Państwowej Konserwatorium — nie zdążył, bo latem 1950 roku utalentowanego studenta aresztowano i skazano na 10 lat obozów oraz pięć lat zesłania „za nacjonalistyczeskuju antisovietskuju diejatelnost”. Karę odbywał przy wyrębie lasów na Uralu w KIZYLLAGU w obwodzie permskim. Przetrwać, hartować ducha i wolę wczorajszemu studentowi pierwszego roku pomogli inteligentni przyjaciele — „polityczni” więźniowie oraz wspomnienia o nauce u pierwszego nauczyciela muzyki — strzelca siczowego Łuki Karamelskiego, wykłady Filareta Kołessy, syna sławnego kompozytora Ostapa Łysenki, koncerty Sołomii Kruszelnickiej. Po zwolnieniu w 1956 roku i rehabilitacji wzmocniła się wiara w to, że najwięcej korzyści przyniesie kobzarstwem. Lecz w wymarzonym Lwowie dla byłego „zeka” miejsca nie znaleziono. Przyjaciele pomogli zatrudnić się jako wiejski nauczyciel śpiewu na Chersońszczyźnie. Tutaj wykształcił pierwszych utalentowanych uczniów-kobzarzy, a w Nikopolskim Studium Pedagogicznym także pierwszą kapelę bandurzystek, która istnieje do dziś. Wreszcie, aby odzyskać zdrowie utracone w obozach GUŁAG-u i na frontach, osiedlił się w Jałcie, gdzie na początku „chruszczowowskiej odwilży” stworzył przy studium pedagogicznym swoje „nieznane” muzeum, trzy
Tłumaczenie maszynowe
Unikalną kolekcję dawnych bandur i dokumentów o losach kobzarstwa Krymu i Kubania, która przez dziesięciolecia gnieździła się w bibliotece Jałtańskiego Studium Pedagogicznego (obecnie Krymski Uniwersytet Humanistyczny), urzędnicy od kultury długo i uparcie nie chcieli nazywać muzeum. Ten status bezcenny dla ukraińskiej kultury zbiór rarytasów naszego duchowego dziedzictwa otrzymał niedługo przed swoim obecnym 45-letnim jubileuszem, dzięki naleganiom ukraińskiej społeczności półwyspu. Lecz dziś bogate w rzadkie eksponaty muzeum pozostaje nieznane nie tylko mieszkańcom, ale i gościom kurortowego półwyspu, ponieważ informacji o nim nie ma w żadnym przewodniku turystycznym Jałty i Krymu. A mógłby stać się ciekawym zabytkiem ukraińskiego Krymu i godnym pomnikiem swojego twórcy — pedagoga, muzyka, historyka, krajoznawcy, artysty, dla którego kobzarstwo było losem — Ołeksija Fedorowycza NYRKI. Wiktor CHOMENKO, Krym. Tutaj żyje kronika południowego kobzarstwa. Dziesiątki instrumentów z początku i połowy ubiegłego stulecia niełatwo było zbierać, bo prawie każdy wykonawca czy twórca opresyjnej bandury zakończył swoje życie na Sołowkach czy na Syberii. Tam też obiecywano wysłać zbieracza i rejestratora dzisiejszego, bardzo znaczącego materiału historycznego, poszukiwacza i uwieczniacza imion całej kohorty mistrzów wyrobu i gry na starodawnym kozackim instrumencie, wtedy jeszcze młodzieńca o niezwykłym dla Jałty imieniu — Ołeks. Najczęściej — „dobrodzieje” z KGB i gorliwi przyspieszacze zlania się narodów „w jedinyj sowietskij narod tolko russkim jazykom obszczenija”, na których Krym jest obfity do dziś. Oni stale utrudniali życie i pracę pedagoga-ukrainisty, który jeszcze zorganizował i stanął na czele jałtańskiej „Proświty”, prześladowali, trzymali na „czarnej liście” niepewnych obywateli, w oczy i za plecami nazywali „nacjonalistą, banderowcem” — bo znali jego chrzestny los. KOZACKA KOŁYSKA. GŁODOMÓR. WOJNA. KONSERWATORIUM. WIĘZIENIE. ŁAGRY. BANDURA. Tak żartobliwie Ołeksij Nyrko odpowiedział na moją prośbę, by chociaż zwięźle opowiedzieć o swoim życiu. Później, poznawszy we mnie ziomka, zwierzył się, że jest kozackiego rodu, urodził się na Dniepropietrowszczyźnie, we wsi Nowa Sicz, która stała się ostatnim schronieniem dla zaporoskich kozaków. Dziadowie walczyli w narodowych wojskach, darowali wnukowi utwory Szewczenki i Kaszczenki, wzbogacali opowieściami o siczo-wikach, ludowymi pieśniami. Tutaj poznał grozę głodomoru, utratę najbliższych ludzi. Wtedy po raz pierwszy aresztowano ojca, a w 1938 roku po raz drugi pozbawiono go wolności, wraz z bratem inkryminowano mu antyradziecką działalność. Oskarżenia były bezpodstawne, bracia mężnie je odrzucali, uparcie nie składali podpisów pod protokołami przesłuchań, ale 5 lat życia im zabrano. Narodowe kapele bandurzystek i pięć zespołów, z którymi występował na Białorusi, w Grecji, Turcji, Francji, Polsce, Rosji, na Węgrzech, w Jugosławii. SPRAWA HONORU I ŻYCIA. Na brzegach Morza Czarnego i Azowskiego we wszystkich czasach wystarczało i Ukraińców, i kozaków-bandurzystów. Wśród nich szczególne rodowe kozackie nazwiska: Cymko, Szarko, Krucza, Husar, Pyłynśkyj, Żurczynśkyj, Łukowećkyj… Muzeum kobzarstwa stale uzupełnia się nowymi eksponatami. Jego fundator, zbieracz, opiekun, pracownik naukowy, poszukiwacz, przewodnik, konserwator starodawnych instrumentów i jednocześnie wirtuoz gry na nich — Ołeksij Nyrko, przez czterdzieści lat codziennie wycierając muzealny kurz z drogocennych relikwii, opowiadał mi, że każda z nich warta jest osobnego muzeum, a niecodzienny los twórcy czy wykonawcy dum i pieśni czasów kozactwa godny jest powieści czy dokumentalnej opowieści. Zbierać eksponaty, dokumenty i fotografie Ołeksij Fedorowycz rozpoczął w 1964 roku. Główna liczba nabytków muzeum — kilkadziesiąt bandur amatorskiego wyrobu z końca XIX—XX w. Szczególnie cenne są dawne bandury znanych ukraińskich mistrzów Ołeksandra Kornijewśkiego, Kuźmy Nimczenka, Iwana Sklara, Semena Turczynśkiego, Wołodymyra Tuzyczenka, Iwana Heryżwana, Wasyla Makowećkiego, Josypa Śniżnego, bandury krymskich kobzarzy Karpa Łudyłnyka, Andrija Cemka, Marka Kowalśkiego, Semena Chutirnoho, Fedora Kobzara, instrumenty kubańskich bandurzystów Wołodymyra Łazarenka, Mychajła Telihi, Illi Nimczenka, Iwana Hawrysza, Zota Dibrowy… A także bogate archiwa, materiały o mistrzach i wykonawcach-bandurzystach badanych regionów Sobornej Ukrainy: ponad pół setki rzadkich fotografii od 1898 roku z historii kobzarstwa, prace Nyrki o bandurzystach i mistrzach Krymu i Kubania, długi czas zakazane książki z historii kobzarstwa i Ukrainy, biblioteka wydań nutowych, zbiory ukraińskich dum i pieśni, afisze wykonawców-bandurzystów, kapel i zespołów; programy koncertów, festiwali, zdjęcia stworzonych przez Nyrkę i jego uczniów kapel i zespołów bandurzystów, kasety audio itp. Tutaj też osobne detale bandur oraz instrumenty, za pomocą których je wytwarzano, korespondencja, książki, czasopisma z informacjami o mistrzach i kobzarzach, wspomnienia współczesnych itp. Obecnie niewielka aula, która stała się salą muzealną, jest jednocześnie miejscem prób młodych bandurzystek, konsultacji, pracy naukowej. Jałtański bandurzysta nie miał czasu smucić się z tego, że jego „dziecko duszy” przez dziesięciolecia omijają uwagą, sprawiedliwie zbierał do tego plastra pamięci nowe relikwie. Zgromadził tyle, że zaczął nawet darować. Kilka cennych krymskich i kubańskich bandur znalazło się w Kijowie. Trzy starodawne bandury przekazał Jałtańskiemu muzeum Łesi Ukrainki, dokąd przychodził „wyśpiewać się-wyspowiadać”, razem ze swoim uczniem, znanym na Krymie kobzarzem Ostapem Kindratczukiem, lub z całą kapelą bandurzystek. Razem z Kubańczykami, którzy jeszcze pamiętają swój rodowód, podnieśli kobzarskie sztukę do poziomu międzynarodowych festiwali. Te Jałtańskie festiwale stały się corocznymi już dawno, lecz o tym dudnieniu bandur „ostatnich siczo-wików” pisze z jakiegoś powodu tylko kanadyjska prasa. W tych zmaganiach wirtuozów, które odbywają się pod nazwą „Dzwon, banduro!”, tradycyjnie pierwsze miejsca i teraz zajmuje kapela imienia Stepana Rudanśkiego, którą opiekował się kobzar Ołeksij Nyrko. Co roku bardziej mistrzowski stawał się i zespół bandurzystek „Prolisok”. Pod artystycznym kierownictwem Neonili Nyrko, jego, pierwszego na Ukrainie wśród dziecięcych, jeszcze 30 lat temu uhonorowano tytułem narodowego.
„W czasach bezpaństwowości nieustannie ścierano na proch sumiennych badaczy kobzarstwa” — ubolewał Ołeksij Nyrko, wymieniając dziesiątki dobrze znanych mu nazwisk, dotąd nieznanych nam, orędowników ukraińskiego kozackiego ducha. Najbardziej oburzało go to, że nieustannie natrafiał na pisma o tym, jakoby w zaporoskim kozactwie „po pocałunku pantofla Katarzyny II wyparowała ukraińska istota”. Bardzo przejmował się Ołeksij Fedorowycz tragicznym losem kozackich stanic, o których wyludnieniu zebrał niemały materiał wśród historyków i ocalałych świadków tragedii. W szczególności o całkowicie wysiedlonej 18-tysięcznej ukraińskiej stanicy Medwedowskiej. Połtawskiej — gdzie przed sowieckimi represjami żyło około 15 tysięcy potomków przesiedlonych przez Katarzynę II na Kubań Zaporożców. Nie pozwalali oni deptać rodzimej kultury, wszyscy byli wykształconymi ludźmi, powstali przeciwko zamknięciu pierwszego Wszechrosyjskiego ukraińskiego technikum pedagogicznego, które działało w Połtawskiej. Z licznych artykułów Ołeksija Fedorowycza, w których on — wieczny podróżnik po stanicach potomków Zaporożców — przytacza realne fakty istnienia niezdławionej tu, mimo surowych zakazów i krwawych represji, ukraińskości, dumnego i wolnego kozackiego ducha, w domu nie opublikował żadnego. Inaczej być nie mogło, wszak autor ośmielał się przeczyć oficjalnej imperialnej tezie o niwelowaniu-zlewaniu się narodów w „nową wspólnotę — rosyjskojęzyczny radziecki naród”. Jedynie w Nowym Jorku w czasopiśmie „Bandura” wydrukowano jego pracę „Kobzarstwo Kubania”. Działo się to przy tym, że oceniając jego tytaniczną pracę, znany kubański krajoznawca Iwan Fedorenko zaznaczył: „Wszyscy współcześni historycy Kubania nie zdołali wykonać takiego zakresu prac z tematyki kobzarskiej, jakiego dokonał Nyrko”. Krymscy bandurzyści, którzy wywodzili się z tureckich i krymskich niewolników, to dla Nyrki osobny temat. Posiada on świadectwa i innych autorytatywnych badaczy o tym, jak niewolnicze płacze bezpośrednio powstawały na rynkach Kaffy, że bandurzyści grali nie tylko na bazarach Krymu i Turcji, ale także w pałacach sułtanów i władców Europy. Czas nie zachował imion tych muzyków, poza Karpiem Kobzarzem-Ludnykiem, wspomnienia o którym zapisał w czasie wojny zegarmistrz, naczelnik jałtańskiego oddziału partyzanckiego Wasyl Musijowycz Kulinycz. Ślady aresztowanego dziadka i jego bandury zagubiły się już przed wojną. Więcej faktów jest o jałtańskim bandurzyście Andriju Cymku. W muzeum znajduje się także jego instrument z końca XIX wieku. Wśród najciekawszych jest kobza „szalonego Schauera” — on, syn Fina i Niemki, tak zafascynował się ukraińskim melosem, że został bandurzystą, pedagogiem, aktorem ukraińskich trup. Bandury Stepana Harsza, Kubańczyków Mychajła Telihi i Fedora Dibrowy — założycieli kapeli kobzarzy w Kijowie czasów Hetmanatu. Najnowsza jest tu bandura mistrza Semena Turczynśkiego ze stanicy Azowskiej, który tragicznie zginął w wieku 94 lat. Mawiał ten krzepki dziadek: „Kto na moich bandurach dzieci grać będzie uczył, temu nawet dopłacać jestem gotowy…”. Obecnie na jego dźwięcznych instrumentach grają kobzarze kubańskiej stanicy Siwierskiej. Brzmiący cud ludowej sztuki to także jedna z pierwszych chromatycznych bandur mistrza Hryhorija Husara ze stanicy Kaniowskiej, wykonana razem z kierownikiem kapeli bandurzystów — Kubańczykiem Stepanem Żarkiem, zamordowanym w latach 20. za odrodzenie ukraińskości w tym kraju, razem z setkami innych ludowych talentów — budzicieli ducha. …Bandurzyści i ich pieśni są poza czasem. Ale kiedy doczekamy się godnego opracowania bezcennego skarbu jałtańskiego muzeum kobzarstwa Krymu i Kubania oraz wydania książki o tych relikwiach kozackiego ducha naszego narodu i jednocześnie niestrudzonej, pełnej poświęcenia drodze ich zbieracza Ołeksy Nyrki, dla którego kobzarowanie również stało się losem. Czyż okazją do tego nie staną się nawet dwa obecne jubileusze — 85-lecie fundatora cennej kolekcji i 45-lecie unikatowego zbioru muzealnego — dzieła jego życia? Czy wirus niepamięci wobec najlepszych przedstawicieli ukraińskiego narodu prowincjusze podchwycili od obecnych władców w Kijowie?
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nasycony rzeźbiarski epos R. Najdy. Odpowiednie są w nim także chwyty liryki. Na przykład jeden z utworów wymownie, w przeciwieństwie do E. Degasa, nazywa się „Koń-rozrabiaka”. Wiotki rumak przypomina czy to swoje odbicie w wzburzonym nurcie, czy księżycowy sierp, pocieniony chmurami. Nastrój szczerego żartu — pewne lustrzane dopełnienie heroizmu — wzmacnia się pieśniowym cytatem o rozbrykanym kozackim pobratymcu. Przewodnim wątkiem kolekcji artysty jest pojedynek gromowładcy ze żmijem. Figury rycerzy, uosobienie światła, przeciwstawiane są podstępnym gadom. Pierwsi — to sobowtóry antycznego Apolla, z którym zawsze kojarzono plastykę. Wróg zaś nierzadko nakreślony jest aluzyjnie. Na przykład poprzez krawędź podstawy, w którą celuje grot. Być może w takiej fabule tkwi jeszcze jedna paralela między płynną fakturą a odbiciem w wodzie. Według legendy boski kowal zaprzągł gada i wyorał Wały Żmijowe wzdłuż Dniepru. Zarówno falista powierzchnia rzeki, jak i odbicie stromych brzegów są rozpoznawalne w postaciach rzeźbiarza. „Zazębiająca się”, węzłowa forma, która tworzy kanwę heroicznego podania, upodabnia się do wymyślnego stepowego szlaku. Plastyczna kompozycja staje się swoistą mapą terenów. Dęba stający ogier — to wierzchołki, wzgórza. Łuk w rękach wojowniczki — kontur oddalonej doliny lub koryta rzeki („Ta, która niesie zwycięstwo”). W rezultacie mistrzowi zdaje się udawać odrodzić zwyczaj kapłanów. W dawnych wierzeniach terytorium utożsamiane jest z cząstkami przedmiotu, na którym wróżą. Jednak dawność poznawana jest przez R. Najdę z dystansu współczesności. Podkreśla on: pasja, bezgraniczna energia — to cechy pokolenia lat 90. Takiej ogólnej przenikliwości wobec czasu wciąż brakuje naszej kaligrafii przestrzeni. Powtórzenia w rzeźbie są zawsze naoczne. Ale kształtowanie się filozofii twórczości również łatwo zauważyć. Balerina Degasa na emblemacie salonu zamiera jak gość kolejnych tańców z gwiazdami. Obok mógłby usytuować się inny bohater. Który konkretnie: „odmłodzona” Wenus z Milo, „kukułeczka”, amazonka? Zapewne sam Kijów, wyemancypowany, choć zagubiony. Gdzieś w głębi jego duszy wciąż żarzą się mity, zdolne, jakby po raz pierwszy, inspirować artystów i zagęszczać fantazję w precyzyjnych kreskach.
Tłumaczenie maszynowe
Wiaczesław ŁEWYCKYJ Zdjęcie autora
Z różnych powodów rzeźba w naszym kraju jest dość hermetyczną dziedziną. W idealnym przypadku każdy z niuansów kompozycji sprzyja grze brył. Jednakże przez szereg autorów taki cel jest umniejszany. Wygląda na to, że dzisiaj powszechnym celem rzeźbiarza staje się nadanie faktury temu, co w zasadzie nie nadaje się do ucieleśnienia. Prawie bez zapośredniczenia, bez paraleli z klasycystycznymi alegoriami, plastyka uprzedmiotawia podświadomość współczesnego człowieka. Na przykład K. Synycki w pracy „Komfortowe istnienie” proponuje groteskowy remake Wenus z Milo. Statua kobiety z odciętymi kończynami umieszczona jest na wózku inwalidzkim pod starym parasolem. Z klatki piersiowej, jak z otwartej szafy, wygląda inna głowa z szalonymi oczami — pewien „głos wnętrza”. Czasami „uocznienie kompleksów” wieńczone jest eksperymentem w imię eksperymentu. W szczególności eksponat A. Rotara „Mercedes mojego dzieciństwa” jest w ogóle wymownie nieartystyczny. To lśniący dwukołowiec z kierownicą, siodełkiem i pedałami, ozdobionymi futrem. Byłoby małostkowe wracać do myśli o kolejnym odkrywaniu koła. Za to namacalne jest odosobnienie i mierność obecnego epatowania. Francuz M. Duchamp szokował modernistyczną społeczność, wystawiając w galerii banalny pisuar pod nazwą „Fontanna”. Przemyślenie stereotypów i kultu codzienności odbywało się z ostentacyjną jadowitością, podkreśloną niezdarnością, „czarnym humorem”. W wersji Rotara głównym okazuje się znak komfortu — luksusowy, chociaż zbędny dodatek. Nabiera on ironiczności w połączeniu z tytułem, jednak jako dzieło sztuki przestrzennej, a nie słowno-czasowej, jest dość bezradny. Z drugiej strony, oddźwięk między kilkoma językami artystycznymi daje się zauważyć także na bardziej wdzięcznych przykładach. Dla szeregu rzeźbiarzy istotne jest uocznienie jedynie przestrzennego konturu obiektu. Ciało jakby celowo odwarstwia się od formy. Ten efekt uwydatnia się dzięki ażurowemu materiałowi. Przecięcia metalowych prętów i listew uosabiają totalną pustkę, przezroczystość. Współmiernemu odczuciu dźwiękowej powłoki, jej aprobaty na dostępność, możliwości rozrywania się i zrastania poświęca uwagę I. Andrusiak w tomiku poetyckim „Niemożliwości języka”. Dekonstrukcja w literaturze całkowicie współgra z koncentracją na rozszczepieniach w rzeźbie. Wiodąca tendencja rodzimej rzeźby polega na przewartościowaniu granic dekoracyjności. W trakcie takiego przeglądu kwestionowane są najmniejsze przejawy monumentalizmu. Świadectwem tego jest projekt „Kiev Fashion Park”. Ozdoby parkowe, które planuje się umieścić na Zjeździe św. Andrzeja, są współbrzmiące raczej z transawangardowymi iluzjami, aniżeli z tradycjami urbanistyki. Zamysł poszczególnych rzeźb jest wtórny i mało związany z kulturowym sylwetką Kijowa. Tak, zgodnie z wizjami romantyzmu, każdy skwer czyta się jak książkę, gdzie „rozdziały” roślin są uzupełnione wytworami sztuki plastycznej. Czy wiele o stolicy wkrótce opowie „chór” „brukselskich chłopców” z kolorowymi strumieniami w pracy O. Aleksiejewa „Rainbow”? Wzmianka o uwolnieniu podświadomości nie usuwa polemiki dotyczącej jej przejawów. Prawdopodobnie do najbardziej konstruktywnych wśród innych należy mit. Odniesień do mitologii, poetyckiego światopoglądu na wystawie jest niemało. Konsekwentne udziwnienie jest szczególnie harmonijne w rzeźbie N. Mudruk. W manierystycznych kompozycjach maleńkie bohaterki w szlacheckich strojach i wysokich perukach współistnieją ze zwierzętami-dobroczyńcami. Przy tym oparcie na językowych podtekstach realizowane jest z kruchą wykwintnością. Potwierdzeniem jest brązowa piramida słoników, upodobnionych do much. Pokrewne, w dobrym sensie „książkowe”, motywy narażają się na jedyne ryzyko. Bajkowy anturaż obecnie zbyt mocno zakorzenił się w użyciu. Przez detalistyczną puszystość pamiątek oduczyliśmy się widzieć piękno w całości. Możliwe, że przywrócenie takiej umiejętności jest w mocy ukraińskiej mitologii. Nie doczekała się ona zbyt wielu poważnych rzeźbiarskich prezentacji — i to minus. Za to nie jest rozpropagowana — i to w pewnym sensie niewiarygodna przewaga. Samodzielnymi uczestnikami salonu, zagłębionymi w odkrywaniu na nowo naszej przeszłości, są M. Horłowyj i R. Najda. Osobliwość ich stylów daje się zauważyć przez pryzmat skrzydlatego wyrażenia. Jak wiadomo, F. Nietzsche mówił, że mit to skrót zjawiska. Pierwszy z rzeźbiarzy skłonny jest wyodrębniać „litery” z odpowiedniego „skrótu” i odtwarzać za nimi słowa. Czasami, prawdopodobnie, wszystko wieńczone jest „pleceniem słów”. Tak, dzieła M. Horłowego wyróżnia przede wszystkim monolityczność, masywność, zaokrąglone zarysy. Artyście szczególnie udaje się przedstawić pogański anturaż. „Kukułeczka” w pracy o tym samym tytule przeistoczona jest w syrenę — rajską dziewicę-ptaka. Koloryt nacięć na rytualnym kamieniu, z których „zrasta się” portret wołchwa czy bóstwa, jest wiodący w „Poskromieniu konia”. Tymczasem R. Najda dobiera do „mitycznego skrótu” lakoniczny ekslibris. Symbolizacja, ściskanie cielesnych wymiarów na tle rozwartego duchowego — to rdzenne środki w laboratorium mistrza.
Odkrycia tego malarza i rzeźbiarza zasługują na wyjątkową uwagę. Przekonują one, że zaglądanie w przeszłość nie ogranicza się do wprowadzania uroczystych archaizmów. Sam autor przyznaje się do orientacji na sakralne źródła sztuki, w szczególności na budowle stepowe. Statyka rękoma stworzonych sanktuariów w jego obrazowaniu łączy się z liniami naturalnych krajobrazów. Misterium nocnych sylwetek jest równoważne wybuchowi formy w południe, kiedy topi się horyzont. Czysty bezruch okazuje się tutaj względny. Wygięte konie zamierają, zachowując szaleństwo bicia serca. Węże, przeciwnie, zgrubiale sztywnieją na włóczniach. Oprócz tego tempo ludzkiego życia jest całkowicie podporządkowane rytmice otoczenia. Rzeźba „Wiosenny galop” ukazuje odpowiednią harmonię chyba najbardziej wymownie. W kompozycji rumak zastyga, napięty niczym ściśnięta sprężyna. Jego głowa wyciąga się do przodu, w górę, tak jak strzała jeźdźca. Przy tym znacząca staje się nie tylko umowność, ale i wiarygodność naśladownictwa. W pasmach grzywy i ogona utrwalone są lekkie (bo wiosenne) dotknięcia wiatru. Twórczość w ogóle jest pojmowana przez autora jako pochodna natury. Rzeczywiście, R. Najda pragnie instalować posągi w stepie, jak w galerii. Zgodnie z taką koncepcją człowiek znajduje się między artystycznymi wskazówkami świata, niczym Sajat-Nowa w filmie S. Paradżanowa „Barwy granatu”. Artysta zachęca nie po prostu do nieobojętnego, a do nieskażenie naiwnego postrzegania. Jest on osobiście przekonany o uduchowieniu materiałów. Żelazo i kamień, podstawowe w nowej kolekcji, są zestawiane z pierwiastkiem męskim. Nagłe przejścia od zaostrzonego do płynnego, właściwe eksponowanym pracom, wtórują nieregularnym formom naturalnym. Przy czym skojarzeń nie należy ograniczać do megalitów. Autor zauważa, że od małego podjął zmagania z przestrzenią, kiedy zabrał się za rzeźbienie pniaka ściętej morwy. Nieprzypadkowo poszczególne rzeźby (łódź z pogromcami rzeki i inne) jakby stylizowane są na powykręcane gałązki. Zrozumieć sensy w każdym wygięciu można dzięki fantazji, stycznym wspomnieniom o „światowym” i osobistym dzieciństwie. Gęsty szereg postaci również poświadcza zbliżenie z mitem. Rycerz kończy wyprawę, amazonka opiera się na włóczniach, wojownik osłania się tarczą, podobną do liścia babki — o tym
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na stronie 6
stronu, cezu, plutonu i ameryku, ponownie staną się dostępne do rozprzestrzeniania praktycznie na całym świecie. Co robić? Kardynalne rozwiązanie polega na tym, że dopóki stoi sarkofag, trzeba wydobyć ze środka sarkofagu najbezpieczniejsze materiały radioaktywne, tak zwane materiały zawierające paliwo, umieścić je w kontenerach i wywieźć najpierw do długotrwałego przechowywania do kompleksu „Wektor”, a potem — do geologicznego składowiska, bez którego w energetyce atomowej Ukrainy nie ma przyszłości. Właściwie tę strategię opracował w ramach Planu Zabezpieczenia Działań dotyczących obiektu „Schron”, zatwierdzonego przez Wielką Siódemkę, międzynarodowy konsorcjum TECHNOCENTR, liderem którego było Państwowe Specjalistyczne Przedsiębiorstwo „Technocentr” Ministerstwa Sytuacji Nadzwyczajnych Ukrainy. W skład konsorcjum wchodziły amerykańskie, niemieckie, szwajcarskie, rosyjskie i ukraińskie firmy, przedsiębiorstwa i instytuty. Strategia została zatwierdzona w 2001 roku i... zapomniana. Taki sam los spotkał projekt technologii wydobywania materiałów zawierających paliwo, przekazany konsorcjum na ChAEJ w latach 2001—2002. Opracowanie demonstracyjnej technologii wydobywania materiałów zawierających paliwo miało się rozpocząć w 2003 roku. Ponownie konsorcjum TECHNOCENTR wygrało przetarg na przeprowadzenie tych prac, lecz Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju odmówił finansowania tych prac, mimo że odpowiednie środki były przewidziane w międzynarodowym funduszu Schronu. Zamiast tego wszystkie wysiłki i środki funduszu Schronu zostały skierowane na budowę jeszcze jednego sarkofagu, tak zwanego Nowego Bezpiecznego Konfinementu. …Państwowe Specjalistyczne Przedsiębiorstwo „Technocentr” istniało 15 lat, dopóki nie zostało praktycznie zlikwidowane w wyniku kolejnej reorganizacji przedsiębiorstw podporządkowanych Ministerstwu Sytuacji Nadzwyczajnych w strefie wykluczenia. Było to przedsiębiorstwo wysokiej technologii, w którym pracowało około 200 wysoko wykwalifikowanych specjalistów w dziedzinie postępowania z odpadami radioaktywnymi, w tym doktorzy i kandydaci nauk. Mówię „było”, bo obecnie kierownictwo strefy wykluczenia w ogóle nie jest zainteresowane kadrami zawodowymi, pracami naukowo-praktycznymi, przyspieszeniem wyłączenia ChAEJ z eksploatacji, przyspieszeniem przekształcenia obiektu „Schron” w ekologicznie bezpieczny system, zastosowaniem najnowszych technologii do przezwyciężenia skutków katastrofy czarnobylskiej. Oto kilka przykładów potwierdzających wspomniane przeze mnie „oskarżenia”. Kadry zawodowe (naukowcy, twórcy technologii radiacyjnych, inżynierowie-projektanci, radioekolodzy, radiochemicy, specjaliści ds. likwidacji awarii radiacyjnych) nie wpisują się w koncepcję urzędników-menedżerów, bo przez ostatnie 15 lat żyją pod presją psychologiczną — jako „darmozjady”, które dla uzasadnienia swojego istnienia muszą stale szukać poparcia po stronie. Oprócz „Technocentru” zlikwidowano jeszcze jedno naukowo-techniczne przedsiębiorstwo — Czarnobylskie Centrum Radioekologiczne, którego główna działalność była ukierunkowana
...objęcia monitoringiem radioekologicznego stanu gruntów, lasów i zbiorników wodnych strefy wykluczenia. Kolejny w kolejce jest Naukowo-Techniczny Centrum, położony w mieście Żowte Wody, które prowadziło prace poszukiwawcze i opracowało projekty dotyczące praktycznie wszystkich obiektów radiacyjnie niebezpiecznych, położonych w strefie wykluczenia. Państwowa Agencja Zarządzania Strefą Wykluczenia otrzymała już polecenie przygotowania wniosków dotyczących celowości istnienia tego Naukowo-Technicznego Centrum.
— Pierwszy wicepremier Andrij Klujew, na posiedzeniu Wspólnego Komitetu „Ukraina–EBOR”, poinformował, że obecnie potwierdzono udział około 30 państw i organizacji międzynarodowych w konferencji zbiórki dodatkowych środków na Czarnobylski Fundusz „Ukrytie” w celu zakończenia międzynarodowych projektów na ChAES (odbędzie się 19 kwietnia w Kijowie).
Po 1993 roku Pan, Wołodymyrze Wasyłowyczu, pracował na stanowisku dyrektora generalnego Międzybranżowego Naukowo-Technicznego Centrum „Ukrytie” NAN Ukrainy (m. Czarnobyl). Jakie widzi Pan drogi do pomyślnego rozwiązania tego problemu? Jaki jest koszt nowego projektu? Kto jest jego autorem? Jaki jest okres eksploatacji tego schronu?
— O przekształceniu obiektu „Ukrytie” w ekologicznie bezpieczny system zaczęto mówić już 20 lat temu. Rozmowy toczą się do dziś, lecz w wąskim gronie polityków i bankierów: gdzie wziąć jeszcze parę miliardów dolarów lub euro, by zbudować nad istniejącym sarkofagiem kolejny sarkofag. A potem, być może, jeszcze jeden… I znów środowisko zawodowe naukowców i inżynierów jedynie przygląda się wysiłkom urzędników. Ten projekt może stać się długobudową do Księgi rekordów Guinnessa.
Wyłączenie ChAES z eksploatacji, jednym z elementów którego ma być wydobycie wszystkich odpadów radioaktywnych z obiektu „Ukrytie”, w ostatnim czasie w ogóle nie ma naukowo-technicznego wsparcia w tym sensie, że wszystkie decyzje podejmowane są wyłącznie przez wąskie grono ludzi, bez oceny eksperckiej specjalistów. Zaczynając od nieuzasadnionego i przedwczesnego wstrzymania eksploatacji ChAES w 2000 roku. Najpierw trzeba było zbudować i oddać do eksploatacji magazyn zużytego paliwa jądrowego, a dopiero potem zatrzymywać reaktory. Tymczasem stacja czarnobylska, nie wytwarzając ani jednego kilowata energii elektrycznej, mimo to jest eksploatowana zgodnie z normatywami i powinna mieć na każdy reaktor co najmniej 1000 pracowników. Za czas, jaki upłynął od zatrzymania trzeciego reaktora ChAES, państwo wydało na „eksploatację” ChAES w cenach 2011 roku ponad 5 miliardów hrywien!
Sytuacja wokół obiektu „Ukrytie” oraz budowy Nowego Bezpiecznego Konfinamentu wymaga specjalnej analizy. Dziś nie mamy informacji ani o autorach projektu, ani o jego kosztach, ani nawet o przeznaczeniu. Nie wiadomo, co pozostało z tamtego koncepcyjnego projektu, który miał bardzo wiele zasadniczych wad i był omawiany na wysłuchaniach publicznych w 2004 roku, a mimo to został zatwierdzony przez Gabinet Ministrów Ukrainy. Ani jednego otwartego, profe…
...sesji i publicznej dyskusji nie odbyło się przez ostatnie siedem lat. Poczekajmy, co się zmieni po 19 kwietnia… — Obecnie cały świat na nowo przemyśla swoje poglądy na temat energetyki jądrowej — oprócz czysto specjalistycznych pojawiają się także moralne, etyczne problemy. Niemcy, Francja, Wielka Brytania otwarcie mówią o nowej strategicznej wizji energetyki jądrowej, o konieczności wsłuchania się w wymogi społeczeństwa ekologicznego, biologów, ekologów itd. Swego czasu był Pan autorem projektu dotyczącego rozwoju energetyki jądrowej na Ukrainie, brał Pan aktywny udział w publicznych wysłuchaniach w sprawie zakazu zakończenia budowy trzeciej kolejki Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej (1987) oraz zniesienia moratorium Rady Najwyższej na budowę nowych bloków energetycznych EJ itd. Obecnie w Radzie Najwyższej deputowany W. Kyrylenko wniósł projekt ustawy o wypowiedzeniu umów między rządami Ukrainy i Federacji Rosyjskiej o budowie dwóch nowych bloków energetycznych Elektrowni Jądrowej w Chmielnickim. Wychodząc z tego, co powiedziałem, jakie jest dziś Pana stanowisko, Wołodymyrze Wasylowyczu? — Na energetykę jądrową trzeba patrzeć otwartymi oczami, nie przesadzając i nie zmniejszając nadmiernie jej wad. Zawsze znajdą się ludzie lub organizacje, politycy czy urzędnicy, którzy będą spolaryzowani w tę lub inną stronę. Oskarżać, jak wiadomo, jest łatwiej niż się usprawiedliwiać czy bronić. Z czego atomicy mogą oskarżyć ludzi? O to, że ludzie nie rozumieją, jak perspektywiczna i ekologicznie czysta jest energetyka jądrowa? A przeciwnicy energetyki jądrowej powiedzą, że jeśli nie zamkniemy elektrowni jądrowych, czeka nas radioaktywna przyszłość. Co bardziej przekonuje, biorąc pod uwagę Czarnobyl czy Fukushimę? Różnica między zwykłą ludnością a urzędnikiem polega na tym, że ludność chce dobrze żyć teraz i myśli o dzieciach, a urzędnik musi patrzeć w przyszłość i myśleć o zachowaniu państwa. Polityk chce spodobać się ludności — elektoratowi, bo inaczej nigdzie go nie wybiorą. Ilu polityków na Ukrainie zarobiło swój wizerunek na tym, że znieważali energetykę jądrową, straszyli radiacją i tworzyli świadczenia w postaci „grobowych”?! Iść drogą siłowego narzucania budowy nowych EJ czy, przeciwnie, wolicjonalnego narzucania zamknięcia wszystkich istniejących EJ — jednakowo nierozsądne, zwłaszcza w społeczeństwie demokratycznym. Istnieje ustawa Ukrainy, która wymaga zgody ludności na przydział działki i budowę nowej EJ. Co do zamknięcia działającej EJ — również trzeba pytać ludność, a być może przeprowadzić referendum w kraju. Przed tym trzeba przekazać każdemu obywatelowi osobiście wszystkie zalety i wszystkie negatywne skutki jego decyzji. W żadnym wypadku nie wolno dawać upustu emocjom. Tylko rachunki, tylko realna korzyść lub, przeciwnie, szkoda dla zdrowia, tylko realne porównanie z innymi drogami i technologiami równoważnego zastąpienia utraconych mocy. To bardzo nie jest prosta praca. Dobrze żyć w harmonii z przyrodą. Ale harmonię sprawdza się algebrą. Dlaczego w 1987 roku występowałem przeciw zakończeniu budowy piątego i szóstego bloku energetycznego na ChAEC, a w 1995 roku — za kontynuacją eksploatacji ChAEC? Ponieważ budowanie trzeciej kolejki ChAEC w radiacyjnie niebezpiecznych warunkach równocześnie z likwidacją awarii było co najmniej bezsensowne. Z drugiej strony zatrzymywanie ChAEC po tym, jak już zaczęła działać dzięki mężnej postawie i zdrowiu setek tysięcy ludzi, również było bezsensowne. Dlaczego w 1991 roku walczyłem o zniesienie moratorium na budowę nowych EJ, a dziś popieram budowę jeszcze dwóch nowych bloków energetycznych w Elektrowni Jądrowej w Chmielnickim? Ponieważ jestem przekonany, że energetyka jądrowa niczym nie gorsza niż jakakolwiek inna, a nowe reaktory są bezpieczniejsze niż stare. Co do wypowiedzenia umów między Ukrainą a Rosją o budowie nowych bloków energetycznych w Elektrowni Jądrowej w Chmielnickim, to odpowiednia decyzja nie powinna mieć zabarwienia politycznego. Tylko trzeźwa kalkulacja: co zyskamy, co stracimy, komu to się opłaca. Nie wolno zapominać, że za każdą wielką energetyką (w rozumieniu wielkich mocy i znaczenia w zabezpieczeniu energetycznym kraju) stoją bardzo duże pieniądze. Nadszedł czas, aby opracować strategię rozwoju państwa, a następnie uzgodnić z nią strategię energetyczną. Do tej pory robiono odwrotnie — strategia energetyczna jest, a strategii rozwoju państwa nie ma. W krajach rozwiniętych energetyka gazowa stała się alternatywą dla energetyki węglowej, energetyka jądrowa — alternatywą dla energetyki gazowej, energetyka wiatrowa i słoneczna stają się alternatywą dla energetyki jądrowej, oszczędzanie energii jest alternatywą dla każdej energetyki. Ale zapotrzebowanie na energię będzie nieustannie rosnąć,
nawet gdy oszczędzanie energii stanie się rzeczywistością, a nie hasłem, wszystkie czarnoziemy będą obsiane rzepakiem, a pustynie pokryte elektrowniami słonecznymi. — Szanowny Wołodymyrze Wasylowiczu! Jest Pan znanym specjalistą w dziedzinie fizyki jądrowej i energetyki jądrowej. Pozwolę sobie na patos: kto, jeśli nie Pan, i kiedy, jeśli nie dziś — wobec Czarnobyla i Fukushimy, wobec niepokoju ludzi, których życie jest zagrożone (przed promieniowaniem — naszym czy japońskim — nie da się schować) — może powiedzieć nam prawdę, dać współobywatelom nadzieję, wyjaśnić to, co niezrozumiałe… Co dzieje się naprawdę? Czy nadchodzi koniec czasów, czy ludzkość wreszcie mądrzeje? — Niektórzy mówią, że jeśli nie zrezygnujemy z energetyki atomowej, czeka nas radioaktywna przyszłość. Inni mówią, że jeśli nie zrezygnujemy z energetyki cieplnej — czeka nas globalny potop na skutek efektu cieplarnianego. Dziesięć lat temu ówczesny minister ekologii Ukrainy osobiście mi mówił, że w żaden sposób nie poprze pomysłu spalania radioaktywnego drewna w strefie wykluczenia w celu przyspieszonego oczyszczania z radionuklidów z jednoczesną produkcją energii elektrycznej. Dlaczego? Ponieważ po takim pozwoleniu wyjdziemy poza granice strefy wykluczenia i spalimy wszystkie lasy na Ukrainie. Takie poglądy mają prawo do istnienia, choć oczywiście są przesadą dla przekonywania. Skala negatywnych skutków zależy od skali zastosowania tej czy innej technologii pozyskiwania energii, czyli od poziomu intelektualnego i moralno-etycznego ludzi, którzy podejmują decyzje. Również opinię publiczną warto wysłuchać. Ale najpierw trzeba uzgodnić, od jakich dóbr społeczeństwo jest gotowe odmówić, aby nie doszło do sytuacji, w której znienawidzoną energetykę jądrową wraz z jej promieniowaniem zlikwidowano, a wyginęliśmy od zmiany klimatu przy nadmiernym wykorzystaniu alternatywnej energetyki wiatrowej czy słonecznej. Energetyka atomowa się rozwija, a kolejne generacje reaktorów jądrowych uwzględniają zarówno dotychczasowe doświadczenia, jak i stale rosnący potencjał intelektualny. Nie jestem przeciwnikiem energii atomowej ani jej bezwarunkowym apologetą. Dziś jestem zwolennikiem energii elektrycznej, a w jaki sposób ją uzyskano — dzięki wiatrowi, słońcu, pływom oceanicznym czy ciepłu geotermalnemu, spalaniu gazu, węgla lub biomasy roślinnej, energii jądrowej czy termojądrowej, reakcjom chemicznym czy energii kosmicznej — jest mi obojętne. Czy energia elektryczna jest bezpieczna, bez której dziś nie sposób wyobrazić sobie życia? Czy nie szokuje prąd elektryczny (nie wchodź — zabije), czy nie zdarza się na świecie każdego dnia setki pożarów wskutek zwarcia, w których giną setki ludzi? Może zatem zrezygnujmy z elektryczności? Potem z przyzwyczajeń cywilizacji — gazu, samochodów, samolotów, telewizorów, komputerów, telefonów komórkowych, wielopiętrowych budynków i wszystkiego innego niebezpiecznego? Czy to będzie życie?
Rozmawiała Ljubow HOŁOTA
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
grafy”. Dlatego też wspierał publikacje tego urodzonego we wsi Ponory w powiecie konotopskim autora. Zresztą wspomniany M. K. Czały, urodzony w Nowogrodzie Siewierskim, zareagował na śmierć T. H. Szewczenki pracą w „Osnowie” — „Nowyje matieriały dla biografii T. G. Szewczenka”. Na podstawie znalezionego przez poetę, folklorystę, etnografa ze wsi Krasyliwka w powiecie kozieleckim Ołeksandra Szyśackiego-Illicza rękopiśmiennego zbioru wierszy w jednym z klasztorów, Kulisz napisał dla „Osnowy” „Issledowanije o Klimientije, ukrainskom stichotworce wriemien gietmana Mazepy”. Historyk ze wsi Hyriawka w powiecie konotopskim O. M. Łazarewski napisał dla „Osnowy” (1862, nr 3) artykuł „Izwiestije o jużno-russkom słowarie g. Szejkowskogo”. „Osnowa” i sam Pantełejmon Kulisz zachęcili do wystąpień w czasopiśmie Ołeksę Storożenkę, urodzonego we wsi Łysohoriw z okolic Iczni. Ołeksij Petrowycz stał się nawet jednym z autorów działu w „Osnowie” — „Z narodnych ust”. Jeszcze przed pojawieniem się „Osnowy”, w wydanym almanachu „Chata” (SPb., 1860) Kulisz wydrukował sześć poezji P. S. Kuźmenki, urodzonego we wsi Ponornycia w powiecie królewieckim. W „Słowie ot izdatiela” — przedmowie do wydania — pisał: „...przeczytawszy jego poezję, nie mogliśmy jej zapomnieć. Jest w jego słowie coś takiego, co do duszy dochodzi i w duszę się prosi”. Dlatego też i w „Osnowie” (1861, nr 9) nie mógł nie wypowiedzieć się artykułem „O powiesti g. Kuźmienka”. Kulisz kontaktował się również z Ołeksą Haccukiem, synem ziemianina z powiatu konotopskiego. Nieprzypadkowo ten ostatni opublikował w „Osnowie” (1862; nr 5, 7) przegląd „Opyta jużno-russkogo słowaria K. Szejkowskogo”, w którym obalił jego krytyczne uwagi dotyczące rzekomo słabej znajomości języka ukraińskiego przez Kulisza. Wymieniamy te fakty z uwagi na to, że oprócz pracy M. D. Bernsteina „Żurnał „Osnowa” i ukrainskij litieraturnyj procies konca 50—60-ch godow XIX st.”, wydanej jeszcze w 1959 roku w Kijowie, nie ma ani monografii, ani gruntownej pracy o historii tego czasopisma. Poszczególne strony działalności, publikacji „Osnowy”, co prawda, naświetlali W. I. Dudko, E. K. Nachlik, O. O. Fedoruk. A musimy powiedzieć jeszcze o udziale tych, którzy nie trafili w pole widzenia badaczy. W szczególności o sławnym pedagogu K. D. Uszyńskim, którego udział w „Osnowie” jest niezaprzeczalny. Po raz pierwszy napisał o nim autor niniejszego artykułu w reaktywowanym w 1993 roku czasopiśmie „Osnowa”, które wydawał w Kijowie Wałerij Illa (nr 30 (8), 1996 rok) „Kostiantyn Uszynśkyj i „Osnowa”.
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor TERLECKI, przewodniczący Szostkińskiego oddziału miejskiego WUT «Proświta», członek NSPU. Nikt nie będzie zaprzeczał, że założony półtora wieku temu w Petersburgu ogólnoukraiński biuletyn literacko-naukowy «Osnowa» został wymyślony i wcielony w życie jako fundament, podstawa rozwoju nie tylko ukraińskiego słowa literackiego, ale i ukraińskiej świadomości narodowej, samowystarczalności w ogóle. Podjęli się tej sprawy, po odbyciu zesłania za Bractwo Cyrylo-Metodiańskie, Wasyl Biłozerski, Pantełejmon Kulisz, Mykoła Kostomarow. Wieść o przyszłym wydarzeniu poruszyła myśli i serca wielu synów Ukrainy. 25 marca 1860 roku Taras Szewczenko pisał do przyjaciela Jakowa Kucharenki: «Posyłam ci na Wielkanoc zamiast pisanki „Chatę”. I nie czasopismo, a tylko almanach, poprzednik naszego przyszłego czasopisma „Osnowa”. Zacznie się on od tego roku. Zbieraj, ojcze, czarnomorską zaporoską starożytność i przysyłaj na moje imię, a ja będę przekazywał do redakcji». 23 listopada tego samego roku przesłał do poety list jego «wielki przyjaciel kijowski», jak wyraził się Szewczenko, Mychajło Czałyj. Pedagog, działacz społeczno-kulturalny dzielił się swoimi przemyśleniami: «Nasi kijowianie (rozumie się, najlepsi z nich) są nadzwyczaj zainteresowani oczekiwanym na nowy rok prezentem: mówię o „Osnowie”. Sądząc po programie, można mieć nadzieję, że będzie to bardzo rzetelne i solidne czasopismo. Szeroki fundament zamierzyli położyć pod przyszłe badania rodzinnego kraju znawcy naszej narodowości, której do tej pory prawie nie dotykała nauka: niech pomoże im Bóg i dobrzy ludzie!». Zamysł dawnych cyrylo-metodiańczyków stał się rzeczywistością — 13 stycznia 1861 roku wydano bilet na wypuszczenie w petersburskiej drukarni P. O. Kulisza pierwszego numeru «Osnowy». Jeszcze przed wyjściem biuletynu literacko-naukowego na świat rozbrzmiewały różne życzenia. Jak choćby członka połtawskiej hromady Ołeksandra Konyskiego podczas spotkania z Kuliszem w Połtawie w maju 1860 roku: «My, połtawianie, jako ludzie młodzi, gorący, entuzjaści, nalegaliśmy na to, żeby „Osnowa” wydawana była tylko w języku ukraińskim. Kulisz dowodził nam niemożliwości takiego wydania». I pisarz miał rację. Ówczesny skrajnie negatywny stosunek do ukraińskiego słowa nie dawał możliwości, by to zrobić. Kulisz przewidywał jeszcze gorszą przyszłość. Już w 1863 roku pojawił się osławiony cyrkularz wałujewski, na mocy którego nie zezwalano na drukowanie książek w języku ukraińskim — zarówno treści kościelnej, jak i czysto edukacyjnej, w szczególności podręczników. Nie daj Boże, żeby i w naszych czasach, prawie 150 lat później, pojawił się znowu ukraiński Wałujew! Konyski twardo stał na swoim stanowisku. W grudniu 1860 roku wysłał list do redakcji «Osnowy» na imię Wasyla Biłozerskiego, w którym między innymi mówiono: «My sobie tak myślimy, dobrodzieju, że „Osnowa” powinna być w rodzimym języku ukraińskim, no już wy, zapewne, tę sprawę znacie lepiej niż my. Zatem my mimo wszystko będziemy mieć nadzieję, że im dalej, „Osnowa” cała będzie w naszej drogiej mowie. Język ukraiński nadaje się nie tylko do wierszy: w nim i teraz można mówić i pisać o wszystkim naszym, tak samo jak i w innych… Bo czyż to nie wstyd — łazić do sąsiada do kieszeni po słowo? Czyż u nas swojego nie ma? Pora, pora nam dołączać do własnego języka literackiego». W 1863 roku Konyskiego aresztują i wyślą na osiedlenie do Wołogdy, a potem do Totmy. Czy biorą do rąk «Słowo Proświty» wysokiej rangi urzędnicy w sferze kultury, edukacji, nauki? Czy zrozumieją to zalecenie Ołeksandra Jakowycza, które płynie do nas z głębi przeszłości? Czy może będą sprzyjać temu, żeby Ukraińcy łazili po słowo do sąsiada do kieszeni? Droga «Osnowy» była ciernista. Do tego toczyły się spory między Biłozerskim a Kuliszem. Zarówno co do programu, jak i co do utworów. Kulisz 28 stycznia 1861 roku pisał do Jakowa Hołowackiego: «Nasze czasopismo ukraińskie wydaje się nie całkiem po mojej myśli: ja nie radzę redaktorowi drukować byle czego». Jednak mimo wszystko musiał się zgodzić: «No, niech choć takie będzie, kiedy nie ma lepszego». Spory, zaostrzenie stosunków… Czy to już taki nasz ukraiński mentalność? Niestety, i obecnie działacze demokratycznego nurtu często-gęsto nie są w stanie, pomimo pewnych odmiennych poglądów, a nawet ambicji, zjednoczyć się w jedną narodowo świadomą siłę. W nekrologu na śmierć Kulisza, opublikowanym w marcowej książce czasopisma «Kijewskaja starina» za 1897 rok, powinowaty pisarza, mąż Nadiji Mychajliwny, siostry żony Kulisza Ołeksandry Mychajliwny (Hanny Barwinok), M. T. Symonow pod pseudonimem M. Nomys mówił: «Przy twojej zawrotnej działalności… byłeś tym centrum, dokąd ściągali przyjeżdżający z prowincji, piszący i niepiszący, po poradę, po rodzinne nowości literackie, dokąd zjawiali się stojący u rodzimej literatury na narady, dyskusje». Autor znanego wydania «Ukraińskie przysłowia, powiedzenia i tym podobne» nie mylił się. Trudno wyliczyć wszystkich tych literatów z Ukrainy, którzy publikowali na stronach «Osnowy». Kiedy studiuje się nawet pobieżnie historię tego czasopisma, to nie można nie zwrócić uwagi, że wśród autorów tekstów było wielu ziomków Wasyla Biłozerskiego i Pantełejmona Kulisza, pochodzących z Czernihowszczyzny. Czy było to prostym zbiegiem okoliczności? Nazwijmy, świętując jubileusz «Osnowy», chociaż niektórych z nich. Oprócz wspomnianego M. T. Symonowa, który pisał artykuły dla czasopisma pod pseudonimem Biełokopytenko, drukował się (1861, nr 6; 1862, nr 8) M. P. Żuk (Chruszcz) ze wsi Bułachiw w powiecie osterskim guberni czernihowskiej. Występował pisarz-reportażysta S. D. Nis, o którym Kulisz tak się wypowiadał: «Szczególnie przyjemna osobowość», «wyżej niego nie ma u nas etno-»
Tłumaczenie maszynowe
Kateryna KOSMYNA
Niezwykłe wydarzenie — poświęcenie krzyża — zgromadziło przy jego grobie przedstawicieli społeczności wsi Kławdijewo na Kijowszczyźnie, kolegów, przyjaciół, rodzinę Ołeksandra Rybalki. Minęły dwa lata od chwili, gdy zabrakło wybitnego współczesnego ukrainisty, źródłoznawcy, archeografa, niedoścignionego redaktora. Pozostało jego dziedzictwo twórcze: artykuły naukowe z wielu dziedzin humanistyki, publicystyka, a także redagowane przez niego przez dwadzieścia lat wspaniałe numery czasopisma „Pam'iatky Ukrainy: istoriia ta kultura”, które specjaliści wysoko cenią, nazywając je „małymi encyklopediami Rybalki”, oraz pisma, do których również przyłożył rękę Ołeksandr Rybalko, — „Wojskowo-historyczny almanach”, „Dywosłowo”. Zdążył wiele, bo całe jego życie było pracą. Tak nieustannie pracować mógł tylko człowiek opętany wysokim celem — uzdrawianiem i wzbogacaniem ukraińskiego świata. Ołeksandr Rybalko dźwigał swój krzyż uczciwie. Dlatego zupełnie zrozumiale na jego grobie stanął majestatyczny krzyż kozacki, w którym zawarta jest głęboka tradycja, nasza historia, duch ukraiński, dusza ukraińska. Autorom, znanym na Ukrainie artystom-rzeźbiarzom Mykole Horłowemu i Kyjowi Danyłejkowi, przy minimalnych środkach artystycznych udało się osiągnąć skrajną lapidarność, wyrafinowanie i majestatyczność. Stylistyka pomnika organicznie połączyła w jedną całość formę i jej artystyczne rozwiązanie. Krzyż wykuty jest z jasnoszarego granitu. Na postumencie-podstawie przedstawiona jest rozwarta księga — uosobienie życiowej dominanty Ołeksandra Rybalki. Proste, lecące linie rozszerzonych ramion (charakterystyczna cecha właśnie kozackiego krzyża) tworzą wrażenie szybkich skrzydeł ptaków, mknących ku niebu. Drzewo życia, biegnące przez całą wysokość, wykonane prostym geometrycznym rysunkiem, jest znakiem łączności ze światem przodków, symbolizuje źródło wiecznego życia. Wyrzeźbione na ramionach romby, szeroko stosowane w ornamentyce użytkowej i w ludowym haftem, zwłaszcza na tkanych kriwieckich ręcznikach, są znakami ziemi, pola zasianego ziarnem. Trudno było szukać bardziej wymownej symboliki, ponieważ te odwieczne ukraińskie archetypy, że
Tłumaczenie maszynowe
Svitlana OREL, Kirowohrad
Na początku marca nadeszła smutna wiadomość ze Znamianki — odszedł w zaświaty Wiaczesław Szkoda. Odeszła z życia szlachetna, inteligentna osoba, wnuk O. Je. Krasyćkiej-Szkody, prawnuczki Tarasa Szewczenki po siostrze Katarzynie. Ta gałąź rodu Szewczenki rozrosła się w miasteczku kolejowym Znamianka już w połowie XIX wieku, kiedy tu przeprowadzili się wnukowie Tarasa Hryhorowycza, Jehor Stepanowycz Krasycki i Paraska Jakimiwna Krasycka. W latach 40. ubiegłego wieku w Znamiance osiadła również prawnuczka cioteczna Szewczenki, Katarzyna Maksymiwna Krasycka, wraz z córką Antoniną Wieremiiwną. Od marca 1961 roku w ich mieszkaniu otwarto rodzinne muzeum szewczenkowskie Krasyckich „Światlica Kobzarza”. Muzeum to Wiaczesław Szkoda kierował od 1989 roku i faktycznie nie opuszczał go do ostatnich swoich dni. Mając wyższe wykształcenie pedagogiczne i muzyczne, przez wiele lat pracował na niwie pedagogicznej. Jednak jego największą pasją było krajoznawstwo, któremu poświęcał się ponad pół wieku. Autor licznych publikacji, przewodników, szkicu o mieście Znamianka w książce „Historia miast i wsi USRR”, licznych badań, które dotąd nie zostały opublikowane i stanowią znaczne zainteresowanie dla potomnych. Wiaczesław Szkoda — honorowy obywatel swojego miasta. Inicjator ponad dziesięciu filmów dokumentalnych o tematyce krajoznawczej. Członek Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. H. Szewczenki, a potem także „Proświty” od czasu jej nowego odrodzenia. Setki spotkań z młodzieżą, inicjatyw Wiaczesława Jewhenowycza, ukierunkowanych na oświatę, propagowanie historii rodzinnego kraju, historii gałęzi rodu Szewczenki, utwierdzanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia. Był także członkiem Stowarzyszenia Badaczy Hołodomoru na Ukrainie, Naukowo-Oświatowego Funduszu im. T. H. Szewczenki, historycznego klubu „Chołodnyj Jar”. W. Je. Szkoda — laureat obwodowej nagrody krajoznawczej im. Wołodymyra Jastriebowa. Zawsze zadziwiał encyklopedyczną wiedzą, szerokością poglądów i głębokim, nieudawanym patriotyzmem.
Tłumaczenie maszynowe
TO „KRYSZTAŁOWY DZWON JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO”
Oleksandr PONOMARIW, doktor nauk filologicznych, profesor. W utworach prozatorskich Olesia Honczara błyszczą wszystkie barwy ukraińskiej ziemi. Konstantin Paustowski najtrafniej scharakteryzował takie pisarstwo: „Prawdziwa proza jest przesiąknięta poezją, jak jabłka sokiem”. Całą swoją twórczość artystyczno-publicystyczną Ołeś Honczar poświęcał rodzimemu narodowi nawet wtedy, gdy pisał o innych narodach, innych krajach. Jego bohaterowie to prawdziwi patrioci ukraińskiej ziemi, choć reprezentują różne warstwy narodu. Ołeś Honczar dbał i o nasz język, i o zachowanie skarbów przyrody ukraińskiej ziemi z jej malowniczymi łęgami, groblami, stawami. Odkrywał bardzo wiele znaczących zjawisk w naszym życiu: Zgromadzenie Założycielskie Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki, Zgromadzenie Założycielskie Ludowego Ruchu Ukrainy, pierwsze w niepodległej Ukrainie zebranie Międzynarodowego Stowarzyszenia Ukrainistów itd. Ołeś Honczar zostawił nam wiele testamentów. Najważniejszy — „Strzeżcie soborów swoich dusz”. Zebraliśmy się dzisiaj, aby porozmawiać o jego wkładzie w rozwój ukraińskiej duchowości. Przypominam sobie, jak przyszedł do muzeum znanego rzeźbiarza, ukraińskiego społecznika Iwana Honczara i już samą swoją obecnością wsparł go. To muzeum było prawdziwym ogniskiem ukraińskiej kultury. Wchodzili tam przedstawiciele ludności, a wychodzili sławni synowie i córki narodu ukraińskiego. Kiedy Iwan Dziuba napisał swoją słynną pracę „Internacjonalizm czy rusyfikacja”, przepisywano ją ręcznie właśnie w tym muzeum (w tamtym czasie była to po prostu chata, posiadłość Iwana Honczara). Pomimo ogromnej presji przeciwko ukraińskości ze strony władz, wtedy panowało niezwykłe uniesienie. Miałem znajomą maszynistkę, etniczną Rosjankę. Przepisywała mi wystąpienia, kiedy przygotowywałem swoje audycje w radiu. Pewnego razu powiedziałem jej: „Muszę jedną rzecz przepisać, obszerną. Trzeba pisać tak, żeby nikt nie wiedział”. Obiecała zrobić w tydzień. Nagle po dwóch dniach telefon: „Oleksandrze Danyłowiczu, przepisywałam tę pracę na jednym oddechu, nie mogłam się od niej oderwać”. Cała Ukraina przepisywała, kopiowała ten utwór, rozpowszechniano go. I jednym z tych, którzy zapalali, nieoficjalnie stali na czele, był właśnie Ołeś Honczar. Im bardziej oddalamy się od niego w czasie, tym częściej o nim wspominamy, bo należał do tych ludzi, którzy są niezastąpieni. W Polsce o utworach Honczara napisano: „To kryształowy dzwon języka ukraińskiego”.
W TAMTYM CZASIE KAŻDA WYBITNA POSTAĆ BYŁA KONTROWERSYJNA
Anatolij SZPYTAL, kandydat nauk filologicznych, starszy pracownik naukowy Instytutu Literatury NAN Ukrainy. W 1980 roku odbywało się posiedzenie „Solidarności”. Na to posiedzenie zaproszono dziennikarza Anatolija Druzenkę z gazety „Izwiestija”. Kiedy ktoś wypowiedział frazę: „Czy przyjdą rosyjscy żołnierze?”, Anatolij Druzenko odrzekł: „Oni już tu są”. Obecni w szoku. Druzenko wyjaśnił: „600 tysięcy leży w mogiłach zbiorowych”. To tylko w Polsce, a ilu jeszcze na Węgrzech, w innych krajach. W jednej z tych mogił leży także bohater „Sztandarowców” Briański. I teraz, kiedy rozpoczęła się analityczna analiza literatury, oczywiście strasznie słyszeć, że z bibliotek Węgier wyrzucono utwór „Sztandarowcy” jako „powieść okupacyjną”. Ale przecież tę powieść wozili obok tych mogił zbiorowych, obok tych naszych żołnierzy, którzy tam zginęli. O historii powieści „Sztandarowcy” można napisać opracowanie, które będzie większe objętościowo niż sama ta powieść. Powieść „Człowiek i broń”, na przykład, trzeba czytać w czasopiśmie „Witchyzna” z 1960 roku. Dlatego że w późniejszych wydaniach co nieco już wyrzucono. Badając Honczara, dowiadujesz się wielu ciekawych rzeczy. Na przykład, w 1963 roku wysunięto do Nagrody Leninowskiej dwóch pisarzy: Olesia Honczara za „Tronkę” i Aleksandra Sołżenicyna za „Jeden dzień Iwana Denisowicza”. Na Biurze Politycznym była ogromna dyskusja. Grupa Susłowa wtedy zwyciężyła i nagrodę otrzymał Ołeś Honczar. Młodzi pisarze czasem po prostu odrzucają jego twórczość. Zaczęło się to od George’a Grabowicza, amerykańskiego profesora, który powiedział, że literaturę socrealizmu trzeba dać w jednym rozdziale, takim „wyrostku robaczkowym” od głównego nurtu literatury. To co, wtedy tylko „Sobór” tam zostanie i wczesne opowiadania? Ale są inne opinie. Na przykład, jeden z frontowców, piechur Hryhorij Swirski, który na szosie wołokołamskiej bronił Moskwy, napisał unikalny artykuł „Proza wojskowa czy proza militarystyczna?”. Analizując utwory o tematyce wojennej, zaznaczył, że u Honczara proza nie jest militarystyczna. Dlatego że powieścią „Sztandarowcy” Honczar jakby zamyka wojnę, nie przygotowuje czytelników do przyszłych walk. Szkoda, że mało wiemy, mało drukujemy takich materiałów o Honczarze. Trzeba pamiętać także, że ukraińska wojna zaczęła się 17 kwietnia 1939 roku od ataku Węgier na Zakarpacie, a nie 1 września 1939 roku. W powieściach „Człowiek i broń” czy „Cyklon” Honczar również jakby zamknął wojnę. Kiedy czytasz te utwory, przypominają się najlepsze dzieła o wojnie: „W okopach Stalingradu” W. Niekrasowa itd. Nawiasem mówiąc, kiedy Wiktora Niekrasowa prześladowano za poglądy niekompatybilne z linią partii, Ołeś Honczar przekazywał mu potajemnie pieniądze. Studiując twórczość każdego pisarza, trzeba wyobrażać sobie jego epokę. Kiedy Ołeś Honczar w powieści „Sobór” przedstawił działacza kompartyjnego, nie wiedział, że pierwszy sekretarz Dniepropetrowskiego komitetu obwodowego partii Ołeksij Watczenko oddał ojca do domu wypoczynkowego honorowych hutników (domu dla osób starszych). Po tym zorganizowano nagonkę na powieść i autora. I kogo nagoniono? Laureata Nagrody Leninowskiej, innych wysokich odznaczeń. Osobny temat — Honczar-publicysta. Warto wspomnieć, jak sześć razy wyrzucano z planów książkę Wasyla Symonenki, z przedmową Olesia Honczara. A nasi młodzi literaci-krytykanci zarzucają: „Dlaczego Honczar nie napisał o tym czy o tamtym…?”. A przecież tylko jedno zdanie w „Soborze”: „I lotnicy nosy zasłaniają, kiedy lecą nad Morzem Krzemieńczuckim” — trzykrotnie wykreślano z tekstu. Pisarz musiał wywalczyć niemal każde słowo. A „Tronka”, wydrukowana w 1962 roku — to było unikalne zjawisko! Szczególnie wyrazisty obraz — major, naczelnik obozu koncentracyjnego Jacuba, który na południu Ukrainy zbudował sobie daczę. A żeby mu się lepiej żyło, tę daczę odgrodził płotem z drutem kolczastym. Ołeś Honczar to świetlana postać, to pisarz wpisany w socjalistyczny kontekst literatury i kultury ukraińskiej, ale on sam łamał jego ramy. Wszyscy czuli to już w tamtym czasie. Pamiętam, jak studenci w latach 1972—1977, usłyszawszy, że gdzieś występuje Ołeś Honczar lub Dmytro Pawłyczko, od razu tam biegli.
BRZEG MIŁOŚCI, DO KTÓREGO ZMIERZAMY
Petro OSADCZUK, poeta, tłumacz, krytyk literacki. Ołeś Honczar był członkiem KC KPZR, ale nawet przez ten system prowadził ukraińską politykę, i w twórczości, i w wystąpieniach publicystycznych bronił ukraińskiej kultury. W różnych wariantach, różnym tonie
narodowości. Ale główną ideą jego życia była Ukraina i jej wolność. Jest on jednym z najwybitniejszych w tak zwanej ukraińskiej literaturze radzieckiej, która w swoich najlepszych dziełach pozostawała ukraińską. Miała ona „pseudonim” radziecka. Oles Terentijowycz jako jeden z pierwszych stworzył wizerunki Ukraińców w powieści „Sztandarowcy”. Niektórzy teraz mówią: to była literatura, która obsługiwała system, była na wskroś partyjna, komunistyczna. Nie, to była literatura, która robiła ukłony w stronę tak zwanej „partyjnej cerkwi”, ale broniła naszej duszy, ukraińskiego języka. Oles Honczar na stanowisku pierwszego sekretarza Związku Pisarzy Ukrainy prowadził bardzo przemyślaną, dyplomatyczną, rozsądną ukraińską politykę i bronił wszystkiego, co najlepsze, co wyrastało, rozkwitało na łanach ukraińskiej kultury. Pisał przedmowy, dawał literatom przepustki do życia. Jednym z przykładów jest znana, wielce wycierpiana przedmowa do książki Wasyla Symonenki, która nazywała się „Młody rycerz ukraińskiej poezji”. Mówimy o człowieku, który odszedł. Ale wielki pisarz po fizycznej śmierci zaczyna żyć naprawdę. I uważam, że twórczość Olesia Honczara to jedna wielka wyspa, wielki brzeg, do którego zmierzamy. To brzeg miłości. Idziemy do tego brzegu i jeszcze długo będziemy iść. Dzięki mądrej polityce, którą w sferze kultury prowadził Oles Honczar, w wydawnictwie „Radianśkyj pysmennyk” ukazywały się ukraińskie książki. On w tamtym systemie pozostawał Ukraińcem i nas tak wychowywał. Musimy nieść tę sztafetę dalej.
TE STRATY ODCZUWAMY DO DZIŚ
Andrij TOPACZEWSKIJ, pisarz, scenarzysta Utwór historyczny powinien zawierać prawdę historyczną. Prawda historyczna w „Sztandarowcach” jest w poszczególnych wizerunkach ludzi, idei ukraińskości, udziale Ukraińców w wojnie itd. Ale muszę zaznaczyć, że nawet dziecięca świadomość w tamtym czasie niełatwo przyjmowała ten utwór, bo wszyscy pamiętali wojnę, wiedzieli, że była ona zupełnie nie taka, że ta wielka horda, która szła ze Wschodu, grabiła wszystko, co napotkała, nawet na własnej ukraińskiej ziemi. Honczar idealizował i radziecką armię, i jej poszczególnych przedstawicieli, nie znajdował niczego negatywnego w tym, że okupowała Europę. Ale jednocześnie pisarz, robiąc władzy ten głęboki ukłon, aby zająć jakąś pozycję w społeczeństwie, odegrał znaczącą rolę w tym, że ukraińskość nie została tak zadeptana przez władzę radziecką. W 1972 roku zaczęły się aresztowania ukraińskiej inteligencji, aresztowania szestdziesiatnykiw. Oles Terentijowycz wspierał szestdziesiatnykiw i niektórych ratował. Wiele zrobił dla Iwana Honczara, znanego rzeźbiarza, wsparł go, pomógł mu zachować swoje muzeum. Iwan Makarowycz chwalił się: „Oles przywiózł mi w prezencie kozacką fajkę”. Takie rzeczy Iwan Makarowycz bardzo cenił. Nawet to, że Oles Honczar odwiedzał tego człowieka, bez wątpienia miało wielkie znaczenie. Kiedy zaczęły się masowe represje ukraińskiej inteligencji w latach 70., Olesia Terentijowycza odsunięto od kierowania Związkiem. Niestety, minione straty odczuwamy do dziś.
CZŁOWIEK DUCHA DZIAŁACZA
Ołeksander SZOKAŁO, pisarz, kulturoznawca To, co artysta ukazuje w dziele sztuki, jest tym, co wydarzyło się w narodzie. „Kryształowy dzwon języka”, to język zbiorowej osoby od narodu. Jak odbierano „Sztandarowców” Honczara, wspominam z dzieciństwa. Tę książkę czytano na głos po domach, bo była jedna na całą wieś. Ludzie zbierali się, słuchali. Zaczytana książka to wymowny fakt. Kiedy pisarza czytają na głos, rozmawiają z nim na żywo – to znaczy, że jest bliski duszy narodu. Siła twórczości i Olesia Honczara, i Ołeksandra Dowżenki w tym, że w swoich utworach pokazali prostych ludzi, ich bóle i radości. Jest to niekorzystne dla tych, którzy chcą naród przekształcić w dziką, nieoświeconą, bezosobową masę. W wielu utworach obrazowanie wojny sprowadzało się do pokazywania wodzów, dowódców. Ale całe to przerażenie w rzeczywistości wytrzymał naród. Kiedyś pewna kobieta z Iwanofrankiwszczyzny powiedziała mi: „Kiedy obserwowałam, jak przebierali się jedni i ci sami w dzień w jeden mundur, w nocy w inny, zrozumiałam: wszystko robiono i robi się tylko po to, żeby nas nie było na świecie”. W jej słowach jest cząstka prawdy. Tacy ludzie jak Oles Honczar to ludzie ducha działacza. Nie żyją tylko dla własnego interesu, jak współczesna „elita”, a stają w obronie ludzi. W tym ich powołanie. Świetlana mu pamięć. Musimy badać, studiować i wykorzystywać jego spuściznę.
Materiał przygotowała Nadija KYRIAN Zdjęcia Olesia DMYTRENKA
W kwietniu ukraińska społeczność obchodziła 93. rocznicę urodzin wybitnego ukraińskiego pisarza i działacza społecznego Olesia Honczara. Z tej okazji Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki 6 kwietnia przeprowadziło „okrągły stół” na temat „Oles Honczar i język ukraiński”. Oddajemy głos pisarzom, działaczom społecznym, którzy wystąpili podczas tego wydarzenia.
Tłumaczenie maszynowe
Wiktoria KRAWCZUK, studentka Instytutu Dziennikarstwa
Osobiście dla mnie targi książki „Medwin” to naprawdę wyjątkowe wydarzenie, znakomita okazja, by dowiedzieć się o nowościach w świecie wydawniczym, poznać współczesnych pisarzy, odwiedzić warsztaty i wykłady, czyli po prostu dobrze spędzić czas. Dlatego 7 kwietnia udałam się do centrum wystawienniczego „Sportywnyj” jak na święto. W przejściu migotały okładki kryminałów Doncowej (to już nie dziwiło, ale wciąż oburzało), a za szybą jednej witryny widniała książka Wasyla Szkliara „Zaleszeniec”. „O, nie jest tak źle”, pomyślałam wtedy. Kilka kroków i jestem na miejscu. Ogłoszenia, programy, literatura… Jakieś dziewczyny w moim wieku kupowały książki z serii „Wszystko po 5, 7, 10 hrywien” o jaskrawych okładkach i szarej treści. Przypomniało mi się ludowe przysłowie: na kolor i smak towarzysza nie ma. A dwie dziewczyny w ogóle wybierały nie książki, lecz kolczyki… Żeby się nie rozczarować, postanowiłam iść dalej. Przy stoisku Centrum Wydawniczego „Proświta” młodzi panowie na moich oczach kupili cztery egzemplarze książki o Hołodomorze. „Jeśli Ukraińcy wciąż chcą znać własną historię (choćby była najstraszniejsza), a nie pseudoopowieści z »fałszywych ust«, to nie wszystko jeszcze stracone”, cieszyłam się. W pierwszej sali wystawowej życie książkowe kipiało: ludzie szli, oglądali, pchali się, kupowali. Prawda, młodzieży było niewielu, studenci w większości byli na zajęciach. Udało mi się porozmawiać z panią, która sprzedawała beletrystykę wydawnictwa „Kalwarija”. Powiedziała, że młodzież interesuje się współczesną prozą, często pytają o książkę „My” Tetiany Winokurowej-Sadyczenko, „Kult” Ljubka Dereszа itd. Przeglądając stoiska z dziełami współczesnych autorów, dowiedziałam się, że studenci z przyjemnością czytają utwory pisarzy „koronacyjnych” — jedni z własnej woli, inni za radą przyjaciół czy sprzedawców. Książki kosztują średnio do 30 hrywien. Popularni wśród młodzieżowych środowisk są tacy krajowi pisarze: Jurij Andruchowycz, Serhij Żadan, Oksana Zabużko, Ljubko Deresz, Irena Karpa, Ljuko Daszwar. Także studentów interesują twórczość Iren Rozdobudko, Marii Matios. Ich rówieśnicy z Rosji przedkładają książki Borysa Akunina, Serhija Łukjanenki, Wiktora Pielewina, Ołeksandry Maryninej itd. W Europie i USA popularne wśród młodzieży pozostają dzieła Stephenie Meyer, Terry’ego Pratchetta, Dana Browna, Lisy Jane Smith… Uwagę młodzieży przyciągały miniaturowe książeczki wydawnictwa „Folio”. Kosztowały 10—12 hrywien. Wśród nich były zbiorki aforyzmów, wierszy ukraińskich i rosyjskich poetów (Lesi Ukrainki, Tarasa Szewczenki, Wasyla Symonenki, Anny Achmatowej, Aleksandra Bloka, Siergieja Jesienina itd.) oraz wydania w rodzaju „Mamie”, „Tatusiowi”, „Ukochanej przyjaciółce”. Wygląda na to, że rzeczy niepołączalne jednak połączono w jednej serii. Rzucały się w oczy jaskrawe książki dla dzieci, niektórzy studenci podchodzili i kupowali je w prezencie. Mimo wszystko żadne wydania elektroniczne nie zastąpią przyjemności czytania i przerzucania papierowej książki. W drugiej sali wystawowej dominowała literatura o tematyce religijnej. Można było zobaczyć ekskluzywne wydania w drogich skórzanych okładkach. Niestety, młodzież starała się za wszelką cenę omijać to miejsce szerokim łukiem. Zatrzymywali się najwyżej przy stoisku wydawnictwa „Znannia” albo przyłączali się do warsztatu wyrobu lalek-motanek. Większość zmierzała do literackiej kawiarni, gdzie zawsze można było zobaczyć coś ciekawego. Specjalnymi gośćmi „Medwinu” byli pisarze William Paul Young i David Baker z USA, którzy prezentowali swoje książki. W literackiej kawiarni zbierali się artyści, widzowie, dziennikarze. Od takiej twórczej atmosfery podnosiło mi się na duchu. Nie chciało się opuszczać tych ścian, ogrzanych ciepłem książek i miłością ludzi, którzy je tworzą. Przed oczami, jak slajdy, książki: jaskrawe dziecięce, z papieru i tkaniny, w drogich skórzanych okładkach i w stylu narodowym…
Tłumaczenie maszynowe
Czołowe miejsce wśród ekspozycji festiwalu zajęła produkcja wydawnicza wydziału wydawniczego Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego. Od razu po otwarciu V międzynarodowego festiwalu książki chrześcijańskiej odbyła się prezentacja produkcji książkowej, wydanej przez Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego. Wydarzenie miało znaczący rezonans. Na stoiskach wystawowych w centrum ekspozycyjnym „Sportywnyj” zaprezentowano ponad 110 tytułów produkcji książkowej, wydanej przez UKP PK od 1995 roku do dziś. O ich różnorodność gatunkową, merytoryczną i tematyczną poprosiłem o opowiedzenie kandydata nauk teologicznych, kierownika katedry filologii Kijowskiej Prawosławnej Akademii Teologicznej UKP PK Ołeksandra MYRONCZUKA.
— Panie Ołeksandrze, jakie książki są prezentowane przez wydział wydawniczy Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego na wiosennych targach książki? — Specjalizujemy się w wydawaniu i popularyzacji ukraińskojęzycznej produkcji książkowej. A jest to niemal pełny korpus ksiąg liturgicznych, co pozwala prowadzić nabożeństwa w ojczystym języku ukraińskim. Przetłumaczono także wybrane „Żywoty Świętych” św. Dymitra z Rostowa w siedmiu tomach, do nich dołączono osobnym tomem książkę współczesnego autora Borysa Sambora „Święci ziemi ukraińskiej”. Według słów Świątobliwego Patriarchy Ukraiński Kościół będzie prawdziwie ukraiński, kiedy będzie rozwijać się teologia narodowa, kiedy będziemy popularyzować język ukraiński. Przykładami ukraińskiej teologii są dzieła świętych ojców. Tak, przetłumaczono i wydano „Pisma mężów apostolskich”, „Apologetów”, „Dokładny wykład wiary prawosławnej” św. Jana z Damaszku, pełny zbiór dzieł św. Bazylego Wielkiego, trwa wydawanie pełnego zbioru dzieł św. Jana Złotoustego (ujrzało już światło dzienne 7 tomów, 14 książek). Ukazały się także pierwszy tom z czterotomowego wydania dzieł św. Grzegorza z Nazjanzu i pierwszy tom z czterotomowego wydania św. Grzegorza z Nyssy. Osobliwością tych wydań jest to, że wszystkie one zostały wydrukowane we współczesnym ukraińskim języku literackim w tłumaczeniu osobiście Świątobliwego Patriarchy Filareta. — Wiadomo, że Patriarchat Kijowski znaczną uwagę poświęca wydawaniu prac z historii kościoła, prawa kanonicznego, literatury dziecięcej i oświatowej.
— Oprócz działalności translatorskiej Świątobliwy Patriarcha stale wygłasza podczas nabożeństw kazania, udziela wywiadów.
Ujrzał już światło dzienne ośmiotomowy zbiór kazań, przemówień, przesłań, referatów, wywiadów Świątobliwego Patriarchy Filareta.
Spośród innych wydań chcę zwrócić uwagę na serię książek dla dzieci „Czytanka chrześcijańska”, ułożonych zgodnie z porami roku. Każda z nich zawiera wybór utworów ukraińskich pisarzy o świętach chrześcijańskich, obchodzonych w tej czy innej porze roku. Wiersze, bajki, legendy, opowiadania i podania pomogą dziecku więcej dowiedzieć się o Bogu, Kościele i życiu chrześcijańskim, uświadomić sobie znaczenie świąt kościelnych. Jednak głównym zadaniem tego wydania jest pomoc rodzicom w nawiązaniu z dzieckiem stałego dialogu o wierze, doświadczeniu religijnym i tradycji poprzez wspólne rodzinne czytanie. Dla dzieci w wieku szkolnym proponujemy „Prawo Boże”, gdyż nazywane jest ono podręcznikiem dla rodziny i szkoły. Kościół zapoczątkował i przeprowadził akcję „Prawo Boże do każdej rodziny”. W ramach tej akcji bezpłatnie rozprowadzono ponad 800 tysięcy egzemplarzy tej książki. Obecnie „Prawo Boże”, jak i wszystkie inne książki prezentowane dziś na wystawie, można nabyć w świątyniach Patriarchatu Kijowskiego — Soborze św. Włodzimierza, Monasterze św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach oraz w zarządach diecezjalnych we wszystkich centrach obwodowych. Wszystkie nasze książki mają wysokiej jakości druk, ładne okładki. Stale pracujemy nad tym, aby zwiększać nakład, liczbę tytułów, w tym literatury dziecięcej. — Jakie wydawnictwa periodyczne proponuje swoim parafianom Patriarchat Kijowski? — Spośród wydawnictw periodycznych, które wydaje UKP PK jako ogólnokościelne, jest naukowo-popularny magazyn „Prawosławnyj wisnyk” (ukazuje się sześć razy w roku), co miesiąc wychodzi „Biuletyn informacyjny” i dwa razy w miesiącu gazeta „Hołos Prawosławja”, a ponadto niemal każda diecezja ma swoje gazety diecezjalne. Także co roku Zarząd Informacyjny UKP Patriarchatu Kijowskiego wydaje nowy Prawosławny kalendarz cerkiewny na kolejny rok. Wydanie, oprócz kalendarza liturgicznego, zawiera wiele fotografii, które naświetlają działalność Lokalnego Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego. Oprócz tego podawane są: paschalia na dwadzieścia lat, wykaz imion świętych, najpopularniejszych wśród chrześcijan prawosławnych, informacje o diecezjach, rządzących i wikarnych hierarchach Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego, informacje o duchownych placówkach oświatowych i stronach internetowych.
Rozmawiał Jewhen BUKET Zdjęcia autora
Od 7 do 10 kwietnia w ramach tradycyjnych już Kijowskich wiosennych targów książki „Medwin” odbył się V międzynarodowy festiwal książki chrześcijańskiej. Kijowianie i goście stolicy mieli okazję zapoznać się z nowościami książkowymi wiodących wydawnictw chrześcijańskich Ukrainy, bliskiej i dalekiej zagranicy, a także nabyć w cenach wydawniczych książki z zakresu teologii, historii chrześcijaństwa, posługi duszpasterskiej, literaturę piękną, rodzinną itp.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro STEPOWYK, doktor nauk o sztuce, profesor, akademik Akademii Nauk Szkoły Wyższej Ukrainy, Kijów Tak, on ma już 70 lat. Mieszkaniec dalekiego San Francisco, ale wieczny Ukrainiec pod każdym względem życia. Nie raz bywałem w San Francisco, tam nad Oceanem Spokojnym można dobrze żyć, prawda, trochę przeszkadzają trzęsienia ziemi, ale nie zdarzają się one często. Wasyl z żoną Reginą, córką Olą, są tam już dawno (od 1994 roku) i jakby niedawno. Co roku bywa w Kijowie i jego przyjaciołom artystom trudno uwierzyć, że tak dawno — 17 lat — nie jest już kijowianinem. Rzeczywiście, fizycznie może i nie jest kijowianinem, ale za to prawdziwym Ukraińcem. Nie diasporowym, swoim, naszym. Dlaczego? Dlatego, że ma miłość. I będzie ją miał daleko poza swoje obecne 70 lat. To, że żyje tam Ukrainą i z Ukrainą, mogę potwierdzić dwoma faktami. Mieszkając tam, otrzymał tutaj tytuł Narodowego Artysty Ukrainy oraz laureata Nagrody Szewczenkowskiej. Nie jeden zapyta: „Jak to mogło się stać?”. A stało się! I stało się u tego urodzonego na czernihowskiej ziemi artysty przez te 17 „poza-ukraińskich” lat jeszcze wiele takiego, co może zadziwić niejednego. Wołodymyr KACZKAN, Iwano-Frankiwsk Miał niezaprzeczalną rację wybitny kulturolog Jurij Szewelow (Szerech), gdy w artykule „Listy Kulisza i Kulisz w listach” ubolewał: „Poetyka gatunku epistolarnego nie jest opracowana. Historii korespondencji na Ukrainie jeszcze nie napisano” (Cyt. epigraf do ks.: Zabużko Oksana, Szewelow Jurij. Wybrana korespondencja na tle epoki: 1992—2002: z dodanymi utworami, komentarzami, przyczynkami do biografii i innymi dokumentami. — K.: Wysoka Połycia, WD Fakt, 2011. — 504 s.; il.). Można i trzeba rozszerzenie interpretować to stwierdzenie, ponieważ znaczna armada spuścizny epistolarnej ukraiństwa wciąż marnieje pod kurzem skomunizowanych składnic i archiwów, praktycznie nie ma dostępów do prywatnych kolekcji zagranicznych, które nierzadko spadkowo trafiają w ręce dalekich krewnych, nie rozumiejących swojej misji w jak najszybszym upublicznieniu materiałów. Zatem najwyraźniej potrzebne są państwowe wysiłki, skierowane na publikację dorobku epistolarnego, po czym pójdzie cały szereg kierunków i aspektów badań w tej dziedzinie. Na razie mamy interesujący Na przykład, wspaniałe serie wykwintnych prac graficznych, wykonanych tam, a prezentowanych na wystawach tutaj. Jak choćby głęboko duchowe, filozoficznie nasycone i starannie opracowane w każdej kresce ilustracje do „Martwych dusz” Gogola. Wieczny dla Łopaty temat szewczenkowski. Pełne mistycznej fantazji z niespodziewanymi przejściami w poezję liryczną prace malarskie, którymi zadziwił niejednego, bo wszyscy znali Łopatę-grafika, a tu nagle malarstwo, i to jakie! Jego twórcza produktywność dziwiła zawsze, ale w okresie między 60. a 70. rokiem życia jest fenomenalna! Wasyl z natury jest impulsywny, gorący i nie jeden psycholog mógłby zapytać, jak tak skrajnie żwawy, ruchliwy człowiek może dniami, tygodniami, miesiącami cierpliwie wysiadywać nad wyrysowywaniem każdej najmniejszej linii swoich bezbłędnych rysunków? Wielkie natury twórcze zawsze są zagadkowe, nie wpisują się w ogólnie przyjęte standardy życia. Jego życie w Ameryce też dziwi, a nawet niektórych niepokoi. Nie wiedzą, że to swoiste niesienie krzyża, bo Ameryka jest bogata, ale nie dla wszystkich. I pojechał tam Łopata nie na kurację, a z powodów rodzinnych, a do tego ze względu na stan zdrowia. I chwała Bogu, że łagodny, ciepły i w miarę wilgotny klimat przyoceaniczny dobroczynnie wpływa na niego i daje siłę do wykonywania tej iście syzyfowej pracy artystycznej i pisarskiej — tak, i pisarskiej! — którą on tam stale, dzień po dniu się zajmuje. Stamtąd Łopata sławi Ukrainę, pracuje dla niej, szerzy o niej prawdę i dobro — wbrew tym, którzy tam szerzą o niej kłamstwa i kompromaty — a takich nie brakuje nigdzie. Jestem pewien, że w Kijowie czy gdziekolwiek na Ukrainie Wasyl Łopata nie zrobiłby więcej i lepiej dla rozwoju współczesnej sztuki ukraińskiej, niż w Ameryce. Tam mało co odciąga go od ulubionej i natchnionej pracy, a on zna swoje przeznaczenie i swoje powołanie. Gdyby nawet od teraz nie zrobił już nic szczególnego, to i tak wszedł już do kohorty klasyków sztuki ukraińskiej, jego grafika i malarstwo są piękne w wyglądzie, wszystkie jego postacie i bohaterowie są piękni, potężni, monumentalni — takich ludzi stwarzał w Raju Bóg, takich chciał widzieć na ziemi, gdyby ich nie zepsuł zewnętrznie i wewnętrznie grzech. Są harmonijni i stateczni dlatego, że w ich sercach żyją Boże geny, które nazywamy duchem, duszą. To czuje Łopata, tylko przystępując do dzieła — i wychodzi mu to, bo robi z wiarą i miłością, nie żałując ani siebie, ani swojego czasu. Mam w swojej domowej bibliotece kilka książek napisanych i wydrukowanych przez Wasyla Łopatę: „Nadzieje i rozczarowania, albo metamorfozy hrywny”, „Gdzieś na dnie mojego serca”, „Drogę Swoją pokaż mi, Panie”… Oto w wydawnictwie leży rękopis, który lada moment ma wyjść jako jeszcze jedna książka wspomnieniowa. Pracując nad monografią o Wasylu Łopacie (niestety, jeszcze nie wydrukowaną), nie tylko przyglądałem się, analizując, jego rysunkom, rycinom, akwarelom, obrazom, ale też czytałem i czytałem ponownie napisane przez niego książki. Jak mądrze, utalentowanie napisane! Nie filolog i nie pisarz z zawodu, a jaki język, jakie wyczucie stylu pisania! Jak mistrzowsko, czasem z niepowtarzalnym humorem, zbudowane są jego dialogi! I jaka miłość do dawno zmarłego ojca oraz niedawno zmarłej w wieku ponad 90 lat matki! Niech mnie oskarżą czytelnicy tego jubileuszowego, powiedzmy, artykułu o nadmierny zachwyt słowem i obrazem w dorobku Wasyla Łopaty, ale to rzeczywistość, nie wirtualność, nie budowanie sobie w wyobraźni jakiegoś supermana w sztuce. Wasyl Łopata jest rzeczywiście fenomenalną osobowością naszych czasów. I każdy bezstronny człowiek, nawet nie znając go osobiście, ale przechodząc się po pierwszej lepszej wystawie jego dzieł, albo przeglądając książki z jego ilustracjami, powie i napisze tak samo, a może i lepiej. Ukraina jest obecnie w niepokoju. Nasza wolność i niepodległość znów są zagrożone, znów w próbie. I w takim czasie powinniśmy szczególnie łagodnie, z szacunkiem odnosić się do naszych talentów, do wszystkich twórczych ludzi. Bo to oni są gwarantami naszej stabilności, a nie żadni inni gwaranci. Wasyl Łopata cicho, skromnie, niezauważalnie pokazał nam, tu obecnym, że gdziekolwiek fizycznie byś nie był, Ukraina pozostaje twoją Mamą: pielęgnuj, chroń ją, twórz jej sławę!
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
eksperyment książkowy — listy J. Szerecha do O. Zabużko i na odwrót. Wartość tego opublikowanego nabytku jest bezsporna, ponieważ zawiera on, jak należało oczekiwać i mieć nadzieję, mnóstwo materiału faktograficznego i biograficznego. Ale jest tu nie mniej wartościowa część druku — to obszerne komentarze filozoficzno-estetyczno-oceniające, które, można by rzec, nie tylko tworzą solidny dyskurs historycznoliteracki, ale nierzadko służą jako kanwa, punkt wyjścia politycznego i prawnego prognozowania życia i bytu ukraińskości oraz, zwłaszcza, jego wciąż jeszcze nieuznanych, jeśli tego wymaga prawda, czołowych postaci. Ciekawie i pouczająco, zgodnie z zamysłem samej autorki, materiał książki był układany tak, aby linie „książkowa” i „ludzka” zbiegły się, „nakładając się na siebie wzajemnie” (Tamże. — S. 8—9). Wydaje się, że już tą zasadą zbliżyła się do częściowej realizacji przeczucia J. Szerecha o tym, że historii korespondencji na Ukrainie jeszcze nie napisano. Rozumiemy autorkę, że dopóki materiały „ery przedkomputerowej” znajdują się wciąż w osobistym archiwum J. Szerecha na Uniwersytecie Columbia „pod kluczem”, to musiała posłużyć się sposobem „wybiórczym”, zatem podaje nam, jak jej się wydaje, najobszerniejszy, najbardziej treściwy zrąb korespondencji z lat 1992—2002. Stąd wyjaśnienie O. Zabużko, że wydrukowany ogrom — 57 listów — swoista „współgra”, „powieść epistolarna”, mógł stać się dostępny i pożądany przynajmniej dla średniej warstwy ukraińskiej zubożałej i zniszczonej elity, — musiała iść na obszerne wyjaśnienia i interpretacje przestrzeni tekstowej, aby „piasek historii” nie zgrzytał w zębach współczesnych, aby nie wietrzał u potomnych. Tylko wybierając taką metodę, rozwiązała sobie i nam ręce do postrzegania J. Szerecha nie „rozdanego” przez badaczy branżowych po szufladkach, a jako filozoficzno-estetyczną całość, jako systemowego myśliciela (Tamże. — S. 11). O. Zabużko zarówno jako analityk, jak i znacząca literatka tworzy coś „własnego” w gnieździe gatunkowym: to rzeczywiście jakiś zadziwiający konglomerat, w którym mozaikowe cechy epistolografii, kolażu, przeglądu, przewodnika, kolażu, wspomnień, zgromadzenia tematycznego — słowem, to rzeczywiście gatunek „mikstowy”. Właśnie taka droga pomogła autorce pokonywać pewne bariery psychologiczne. Wreszcie, zgodźmy się z O. Zabużko, że zarówno treściowe, jak i stylowe strumienie informacji, które nieśli dwaj różni autorzy w nurcie epistolarnym, będą różnie odbierane przez czytelnika, ponieważ teksty dwojga diametralnie różnych autorów rzeczywiście „bardzo różnią się między sobą poziomem hermetyczności” (Tamże. — S. 38). Nieco ułatwi odbiór pierwszej części książki — epistolografii, da swoisty klucz, wyprowadzi na ogólną kanwę druga część wydania — to 7 artykułów samego J. Szerecha i 3 druki O. Zabużko (Komentarz do działania: wywiad dla Ludmyły Taran // Ukraińska kultura. — 1993. — nr 1; Ukraina. — 1993. — nr 6 (fragmenty); Taran Ludmyła. Horoskop na wczoraj i na jutro. — K.: Rada. — 1995. — S. 127—149; Lwów. Kawa o północy // Zabużko Oksana. Autostop: Zbiór. — S. 42—44; Postscriptum: monolog tłumacza o dzwonach porzuconych świątyń // Aleksijewicz Swiatłana. Czarnobyl: Kronika przyszłości. — K.: Fakt, 1998. — S. 186—194). Jak widzimy, Jurij Szewelow jako wizjoner położył nadzadanie właśnie na „filozoficzne barki” Oksany Zabużko — i, czytajmy, właśnie ta ścieżka rzeczywiście doprowadzi do założenia fundamentu tworzenia historii korespondencji na Ukrainie.
Tłumaczenie maszynowe
— Bardzo trudno wyjaśnić ludziom w podeszłym wieku, jak ważne jest dbanie o siebie, o swoje zdrowie, ponieważ w warunkach naszej biednej medycyny są oni zakładnikami własnych dolegliwości. Pokonanie choroby, zwłaszcza przewlekłej, w podeszłym wieku jest bardzo trudne, a bezpłatna medycyna, którą gwarantuje Konstytucja, nie jest w stanie zapewnić leczenia chorób przewlekłych. Jeśli osoba starsza zachoruje, opłata za leczenie staje się ciężkim brzemieniem dla całej jej rodziny, a czasem może doprowadzić do ekonomicznego upadku rodziny. Zatem choroba to ciężka próba nie tylko dla osoby starszej, ale także dla wszystkich jej bliskich. Ten imperatyw powinien być obecny w życiu każdej osoby starszej. — Jakich recept na aktywne długowiecze przestrzega Pani osobiście? — To pytanie jest dla mnie aktualne, ponieważ obecnie aktywnie wykonuję ćwiczenia fizyczne, zmieniłam dietę i od razu poczułam poprawę zdrowia. Aby być zdrowym, trzeba przestrzegać racjonalnego odżywiania, wykonywać nieskomplikowane ćwiczenia fizyczne, spacerować rano i wieczorem, nie palić i nie spożywać alkoholu. — Niektórzy długowieczni ludzie spożywali napoje alkoholowe przez całe życie… — Francja to kraj z najwyższą średnią długością życia w Europie. Francuzi wiążą to ze swoim stylem życia: systematyczne spożywanie rozsądnych dawek naturalnego wina pomaga im obniżyć ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, niektórych form raka, a także rozwoju choroby Alzheimera. Swego czasu najstarsza mieszkanka Ziemi, Francuzka Jeanne-Louise Calment, która zmarła w wieku 122 lat, w wieku 110 lat jeździła na rowerze do kościoła w sąsiedniej wiosce i do ostatnich dni spożywała naturalne czerwone wino oraz gorzką czekoladę. Najważniejszym dla aktywnego długowieczeństwa jest pozytywne spojrzenie na życie; osoby starsze powinny dawać je wszystkim i otrzymywać je od innych, co najlepiej zrównoważy wszystkie procesy nerwowe i fizjologiczne. — Natalio Antonivno, co stanie się z ukraińską wsią za 50 lat, ośrodkiem i kolebką naszej kultury? — Rozwój wsi to problem ekonomiczny. Jeśli weźmiemy pod uwagę istniejące nowoczesne technologie rolnicze, to do obsługi tych technologii gospodarka potrzebuje bardzo niewielu mieszkańców wsi. Oto dlaczego teraz, kiedy przebudowuje się cały nasz system agrarny, większość ludności wiejskiej pozostaje za burtą. Młodzież wyjeżdża ze wsi, bo nie ma możliwości samorealizacji. Wsie pustoszeją, a na pustkowiu, jak wiadomo, choć chwast wyrośnie. I tak przyjeżdżają na wieś zagraniczni biznesmeni, wykupują ziemię, przywożą tam najtańszą siłę roboczą — niewolników z Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Jest już całkiem sporo takich osad, gdzie zorganizowaną produkcję obsługują azjatyccy pracownicy. Stopniowo zamiast ukraińskich wsi rodzą się koreańskie, chińskie lub wietnamskie. Na dzień dzisiejszy ludność wiejska stanowi ponad 30 %. Istnieje mnóstwo decyzji rządowych, zarządzeń, specjalistycznych programów dotyczących rozwoju wsi, jednak większość z nich jest niezrealizowana. Mam nadzieję, że państwo znajdzie sposób na zapewnienie stabilnego rozwoju naszej wsi, jej ludności, kultury i unikalnej ideologii chłopskiej. Ukraińska wieś nie zniknie, przekształci się w żywotny konglomerat ukraińskiej tożsamości i najnowszych technologii. Choć obecnie trudno przewidzieć, w jaki dokładnie sposób.
Tłumaczenie maszynowe
Człowiekowi genetycznie zagwarantowano 150 lat życia, ale nasz wiek jest znacznie krótszy. I jeśli Japończycy dożywają średnio 79 lat, to Nigeryjczycy i Somalijczycy z trudem dociągają do 47. Nasi rodacy są gdzieś pośrodku. Tymczasem, dokładnie badając doświadczenia długowiecznych, specjaliści opracowali 10 zasad, których przestrzeganie może przedłużyć nasze ziemskie istnienie. 1. Nie przejadajcie się. Jeśli nie wykonujecie ciężkiej pracy fizycznej, w zupełności wystarczy wam 1500—2000 kilokalorii dziennie. Tym samym zafundujecie rozładowanie swoim komórkom i podtrzymacie ich aktywność. 2. Menu powinno odpowiadać waszemu wiekowi. U kobiet po 30. roku życia pierwsze zmarszczki pojawiają się później, jeśli regularnie spożywają orzechy i od czasu do czasu wątróbkę. Ludziom po 40. roku życia potrzebny jest beta-karoten, którego dużo jest w marchwi, a także w innych warzywach i owocach koloru pomarańczowego, żółtego i czerwonego. Po 50. roku życia wapń wesprze kości, a magnez — serce. Mężczyznom po 40. roku życia niezbędny jest selen, zawarty w serze i nerkach: ten minerał sprzyja redukcji stresu. A po 50. roku życia, odżywiając się rybami, silna płeć ochroni serce i naczynia krwionośne. 3. Praca z umiarem jest korzystna. Praca w zakładzie pracy to poważne obciążenie dla organizmu i w starszym wieku nie przynosi korzyści. Ale ten, kto nie pracuje wcale, kto żyje bez żadnych zainteresowań, wygląda średnio na 5 lat starzej niż wskazuje jego wiek, zapewniają badacze. Swoją drogą, niektóre zawody, zdaniem socjologów, pomagają zachować młodość. Wśród długowiecznych najwięcej jest dyrygentów, filozofów, artystów i duchownych. 4. Miłość to eliksir młodości. W organizmie zakochanych ludzi wytwarzają się hormony szczęścia, które sprzyjają wzmocnieniu układu odpornościowego. Oznacza to, że nawet w starszym wieku nie można rezygnować z radości miłości. 5. Nie smućcie się pod żadnym pozorem. Optymiści żyją znacznie dłużej niż pesymiści — to naukowo potwierdzony fakt. W trudnych chwilach starajcie się przypominać sobie coś dobrego ze swojego życia, szczęśliwą chwilę powodzenia, coś, z czego śmiała się cała rodzina. To pomoże zobaczyć świat w lepszych barwach, wybaczyć krzywdzicielom. 6. Ruszajcie się. Nawet kilka minut ćwiczeń fizycznych dziennie przedłuża życie. W procesie treningów uwalniają się hormony wzrostu, których produkcja gwałtownie spada po 30. roku życia. 7. Śpijcie w chłodnym pokoju. Kto przestrzega tej zasady, pozostaje młody dłużej. Przecież przemiana materii w organizmie i przejawy zmian związanych z wiekiem zależą od temperatury otoczenia. 8. Starajcie się otrzymywać jak najwięcej pozytywnych emocji. Czasami nie grzechem jest pozwolić sobie na nierozsądne przyjemności: duży kawałek kalorycznego tortu, rozmowy z przyjaciółmi do rana, tańce do upadłego, czytanie kryminału przez kilka godzin z rzędu. 9. Śmiech dodaje sił. Radosnemu człowiekowi zawsze żyje się łatwiej. Starajcie się cieszyć z każdego sukcesu, jeśli nie ze swojego, to z sukcesów dzieci i wnuków. Zobaczycie: wraz z uśmiechem przyjdzie i dobry nastrój. 10. Mózg musi pracować. Rozwiązujcie krzyżówki, czytajcie więcej, uczcie się języków obcych. Zmuszając mózg do aktywnej pracy, człowiek nie tylko zachowuje jasność umysłu, ale jednocześnie aktywizuje pracę serca, układu krążenia oraz przemianę materii. Najważniejszym warunkiem poprawy zdrowia jest doskonalenie duchowe. Natura jest harmonijna i żyć w niej szczęśliwie może tylko człowiek harmonijny. Materiały przygotowała Natalia ANTONIUK
Tłumaczenie maszynowe
W naszym stałym dziale „Życie trwa dalej!” opowiadamy, jak osobie starszej przetrwać we współczesnych warunkach, jak nie popaść w depresję i zachować pogodnego ducha. Dziś o tym, jak starzenie się demograficzne wpływa na wszystkie sfery życia społecznego, jakim imperatywem powinna kierować się każda osoba starsza, czytelnikom „Słowa Proświty” opowiada kierowniczka Wydziału Demografii Starzenia Instytutu Gerontologii im. D. M. Czebotariowa Narodowej Akademii Nauk Medycznych Ukrainy, doktorantka Narodowej Akademii Administracji Państwowej na Katedrze Ochrony Zdrowia Publicznego Nataliја FOJGT. Porusza ona także jeszcze jeden ważny problem współczesności — perspektywy ukraińskiej wsi. Co z nią będzie za 50 lat: czy ścieżki zarosną chwastami, czy państwo zdoła jednak uratować ognisko ukraińskiej duchowości?
— Nataliє Antonivno, proszę opowiedzieć szczegółowiej o waszym wydziale. — Nasz wydział bada procesy demograficzne związane ze starzeniem się ludności. Równocześnie zajmujemy się badaniem jakości życia osób w podeszłym wieku, ich problemów i perspektyw. Starzenie się demograficzne — wzrost liczby osób w podeszłym wieku — jest procesem nieodwracalnym i wszechprzenikającym, to bardzo wpływowy czynnik, który reguluje praktycznie wszystkie sfery życia społecznego: gospodarkę, prawo, system podatkowy i emerytalny, rynek pracy, nieruchomości, stosunki między pokoleniami, procesy tworzenia rodziny itd. W dokumentach międzynarodowych dotyczących perspektyw globalnego rozwoju starzenie się demograficzne zajmuje pod względem wagi wpływu na niego 7. miejsce obok terroryzmu, rozprzestrzeniania broni jądrowej, zmian klimatycznych, światowych kryzysów finansowych i in. Zatem spośród tych globalnych czynników, które wpływają na życie społeczne na całym świecie, starzenie się demograficzne jest jednym z najważniejszych. Dlatego ten proces powinien być badany głębiej. W Ukrainie przezwyciężaniu negatywnych skutków starzenia się demograficznego dotychczas poświęca się mało uwagi z powodu nadmiaru innych problemów, a to, co obecnie dzieje się w rozwoju demograficznym naszego państwa, zwłaszcza w zakresie starzenia, dotychczas nie znalazło odzwierciedlenia w dokumentach państwowych ani w polityce państwowej. Starzenie się jest procesem wszechprzenikającym, lecz dotychczas nie odczuwamy, jak silnie wpływa ono na nasze życie — nie tylko na życie osób w podeszłym wieku, ale także młodych. — W artykule „Starość oczami młodości” („Słowo Proświty” nr 48 z 2010 r.) młodzi Ukraińcy opowiadali, co dla nich oznacza wiek podeszły. Wśród odpowiedzi: „Ciągłe pragnienie uwagi wtedy, gdy jesteś nikomu niepotrzebny”, „starsi ludzie żyją nie wiadomo dla kogo i po co”, „poczucie, że życie się kończy, a ty nie zdążyłeś zrobić wszystkiego, co zaplanowałeś”. — Takie wyobrażenie o starości i osobie w podeszłym wieku jest problemem światowym. Także w Madryckim Międzynarodowym Planie Działania dotyczącym Starzenia się dużą uwagę poświęca się przezwyciężaniu wizerunku osoby starszej jako niedołężnej, chorej, takiej, która utraciła swoje więzi społeczne i role społeczne, czyli człowieka, który budzi litość. Takie traktowanie osób w podeszłym wieku w Ukrainie jest wynikiem niedostatecznej pracy propagandowej w dziedzinie integracji osób starszych we współczesnym społeczeństwie. W warunkach starzenia się ludności taka społeczna stygmatyzacja jest niedopuszczalna, bo niszczy wartość potężnej warstwy ludności, która obecnie stanowi ponad 20 %, a z czasem, do połowy 2050 r., będzie stanowić aż 30 %. Osoby starsze to nasz potencjał, zwłaszcza gdy mowa o podwyższaniu wieku emerytalnego: rząd liczy, że ta grupa odda państwu pozostały potencjał zawodowy. Nasi ludzie w podeszłym wieku to ludzie profesjonalni, wykwalifikowani, zsocjalizowani. Osoba starsza ma te same dążenia, możliwości i zdolności, co młodzież. — Czy w Ukrainie są jakieś regiony, gdzie jest najwięcej długowiecznych? — Więcej długowiecznych, zgodnie ze spisem z 2001 roku, skupia się w zachodnich obwodach Ukrainy. Wpływa na to przede wszystkim patriarchalny wiejski tryb życia, tam skupiona jest ludność wiejska o najsilniejszych tradycjach rodzinnych, wsparciu między pokoleniami, co jest ważnym czynnikiem ochrony życia osób w podeszłym wieku. Na długowieczność pozytywnie wpływają także warunki górskie. Niektórzy fizjolodzy wyjaśniają górską długowieczność zmniejszeniem zawartości tlenu w powietrzu, procesy utleniania przebiegają wolniej, dlatego starzenie się ulega spowolnieniu. — Bardzo często słowo „starość” postrzega się jako synonim słowa „choroba”. Jak osoba w podeszłym wieku powinna odnosić się do swoich zmian fizjologicznych?
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła CYMBALUK Słowa Romana Czajki go oburzyły. Ganiąc jałową inteligencję, dziennikarz telewizyjny wspomniał o ludowym przesądzie, że jeśli tak zwana “inteligencja” ucieka w “wewnętrzną emigrację” — czekaj na zaostrzony surowy reżim. A oskarżenie o obojętność i infantylność “tak zwanej”, która jest zdolna jedynie “siedzieć i coś pisać, wejść do portalu społecznościowego i tam tworzyć wirtualny słowny opór, albo w ogóle nic nie robić” dotknęło Wałerija Czmyriowa do żywego. “W wieku prawie 70 lat ja “wszedłem” do portalu społecznościowego (Internet. Aut.), by tworzyć “wirtualny” społeczny opór” — skomentował on zarzut dziennikarza wobec Ukraińców. I zakończył: ona — sieć — pozwala błyskawicznie kształtować opinię publiczną. O czymś innym Wałerij Ołeksijowycz zamilczał — skromność! Nie wspomniał, że jest zdolny wpływać (i wpływa!) także innymi Rysunek Wałerija Czmyriowa sposobami. O tym przekonałem się 1 kwietnia w galerii “Majsternia”, która znajduje się w Związku Artystów Ukrainy. Tego dnia, kiedy wszyscy “ochotnicy” i — Brawo chłopaki! Świetną daczę mi zbudowali. — Służymy narodowi Ukrainy! Rysunek Wałerija Czmyriowa urzędowi żartownisie oszukiwali wszystkich i wszystko (przypomnijcie sobie obejrzane programy polityczne, “kosmiczne” wiadomości z Rady Kijowskiej, a nawet festiwal śmiechu w Odessie), on i jego siedmiu “tak zwanych” wystawiali swoje prace. Dokładniej — przedstawili pod sąd nielicznych wielbicieli swoje karykatury. Była to ich czwarta wystawa artystyczna “Karykaturzyści Ukrainy”. Zdecydowana większość karykatur była już publikowana: Anatolija Hajna — w gazecie “Czerwonyj hirnyk”; Mykoły Kapusty — w gazecie “Żyzn”; Ołeksandra Michnuszewa — w ogóle w wielu periodykach; Wałerija Mohylnego i Wołodymyra Sołomaszenki — również; Andrija Sajenka — regularnie (główny artysta!) w moskiewskim, ukraińskiego chowu “Krokodileplus”; Ołeha Smala — w tygodniku “Dzerkało tyżnia”, Wałerija Czmyriowa — również w wielu. A wszystkich razem — w czasopiśmie “Pereć”. Niech wybaczy mi czytelnik, ale streszczanie fabuł — to w tym gatunku sprawa doprawdy śmieszna. I niewdzięczna. No, opowiem o klaunie na molo, który żongluje kołami ratunkowymi przed dziesiątkami wyciągniętych rąk w wzburzonych falach, wołających o pomoc (O. Smal). Albo wskazujący palec, po którym stąpają, jak gęsi, ludzie i, dochodząc do krawędzi, lecą w przepaść (W. Sołomaszenko). Czy scenkę z głównymi bohaterami bajki o Buratino (kiedy ten człapie z workiem z 5 000 000 dolarów na plecach) przed wyraźnie budowlą na Instytuckiej i drogowskazem “Pole cudów” — w kierunku Bankowej. Choć słowem można by wspomnieć o czymś innym. Na przykład o spektrum tematów. A jest ono szerokie — od społeczno-politycznych, obyczajowych — i, oczywiście, miłosno-seksualnych — po przyjacielskie szarże. Pod względem formy prace są liniowe (konturowe), nasycone, czyli kreskowe, czarno-białe, a w większości kolorowe. Wykonane, z reguły, w pojedynczych, a czasem w licznych fabułach — komiksach. Oglądając ekspozycję dziesięciu (dwóch z nich — A. Arutiunianc i W. Popow — nie żyje), pomyślałem: “Jeśli rozwój karykatury jest ściśle związany z publicystyką, bojową, obrazową, ofensywną, to ta ostatnia dzisiaj wyraźnie przegrywa pod względem lakoniczności i wyrazistości”. Nawet nie wspominając o tej, która mdło migocze na łamach, ekranach telewizorów “czego sobie życzysz”. A to, że tenże Czmyriow (i czyż on jeden!?) co roku bierze udział w międzynarodowych konkursach karykaturzystów, które odbywają się to w Brazylii, to w Ka- — Osobiście ja nigdy nie pokochałabym kozła! Rysunek Anatolija Arutiunianca nadzie, to we Włoszech, to w Polsce itd., czyż nie jest świadectwem poziomu ich talentu? A co najważniejsze — obywatelskiej wrażliwości i gotowości do obrony, budzenia sumienia, myśli, jednym słowem — żywych nie tylko Ukraińców. Bez przesady powiem: to, co zobaczyłem na wystawie Towarzystwa Artystów-Karykaturzystów — jest utalentowane i oryginalne. Każdy ma swój charakter pisma pióra/pędzla. Swoje ulubione motywy. Swoją, tylko jemu właściwą krotność powiększającego szkła lupy artysty. Ale wszyscy jak jeden — dowcipni i śmieszni, z paradoksalną wyobraźnią twórczą. Ale co tu gadać na próżno — trzeba iść i patrzeć. Na karykatury. A nie na zaokrąglone oczy pod wysoko uniesionymi brwiami, rozciągnięte do uszu usta i brzuchy trzęsące się od śmiechu. A jeszcze zobaczycie tam na inteligentnych twarzach widzów cień napiętej myśli. To jest to, czego nie ma u utopionych w miękkich fotelach przed niebieskimi ekranami.
Tłumaczenie maszynowe
1 1 0 1 5
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r.
(z dostawą i pocztowymi kosztami wysyłki): na 1 miesiąc 4 hrywny 77 kopiejek, na 3 miesiące 13 hrywien 71 kopiejek, na półrocze 25 hrywien 77 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Redaktor naczelny Lubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA (przewodniczący), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Zastępcy redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Dział pracy oświatowej Nadija KYRIAN Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279-49-47 Dział literatury Marija KUCZERENKO 270-55-57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Korespondenci Natalija ANTONIUK, Ulana WOLYKOWSKA Redaktor dyżurny Ulana WOLYKOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301215 Nakład w kwietniu — 20 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Tłumaczenie maszynowe