Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

WASYL SZKLIAR: «NIEUSTANNA WALKA TO JUŻ SPOSÓB NASZEGO ISTNIENIA»

Слово Просвіти, №16 за 2011 рік

„Bóg kocha Ukraińca, ale się do tego nie przyznaje” – pisał głęboko ironiczny poeta Wasyl Słapczuk. Wygląda na to, że tak właśnie jest… Wcierano nas w mapę świata. Wymazywano nas z mapy świata. Wycinano nas z niej niczym papierową wycinankę. Dziś naszą historię przepisuje już pełen ślepego pragnienia zemsty ukrainofob, dla którego Ukraińcy to „element krajobrazu”, a język ukraiński to „galicyjski dialekt”. A my narzekamy, jęczymy – i cierpimy. Jakże rezonansowym stało się w tej atmosferze depresyjnego oczekiwania wyzwanie autora „Czarnego Worona”: „Zbyt święte jest dla mnie imię Tarasa Szewczenki, zbyt drodzy są mi moi bohaterowie z Chołodnego Jaru, bym zdradził ich i odmówił uczczenia ich pamięci. Nie przyjmę tej nagrody, dopóki ministrem będzie Tabacznyk”. Obecnie cała Ukraina, diaspora zbierają alternatywną Nagrodę Narodową, która ma pójść na ekranizację powieści pod tym samym tytułem. A sam pisarz gromadzi siedmiotysięczne audytoria. Chce się więc uwierzyć za Anatolijem Krymem, że „…mimo wszystko w przyszłym roku wszystko będzie o wiele weselsze, ciekawsze. Ponieważ „Czarny Woron” podniósł poprzeczkę nagrody na taką wysokość, z której być może zobaczymy nową Ukrainę”. Okazuje się, że pisarz może tak wiele… — Bardzo interesuje mnie Pana opinia o obecnej mapie Ukrainy. Jeśli się nie mylę, solidaryzuje się Pan z Jurijem Andruchowyczem w kwestii tak zwanej filozofii rozpaczy – obrazowo mówiąc, amputować uszkodzoną część ciała od zdrowego organizmu, aby zatrzymać rozprzestrzenianie się gangreny. Przekładając z języka medycznego na polityczny, oznacza to – odciąć zrusyfikowany Wschód, zrezygnować z Krymu... Czyż nie tak? — Dwadzieścia lat temu, kiedy byłem rzecznikiem prasowym Ukraińskiej Partii Republikańskiej, mówiłem: jeśli marzymy o państwie etnicznym, to jest ono możliwe w granicach Naddnieprza, Galicji, Wołynia, Słobożanszczyzny… Jeśli natomiast będziemy budować naród polityczny, to i za dwadzieścia lat będziemy mówić o zagrożeniach dla naszej suwerenności, języka, o okupowanej przestrzeni kulturowej i informacyjnej. No cóż, tak właśnie się stało. Ale jeśli Ukraińcy są gotowi walczyć o Ukrainę od Sanu po Don, to ja pierwszy staję w ich szeregach. Przecież nieustanna walka to już sposób naszego istnienia. — A czy nie wydaje się Panu, że dzisiaj Wschód jest bardziej zdolny do oporu niż bardziej patriotyczny Zachód? Takie wrażenie, że z uczuciem głodu przychodzi jasność myślenia. Jaskrawym argumentem tego są dla mnie spotkania Liny Kostenko z czytelnikami. Jak wzruszająco, cudownie emocjonalnie przyjmował Linę Kostenko Charków – włości Dobkina i Kernesa, i w jak niekorzystnym świetle postawił się Lwów. A z jakim zapałem wschodniacy bronią prawa swoich dzieci do nauki w języku ukraińskim, kiedy Tabacznyk próbuje zamykać ukraińskie szkoły… Być może nie trzeba spieszyć się z tak radykalnymi środkami jak „amputacja”, a sięgnąć po „leczenie zachowawcze”? — Nigdy nikogo nie wzywałem do podziału granic. Tutaj można się nie martwić, bo i Rosja nigdy nie przyjmie od Ukrainy takiego podarunku. Dla nich, jak Pan wie, Rosja jest tam, gdzie język rosyjski. A zrusyfikowane terytoria to znacznie skuteczniejsze przyczółki dla moskiewskiej ekspansji niż ich prawowite ziemie. Jeśli chodzi o lepsze przyjęcie Liny Kostenko w Charkowie niż we Lwowie, to nie trzeba tutaj niczego wyolbrzymiać. We Lwowie zdarzył się przykry incydent, zupełnie niezwiązany ze stosunkiem galicjan do wielkiej poetki. Oni ją kochają i czekają zawsze. I nie tylko we Lwowie, ale i w Iwano-Frankiwsku, Śniatynie, Kołomyi czy jakiejkolwiek wsi. Sam właśnie wróciłem z tamtych stron i wiem, z jakim pietyzmem traktuje się tam Linę Wasyliwnę. Więc nie trzeba tutaj przeciwstawiać Charkowa Lwówowi czy Tarnopola Donieckowi. Musimy się cieszyć, że Donbas też się budzi, i stale przypominać, że ten kraj dał całą kohortę wybitnych ukraińskich nacjonalistów – Mykołę Rudenkę, Iwana Dziubę, Iwana i Nadię Switłycznych, Ołeksę Tychyja... Wszystkich tutaj nie sposób wymienić. — Podczas spotkania z czytelnikami mówił Pan, że wschodnia przestrzeń informacyjna jest okupowana. Obecnie, kiedy zwłaszcza na przemysłowym Wschodzie życie stało się niezwykle ciężkie, a rzeczywistość kruszy przestrzeń informacyjną w ludzkiej świadomości, czy nie czas, aby pisarze i narodowo świadoma inteligencja wzięli się za tworzenie własnej przestrzeni informacyjnej? Jednym z jej ogniw mogłaby stać się działalność translatorska. Niechby na Wschodzie przeczytali „Czarnego Worona” po rosyjsku, by potem, po pewnym czasie, z zainteresowaniem obejrzeć blockbuster na podstawie tego dzieła w języku ukraińskim. — Nie wschodnia, a cała nasza przestrzeń informacyjna jest okupowana. Naiwnym wydaje się twierdzenie, że pisarze czy świadoma inteligencja mogą stworzyć zdrową przestrzeń informacyjną. Jest to przede wszystkim funkcja mediów, ale co tu począć, kiedy wszystkie kanały telewizyjne oraz najbardziej poczytne gazety i czasopisma należą do oligarchów, dla których nasza kultura jest obca i niepotrzebna. Literatura przekładowa to znikomy segment w ogromnej przestrzeni kulturowej, by mieć poważny wpływ na świadomość społeczną. Kino — tak, to potężny czynnik wpływu, ale po pierwsze, u nas podupadło przez absolutną pogardę państwa i ekonomiczną samowolę mentalnych obcych, a po drugie, nawet to, co rzadko się pojawia, nie przebija się ani na ekrany telewizorów, ani do kin. Powiedziano już — ta przestrzeń, ta sfera należą do ludzi, dla których Ukraina jest jedynie terytorium ich bezkarnej konsumpcyjnej rozpusty. Bardziej niż dziwnymi wydają mi się ich zapewnienia, że „kocham Ukrainę, dlatego że tutaj się urodziłem i nigdzie indziej nie zamierzam się wybierać”. A dokąd i po co miałbyś się wybierać, gołąbeczku, skoro nigdzie indziej nie przyjmą cię z taką „miłością”? Jeśli chodzi o przekład „Czarnego Worona” dla „rosyjskojęzycznych” Ukraińców, to już miałem takie propozycje, ale na razie jestem w rozterce. Najbardziej boję się tego, by moja książka w przekładzie nie stała się narzędziem tej samej rusyfikacji. — Dlaczego wszystkie próby rosyjskich tłumaczy Pana poprzednich powieści nie uwieńczyły się sukcesem? Czy nie dlatego, że moskiewscy wydawcy od samego początku w dużej mierze chcieli realizować nakłady na Ukrainie, a nie w Federacji Rosyjskiej? — Myślę, że zadziałał tu moment polityczny. Przecież bardzo potężne moskiewskie wydawnictwa dwukrotnie kupowały ode mnie prawa do wydania „Klucza” oraz „Krwi nietoperza”, wypłacały honorarium w twardej walucie nie tylko mnie, ale i tłumaczowi. A potem, ponosząc straty, książek nie wydawały. Jeszcze w 1990 roku w Moskwie wychodził tom moich wyborów, powieść „Stroną deszczyk pada” przetłumaczyło na rosyjski od razu trzech tłumaczy i wszystkie trzy przekłady ujrzały światło dzienne. Dlatego obecny stosunek moskiewskich wydawców do mojej skromnej osoby związany jest nie tylko z czysto literackimi gustami. — Zarzucano Panu ksenofobię w powieści „Czarny Woron”. A deputowany z Łotwy Aleksandr Mirski obiecał wyjaśnić w Parlamencie Europejskim sprawę tych, którzy w Komitecie Szewczenkowskim głosowali za Pana powieścią. Co mówią Krasowycki, Mirski, Feldman teraz, kiedy masowo zbierane są środki na blockbuster, po licznych wystąpieniach pisarzy, wydawców, inteligencji kulturalnej w Pana obronie? — Ci ludzie mają swoje konkretne zadania i nigdy się nie uspokoją, dopóki będzie napływać komenda „fas”. Wszystko, co ukraińskie, głęboko narodowe, niepokoi ich do głębi duszy. Ale Czarny Woron jest od nich silniejszy. — Jaką rolę w swoim czasie odegrała Hanna Herman w sprawie „pojednania”? Jaki jest Pana stosunek do takiej akcji? — Byłem mile zaskoczony, kiedy Hanna Herman stanęła w mojej obronie. Spodziewałem się, że swoje autorytatywne słowo publicznie powiedzą przede wszystkim nasze instytuty akademickie — historii, literatury, językoznawstwa, ale się nie doczekałem. Dlatego jestem wdzięczny pani Hannie za pryncypialną postawę. Podejrzewam, że odsunięcie jej ze stanowiska zastępcy szefa Administracji Prezydenta związane jest z jej szczerością. Niedawno pani Hanna oświadczyła w rozmowie z Mykołą Kniażyckim w TV, że ona w tej władzy stara się bronić interesów tej połowy Ukraińców, którzy nie głosowali na prezydenta. Komuś to, wygląda na to, też nie bardzo się podoba. Okazuje się, że tacy ludzie w Administracji Prezydenta nie są potrzebni. — Dlaczegoś pojęcie ksenofobii ma teraz bardzo wąskie znaczenie — jako negatyw skierowany tylko na Żydów. Sądzę, że bracia Kapranowie rozstawili w tej kwestii akcenty znaczeniowe, przypominając Mirskim i jemu podobnym Lermontowa jako zdobywcę ludów kaukaskich i Tołstoja z jego wypadami przeciwko Tatarom. Przekonujący argument, czyż nie? — Ksenofobia na Ukrainie jest kultywowana przez władzę na szczeblu państwowym, przecież stanowisko ministra edukacji i nauki zajmuje jawny ksenofob Tabacznik. Władni ukrainożercy mówią nam w twarz, że tutaj, na naszej ziemi, można obrażać tylko Ukraińców i nikogo więcej. Jestem pewien, że taka polityka będzie kosztować władzę bardzo drogo. — Anatolij Krym w swoim artykule w „Literackiej Ukrainie” pt. „Uczta szakali nad rozszarpaną ukraińską literaturą” wspomina: przeczytawszy Pana powieść jeszcze w rękopisie, dyskutował na temat pewnego „złagodzenia” w kwestii żydowskiej. Jak Pan ocenia ten artykuł, czy nie uważa Pan, że jego autor zmienił stosunek do „ostrych kątów” powieści? — Anatolij Krym to pisarz-profesjonalista i wie, że prawa dzieła dyktuje autor. Dlatego nie nalegał, bym tam coś wygładzał. Jestem mu wdzięczny za wsparcie, które ogłosił na całą Ukrainę. Niektórzy znani Żydzi również bronili mnie w rozmowach telefonicznych, a wypowiedzieć się publicznie nie odważyli. Cóż, rozumiem ich solidarność. Dziękuję i za to, że nie przyłączyli się do międzynarodowych awanturników. — Po wszystkim znanej historii z Nagrodą Szewczenkowską, z pomysłu Jurija Andruchowycza rozpoczęła się zbiórka środków na Nagrodę Narodową. Teraz z Pana inicjatywy te pieniądze mają być „przekierowane” na ekranizację „Czarnego Worona”. Jak posuwa się sprawa ze zbiórką środków? — Jeśli chodzi o Nagrodę Narodową, to zebrano na nią już większą sumę, niż daje państwo. 17 kwietnia podczas czczenia bohaterów w Chołodnym Jaru mają mi wręczyć tę nagrodę i te pierwsze środki zostaną skierowane na stworzenie scenariusza filmu, fundację charytatywną „Republika Chołodnojarska” oraz niektóre ważne kwestie organizacyjne. Główne zaś akcje akumulacji budżetu filmu rozpoczną się nieco później, kiedy ostatecznie określimy się z reżyserem filmu. Mam nadzieję, że nie będzie chodziło tyle o środki sponsorskie, co o inwestycje, które wrócą w dalszy rozwój ukraińskiego kina. Jednocześnie jestem bardzo wdzięczny ludziom, którzy przesyłają pieniądze na film ze wszystkich zakątków Ukrainy i świata. Powiem tylko, że pierwsza wpłata nadeszła z Ałczewska, a niedawno profesor ekonomii z Nowosybirska przesłał 8000 tysięcy rubli. Gotowa do tej akcji jest też nasza diaspora. — Powiedziano, że film ma być wysokobudżetowy. Co to za cyfra? — Na początek potrzeba co najmniej 20 milionów hrywien, ale cały budżet w dużej mierze będzie zależał jeszcze od tego, kto będzie reżyserem. Jeśli zostanie nim zagraniczny twórca, to będą to inne skale. Obecnie prowadzone są rozmowy na ten temat. — Kto udziela pomocy w organizacji zbiórki środków (Mykoła Kulczynski, Liga Ukraińskich Mecenasów)? — Tak, Komitet Organizacyjny pracuje, ale do projektu dołącza się wiele osób prywatnych i organizacji. W szczególności bardzo skuteczną wydaje mi się pomoc organizacji społecznej „Inicjatywa Chołodnojarska”. Główne akcje finansowania tego projektu rozpoczną się wtedy, gdy zostanie sformowana grupa twórcza zaangażowana w stworzenie obrazu. Przecież ludzie aktywniej dają pieniądze na znane nazwiska. — Czy zatrzymał Pan już swój wzrok na reżyserze przyszłego blockbustera? To Jerzy Hoffman czy jednak ukraiński reżyser? Dlaczego by, dla przykładu, nie Ołeh Bijma? Przypomnijmy, jak subtelnie oddał czas, koloryt narodowy w serialu „Zbrodnia z wieloma niewiadomymi” według I. Franki, albo jakim czarem silnych uczuć oczarowuje w swojej „Wyspie miłości”. — Szanuję Ołeha Bijmę, ale jeden nasz projekt według powieści „Klucz” już zerwał się. Jeśli chodzi o ostateczny wybór, to nie będę wybiegał naprzód. Jesteśmy gotowi polegać na ukraińskim reżyserze, ale na razie nikt z krajowych twórców nie udowodnił, że jest gotowy podjąć się takiej pracy. Choćby na poziomie twórczego żaru, nie mówię już o trzeźwych ambicjach zawodowych. — Jaka jest Pana, jako zastępcy przewodniczącego NSPU ds. twórczych, opinia o stworzeniu AUP obecnie, z perspektywy czasu? Czy nie uważa Pan teraz, że ten akt jedynie sprzyjał rozłamowi? Czy nie była to wiosenna wegetacja zamiast pryncypialnej reorganizacji starego Związku? — AUP nigdy nie wchodziło w konfrontację z NSPU. Jest wielu pisarzy, którzy należą do obu tych organizacji, ale nigdy nie inicjowali żadnych rozłamów. To twórczy ludzie i nie mają czasu zajmować się intrygami. — Co czeka Związek w przyszłości? Czyżby kłódka na jego drzwiach, którą straszył Ukrainę Jaworiwski, nie była umowna, a całkiem realna? — Kłódka na drzwiach Związku tymczasowo przyciągała uwagę opinii publicznej do naszych problemów z władzą. Tak, to nie najlepsza metoda protestu, ale co zrobić — nas i teraz nęka milicja, setny raz sprawdzają papiery księgowe itp. Dlaczego? Bo nowy gospodarz Krymu spojrzał nienasyconym okiem na nasze Domy Pracy Twórczej w Jałcie i Koktebelu i powiedział, że wygoni stąd banderowców i odda mienie „krymskim pisatielom”. Widocznie za takiego „pisatiela” uważa przede wszystkim siebie. Tak więc Związek w przyszłości czeka to, co i całą Ukrainę — ciągła walka o miejsce pod słońcem. Szkoda tylko, że do tych wrogów czasem przyłączają się i swoi wrogowie. Rozmawiała Maria KUCZERENKO. P. S. Gdy numer gazety był już składany, wydarzyło się długo oczekiwane wydarzenie: Wasyl Szklar otrzymał alternatywną Nagrodę Narodową — 255 tysięcy hrywien. Uroczyste wręczenie nagrody z dumnym sformułowaniem „Za przywrócenie ukraińskiemu narodowi pamięci historycznej” odbyło się w Chołodnym Jarze przy pomniku na miejscu bitwy atamana Wasyla Czuczupaka, w obecności tysięcy ludzi. Z całej Ukrainy, i nie tylko Ukrainy, napływały środki na Nagrodę Narodową dla pisarza, który odmówił przyjęcia Nagrody im. Szewczenki w czasach antyukraińskiej działalności Dmytra Tabacznyka. Jak już wspomniano, środki z inicjatywy W. Szklara zostaną przeznaczone na stworzenie blockbustera na podstawie powieści „Czarny Woron”, który być może stanie się początkiem serii filmów o historii ukraińskiego ruchu narodowowyzwoleńczego.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn