Strona · s. 9strona oryginału ↗
SOBÓR BEZ RUSZTOWAŃ
Слово Просвіти, №16 за 2011 рік
W dniach wielkanocnych do Kijowa zawita patriarcha Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej Cyryl. Jego korowód przejedzie zapewne ulicą Iwana Mazepy, która prowadzi do Ławry Pieczerskiej. Tą samą ulicą, którą jeszcze niedawno bezczelnie i cynicznie „doradził” Kijowskiej Radzie Miejskiej przemianować. Czym zresztą zajmowała się „młoda drużyna” w przerwach między transakcjami nielegalnej sprzedaży ziemi i mienia komunalnego kijowskiej wspólnoty na dziesiątki miliardów hrywien. Swoją drogą, przełożony klasztoru, Paweł, jest deputowanym Rady Kijowskiej z ramienia partii władzy... A tymczasem w centralnym soborze świętej siedziby — Uspieńskim — zdejmują rusztowania; miejscowa bracia (Patriarchatu Moskiewskiego) przygotowuje się do przyjęcia. W tych murach, których ocalała część pamięta jeszcze szczodrość i państwową mądrość ukraińskiego hetmana Mazepy. Tego samego Mazepy, którego przez stulecia przeklinało z wszystkich ambon imperium moskiewskie popostwo. Mykoła CYMBALIUK Perła chrześcijańskiej sztuki sakralnej czasów Rusi Kijowskiej, wzniesiona w latach 1073—1078, wielokrotnie podnosiła się z popiołów i ruin: w 1230 r. cerkiew „rozpadła się na czworo” w wyniku trzęsienia ziemi; w 1240 r. zniszczył ją najazd tatarsko-mongolski; w 1470 r. odbudowywał ją książę Semen Olelkowicz; w 1516 r. odnawiał książę Konstanty Ostrogski; na przełomie XVII i XVIII w. znacząco rozbudował i ozdobił hetman Iwan Mazepa; w latach 1722—1729, po niszczycielskim pożarze, przebudowana do obecnych rozmiarów z zachowaniem barokowego wystroju z zewnątrz; w latach 1999—2000 odbudowana już w niepodległej Ukrainie po tym, jak w 1941 r. bolszewicy zaminowali ją i wysadzili w powietrze. Samo wnętrze soboru, od czasów tragicznej klęski Mazepy pod Połtawą, doznawało zmian i uzupełnień — obcych. Ale wypalić pamięć narodu, zniekształcić, narzucić mu swoje artystyczne postrzeganie świata Petersburgowi do końca się nie udało. Wygląd zewnętrzny soboru w połączeniu z wewnętrznym wystrojem stworzyły spójny zespół, w którym wyraźnie wyróżniają się cechy stylu czasów mazepińskich — baroku kozackiego. Ten styl, na ile to było możliwe, starali się zachować obecni konserwatorzy, artyści-monumentaliści. Wbrew głuchemu oporowi ze strony obecnego namiestnika klasztoru — Pawła. Swoją drogą, jego stanowisko nie jest tyle jego własnym, co Synodu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, które nie zmieniło się od XVII wieku. On od samego początku nie zgadzał się z artystyczną koncepcją ukraińskiego baroku. W swoim czasie styl barokowy opanował całą Europę. Zapoczątkowany przez Michała Anioła, rozwijał się i doskonalił dzięki wielu wybitnym artystom, architektom, muzykom, literatom. Każdy z nich dodawał coś od siebie, łącząc go z narodowymi tradycjami i filozofią życia narodu. Nie bez powodu ten okres nazywa się złotym wiekiem sztuki. Ukraińscy twórcy przyswoili język i ducha tego stylu, gdyż okazał się on najczulszym kamertonem ukraińskiej duszy. Dzieła ich rąk — obrazy i ikony, cerkwie i sobory, utwory muzyczne i wiersze oddychają poetyckością, świątecznością, czuć w nich subtelny smak jasnych barw, wyłapuje się odcień lekkiej zadumy z ledwo wyczuwalnym posmakiem smutku. A przy tym — rozczulenie i sentymentalność, lekko głęboki filozoficzny podtekst. Ponadto trzeba powiedzieć, że w ukraińskiej tradycji zawsze obecna była dekoracyjność jako dominująca cecha narodowego widzenia artystycznego. Najszerzej urzeczywistniło się to w budownictwie cerkiewnym. Oczywiście, było to sprzeczne (jak i do dziś) z moskiewskim światopoglądem z jego nietolerancją, czołobitnością wobec cara, wojowniczością, ascetyzmem, męczeństwem. Dlatego nie dziwi, że po kolejnej „rekonstrukcji” w latach 1774—1774 tynk z bezcennymi malowidłami ściennymi został niemal w całości skuty, a ikony i sceny z życia cerkwi przemalowane na nowo. Dzięki Bogu, że przed zniszczeniem sprowadzony z Petersburga akademik F. Sołncew został nakłoniony do utrwalenia starodawnych malowideł. Starannie przerysował wszystko na czterech planszach: rozmieszczenie, szczegółowe wymiary, nawet plamy kolorystyczne. Specjalistom z Instytutu „Ukrzachidprojektrestawracija” te niewielkie rysunki posłużyły za podstawę do odtworzenia wnętrza soboru. Tak więc jego teologiczna konstrukcja, jak uważają znawcy, została przez historyków sztuki odtworzona wiernie. Ale dla kijowskich i lwowskich artystów-monumentalistów rysunki Sołncewa były niewystarczające. Z pomocą przyszły cudem ocalałe malowidła zewnętrzne Cerkwi Troickiej nadbramnej, wykonane w tym samym stylu ukraińskiego baroku. Opracowując kompozycje tematyczne, rozszyfrowując wątki ewangeliczne, orientowali się na nie, jednocześnie przekopując góry starodawnych foliałów, zdobionych grafiką książkową. A dalej była kwestia kunsztu, profesjonalizmu. Opracowanie projektu rozpoczęło się w 2001 roku i dopiero po sześciu latach przystąpiono do ostatecznej realizacji zamierzeń. W tym czasie zdążono już wykonać pierwszy, Przemienienia Pańskiego ikonostas — 21 ikon. Wykonano go zgodnie ze wszystkimi zasadami, z użyciem drewna lipowego, wirtuozerskiego snycerstwa, pozłacania detali. Wykonawcą była firma „Akant”, specjalizująca się w podobnych pracach i posiadająca wystarczające doświadczenie. Ikony zostały napisane przez kijowian — zasłużoną artystkę Ukrainy Ołenę Wołodymyrową oraz ludowego artystę Wołodymyra Priadkę. Do pracy nad resztą świętych oblicz angażowano nie tylko specjalistów z Kijowa, ale także z Nowojaworowska (obwód lwowski), Połtawy i innych. Trzeba zaznaczyć, że łącznie w Soborze Uspieńskim znajduje się sześć ikonostasów, do których napisano prawie 200 ikon. Wewnątrz malowidła wykonuje kilka brygad artystów. Kopułę malowali synowie utalentowanych artystów — Andrij Honczar, Maksym Storożenko i Ołeksij Hryhorow. Północne skrzyżowanie naw — Ołena Wołodymyrowa i Wołodymyr Priadko. Południowe — rodzinna dynastia Dmytrenków: małżeństwo Lubomyr i Tetiana oraz ich dwaj synowie. Zachodnie — Andrij Honczar. Łuki z medalionami malował Wołodymyr Czernenko. Kaplicę św. Andrzeja maluje klasztorna artel Troicka (czyli podległa bezpośrednio władyce Pawłowi), która wcześniej pracowała w Cerkwi Poczęcia św. Anny. Ogrom pracy jeszcze przed nami. Artyści dopiero zaczęli malować chóry. Niepoczate pole w części wschodniej, po drugiej stronie ikonostasu, gdzie w apsydach znajdują się żertwiennik i diakonikon. Ta część zachowała się najlepiej. Na ścianach do dziś można zobaczyć prace XVIII w. Wasyla Wereszczagina, wykonane w właściwym mu stylu bizantyjskim, a dokładniej moskiewsko-kazańskim. Niestety, nie wszystko, co odtwarzane w Soborze Uspieńskim, jest jednoznacznie odbierane przez specjalistów. Ich zdaniem, na przykład, harmonia odtworzonego wystroju wnętrza soboru zostanie znacząco naruszona przez wykończenie dolnej kondygnacji filarów. Na żądanie tegoż przełożonego Pawła — który, oczywiście, nie jest głębokim znawcą architektury sakralnej i ikonografii — dolna część filarów nie będzie malowana, lecz wykończona kamieniem — marmurem. Jest to bez wątpienia odejście od pierwowzoru. Przybycie do Ławry Pieczerskiej ikonografów z Konstantynopola. Rycina z 1661 r.
od wyglądu wewnętrznego, jaki sobór miał w XVII—XVIII w. Na filarach znajdowały się portrety pierwszych hierarchów: apostołów, proroków i ich następców. To właśnie oni byli filarami cerkwi w sensie filozoficznym, stanowili podstawę chrześcijańskiego światopoglądu religijnego. Zgodnie z tymi kanonami opracowano projekt. Jednak arcybiskupowi Pawłowi zamarzyło się co innego. I zmusił do rezygnacji z tego elementu. Przełożony zapewnia, że zamiast tego na niepomalowanym dolnym poziomie, zabudowanym kamieniem, znajdą się ikony w kiotach. Teolodzy (nie z Patriarchatu Moskiewskiego) i tak uważają, że będzie to wyglądało na zawieszenie w próżni, baza jest oderwana, podstawa nie istnieje. Ale poza tym, że taka woluntarystyczna, pozbawiona szczerej troski o odtworzenie perły cerkiewnej decyzja szkodzi ideologii teologicznej i narusza poprawność interpretacji symboli, jest ona przejrzyście pragmatyczna. Prawdopodobnie ustawianie stołów do handlu (a przewiduje się ich tu nie jeden czy dwa) artykułami cerkiewnymi, zasłaniając świętych — nie jest zbyt wygodne. Chociaż to nie czasy biblijne, kiedy Jezus wyganiał ich ze świątyni, jednak dla przyzwoitości lepiej, żeby święci nie znajdowali się za ich plecami. Przestrzeń przed ołtarzem będzie hojnie skąpana w świetle — w ścianach znajduje się wiele wbudowanych punktów świetlnych. Z centralnej kopuły zwisa wielkie wieloświecowe panikadiło. Takie same, ale nieco mniejsze, znajdują się po prawej i lewej stronie od głównego. Wcześniej w soborze ich nie było. Nisko opuszczone, będą nieco zasłaniać oblicza świętych. Przed zniszczeniem w starym soborze stał sarkofag jednego z najwybitniejszych ukraińskich mężów stanu, oświeciciela, konsekwentnego obrońcy chrześcijaństwa i dobroczyńcy Konstantego Ostrogskiego. Na nagrobku wyryto epitafium: „Konstanty Iwanowicz Ostrogski, wojewoda trocki, hetman Wielkiego Księstwa Litewskiego, po wielu zwycięstwach pokonany przez śmierć, tutaj pochowany w 1533 roku od Narodzenia Chrystusa, miał 70 lat od urodzenia. Zwycięstw przez niego odniesionych 63. Zdobywszy nad Moskwą i Tatarami sześćdziesiąt trzy zwycięstwa, krwią zabarwione — Roś, Dniepr, Olszanka, przybrał i założył wiele zamków, wiele klasztorów, wiele świętych cerkwi, które w księstwie ostrogskim i w stołecznym mieście W. K. Wilnie wymurował”. Do tej pory nie wiadomo, czy sarkofag powróci w pierwotnym wyglądzie (za czasów Katarzyny epitafium przepisano) do swojej wiecznej siedziby pod kopułę Zaśnięcia Bogurodzicy. Byłoby to historycznie, moralnie i po chrześcijańsku sprawiedliwe. Tak samo, jak sprawiedliwie byłoby czcić pamięć działaczy — orędowników i męczenników ukraińskiego odrodzenia narodowego. Nie tylko nam, potomnym, ale i obcym. Nie zapominając o wielce cierpliwym i utalentowanym twórcy niepowtarzalnego piękna, materialnego i duchowego bogactwa nie tylko soboru Zaśnięcia, ale i niepodległego państwa — Ukrainy. Wołodymyr Mychajłowycz Priadka, członek rzeczywisty Akademii Sztuk, artysta ludowy Ukrainy, artysta-monumentalista podczas malowania chórów w soborze Zaśnięcia.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
