Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

Kiedy słońce się kąpie

Слово Просвіти, №16 за 2011 рік

Wira Kytajhorodska Od Bożego Narodzenia do Wielkanocy rzut beretem. Dlatego dobrzy gospodarze, odprawiwszy święta Bożego Narodzenia, zaczynali szykować wszystko, co będzie potrzebne na Świętą Niedzielę. Przede wszystkim dbali o mąkę pszenną najwyższego gatunku, którą można było zdobyć w Dynowcach na Chocimszczyźnie, gdzie stał solidny młyn mechaniczny, albo też zamówić wspólnie w Dunajowcach, najmując przewoźnika Wiktorka, który dwa razy dziennie przewoził przez Dniestr, albo przynieść ją z Niepołokowiec na plecach. Młynów w bukowińskich wsiach było sporo, ale wszystkie mełły przeważnie na jedno. Do 1940 roku dwa młyny jednokamienne huczały nad Surżą i u mojego dziadka Andrija. Lecz wszystkie one, kamień po kamieniu, zostały rozebrane rzekomo na rzecz kołchozu. Po drodze wszystko się rozniosło, gdzie kto mógł. Zatem mąka przed środopostem ma stać w skrzyni na zboże, w worku oznaczonym specjalnym znakiem, przeważnie czerwoną wełnianą nitką, poświęconą w zeszłym roku w Wielką Noc w koszyku. W chlewiku dorasta prosię, w kosharze przestępują z nogi na nogę brzemienne owce. Prosię, nafaszerowane domowym makaronem z suszonymi śliwkami i macierzanką, położą do koryta, w którym wyrasta ciasto na baby, i po poświęceniu w koszyku je zaniosą, a owce doją na trzy dni przed Wielkanocą, aby nazbierać mleka na świeży twarożek wielkanocny… A tymczasem na czterdziestu świętych w ogrodach płoną ogniska z zeszłorocznym chrustem i liśćmi, dzieci wrzucają w żar ziemniaki i, ubrudzone popiołem i kruchą meryknanką, biegają dookoła ogniska. Dym tego przypalonego ciernia, ziemniaków i kukurydzy tak słodko łaskocze nozdrza, wchodzi do oczu, a nawet do uszu, że już najdrobniejszymi, niewidzialnymi, jedynie domyślanymi receptorami wyczuwa się zapach baby, która nieustannie się zbliża. Po wielkich ogniskach na podwórkach chlupocze wielka woda. Dokonuje się naturalne, z niepamiętnych czasów zakorzenione w świadomości oczyszczanie z tego, co stare, przypalone, przesuszone, przepłakane. Pierze się ręczniki i koszule, obrusy, poszewki i chodniki, nabiela się w niebieskim płynie z kępki, krochmali w krochmalu ziemniaczanym. Wniesione do chaty pranie pachnie trochę dymem, trochę zieloną wiosną i odrobinę kroplistym deszczem, który po raz pierwszy zmywa z ziemi ziemię rozmarzniętą ze snu. Do Niedzieli Palmowej (Wierzbnej) całe to pranie ma być wyprasowane kochawką albo wygładzone żelazkiem na węgiel i powieszone nad ikonami, nad ramkami z rodzinnymi pamiątkami, zajmującymi pół ściany, nad oknami i drzwiami. A koszule już czekają swojej kolei na górze, w skrzyniach, zamieniwszy miejsca z ciepłymi sukmanami, baranicami i gaćmi. Najwięcej pracy w przedwielkanocny tydzień przypada na Czysty Czwartek i Sobotę, bo Wielki Piątek należy do Kościoła. Od świtu szanowne rodziny — od tych, którzy dopiero uczą się chodzić, po tych, którzy ledwo już chodzą — idą do świątyni na wynoszenie płaszczenicy. A kto dotąd nie zdążył, ma jeszcze czas, by się wyspowiadać. Natomiast dnia poprzedzającego, w czwartek, myje się okna, drzwi, schody, kąpią się dzieci, rodzice, starsi, na czwartym kącie w dużej izbie układa się poduszki, ściela się podrzeczniki, poprawia się wszystko, co jeszcze trzeba naprawić. Wiele gospodyń w czwartek piecze wielkanocne baby (bo w piątek nie wolno), a gospodarze przygotowują dzieże do szynki, wędzonego słoniny i kiełbasy. A gdy tylko zaczyna się unosić pierwszy dymek, już czuć go po korzennych przyprawach, którymi gęsto posypuje się mięsne potrawy wielkanocne. Do tego bierze się macierzankę, kolendrę, czosnek, czarny i czerwony pieprz, nasiona lubczyku, rozciera się z solą i zostawia na godzinę–dwie, a dopiero potem obtacza się mięso. Tymczasem babcia przewraca pięć razy wypłukane jelito na kiełbasę, skrobie je od środka, obsypuje solą, żeby nieco stwardniało. Tu już przygotowuje się farsz z dwóch części wieprzowiny i jednej — cielęciny lub baraniny. Słonina kroi się w drobną kostkę. Czosnek tłucze się w austriackim moździerzu razem z czarnym pieprzem, kolendrą i ziarnami gorczycy. Gdy przepuszczone przez dużą maszynkę mięso wzbogaci się słoniną i przyprawami, dodaje się garstkę mąki, pół szklanki wody, troje jajek, dwie łyżki soli i dobrze to wymiesza; z obu stron gotową kiełbasę średniej długości (żeby nie dotykała ognia ani dna) wiąże się sznurkiem i pozostawia na kilka godzin. Można ją upiec w piecu, ale lepiej wędzić w dzieży albo na drążku z wikliny do suszenia śliwek. Aby długo się przechowywała, wędzi się ją, podobnie jak słoninę i szynkę, w kilku podejściach. Podczas gdy na podwórzach wre praca, w cerkwiach trwają nieustanne nabożeństwa, bo Wielkanoc to święto nie tylko żołądka, lecz uroczystość życia. Po dwanaście razy przy akafiście niewiasty-niosące-wonności klękają, błagając Boga, by przebaczył ludziom wszystkie grzechy — wielkie i małe, świadome i nieświadome, wyznane i niewyznane. Łzy spływają po ich oczach, i Bóg z pewnością je widzi i słyszy, bo przecież i Jego Matka, Chrystusowa, tak samo błagała o zbawienie rodu ludzkiego od grzechu, rodząc i oddając za to na ofiarę swego Syna. Śpiewają chóry kościelne, w których pojedynczo basują, rzadkie już dziś, starcy, dzwonią dzwony, wzywając wszystkich, by pamiętali o tym, co najważniejsze — o człowieczeństwie i miłosierdziu. A Ukraińcy w swej istocie wciąż dotrzymują obietnicy złożonej Bogu, by trzymać Go w swoim sercu. Inaczej bowiem nie zstąpi błogosławiony ogień. Tymczasem w wielkich piecach pod gołym niebem (Chocimszczyzna, Kelmenecczyzna, Nowosielicczyzna) albo w przestronnych letnich kuchniach (Kicmańszczyzna, Zastawnieszczyzna), a także w sieniach przystosowanych na przedpokoje–kuchnie–jadalnie (Wyżnyczczyzna — Putylszczyzna) rozpala się ogień pod wielkanocną babę. Aby ją zagnieść, trzeba włożyć czystą koszulę, czystą chustkę i wypowiedzieć modlitwę. Zasiewać w ko- Paski się udały! Zdjęcie autora. Odmierz jedną czwartą jego zawartości mąki, daj jej się ogrzać. Na mleku z cukrem rozpuść w miseczce drożdże, przykryj płótnem. W ogrzanej i przesianej z masłem śmietankowym mące wsyp szklankę rodzynek, wlej dwanaście ubitych z cukrem żółtek, dodaj wanilinę i cynamon, wyrób zwarte ciasto. Niech wyrośnie przez 2-3 godziny. Przeżegnaj je krawędzią dłoni, zostawiając na nim znak krzyża. Przykryj lnianym obrusem. Podczas gdy zaczyn rośnie, można przygotować krashanki. Czerwono-brunatne wyjdą w wywarze z łupin cebuli, skumpiowe – w wywarze z kwiatu skumpii, niebieskie w kwiatostanie chabrów i dzwonka, żółte – w kwiecie mniszka. W moim wsi pisano także pisanki – przeważnie czterorożne, wiatraki, nieskończoniki i z rybką. Były to żółtopomarańczowe, zielone i skumpiowe barwy na czarnym tle. Ogólnie zaś na Bukowinie istnieją setki wzorów pisankowych, zachowanych od czasów sumeryjskich i trypolskich, uzupełnianych przez każde pokolenie nowymi barwami i symbolami. Wzory słońca, płodności, ptaków, ryb, jeleni, trójzębów, krzyży, znaków wodnych, nieskończoności świata można dziś zobaczyć w bezcennych kolekcjach M. Firczuka, M. Szkrybliaka, N. Surudżij. W ciągu ostatniej dekady w małych i dużych szkołach, placówkach pozaszkolnych odrodzono kółka pisankarstwa, gdzie młodzi uczą się wyprowadzać pisakami, zanurzanymi w wosku, rodowe symbole. Starania swoich potomków, jak widać, widzą i cieszą się nimi dusze zmarłych przodków, których w żywy czwartek wypuszcza się z tamtego świata, by odwiedzili rodzinę. Dlatego w tym dniu nie wolno niczego ani siać, ani czyścić w ogrodzie-warzywniku. Od czwartku zaczyna się dawać jałmużnę za zmarłych krewnych. Kiedy ciasto wyrośnie do połowy wierzbowego, ciosanego koryta, gospodyni bierze poświęconej wierzby, żegna nią usta pieca, kładzie wierzbę na dębowe drwa i rozpala ogień. Zaczyn miesza się jeszcze raz (jeśli jest rzadki, dosypuje się mąki). Po godzinie rozkłada się ciasto w natłuszczonych olejem foremkach (w jednej trzeciej formy) i czeka, aż wyrośnie. Gdy zaś w piecu zaczną migotać, podskakując, drobne jak świetliki żarzące się węgielki – piec jest gotowy. Kociubą zgarnia się żar, przesypuje do pieca, gdzie będzie się gotować kisiel. Po pięciu minutach można wsadzać foremki z ciastem do pieca. Wsadziwszy, zaciągają

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn