Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ojciec

Слово Просвіти, №16 за 2014 рік

Dmytro PAWŁYCZKO W 1959 roku, w Wiedniu, na światowym festiwalu młodzieży zorganizowanym przez Moskwę, ja, członek ukraińskiej delegacji radzieckiej, nie mogłem ukryć swojego radosnego nastroju przed agentem KGB, który otwarcie mnie śledził i nosił na swojej opuchniętej twarzy maskę niezadowolenia dosłownie ze wszystkiego, co wpadało mu w oczy w mieście, które lśniło bogactwem, elegancją i pięknem. Chyba powinienem był tak samo demonstrować obojętność wobec wszystkiego, co zobaczyłem, taką sobie ideologiczną wyższość nad strasznym kapitalizmem, jak to przystało obywatelowi najszczęśliwszego na świecie kraju. Ale nie udawało mi się grać zasmuconego. Cieszyłem się Wiedniem, i nie tylko tym, co miałem przed oczami, ale i tym, co wyłaniało się z mojej oczytanej wyobraźni jako historyczne centrum oświatowego, duchowego i państwowotwórczego postępu w życiu Galicjan i Bukowińczyków. Chodziłem po Ringstrasse i wydawało mi się, że słyszę gdzieś obok echo kroków Iwana Franki. Przypomniałem sobie, że Wiedeń wszedł w moją jeszcze dziecięcą świadomość z opowiadań mojego ojca. Miał dwadzieścia lat, kiedy zmobilizowany na wojnę w 1916 roku, przechodził musztrę w trzecim pułku kawalerii, stacjonującym w miasteczku Gross-Enzersdorf, o dwa kroki, jak mawiał ojciec, od austriackiej stolicy. Tam uczył się czyścić do błysku i siodłać przede wszystkim nie swojego, a oficerskiego inochodźca białej maści. Był adiutantem, czyli sługą kapitana, i pucerem (czyścicielem) jego konia. A przed tym koniem, zdziwiony jego pięknem i czystością, zatrzymywał się na przeglądzie pułku sam cesarz Franciszek Józef. Mój ojciec wyjeżdżał konno ze swoim gospodarzem do Wiednia, do krewnych kapitana. Kapitan zeskakiwał z konia, oddawał cugle adiutantowi, szedł do domu, a pucer przywiązywał rumaki na specjalnym parkingu i szedł na trzy godziny oglądać miasto. Nie lubił kapitan mojego ojca. Bił go nahajką za najmniejszą nieścisłość w wykonaniu rozkazu. Za spóźnienie o jedną minutę, za kaleczony język niemiecki, za zwracanie się do koni w języku ukraińskim mógł uderzyć pięścią w twarz. Kiedy moi stopczatowscy ziomkowie w 1941 roku zbierali się, by witać oficerów armii niemieckiej w naszej wsi, ojciec zabronił moim starszym braciom brać udział w tej haniebnej ceremonii. Mój tato gorączkował się: „To nie ludzie, a bestie do nas idą!”. Austriaków mój ojciec od Niemców nie odróżniał. Ale Wiedeń kochał. Opowiadał mi o olbrzymim kościele w centrum Wiednia, gdzie mieściło się, jak mówił, tysiące ludzi. Tam mój ojciec się modlił. Na kolanach się modlił. Jego pułk przygotowywano na front. Uczono przebijać piką worek z piaskiem, odrąbywać szablą, niczym ciężkim tasakiem, grubą gałąź od pnia drzewa. — Bóg mnie w Wiedniu wysłuchał — mawiał mój tato. — Ja w pierwszej bitwie poddałem się rosyjskim kozakom i wśród nich spotkałem się z ukraińskimi chłopcami. Potem walczyłem za Ukrainę. Znowu się modliłem, ale już w okopach, patrzyłem w górę, a na niebiosach widziałem różnymi kolorami malowane okna wiedeńskiej katedry. Tam usłyszał mnie Bóg i sklepienie tego kościoła było zawsze nade mną. Wspominając ojca, chodziłem wokół katedry świętego Szczepana, rozglądałem się, jakbym szukał go w tłumie festiwalowej młodzieży, ale z przerażeniem dostrzegłem tam swojego anioła stróża z KGB. Ten tajniak nie spadł na mnie z wiedeńskiego nieba. Znalazł mnie w Moskwie, w hotelu, kiedy już zbierałem się na dworzec, do pociągu, w którym cała delegacja wybitnych komsomolców, dowodzona przez partyjnych bonzów, pułkowników i generałów w cywilu, wyruszała do Austrii. Przedstawił się. — Wybaczcie! Jestem z Kijowa. Jestem z organów. Powierzono mi opiekę nad wami w Wiedniu. Zamarłem. — Opiekę? Co to oznacza? — Być przy was. Pomagać w razie potrzeby. — Pomagać? Jak? Po co? — Wiadomo nam, że z Kanady na festiwalu będą wasi dawni koledzy z kołomyjskiego gimnazjum. Znają was. Coś ich przyciąga w waszej poezji. Nacjonaliści. Byłoby dobrze, żebyście się z nimi nie widywali. A jeśli będzie zaplanowane spotkanie, dacie mi znać, będę mieszkał w tym samym hotelu, w którym wy będziecie… — Dać znać? Nie! Ja współpracować z organami nie będę. Do pociągu nie pójdę. Oświadczcie swojemu kierownictwu, że zostaję w Moskwie. Jadę nie do Wiednia, a do Lwowa. Mój gość był skonsternowany. Jego oczy to gasły, to zapalały się jak semafory. Usta otworzyły się i zastygły w stanie rozchylenia. Patrzyłem na jego zęby i zobaczyłem, że rosną, rosną w oczach. Przede mną siedział upiór, zdziwiony tym, że odważyłem się mu sprzeciwić. — Źle mnie zrozumieliście. Przyszedłem powiedzieć, że będę w Wiedniu, że będę przychodził na wasze spotkania z kanadyjskimi Ukraińcami. Mówię wam to po to, żebyście byli ostrożni w dyskusjach z nimi. Oni uważają, że język ukraiński na Ukrainie jest uciskany, a wy wiecie, że tak nie jest. — Ależ ja mówiłem o tym we Lwowie! To przecież prawda! — To był wasz błąd. Posłano was na festiwal, żebyście swoje błędne poglądy naprawili. Pomyślcie, z Wiednia musicie wracać do domu. — To prawda. Nie zamierzam z Wiednia uciekać do Kanady, ale także nie zamierzam pomagać wam jako współpracownik organów. — Dobrze, dobrze, uspokójcie się! W duszy drżałem, ale na zewnątrz każda moja żyłka zachowywała spokój. Nie pokazywałem kadebiście, że się go boję. — Powiedzcie, proszę, skąd jesteście? Jak się nazywacie? Podajcie mi swoje nazwisko! — Jestem waszym ziomkiem. Z okolic Kołomyi. — A wymieńcie mi wsie między Kołomyją a Śniatynem! Zamilkł, jakby mnie nie usłyszał. Żwacze zagrały na jego twarzy, zęby znów zaczęły rosnąć, usta rozchyliły się i zaraz zeszły, zamieniły się w ledwo zauważalną, jakby nożem nakreśloną czerwoną kreskę na rozgniewanej twarzy… A teraz ten kadebista jest tutaj, w tym samym hotelu, w którym mieszkam. Codziennie nad ranem wchodzi do mnie skradając się. Drażnią mnie jego wizyty, jego wypytywania, jego zuchwałe zachowanie, jego wygląd z zębami, które rosną, jak tylko otworzy usta. Postanawiam pozbyć się, wyzbyć, uwolnić od niego. Znajduję w hotelu numery, gdzie zakwaterowani są moskiewscy kierownicy komsomołu, dowiaduję się, gdzie mieszka pułkownik w cywilu, proszę go, żeby ode mnie zabrano nadzorcę, który psuje mi spotkania z austriacką młodzieżą, straszy mnie, nie odstępuje ani na chwilę ode mnie. Pomogło. Ziomeczek z okolic Kołomyi już nie puka co rano do drzwi mojego pokoju, ale na różnych spotkaniach i koncertach go spotykam. Odwraca się ode mnie, jak od nieznajomego, ale świadomość tego, że teraz chodzi za mną krok w krok skrycie, męczy mnie jeszcze bardziej. I w takim stanie lęku budzi mnie pewnego ranka na wpół sennego telefon. W słuchawce rodzinny głos Erasta! To on! Mój przyjaciel Erast z kołomyjskiego gimnazjum! Nie wierzę, ale słyszę, to on! Nasza rozmowa trwa trzy sekundy. — Czekam na ciebie dzisiaj przy pomniku Mozarta o siódmej wieczorem. Erast mówi prawie szeptem, a ja krzyczę. — Będę! Spotykamy się. Erast, wydaje mi się, wcale się nie zmienił. Jego łagodna, arystokratyczna twarz jaśnieje dawnym, szczęśliwym uśmiechem. Przyjaźniliśmy się, siedzieliśmy w klasie w jednej, ostatniej ławce, czytaliśmy nacjonalistyczne gazety „Ideja”, „Czyn”, graliśmy na podwórku „w dwa ognie” z piłką, jeździliśmy jak szaleni na łyżwach po zimowych kołomyjskich ulicach. Mieliśmy po dwanaście lat, jak się poznaliśmy, a w piętnastym roku rozstaliśmy się. On z rodzicami autem — na Zachód, a ja z tatą na saniach do swojej wsi. Czasu na wspomnienia nie ma. — Erascie, śledzą mnie. Nic od ciebie nie mogę wziąć, nic ci też dać nie mogę. Cieszę się, że jesteś! — Przyjacielu mój, bilet na samolot do Kanady, przygotowany dla ciebie, jest w moim hotelu. Uciekaj. Ambasada Kanady załatwi wszystkie problemy z twoim przejściem przez granicę Austrii. Uciekaj! W Toronto czekają na ciebie twoi towarzysze Askol’d i Jarosław. Uciekaj! Czeka Tania Mohylnyćka. Uciekaj! Podaje mi wizytówkę. — Tutaj masz na odwrocie ręcznie napisany mój wiedeński telefon! Dzwoń! Erast odchodzi, a ja, jakby oślepiony błyskawicą jego słów, długo stoję, próbuję iść, ale natknąłem się, jak niewidomy, na jakiegoś człowieka, zatrzymuję się: „Forgive me!” — mówię z jakiegoś powodu po angielsku i wlokę się do katedry świętego Szczepana. W pięści trzymam wizytówkę Erasta. Kilka razy przebiegam oczami numer jego telefonu. Zapamiętuję go, ale wizytówkę. Kiedy wszyscy krzykacze dowiedzieli się, że ja pierwszy wszedłem do pociągu, nastała w wagonie straszna cisza. Straszna dla mnie, bo po raz pierwszy dowiedziałem się, że wśród ukraińskich uczestników festiwalu, oprócz Jurka, nie ma nikogo, komu chciałbym podać rękę… Minęło dwadzieścia lat. Mój ojciec jeszcze żył. Co roku przyjeżdżałem do niego z Kijowa na Boże Narodzenie, ale nigdy nie opowiadałem mu o swoim pobycie w Wiedniu. Po co mu wiedzieć, myślałem, że mnie aż tak ciężko nienawidzili i do tej pory nienawidzą czekiści. Ale w ostatnie Boże Narodzenie ojca wszystko mu opowiedziałem. — Słyszałem was, tato, w katedrze świętego Szczepana. Kazaliście mi nie uciekać z Ukrainy na obczyznę. Posłuchałem was. — A nie trzeba było słuchać! Ty w Kanadzie żyłbyś jak człowiek. Napisałbyś znacznie więcej prawdziwych utworów. Napisałeś i tutaj jedną piosenkę, którą zna cała Ukraina, ale to za mało. Twoja dusza, jak porzucone twoje dziecko, bolałaby cię bardziej i więcej widziałaby ona wolnymi, nie zawiązanymi czerwoną chustką oczami. Gdybyś nie posłuchał mnie, nie łamałbyś sam sobie kręgosłupa przed tymi, u których zęby rosną, jak tylko otwierają usta. — Ależ nie biłem, tato, bardzo niskich pokłonów przed nimi, nie łamałem swojej prawdy! — Łamałeś, synu. W jednym artykule przedstawiłeś mnie prawdziwie, a w innym nieprawdziwie. Pamiętasz, jak Niemcy przyszli, kazałem twoim braciom nie iść na drogę, nie stawać pod przybraną świerkiem arką powitalną. Nie kłaniać się okupantom. Ale w drugim artykule napisałeś, jakobym ja we wrześniu 1939 roku witał bolszewików przywiązanym do tyczki dziewczęcym czerwonym fartuszkiem. A ja wtedy wyszedłem na drogę z niebiesko-żółtą flagą! Nie trzeba było słuchać mnie, bitego austriacką nahajką! 25.II.2013

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn