Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Zamiast wesela — kazamat

Слово Просвіти, №16 за 2014 рік

Wołodymyr PORTIANKO, zasłużony pracownik kultury Ukrainy. Bractwo Cyrylo-Metodiańskie. Pod koniec maja 1845 r., po ukończeniu Akademii Sztuk Pięknych, T. H. Szewczenko ponownie przyjeżdża do Kijowa. Tutaj zostaje współpracownikiem Komisji Archeologicznej. Na początku 1846 r. wśród demokratycznej inteligencji Kijowa, skupionej wokół uniwersytetu, powstaje tajna organizacja polityczna — Bractwo Cyrylo-Metodiańskie, — której działalność była skierowana przeciwko ustrojowi samowładczo-pańszczyźnianemu. Organizatorami towarzystwa byli wychowanek Uniwersytetu w Dorpacie M. I. Hułak, służący w tym czasie w kancelarii kijowskiego generał-gubernatora, historyk M. I. Kostomarow oraz student uniwersytetu W. M. Biłozerski. Hułak i Biłozerski zdążyli już wciągnąć do towarzystwa kilku członków, głównie studentów: Op. Markowycza, Oł. Nawrockiego, Ju. Andruzkoho, Iw. Posiadę, Dm. Palczykowa i innych. Kostomarow początkowo marzył o organizacji czysto naukowego, legalnego towarzystwa słowiańskiego, ale z czasem, pod wpływem towarzyszy, stał się nawet autorem najważniejszych dokumentów ideologicznych Bractwa — jego „Statutu”, „Zasad”, proklamacji oraz utworu agitacyjnego „Księgi narodzin narodu ukraińskiego”. Nie można twierdzić, że wszystkie te utwory istniały już wtedy, gdy Szewczenko poznał Kostomarowa. Można nawet z pewnością powiedzieć, że większa część „Księgi narodzin” (jej druga, ukraińska połowa) powstała już podczas znajomości Kostomarowa z Szewczenką, na tyle wyraźnie zaznaczył się w niej wpływ muzy Szewczenki. Główne postulaty statutu Bractwa: 1. Duchowe i polityczne zjednoczenie Słowian — to prawdziwe ich przeznaczenie, do którego powinni dążyć. 2. Przy zjednoczeniu każde plemię słowiańskie powinno mieć swoją samodzielność. 3. Każde plemię powinno mieć rząd ludowy i zachowywać pełną równość obywateli pod względem ich pochodzenia, wyznań chrześcijańskich i stanu. 4. Rząd, ustawodawstwo, prawo własności i oświata u wszystkich Słowian powinny opierać się na religii chrześcijańskiej. 5. Przy takiej równości oświata i czysta moralność powinny służyć jako warunek udziału w rządzie. 6. Powinien istnieć wspólny kongres słowiański z przedstawicieli wszystkich plemion. Szewczenki podczas organizowania towarzystwa nie było w Kijowie: na zlecenie Komisji Archeologicznej przebywał w delegacji. W kwietniu 1846 r. Szewczenko powrócił do Kijowa i przyłączył się do Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego. „Kiedy ja, — wspominał później Kostomarow, — opowiedziałem Szewczence o istnieniu towarzystwa, on od razu wyraził gotowość przystąpienia do niego, ale odniósł się do jego idei z wielką zadziornością i skrajną nietolerancją, co doprowadziło do wielu sporów między mną a Szewczenką. Przeczytał mi niektóre ze swoich niewydanych utworów, które całkowicie mnie zachwyciły. Szczególnie silne wrażenie wywarł na mnie „Sen”, niewydany antycenzuralny poemat Szewczenki. Czytałem i odczytywałem go całą noc i byłem w prawdziwym zachwycie”. Na Czernihowszczyźnie. Koniec stycznia, luty i marzec 1847 roku Szewczenko spędził na Czernihowszczyźnie. Po weselu Kulisza jeszcze gościł jakiś czas u szczęśliwych młodych, potem przebywał w okolicach Borzny, to u W. Zabiły, to u nowych swoich znajomych — u Mykoły Danyłowycza Biłozerskiego, ukraińskiego historyka-amatora, w jego Mykołajiwce, albo u Sredbolskich w Sorocach. Malował tam portrety. Wszystkich oczarowywał wtedy artystycznym wykonywaniem ukraińskich pieśni. Taras postanowił spędzić święta wielkanocne w Siedniowie. Tutaj dużo malował i pisał. Cztery wiorsty od Siedniowa, we wsi Bihać, mieszkał ziemianin, gruziński książę Keikuatow, żonaty z córką Platona Łukaszewicza, Łyzawetą, którą Szewczenko poznał jeszcze w 1843 roku u Repninów. Otrzymawszy zamówienie na portret księżnej, Szewczenko jeździł do Bihacia na sesje. Czasami razem z nim jeździł też A. Łyzohub. Bywało, że Szewczenko zostawał tam na noc. W takich przypadkach spędzał wieczór w towarzystwie pracowników książęcej ekonomii, porywając wszystkich swoimi ciekawymi opowieściami, zwłaszcza humorystycznymi. „Przyjazny i rozmowny z ludźmi prostymi, Szewczenko nie lubił długo być z panami i unikał książęcych salonów, choć go często tam zapraszano”. W Siedniowie dużo pisał i malował. Rano, kiedy była pogoda, spacerował po wsi. Wieczorami odbywały się kameralne koncerty i Szewczenko często śpiewał. Tutaj przebywał aż do 4 kwietnia. Areszt na Dnieprze. Zakończywszy portret Keikuatowej — arcydzieło malarstwa pierwszej połowy XIX wieku, Szewczenko na początku kwietnia wyruszył stamtąd do Kijowa: śpieszył się na wesele Kostomarowa, u którego, jak niedawno u Kulisza, też miał być drużbą. Na stacji w Browarach przebrał się we frak, ale kiedy dnieprzański prom przybił do kijowskiego brzegu, Szewczenkę aresztowała policja, która już czekała na brzegu. Stało się to 5 kwietnia 1847 roku. W walizce poety znaleziono, oprócz sześciu teczek z rysunkami, wiele wierszy, listów i różnych papierów. Przejrzawszy je, gubernator pisał do „III Oddziału Własnej Jego Cesarskiej Mości Kancelarii”: „Wśród papierów jego znaleziono rękopiśmienną księgę z wierszami jego autorstwa (w dołączonym opisie dokładniej: „Księga pisanych wierszy pod tytułem „Trzy lata”), z nich niektóre — o buntowniczej i przestępczej treści”. Do Petersburga i Orenburga. Gubernator znalezione u poety wiersze, a także prywatną korespondencję przesłał do Petersburga razem z aresztowanym ich właścicielem i autorem. 6 kwietnia Szewczenko pod eskortą oficera policji Griszkowa i żandarma wyjechał z Kijowa, spędziwszy w kijowskim areszcie tylko jedną noc. Dopiero jedenastego dnia — 17 kwietnia — poeta ze swoimi konwojentami podjechał do sławnego na całą Rosję petersburskiego „gmachu przy Moście Łańcuchowym”, gdzie nie tylko mieścił się sztab korpusu żandarmów oraz „III (tajny) Oddział Własnej Jego Cesarskiej Mości Kancelarii”, ale i kazamaty dla aresztowanych, nad którymi prowadzone było śledztwo. Powodem aresztowania Szewczenki był donos studenta Ołeksija Petrowa o istnieniu w Kijowie tajnego towarzystwa politycznego. Zamieszkawszy 1 listopada 1846 roku w jednym domu z Mykołą Hułakiem, Petrow podsłuchiwał rozmowy gości Hułaka, członków Bractwa św. Cyryla i Metodego. Poznawszy potem Hułaka i udając republikanina, Petrow zdobył zaufanie Hułaka, który zapoznał go z literaturą Bractwa i przeczytał mu cztery poezje Szewczenki, których treścią, jak pisał Petrow w donosie, były „wyraźnie przeciwprawne myśli”. Podczas przesłuchania, które przeprowadził pomocnik kuratora M. Juzefowycz, Petrow krótko przekazał treść komedii Szewczenki „Sen” oraz „Posłania do rodaków”, stwierdzając, że w pierwszym utworze Szewczenko „najostrzejszymi słowami wylewa swoją nienawiść na carską familię”, a w drugim „stara się pobudzić Ukraińców do powstania”. Żandarmi przystąpili do dokładnego studiowania utworów Szewczenki. Przede wszystkim sam pomocnik szefa żandarmów gen. L. W. Dubelt przejrzał już wydrukowane utwory Szewczenki i doszedł do wniosku, że Szewczenko i w tych utworach „wszystko idzie obranym kierunkiem: nieustannie narzeka na cierpienia Ukrainy w jej obecnym położeniu: chce wzbudzić nienawiść do panowania Rosjan i, wspominając dawną wolność, czyny i sławę kozaków, zarzuca obecnemu (ukraińskiemu) pokoleniu obojętność”, a urzędnicy III Oddziału zanotowali jeszcze 10 kwietnia, że w zabranych u Biłozerskiego niewydrukowanych wierszach Szewczenki „opowiada się o cierpieniach, przelanej krwi, łańcuchach, knucie, o Syberii itp.; są one pełne nienawiści do rządu i, być może, napisane w tym samym celu, by zasiać w narodzie niezadowolenie z władzy”. 17 kwietnia oficer policji Griszkow przywiózł do III Oddziału Szewczenkę, a żandarmi, przeprowadzając tego samego dnia pierwsze przesłuchanie, nakazali mu odpowiedzieć pisemnie na postawione pytania. Pod koniec maja żandarmskie śledztwo zostało zakończone i hr. Orłow przedłożył Mikołajowi I „raport” z wnioskami o roli każdego z oskarżonych, zaznaczając także karę, której, jego zdaniem, należy każdego z nich poddać. O Szewczence napisał tak: „...Ten artysta, zamiast wiecznie pielęgnować dobroczynne uczucia do osób Najjaśniejszej Familii, które raczyły wykupić go z poddaństwa, układał w języku ukraińskim wiersze najbardziej buntowniczej treści. W nich to płakał nad wymyślonym zniewoleniem i nieszczęściem Ukrainy, to głosił sławę hetmańskich rządów i dawną wolność kozactwa, to z niewiarygodną zuchwałością wylewał oszczerstwa i żółć na Osoby Cesarskiego Domu, zapominając w nich o swoich osobistych dobroczyńcach. Poza tym, że wszystko zakazane przyciąga młodzież i ludzi o słabym charakterze, Szewczenko zdobył wśród swoich przyjaciół sławę znakomitego ukraińskiego pisarza, a dlatego wiersze jego są podwójnie szkodliwe i niebezpieczne. Z ulubionymi (jego) wierszami na Ukrainie mogły zasiać się i z czasem zakorzenić myśli o wymyślonym błogostanie czasów hetmańszczyzny, o tym, że szczęściem byłoby powrócić te czasy, i o możliwości istnienia Ukrainy jako odrębnego państwa. Z uwagi na ten nadzwyczajny szacunek, jakim darzyli osobiście Szewczenkę, jak i jego utwory poetyckie wszyscy ukraino-słowianofile, początkowo wydawało się, że mógł być jeśli nie aktywną wśród nich osobą, to narzędziem, które chcieli wykorzystać do swoich zamysłów, ale z jednej strony zamysły te nie były tak ważne, jak to wydawało się na pierwszy rzut oka, a z drugiej i Szewczenko zaczął pisać swoje buntownicze wiersze jeszcze od 1837 roku, kiedy słowiańskie idee nie zajmowały kijowskich uczonych; tak samo cała sprawa dowodzi, że Szewczenko nie należał do Ukraińsko-Słowiańskiego Towarzystwa i działał osobno, ulegając własnemu zepsuciu. Jednak z uwagi na buntowniczego ducha i zuchwałość, które wykraczają poza wszelkie granice, trzeba uznać go za jednego z najważniejszych przestępców”. Z uwagi „na mocną budowę ciała”, którą miał Szewczenko, hr. Orłow proponował carowi oddać poetę do służby w wojsku — w dalekim, odrębnym Korpusie Orenburskim „z prawem wysługi”. Car Mikołaj własnoręcznie dopisał na raporcie Orłowa: „Pod najsurowszy nadzór, z zakazem pisania i malowania”. 30 maja hr. Orłow i gen. Dubelt, zebrawszy członków bractwa w jednej sali, ogłosili im carskie wyroki. Kara wyznaczona przez cara Szewczence była najcięższą. Straszny wyrok na siebie Szewczenko „wysłuchał z niewzruszonym spokojem” i nawet zdobył się na to, by zapytać Dubelta, czy wolno mu będzie pisać listy do znajomych, na co otrzymał pozytywną odpowiedź. Tego samego dnia Szewczenkę przeniesiono do aresztu wojskowego i wtedy też napisał tam jedną ze swoich najsilniejszych rzeczy — „Ponad polem idzie”. Swój referat dla cara o sprawie cyrylo-metodyjczyków hrabia Orłow zakończył wyrażeniem pewności, że szczęśliwe, terminowe ujawnienie tej sprawy „niewątpliwie na dziesiątki lat wzmocni na Ukrainie spokój, który mógł tam zostać naruszony”. 30 maja do III Oddziału podjechała kareta, do której żandarmi wsadzili Szewczenkę, aby przekazać go do dyspozycji ministra wojny. Tego dnia generał W. Adlerberg jako naczelnik departamentu inspekcyjnego ministerstwa wojny powiadomił hr. Orłowa, że wydał już rozporządzenie wysłania Szewczenki w towarzystwie feldjegra do dowódcy Odrębnego Korpusu Orenburskiego. Spędziwszy jedną noc w areszcie wojskowym, drugiego dnia, 31 maja, dokładnie w południe, poeta w towarzystwie feldjegra Widlera wyjechał z Petersburga. 2110 wiorst dzieliło Orenburg od stolicy. Według ówczesnego zwyczaju feldjeger, który wiózł przestępcę państwowego na miejsce kary, nie miał prawa nigdzie się zatrzymywać. Całe życie pamiętał poeta tę podróż. Feldjeger Widler miał żelazne zdrowie, ale miał je także „przestępca państwowy”: równo po ośmiu i pół dnia — 8 czerwca w nocy — kibitka z Szewczenką zatrzymała się przed budynkiem sztabu korpusu w Orenburgu. 5 kwietnia 1847 roku Taras Szewczenko został aresztowany. I w 200. rocznicę od dnia jego urodzin warto opowiedzieć o tym szczegółowiej. W tym celu wykorzystam książki: „Żyzn’ i proizwiedienija Tarasa Szewczenka” sostawił M. K. Czałyj (Kijów. Tipografija K. N. Milewskogo, Kreszczatik, dom Zejdela. 1882), „Życie Tarasa Szewczenki” autor Pawło Zajcew (Paryż—Nowy Jork—Monachium. 1955), „Taras Szewczenko i Uniwersytet Kijowski” autor M. P. Rudźko (Wydawnictwo Uniwersytetu Kijowskiego. 1959).

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn