Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

«Nasz ataman Hamalia…»

Слово Просвіти, №16 за 2014 рік

Wołodymyr SAPON, m. Czernihów Pod koniec lat 70. XX wieku, zafascynowawszy się biografią rosyjskiego uczonego Platona Jakowycza Hamalii (1766—1817), nie przypuszczałem, że z czasem nić poszukiwań doprowadzi mnie do twórczości Tarasa Szewczenki, że otworzy się jej nieznana karta. Ale już wtedy postać uczonego kojarzyła się w mojej wyobraźni ze znanym z dziecięcych lat Hamalią Tarasa: Nasz ataman Hamalia, Ataman zawzięty, Zabrał chłopców i pojechał Po morzu hulajduszyć, Po morzu hulajduszyć, Sławy zdobywać, Z tureckiej niewoli Braci wyzwalać… Kimże on jest, Hamalia Szewczenki? Nadaremnie zaglądałem do komentarzy do poematu, tam wskazano jednoznacznie: postać niehistoryczna, a uogólniony obraz. Platon Hamalia w czternastym roku życia wstąpił do Petersburskiego Morskiego Korpusu Kadetów, mając już gruntowną i wszechstronną wiedzę, zdobytą w Akademii Kijowskiej. Uczył się łatwo i już po roku otrzymał stopień kaprala, a jeszcze rok później miał niemałe szczęście: w składzie rosyjskiej eskadry na okręcie „Pobiedonosiec” wyruszył na Morze Śródziemne. Jurij Kosacz w swojej powieści „Władczyni Pontydy” wśród rosyjskich oficerów, którzy we Włoszech brali udział w aresztowaniu słynnej księżniczki Tarakanowej, wspomina także Hamalię. Jak wyliczył jego biograf Ołeksandr Andriejew, w ciągu dziesięciu lat Platon Hamalia odbył „dziewięć sześciomiesięcznych kampanii (z postojami na kotwicy)”, czyli około pięciu lat spędził bezpośrednio na morzu. Niejednokrotnie brał udział w działaniach bojowych w wojnie ze Szwecją, przebywając na stanowiskach dowódczych. Walentin Pikul w powieści „Faworyt”, opisując bitwę pod Olandią, nazywa kapitan-lejtnanta Hamalię „najlepszym astronomem floty”. Po dziesięcioletniej służbie morskiej Hamalia całkowicie poświęcił swoje życie nauce. Zajmując stanowisko inspektora Morskiego Korpusu Kadetów, postawił sobie za cel gruntownie zmienić stare programy nauczania, stworzyć Chrystyna BEREHOWSKA, historyk sztuki, Ateny-Lwów 200-letni jubileusz T. H. Szewczenki w różnych zakątkach ziemi czczony jest na różne sposoby. W greckiej prasie jest niemało wzmianek o naszym geniuszu-jubilacie. Tak, w gazecie „Skai Patras”, w rubryce „Kultura” z 9.03.14 r. skomentowano: „Utwory Szewczenki rozpatrywane są jako podstawa literatury ukraińskiej i w wielu aspektach także współczesnego języka ukraińskiego”. A w gazecie ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ z 10.03.14 r. opublikowano artykuł pod tytułem „Spotkanie z poetą narodowym”, gdzie naświetlono dane biograficzne z życia i twórczości T. H. Szewczenki. W stolicy Republiki Greckiej ukraińska społeczność zorganizowała trzy sobotnie szkoły: „Trembita”, „Ukraińsko-grecka myśl” oraz „Berehynia”. Działa kilka organizacji społecznych, które starają się zjednoczyć i połączyć rozproszonych Ukraińców. Ukraińcy od czasów przybycia do Grecji poruszają i rozwiązują dwa problemy: zintegrować kulturę ukraińską w obcojęzyczną przestrzeń oraz znaleźć najbardziej pełne i nowoczesne kursy podstawowych dyscyplin. Opracował fundamentalne prace z teorii sztuki morskiej i praktyki żeglugi, sporządził tablice astronomiczne dla żeglarzy, opracował teorię soczewek achromatycznych, napisał historię optyki itp. Wkład Hamalii w naukę żeglugi można porównać do pełnej poświęcenia pracy jego rówieśnika Nikołaja Karamzina nad stworzeniem pierwszej historii rosyjskiej. Wszyscy rosyjscy marynarze, od miczmana do admirała, uczeni-hydrografowie, budowniczowie okrętów pierwszej połowy XIX wieku — lat wielkich odkryć geograficznych — tak czy inaczej byli uczniami kapitan-komandora Platona Hamalii. Zadziwia pracowitość uczonego. Jak zaświadczyli współcześni, cały swój czas oddawał książkom — najlepszym przyjaciołom w samotnym życiu. Znakomicie znał nie tylko nauki ścisłe, ale także historię, światową literaturę piękną, której większość utworów czytał w językach oryginału. Był honorowym członkiem Cesarskiej Akademii Nauk i obowiązkowym członkiem Państwowego Departamentu Admiralicji, rzeczywistym członkiem Rosyjskiej Akademii Nauk, gdzie zastąpił po śmierci słynnego pisarza Michaiła Cheraskowa. Wśród prac Hamalii oddzielnie stoi „Mowa o naukach” — swoisty wzorzec publicystyki obywatelskiej. Na jej początku autor cytuje słynne słowa Michaiła Łomonosowa — „nauki młodzieńców karmią… T. Szewczenko, W. Tkaczenko. Hamalia. 1842 czytają”, a dalej rozważa o pożytku książek naukowych, historycznych i, zwłaszcza, utworów artystycznych. Tym ostatnim nadaje szczególne znaczenie, radzi swoim uczniom czytać Łomonosowa, Sumarokowa, Dierżawina, Chieraskowa, a także Racine’a, La Fontaine’a, Boileau, Woltera, Corneille’a. W wieku czterdziestu kilku lat chory Płaton Hamalia przeniósł się do wsi Łysohory w powiecie borzniańskim — obecnie jest to rejon iczniański na Czernihowszczyźnie. Tutaj też został pochowany. Przez długi czas naszym współczesnym nie był znany nawet grób uczonego. Dopiero czterdzieści lat temu udało się go odnaleźć. Z inicjatywy studentów Mikołajowskiego Technikum Budowy Okrętów ustawiono na nim oryginalny pomnik-stelę w kształcie żagla na postumencie, na tablicy pamiątkowej widnieje napis: „Wybitnemu uczonemu-akademikowi Hamalii Płatonowi Jakowyczowi (1766—1817) od wdzięcznych potomków”. Blisko rozwiązania historycznego wizerunku kozackiego atamana w poemacie Tarasa Szewczenki „Hamalia” podszedł Mieczysław Gasko w swojej książce „Poszukiwania i znaleziska”, która ujrzała światło dzienne w Kijowie w 1990 roku. Przypuścił on, że fabuła poematu opiera się na życiu lub podaniach o jakimś współczesnym Szewczence Hamalii. Niestrudzony badacz biografii Kobziarza, Mieczysław Edmundowycz, przeanalizował drogi możliwego zapoznania się Tarasa Hryhorowycza z oficerami marynarki i zatrzymał się na osobie Jakowa Ołeksijowycza Hamalii, naczelnika kancelarii lekarza sztabu generalnego głównego zarządu medycznego Ministerstwa Marynarki Wojennej, i potwierdził jego znajomość z Szewczenką poprzez udział tego ostatniego w kółku dramatycznym akademii medyczno-chirurgicznej. „Trudno przypuszczać, by związek Tarasa Hryhorowycza z tą wojskowo-naukową placówką mógł dojść do skutku bez wsparcia zarządu medycznego Ministerstwa Marynarki, którego pracownikiem był Jakow Ołeksijowycz” — pisze Mieczysław Gasko. — „…Wydaje się prawdopodobne, że rodzinne podania zastępcy kierownika wydziału kancelarii lekarza sztabu generalnego o którymś z przodków mogły natchnąć romantycznie wówczas usposobionego Tarasa Hryhorowycza do napisania „Hamalii” w formie poematu oraz obrazu olejnego, gdzie ucieleśniono postać Jakowa Ołeksijowycza”. Przypomnijmy, że według świadectwa znanego ukraińskiego historyka-archeologa i etnografa Wołodymyra Antonowycza, wspomniany obraz (datowany na lata 1842–1843) został namalowany przez Szewczenkę i podarowany Fedotowi Tkaczence, który później podarował go Antonowyczowi. Autorstwo obrazu przypisuje się Szewczence i Tkaczence. Co więcej, Mieczysław Gasko dochodzi do wniosku, że w 1842 roku Taras Szewczenko odbył podróż po Morzu Bałtyckim „do Szwecji i Danii” (o czym pisał w liście do Pyłypa Korolowa) na wojskowym parowcu dzięki wsparciu Jakowa Hamalii i w dowód wdzięczności swojemu przyjacielowi napisał bezpośrednio na parowcu poemat „Hamalia”. Któż więc z dalekich przodków Jakowa Ołeksijowycza Hamalii mógł natchnąć Tarasa Hryhorowycza do stworzenia poematu i obrazu? Wydaje się, że wyczerpującą odpowiedź na to pytanie daje rodowód Płatona Hamalii. W jego biografii, zamieszczonej w „Zapiskach Hydrograficznego Departamentu Ministerstwa Marynarki” z 1848 roku, wspomniana jest rodzinna legenda rodu Hamaliów. Zapoczątkowali go zubożali polscy szlachcice Hryhorij i Andrij Wysoccy, którzy stanęli po stronie Bohdana Chmielnickiego i zasłużyli na przychylność hetmana, za co pierwszy z

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn