Strona · s. 8strona oryginału ↗
Ukraińskie patriotyczne pisanki
Слово Просвіти, №16 за 2017 рік
Dmytro POŻODŻUK, zasłużony mistrz twórczości ludowej Ukrainy
O ukraińskiej pisance mamy wiele monografii, wydanych w różnych językach i w różnych krajach, w których mieszkają Ukraińcy. Jedne książki składają się po prostu ze zdjęć pisanek i szczegółowego procesu ich wytwarzania, inne — podają ciekawe informacje historyczne o pisankach i rozszyfrowują pisankowe symbole. W czasach radzieckich, kiedy pisankarstwo na Ukrainie zakazywano i niszczono, badań nad tym rodzajem sztuki nie prowadzono i książek nie wydawano. Natomiast Ukraińcy na świecie badali pisankę i wydawali o niej ciekawe monografie, jak na przykład zasłużona mistrzyni twórczości ludowej Ukrainy Odarka Oniszczuk, która mieszkała w Kanadzie i wydała ciekawy album „Symbolika ukraińskiej pisanki” własnym kosztem. Nawiasem mówiąc, Odarka Oniszczuk była pierwszą Ukrainką poza granicami Ukrainy, która otrzymała ten zaszczytny tytuł od państwa ukraińskiego. Dzisiaj, kiedy pisankarstwo na Ukrainie burzliwie się rozwija, pojawiają się i nowi badacze pisankarstwa, tacy jak Jurij Ferenczuk z Bukowiny, Maryna Werchowa z Winnicy, Roksolana Zahajśka ze Lwowa, Wadym Mycyk z Czerkaszczyzny… Jednak nowy czas dyktuje nowe możliwości badania ukraińskich pisanek, o czym wcześniej na Ukrainie nawet nie było mowy. Mam na myśli ukraińską patriotyczną pisankę. Takie pisanki można podzielić na etapy: a) pisanki epoki kozackiej; b) pisanki Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL); c) pisanki czasów armii UPA; d) pisanki Majdanu; e) pisanki wojny rosyjsko-ukraińskiej (ATO). Jeśli mówić o pisankach epoki kozackiej, to mamy o nich najmniej informacji, a takie pisanki pisali Ukraińcy diaspory, a wśród nich — Ołeksandra Romanenko z USA, Anna Kokucjak z Wielkiej Brytanii, Wałentyna Tereszkun z Niemiec, Hałyna Chotkewycz z Francji… Pisanki epoki kozackiej pisano z tradycyjnymi ukraińskimi symbolami: bezkończnik, krzyż, gwiazda, z których tworzono wzdłuż jajka niewielki pasek, który formował dwa duże medaliony, w których pysznił się kozak z szablą oraz napis: „Kozaka szabla strzeże”, a także dziewczyna-Ukrainka w wianku ze wstążkami oraz napis: „Ukraina — kozacka matka”. Nierzadko na takiej pisance był ukraiński tryzub pod literami. Niekiedy Ukrainki na pisance z kozakiem i buławą pisały przysłowie: „Albo wolność zdobyć, albo w domu nie być”. Epokę kozacką zmienia Ukraińska Republika Ludowa. I w tym czasie szczególną popularność na pisankach zyskuje znak tryzuba. W jednych przypadkach występuje on osobno obok innych pradawnych tradycyjnych symboli, w innych — towarzyszą mu napisy, jak w pisankach Iryny Bilianśkiej, urodzonej w 1899 roku, która mieszkała na Lwowszczyźnie. Przedstawił je w swoim albumie „Dwadzieścia kop pisanek” badacz ukraińskiej pisanki z USA Zenon Elyjiw. Najczęściej Iryna Bilianśka lubiła pisać na pisankach stokrotki i grona winogron, pszeniczne kłosy oraz wyrażenie z hymnu religijnego: „Boże wielki jedyny, nam Ukrainę chroń!”. Litery Iryna Bilianśka umieszczała na pisance wokół wielkiego tryzuba, który oddzielała jaskrawą żółtą barwą. Podobne pisanki pisały także kobiety ze wsi guberni woroneskiej, biełgorodzkiej, kurskiej, które należały do państwa ukraińskiego jako etniczne ziemie ukraińskie, a także pisankarki z Polesia i Podola. Czas mijał, Moskwa coraz aktywniej włączała ziemie ukraińskie do Związku Radzieckiego i w końcu rozpoczęła się II wojna światowa między Niemcami a Związkiem Radzieckim. W obronie Ukrainy stanęła Ukraińska Powstańcza Armia. Niejedna dziewczyna-pisankarka została łączniczką UPA. Często kontaktowały się z powstańcami, pomagały im. A na święta wielkanocne przynosiły powstańcom święcone, paschę i pisankę. Właśnie wtedy na ukraińskich pisankach pojawił się herb-tryzub i napisy: „Sława Ukrainie!”, „Bohaterom sława!”. Te pisanki pisano w takich wsiach Huculszczyzny jak Kosmacz, Czornyj Potik, Wyżenka, Dychtyneć, Jasinja, Żabje… Pisankarze Połahna Bobjak, Połahna Pożodżuk, Połahna Małyk, Paraska Szkodiak z Kosmacza, Iwan Semczuk z Zamahory, Iwan Paraszczuk z Kryworówni, Jawdocha Szowheniuk z Czornoho Potoka lubili pisać na swoich pisankach hasło: „Chrystus Zmartwychwstał — Zmartwychwstanie Ukraina!”. Wojna się skończyła, rozpoczęła się deportacja Ukraińców do obozów koncentracyjnych Rosji i Kazachstanu. Ale i tam Ukraińcy nie przestawali pisać pisanek, przede wszystkim takie odważne Ukrainki jak Hanna Szabatura oraz Stefania Szabatura ze Lwowa, Paraska Płytka oraz Odozija Płytka z Kryworówni… Pisanka na Ukrainie zaczęła doznawać ucisku i zakazów. O tryzubie na ziemiach ukraińskich nie można było nawet marzyć. Wtedy ukraińscy pisankarze zaczęli pisać go w formie jaskółki. Niezdarni radzieccy urzędnicy nie od razu mogli rozpoznać w jaskółce tryzub. I nadszedł czas, kiedy rozpadł się Związek Radziecki, jak stara chata. Powstało niepodległe państwo ukraińskie. I zaczęła zmartwychwstawać ukraińska pisanka, odradzać się nowymi barwami na Słobożanszczyźnie i Polesiu, Bukowinie i Podolu, Huculszczyźnie i Bojkowszczyźnie. Ukraińscy pisankarze diaspory spotkali się z pisankarzami Ukrainy na Pierwszym Światowym Kongresie Ukraińców w Iwano-Frankiwsku, na Pierwszym międzynarodowym zjeździe pisankarzy w Kijowie. Pojawili się nowi badacze pisankarstwa, tacy jak Ołeksej Sołomczenko z Kosowa, Wira Mańko ze Lwowa, Wasyl Skuratiwśkyj z Kijowa, Tania Osadca z USA… W Kołomyi otwarto wielkie Muzeum Pisanki. W Kosmaczu, na Huculszczyźnie, wystartowały Międzynarodowe festiwale „Wielkanoc w Kosmaczu”. Na Ukrainie pojawiły się plejady utalentowanych pisankarzy, a wśród nich: Taras Horodećkyj z Czerwonogradu, zasłużeni mistrzowie twórczości ludowej Ukrainy Oksana Biłous, Tamara Włenenko, Zoja Staszuk z Kijowa, zasłużona mistrzyni twórczości ludowej Ukrainy Switłana Stadnyk z Kołomyi, Ołeksandr Oparij z Sumszczyzny, Wira Mańko, Roksolana Zahajśka, Ołena Timenyk, Marija Iwanyszyn ze Lwowa, Jurij Cikało, Zenowij Penionżyk, Petro Danyluk z Tarnopolszczyzny, Ołeh Kiraszczuk z Kołomyi, zasłużona mistrzyni twórczości ludowej Ukrainy Tetiana Konował z Ługańszczyzny, Iryna Michałewycz z Kirowohradszczyzny, Marija Bojczuk, Anna Lyndjuk, Marija Kiraszczuk, Marija Warcabjuk, Marija Jusypczuk, Marija Dzwinczuk z Kosmacza… I znowu nad Ukrainą zachmurzyło się: Ukraińcy wyszli na Majdan w Kijowie bronić swojej niepodległości i wolności. Na Majdan wyszło i wielu pisankarzy ze wszystkich terenów Ukrainy. Pojawiają się pierwsze ofiary wśród ludności cywilnej. Rosja zajmuje Krym. Wszystkie te wydarzenia są odzwierciedlone we współczesnym ukraińskim pisankarstwie. I tutaj palmę pierwszeństwa bezsprzecznie utrzymuje pisankarka Tetiana Konował z Dowżanśka w obwodzie ługańskim. Mistrzowsko pisze na jajku kronikę Majdanu, odtwarzając wszystkie wydarzenia, które tam miały miejsce: płoną opony, stoją strażnicy, stoi Choinka, powiewają ukraińskie sztandary, a jeden z majdanowców trzyma hasło z napisem — „Wola”. Na innej pisance Tetiany Konował — tęsknota za Krymem, który zabrali rosyjscy najeźdźcy, i napis: „Krym — Ukraina”. W ten sposób ukraińska patriotka-pisankarka z Ługańszczyzny wyraża swoją postawę państwowotwórczą, miłość do Ukrainy. Ta seria pisanek została napisana na żółtych jajkach, metodą trawienia. Zasługuje na najwyższą ocenę. Ukraiński Majdan kończy się atakiem rosyjskiej armii na ziemie ukraińskie. Ukraińscy mężczyźni stają w obronie Ukrainy z bronią w ręku. Obrona Ojczyzny — główny obowiązek każdego Ukraińca. Ktoś walczy na froncie z bronią w ręku, ktoś zostaje wolontariuszem, a pisankarze piszą historię wojny rosyjsko-ukraińskiej na pisankach, mistrzowsko odtwarzając wyczyny ukraińskich wojskowych. Czy nie najjaśniejszym przykładem ukraińskiego heroizmu stała się obrona przez ukraińskich cyborgów lotniska w Doniecku, a pisanka Tetiany Konował „Cyborgi” — jaskrawym tego przykładem. Ta pisanka jest wielobarwna. Jest na niej wiele starodawnych symboli: kłosy pszenicy, ptaszki, słonecznik, grona kaliny, a obok — najnowsze znaki: ukraińskie flagi, tryzub, technika wojskowa i cyborgi. Pisanka jest wielokolorowa, teraźniejsze symbole bardzo udanie łączą się z pradawnymi znakami i ma ona niezwykłą wartość artystyczną. Jeśli kobiety-pisankarki piszą pisanki o obrońcach Ukrainy, to mężczyźni-pisankarze biorą broń do ręki i idą na front bronić rodzinnej ziemi. Jak Ołeh Kiraszczuk z Kołomyi, który jako jeden z pierwszych wyszedł na Majdan, a później jako ochotnik poszedł na front i w Donbasie na haubicy mężnie bronił ukraińskich ziem, został ciężko ranny, trafił do szpitala, a stamtąd znów wyrwał się na front. Przez cały czas obok niego był anioł stróż i Ołeh postawił sobie za cel, kiedy wróci do domu, napisać tego anioła na pisance. A później u Ołeha pojawiła się seria patriotycznych pisanek. Albo pisanka Iryny Michałewycz z miasta Ołeksandrija w obwodzie kirowohradzkim, która wykonana jest również w technice trawienia. Jej kompozycja składa się z symbolu „gwiazda”, który jest tradycyjny nie tylko dla pisanek tego regionu, ale i dla pisanek całej Ukrainy, którym pisankarka dzieli jajko na pół. W niewielkich medalionach — technika wojskowa, która broni ukraińskich ziem przed rosyjską nawałą. I, naturalnie, duże spirale, między którymi napis: „Ukraina zwycięży!”. Sama zaś spirala — symbol płynności czasu, i symbolizuje ona kontynuację życia na Ukrainie, wiarę w zwycięstwo. Nawiasem mówiąc, Iryna Michałewycz — jedna z niewielu ukraińskich pisankarek, która wytwarza naturalne barwniki, a jej pisanki mają szczególny koloryt. Wielu ukraińskich pisankarzy na pisankach pisze skrzydlate słowa wybitnych Ukraińców, przede wszystkim Tarasa Szewczenki, Wasyla Symonenki, Liny Kostenko. Tak, kosmacka pisankarka Marija Bojczuk pisze ciekawe pisanki kolorowym woskiem z portretami Iwana Franki, Łesi Ukrainki, Wasyla Stusa i pod tymi portretami podaje ich cytaty. Jedna z takich jej pisanek z portretem Mychajła Hruszewśkiego oraz jego aforyzmem napisana jest na strusim jajku i przechowywana w ekspozycji muzeum Mychajła Hruszewśkiego we Lwowie. Mijają lata, a ukraińska pisanka nie traci swojej popularności, napełnia się nowymi barwami naszego życia i staje się cennym dorobkiem ukraińskiej kultury narodowej.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
