Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Historia i historie Witalija Donczyka. Szkic jubileuszowy

Слово Просвіти, №16 за 2017 рік

Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki. Naukowe życie Witalija Hryhorowycza Donczyka, który 15 kwietnia obchodził swój jubileusz 85-lecia, to lustrzane odbicie zmian w rodzimym literaturoznawstwie i ogólnie w ukraińskim procesie literackim drugiej połowy XX i początku XXI wieku. Literaturoznawczy świat W. Donczyka zawsze opierał się na takich podstawowych konceptach, jak „narodowe”, „ludzkie”, „historyczne”, „współczesne” („bieżące literackie”). I dlatego w dorobku naukowca znajdują się prace o T. Szewczence, prozaikach i poetach pokolenia lat sześćdziesiątych (szczególną uwagę zwracają dziś prace związane z interpretacją twórczości Hr. Tiutiunnyka, P. Zahrebelnego, O. Honczara — epistemologiczne znaczenie tych szkiców jest do dziś aktualne). Literaturoznawca, bazując na własnym, niełatwym doświadczeniu, mówi dziś o tym, że „etap radziecki” w historii sztuki to nieznany nigdzie indziej przykład totalitarnego samowolstwa, niszczenia kultury, ale to także przykład zwycięstwa w ostatecznym rozrachunku samej literatury, jej tożsamości narodowej i artystycznej immanencji nad wszystkim, co sztuczne, narzucane i przywiezione. Tożsamość narodowa zawsze znajduje się w przestrzeni kultury, jest ona, zgodnie ze słusznym twierdzeniem współczesnych badaczy, fenomenem estetycznym. Miejsce socrealizmu jest w przestrzeni antykultury. Teza wysunięta przez niektórych „niezaangażowanych”, indyferentnych (a oni w końcu zawsze okazują się „partyjni”) krytyków o nieistniejącym współczesnym następcy socrealizmu — „nacrealizmie” — to nic innego jak falsyfikat. Badacz z wnikliwym zainteresowaniem odnosił się do nowych tendencji w procesie literackim, aktywnie je śledził, analizował i popularyzował. Jeśli zgodzić się z opinią, że prawdziwy naukowiec jest często popularyzatorem, to teza ta jest zgodna z tym, co robił i robi W. Donczyk. „Nasze dążenia, by jak najwnikliwiej i najprawdziwiej pojąć istotę i niepowtarzalność ukraińskiego słowa artystycznego, zwłaszcza Szewczenki, Franki, Łesi Ukrainki i innych klasyków, nie są możliwe nie tylko bez naukowych zgłębień i odkryć, ale także bez pełnych pasji rozmyślań, współodczuwania, emocjonalnych reakcji, natchnionych poszukiwań i miłości. Tak, tak. Prawdziwa nauka, tworzona nie przez rzemieślników tekstu, lecz przez osobowości, zawiera również — mniej lub bardziej skrycie — wielki i wieczny ferment miłości”1. Naukowiec postrzegał jedno ze swoich zadań jako przyciąganie jak największej liczby czytelników do literatury ukraińskiej, popularyzując jej najważniejsze zjawiska estetyczne, pisząc o nowatorstwie w prozie, o nowych formach postrzegania świata w literaturze ukraińskiej lat sześćdziesiątych i in. Wspierał młodych literatów, za co po wystąpieniu na międzynarodowym sympozjum w obronie prześladowanych twórców lat sześćdziesiątych przypłacił karierą, kiedy kierownictwo instytutu, zaledwie po przeniesieniu go na stanowisko starszego pracownika naukowego, po kilku miesiącach ponownie zdegradowało go do statusu młodszego pracownika naukowego. W swoim czasie W. Donczyk był jednym z najbardziej produktywnych i, bez przesady, najciekawszych krytyków literackich (obok H. Sywokonia, W. Faszczenki, W. Bruhhena, młodszych W. Bruchoweckiego, M. Słaboszpyckiego i in.). Działalność literacko-krytyczna była ważną formą obserwacji „żywego” procesu literackiego, który miał albo wyciszoną, albo wręcz przeciwnie — przyspieszoną dynamikę. Czytanie znacznej liczby utworów literackich pomogło ostatecznie zbudować także obiektywną optykę literaturoznawczą: naukowe refleksje W. Donczyka nie „od teorii do tekstu”, a właśnie „od materiału terenowego do konceptualnych uogólnień teoretycznych”. I takim dociekaniom się wierzy, ponieważ odzwierciedlają one zaznajomienie autora z obiektem badań, demonstrując „przepuszczenie” procesu literackiego przez własną świadomość. Jednak zawodowy badacz literatury, który od wielu lat jest członkiem specjalistycznych rad naukowych ds. obrony prac doktorskich, nie bez ironii (ale jednocześnie i rozpaczy) podkreśla problemy współczesnego literaturoznawstwa, w którym „dość często spotykamy badania, po pierwsze, otwarcie ukierunkowane na monistyczny, wyprostowany, wygładzony, niepolisemantyczny paradygmat i, po drugie, naznaczone jakąś neoficką przywiązanością autora (autorki) do spekulatywno-dedukcyjnego podejścia oraz naiwną wiarą w bezgraniczne możliwości wybranej tej czy innej modnej metody. W pracach historycznoliterackich takie założenia w ogóle obracają się poważną wadą. Studiując i przemyśliwując historię literatury, w takich przypadkach idzie się do badanego materiału z z góry przygotowanymi miarkami, z szablonem (często, jak to bywa, zagranicznej produkcji) oraz z pewną siebie wiarą, że stosowana metoda to uniwersalny wytrych do wszystkich zamków. Materiał (utwory artystyczne, zabytki, źródła, teksty), z którym wchodzi w dialog historyk literatury, ma takie same prawa jak jego badacz, co więcej, to właśnie on często dyktuje reguły gry i jego (to jest niezaprzeczalne) musimy słuchać, a nie narzucać mu to, co „nieswoiste”. „Źródła mają prawo weta” — jak dla mnie, bardzo precyzyjna formuła Reinharta Kosellecka. Utwory literackie skłaniały wnikliwego krytyka do stawiania egzystencjalnie ważnych pytań, od których często uciekało wielu kolegów, chroniąc się w szablony radzieckiej krytyki „socrealistycznej”. Natomiast W. Donczyka interesowała „przestrzeń literatury”, według M. Blanchota, jako projekt antropologiczny, czyli taki, w którego centrum znajduje się człowiek: jego czas, psychologia, społeczno-historyczne wpisanie człowieka w kontekst epoki, pełnia odsłonięcia świata wewnętrznego, wreszcie „deformacja”, która powstaje w wyniku „spotkania” człowieka z ideologią. Pisząc o filozofii twórczości szestdziesiatników, W. Donczyk już w książce z 1970 roku „Granie suczasnoji prozy” („Oblicza współczesnej prozy”) podkreślał: „Problemy »ducha«, samookreślenia jednostki w życiu, poszukiwania historycznie trwałych wartości, kwestie pamięci i »bezpamięci«, wolności wewnętrznej, uświadamiania sobie siebie wśród ludzi i wśród przyrody, humanistyczno-twórczy, harmonijny stosunek do świata oraz stosunek utylitarny, wystandaryzowany — to tematy, które w większym lub mniejszym stopniu, wystarczająco głęboko lub też powierzchownie, są rozpatrywane w twórczości prozaików, którzy wystąpili na początku lat 60. W ciekawych przejawach śledzi się tutaj także problemy autorskiej koncepcji ideowo-estetycznej, liryzmu połączonego z uważnym modelowaniem psychologicznym, współczesności i historyzmu, charakteru narodowego itd.”. W. Donczyk jest skrupulatnym, dokładnym i maksymalnie obiektywnym rejestratorem procesu, który w interpretacjach literaturoznawczych upodabnia się do ekosystemu, makroświata, który należy badać tak, jak robią to przedstawiciele nauk ścisłych. W końcu literatura to produkt działalności ludzkiej, wynik pracy pamięci, świadomości i podświadomości…, więc całkiem zasadnie jest widzieć za każdym utworem echo portretu psychologicznego epoki. Rozprawy naukowe (zarówno monografie, jak i poszczególne artykuły-szkice) Witalija Donczyka zawsze zawierają nie tylko wyczerpujące informacje, ale i coś więcej — w tej panoramie dynamiki historyczno-kulturowej czuć żywy puls czasu, jego niepodrobiony nerw. Uchwycenie tego nerwu dla literaturoznawcy jest niezwykle ważne, ponieważ literatura nie istnieje tylko w zjawiskach szczytowych. Proces literacki tworzy się z całej sumy zjawisk socjokulturowych i ogólnie artystycznych, które mają różny „kaliber”, różną wartość estetyczną, a zatem zajmują różne miejsce w „wielkim Czasie”, według M. Bachtina. Jednak w utworach szczytowych, które zasługują na pierwsze miejsca w kanonie literackim epoki kulturowo-historycznej, pulsu można nie poczuć. Formalna czy treściowa doskonałość takich utworów często przeszkadza w dostrzeżeniu subtelnej materii „psychologii twórczości”. A oto badanie literatury jako procesu panoramicznego, w którym ważną rolę odgrywają i utwory pierwszorzędne, i drugorzędne, i trzeciorzędne…, jest ważne, bo właśnie w tych ostatnich może prześwitywać to „żywe”, co nie rozpuszcza się w doskonałości genialnego dzieła. W. Donczyk ma rację, twierdząc, że „literatura piękna to nie tylko teksty. To także warunki tworzenia literatury, które, rzecz jasna, nie tylko są poza nią, ale, przetworzone, znajdują się także w niej samej. Warunki literatury ukraińskiej to warunki narodu, który nie zdążywszy zakończyć swojego formowania, trafił na kilka stuleci w położenie poddańcze, to brak państwowości, ciągłe uciski i zakazy języka, druku, duchowości, kultury…”. W dyskursie naukowym W. Donczyka nie ma podziału artefaktów literackich według zasady „czarno-białej”, tak jak nie ma uprzedzonego stosunku do pewnych zjawisk. Zamiast tego obecna jest próba wyjaśnienia sobie natury tego, co wydaje się dyskusyjne w procesie literackim. Jak przystało na naukowca, W. Donczyk posługuje się faktami, a nie sądami wartościującymi. Nawet pisząc o ostrych problemach społeczno-politycznych teraźniejszości, naukowiec pozostaje zwolennikiem tradycji akademickiej, która rygorystyczne i niekiedy aroganckie sprzeciwy rozpatruje jedynie jako oznakę zawężonego myślenia, zniekształconego wyobrażenia o naturze pisarstwa i literatury. Sam Donczyk ostrzega, że „jednym z paradoksów obecnego pluralistycznego, ogólnie zindywidualizowanego, zorientowanego na zachodnie systemy myślenia literaturoznawczego i literacko-krytycznego, jest pasja do kategoryzmu i doktrynerstwa, narzucanie własnej (ściślej, jakiejś upatrzonej) metodyki jako »jedynie słusznej«, »czarno-białe« rozcinanie całości, zrywanie jedności i w ogóle dość samowolny i agresywny stosunek (»podporządkowanie«, »łamanie«) do przedmiotu badań według zasady: »jeśli on nie poddaje się, to tym gorzej dla niego«. Od tego wszystkiego szybko się męczą, a za zdrową pozytywnością, za rozważnym, zorientowanym na spokojne argumenty i niespieszne wnioski stylem akademickim, wydaje się, że już dzisiaj zatęskniono”. Literaturoznawcy właściwy jest styl „historyka kultury”, który pisze nie na użytek dnia dzisiejszego, a dla przeszłości i przyszłości, bo przecież często w naszej historii dochodziło do wahadłowych przesunięć (wystarczy wspomnieć koncepcję historii literatury, którą zaproponował D. Czyżewski): to, co było w trendzie, odchodziło, a to, co wydawało się archaiczne, znów znajdowało swoich zwolenników. Prace literaturoznawcze W. Donczyka z ostatnich dziesięcioleci warto scharakteryzować jako postkolonialne. Badacz podkreśla potrzebę przezwyciężenia niebezpiecznej mitologiczności nauki radzieckiej, w której kultura ukraińska rozwijała się w „kolebce trzech bratnich narodów”. „…Pierwsze z moich zasadniczych przemyśleń w tej książce jest takie. Nie tylko dlatego, że to dwie kultury, duchowo i mentalnie odmienne (»U ich naród i słowo, i u nas naród i słowo« — pisał T. Szewczenko); nie tylko dlatego, że takiemu celowemu kilkusetletniemu niszczeniu (ludobójstwo!) podstaw narodowo-duchowych narodu, które trwało w carsko-bolszewickim imperium rosyjskim, analogów na świecie nie ma; nie tylko dlatego, że stosunki literatury kolonialnej i literatury imperium to nigdy nie jest dialog, nie twórcza rywalizacja, nawet nie konkurencja (jaka konkurencja z z góry zaprogramowanym finałem?); a wychodząc z zupełnie innych uzasadnień, innej, można by rzec, metodologii, musimy gruntownie zmienić nasz stosunek do tego, co określało się w dawnych czasach pojęciami wspólnota, wzajemne oddziaływanie, a dalej w ogóle — wzajemne zbliżenie kultur”. Osobliwość prac W. Donczyka polega na tym, że jego spojrzenie badawcze ma zdolność projektowania się z różnych punktów widzenia, co pomaga także w dorobku przeszłości dostrzec racjonalne ziarno. Działalność badawcza Witalija Donczyka ukazuje proces literacki jako fenomen metakrytyczny, który nie tylko wykazuje ciągłość diachroniczną, ale także określa aksjologię i epistemologię twórczości, utwierdzając w dyskursie literaturoznawczym zasady etyki i równowagi, estetyki i wyważenia. ___________________ 1 Donczyk W.H. Priorytety: gruntowność, wyważenie, sumienność // Skupejko L.I. Apologia osobowości: artykuły o Łesi Ukraince. – Kijów: Feniks, 2015. – S. 10-11. 2 Donczyk W. Los literatury ukraińskiej – los Ukrainy. Monologi i polilogi. – Kijów: Hramota, 2011. – S. 404 – 405. 3 Donczyk W. Granice współczesnej prozy. – Kijów: Radianśkyj pysmennyk, 1970. – S. 294. 4 Donczyk W. Los literatury ukraińskiej – los Ukrainy. – Kijów: Hramota, 2011. – S. 22. 5 Donczyk W. O historii literatury, której dotąd nie było. – Z potoku lat i lat potoku. – Kijów: WD “Stylos”, 2003. – S. 488. 6 Tamże. – S. 13.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn