Strona · s. 12strona oryginału ↗
Wira WOWK: «W każdym i zawsze — przede wszystkim Ukrainka»
Слово Просвіти, №16 за 2017 рік
Zakończenie. Pocz. w nr 15 z 2017 r. Mychajło SOROKA Brazylijskie Eldorado — Dlaczego i u kogo nagle pojawiła się myśl o przeprowadzce do dalekiej Brazylii? — Pomysł przeprowadzki należał do mamy. Przyjęłam go biernie, chociaż nie mogę powiedzieć, że Brazylia mnie nie interesowała. Wyobrażałam sobie ten kraj jako jakieś Eldorado. A tu zdarzyła się propozycja księdza Haneyki. Dowiedział się o śmierci mojego ojca, o naszym trudnym życiu w powojennych Niemczech i powiedział, że mógłby opłacić naszą z mamą podróż do Brazylii. I oto odważyliśmy się na daleką drogę. W porcie Rio de Janeiro miał nas spotkać ksiądz Haneyko, ale nie było go wśród witających. Wyobraźcie sobie tę straszną dla nas sytuację. Okazuje się, że przygotowywał się na nasze powitanie dobę później. Jakoś dotarliśmy do stanu Parana, gdzie mieszka większość Ukraińców. W ciągu tygodnia poznaliśmy miejscową florę i faunę. Ale co robić dalej? Zaczęliśmy szukać pracy. Przyjął nas kurytybski klasztor niemieckich sióstr Bożej Opatrzności. Mieszkaliśmy na poddaszu. Mama pracowała w sekretariacie, zapisywała dzieci, które wstępowały do gimnazjum na naukę. A ja dawałam lekcje gry na fortepianie dla początkujących. Jakoś przyjechał tam ksiądz z Rio de Janeiro, a przełożona klasztoru wysłała wszystkich do spowiedzi. No, do spowiedzi, to do spowiedzi. Prawda, ksiądz mało interesował się moimi grzechami, a zaczął wypytywać, kim jestem, skąd i tak dalej. Opowiedziałam. Wysłuchał mnie i powiedział: „Ja wam pomogę”. I rzeczywiście. Po pewnym czasie napisał do mnie, żebym przyjechała do Rio de Janeiro na rozmowę z rektorem Katolickiego Uniwersytetu Papieskiego, badaczem dawnej literatury niemieckiej. Zrobiłam to. Rektor zainteresował się moją pracą doktorską i zaprosił mnie na egzamin. Zdałam go w języku niemieckim. Portugalskiego wtedy dobrze nie znałam. I to, nawiasem mówiąc, było dla mnie problemem, gdyż często trzeba było komunikować się w Ministerstwie Edukacji Brazylii (Rio wtedy jeszcze było stolicą). Więc dano mi pozwolenie na przygotowanie pracy doktorskiej w języku niemieckim. Wzięto też pod uwagę to, że temat mojej pracy doktorskiej dotyczy germanistyki. Egzamin trwał dwie godziny. Zdałam go z najwyższą oceną (summa cum laude) i od razu zaproponowano mi miejsce wykładowcy na żeńskim Katolickim Uniwersytecie Świętej Urszuli, w którym pracowałam trzydzieści lat. — I jest Pani profesorem tego uniwersytetu? — Wiecie, tutaj jest inna niż na Ukrainie i w innych krajach system. Profesorami tutaj nazywają przedstawicieli różnych zawodów, mistrzów i nauczycieli w swoim fachu. Na przykład krawcową lub hafciarkę, która uczy was tego rzemiosła. Nie jestem koniecznie profesorem. Chciałam zostać docentem i miałam ku temu wszystko, co niezbędne, i byłam gotowa do egzaminu. Ale powiedziano mi, że niestety ta kategoria już nie istnieje. Więc docentem nie zostałam. Byłam wykładowcą uniwersytetu. Później, przez dwanaście lat, wykładałam poetykę na wydziale filologicznym w miasteczku Cabo Frio, 120 kilometrów od Rio. Wśród moich studentów było kilka bardzo utalentowanych osób, które z czasem stały się znanymi w Brazylii pisarzami. W tamtym czasie miałam już bardzo wiele prac, w szczególności przekładów. Tłumaczyłam z niemieckiego i na niemiecki, z ukraińskiego i na ukraiński, z portugalskiego i na portugalski. W tamtych latach otrzymałam kilka nagród w Ameryce. Tam, na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku, przez rok wykładałam literaturoznawstwo porównawcze. Stało się ono moją drugą specjalnością, którą studiowałam w Monachium. Moje życie ułożyło się tak, że zawsze żyłam z dala od ukraińskiej społeczności, komunikując się z nią listownie lub podczas krótkich wizyt, co można uważać za błogosławieństwo i przekleństwo. Przekleństwo, bo naturalnie byłoby stać blisko swojego korzenia, ssać jego atawistyczne soki i do pewnego stopnia wpływać na jego rozwój. Błogosławieństwo, bo żyjąc w obcym środowisku, miałam szerszy krąg widzenia i nie mogłam wpaść pod wpływ jakiejś narzuconej ideologii. Na rozdrożu różnych poglądów i ciężko walcząc z okolicznościami życia, mogłam sobie wybierać wśród nich taki światopogląd, który najbardziej odpowiada mojej osobie. Kiedy rozmyślam o naszym przyjeździe do Ameryki Południowej, uważam coś w nim za jakby z daleka przeznaczone, jakby jakiś metafizyczny plan. Są w nim także dziwne zbiegi okoliczności, które nam wtedy nie przyszły do głowy, lub nawet takie, o których wtedy nic nie wiedzieliśmy. A mianowicie: mój przodek, ksiądz Iwan Wolański, był pierwszym ukraińskim księdzem w Ameryce. Najpierw był duszpasterzem w USA, później przeprowadził się do Brazylii i jego żona zmarła na zarazę w Rio de Janeiro. Także mój ojciec chrzestny odwiedził w swoim czasie Brazylię. Zaczęłam uważać ten kraj za swoje zadanie, swoje konieczne przeznaczenie i postanowiłam pracować w nim dla prestiżu naszej ojczyzny. Rio — miasto zadziwiające — Przez lata i dziesięciolecia życia w Brazylii już zaadaptowała się Pani do miejscowego życia i dobrze poznała charakter Brazylijczyków. Czy są podobni do nas, Ukraińców? I jeśli tak, to czym? — Bardzo podobni. Śpiewają, tańczą, bawią się, kłócą, jak my. Mają taki sam, jak i my, brak odpowiedzialności. Tutaj jest wielu polityków, którzy nawzajem się „pożerają”. Niestety, w Brazylii, jak na Ukrainie, kwitnie łapówkarstwo. W każdym razie Brazylijczycy mają jedną wielką cechę: cierpliwość (po portugalsku „paciência”). Nie muszę wyjaśniać, że często działa ona na człowieka wbrew swojej idei, kiedy musicie po raz piętnasty iść do jakiejś instytucji w pilnej sprawie i zawsze odsyłają was z uprzejmym uśmiechem, mówiąc, że szef poszedł do dentysty, sekretarka wyszła na czarną kawę, a zastępca akurat jest nieobecny z powodów urzędowych, ale jutro na pewno was obsłużą. Brazylijczycy są bardzo uprzejmi, ale trzeba rozumieć, że chodzi o umowną uprzejmość. Nic ich tak nie razi, jak szorstkość słowa czy gestu. Na przykład, kiedy jesteście gościem w jakimś domu i coś wam się spodobało, Brazylijczyk mówi: „Do waszych usług”. Jakiś cudzoziemiec zrozumiał tę frazę dosłownie i następnego dnia wysłał kierowcę po dywan z salonu, czym bardzo obraził gospodarzy! Brazylijczyk nigdy nie będzie poprawiał cudzoziemca, kiedy ten niepoprawnie wyraził się w języku portugalskim, nigdy nie będzie się z niego naśmiewał. Ale kiedy będziecie oczekiwać od Brazylijczyków dokładnego spełnienia obietnicy, wtedy się rozczarujecie. Ale tego, oczywiście, nie można uogólniać. Do pozytywnych cech Brazylijczyków należy gościnność i hojność. Nie mogę wyobrazić sobie Brazylijczyków, którzy odmawiają dania głodnemu talerza ryżu. Przypominam sobie moją pierwszą podróż pociągiem z São Paulo do
Kurytyba: pociąg, którym jeździ uboga ludność, bo bilety na samolot są drogie, spóźnił się o 7 godzin. Mama i ja nie byłyśmy przygotowane na taką, zupełnie normalną w Brazylii przygodę, ale nie mogłyśmy narzekać na brak pożywienia. Wszyscy nasi współpasażerowie po prostu zasypywali nas chlebem, serem, warzywami i słodyczami, opowiadając przy tym, zapewne, coś bardzo ciekawego, czego wtedy, niestety, jeszcze nie mogłam zrozumieć. Niezwykły jest brazylijski humor i szybkość obracania jakiejś tragicznej okoliczności w żartobliwą stronę. Słowem, podobieństw do ukraińskiego charakteru jest bardzo wiele. — Karioka. O ile mi wiadomo, tak nazywają etnicznych mieszkańców Rio de Janeiro. Czy to jakiś szczególny brazylijski charakter? — Miała Pani okazję poznać Rio de Janeiro podczas Olimpiady i zapewne przekonała się Pani, że jest to niezwykłe miasto. Jego naturalne połączenie zdumiewającej formy gór z oceanem, zatokami i wyspami, jego kontrasty niewyobrażalnego bogactwa i skrajnej nędzy, oryginalnego i banalnego, szczodrego i okrutnego — to zupełnie niesłychane zjawisko. Między górami wiją się bulwary, ulice i uliczki, roi się od aut, autobusów, sklepów, zawodów piłkarskich transmitowanych przez radio i telewizję, procesji religijnych, afrykańskich czarów… Z jednej strony plaża z niemal nagimi pięknościami, z drugiej — dostojne kościoły i klasztory, po prawej pałace i luksusowe wille, po lewej, na skałach, ubogie chaty, „fawele”, gdzie nie ma ani wody, ani kanalizacji, ale jest telewizor, a wszędzie słońce, pieśni i nieodstępne synkopowane rytmy bębna. Może São Paulo byłoby dla mnie odpowiedniejsze — ze względu na chłodniejszy klimat, uporządkowanie i postęp. Jednakże kto już choć raz przybijał do tego kontynentu pod rozpostarte ramiona Chrystusa na górze Corcovado i widział z pokładu statku przez zatokę Guanabara oświetlone bengalskimi ogniami Rio de Janeiro, zrozumie, dlaczego daje się ono bardziej kochać. Dzień roboczy — od piątej godziny rano — Tutaj mieszka Pani już długi czas. Po wielu latach tułaczki ma Pani przytulne, ładne mieszkanie w malowniczym i słynącym dzięki górze Corcovado zakątku Rio. — Powiem szczerze: bardzo chciałam mieszkać właśnie tutaj. Uzbierałam niewielką sumę pieniędzy i nie
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
