Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Zorganizowana przez Arkasa. Wśród jubileuszowych dat odrodzenia państwa Ukraina w latach 2016—2018 obchodzą 110-lecie od czasu założenia także proświcianie Mikołajowszczyzny

Слово Просвіти, №16 за 2017 рік

Po klęsce w 1709 r., pomimo licznych faktów niszczenia przez okupanta zabytków kultury (architektury, piśmiennictwa, artefaktów historycznych), zakazu używania języka, a nawet nazwy narodu, Ukraińcy w osobach swoich najlepszych przedstawicieli zdołali odrodzić swoją kulturę narodową, kontynuować jej rozwój i wkroczyć na drogę odrodzenia ukraińskiej państwowości. Na gruncie twórczości ludowej i odrodzonej poezji ukraińskiej, dramaturgii i literatury, pod wpływem występów kobziarzy, ukraińskich zespołów teatralnych oraz wydarzeń rewolucyjnych lat 1905—1907 w Imperium Rosyjskim, w Mikołajowie stała się odczuwalna paląca potrzeba i możliwość stworzenia ukraińskiego stowarzyszenia kulturalno-oświatowego na wzór zachodnioukraińskich „Proświt” (utworzonych w 1868 r.). Członkowie „Proświty”, uczestnicy wydarzenia poświęconego 110. rocznicy. Ihor MARCINKOWSKI, przewodniczący „Proświty” Mikołajowszczyzny. 16 lutego 1907 r. (daty do 1917 r. podane według starego stylu — Aut.) na posiedzeniu Mikołajowskiego Prezydium wysłuchano propozycji radcy stanu M. Arkasa, mieszczanina M. Mesterhaziego oraz innych osób w sprawie utworzenia w mieście Ukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. Tutaj też zatwierdzono i zarejestrowano jego statut. 24 lutego „Nikołajewskaja gazieta” na pierwszej stronie wydrukowała w języku ukraińskim dwa ogłoszenia: o przeprowadzeniu o godz. 11 nabożeństwa żałobnego za T. Szewczenkę w Soborze Kupieckim oraz pierwszego zebrania Towarzystwa. 25 lutego, po nabożeństwie żałobnym w 46. rocznicę śmierci T. Szewczenki, w wynajętym budynku przy ul. Tawryjskiej (obecnie ul. Szewczenki 64) około godz. 13 odbyło się zebranie organizacyjne „Proświty”. W obecności ponad 150 osób z referatem w języku ukraińskim wystąpił przewodniczący zebrania M. Arkas. 27 lutego 1907 r. „Nikołajewskaja gazieta” w notatce „Towarzystwo „Proświta” doniosła, że M. Arkas „…przedstawił zarys historyczny kultury narodu ukraińskiego do czasu jego zjednoczenia z Rosją, okresu upadku po tym fakcie, odchodzenia wyższych warstw społeczeństwa ukraińskiego od ludu, polski i moskiewski okresy historii, systematyczny zakaz języka ukraińskiego, walkę z nim; przeniesienie ukraińskiej działalności literackiej do zagranicznej części Ukrainy, do Galicji (Lwów). Mówca zakończył swoje przemówienie słynnymi wierszami Szewczenki: „Uczcie się, bracia moi, / Myślcie, czytajcie, / I cudzego się uczcie, / A swego nie porzucajcie. / Bo kto matkę zapomina, / Tego Bóg karze, / Obcy ludzie się odwracają, / Do chaty nie wpuszczają”. Zebranie wybrało na przewodniczącego towarzystwa M. Arkasa, jego zastępcą (towarzyszem przewodniczącego) został A. Kryżaniwski, sekretarzem — J. Łytwyn, skarbnikiem — P. Sklar. Członkami rady zostali S. Hajduczenko, J. Makowski, kandydatami do rady — P. Diumin, M. Mesterhazi, K. Owczarenko. Ich współmyślicielami byli: P. Andrijaszczenko, W. Asuchowski, H. Bilenko, P. Bosichenko, I. Berdyczewski i inni. Pod koniec 1907 r. towarzystwo liczyło około 180 członków. W towarzystwie działały 4 oddziały: literacko-naukowy (kierowany przez M. Arkasa), artystyczno-muzyczny (B. Kuzniecow), księgarni i biblioteki (P. Andrijaszczenko), gospodarczy (P. Diumin, M. Zapolenko). Proświcianie prowadzili wieczory literacko-muzyczne, literacko-naukowe, rodzinne wieczory członkowskie z tańcami, na których występowali miejscowi amatorzy: poeci, muzycy, śpiewacy, deklamatorzy; organizowali jarmarki, festyny ludowe. M. Arkas czytał wykłady na podstawie rozdziałów swojej „Historii Ukrainy-Rusi”, wystawiał stworzoną przez siebie operę „Kateryna”. W księgarni i pierwszej na Mikołajowszczyźnie ukraińskiej bibliotece zgromadzono literaturę autorów ukraińskich, prenumerowano ukraińskie gazety i czasopisma, włącznie z dziecięcymi, które ukazywały się w Galicji i USA. „Proświta” wytrwale walczyła o prawo narodu ukraińskiego do szkoły ojczystej, pierwsze z nich zostały zorganizowane przez M. Arkasa we wsiach Bohdaniwka i Chrystoforiwka, ale wkrótce zostały zamknięte na donos rosyjskiego popa. Rada „Proświty” ustanowiła kilka stypendiów im. Szewczenki dla uczniów szkół mechaniczno-technicznych, kolejowych i realnych, męskiego gimnazjum, szkoły położniczo-felczerskiej. Po śmierci M. Arkasa w 1909 r. towarzystwo cierpiało na znaczne trudności finansowe i choć doświadczało represji ze strony władz (od 1910 r. „Proświty” w Imperium Rosyjskim były zakazane zgodnie z ustawą „O inorodcach i separatyzmie”), to jednak kontynuowało funkcjonowanie. W czasie I wojny światowej, zakazana jako towarzystwo ukraińskie, Mikołajowska „Proświta” działała jako organizacja charytatywna, przekazując znaczne środki na rzecz szpitali wojskowych i organizacji pomagających rannym żołnierzom. Proświcianie często organizowali koncerty przed rannymi na wojnie. Po rewolucji lutowej w 1917 r. wysiłkami ukraińskiej inteligencji nastąpiło rozszerzenie organizacji narodowo-kulturalnych „Proświty”, zwłaszcza wśród ludności wiejskiej. Na Mikołajowszczyźnie nowe placówki powstały we wsiach Suchyj Jełaneć (liczył 50 osób, przewodniczący I. Semin), Snihuriwka, Łysa Hora, Nowohryhoriwka, Wysunśk, Basztanka, Bereznehuwate, Jewheniwna, Sofijiwka, Marjiwka i inne. Podczas rewolucji narodowo-demokratycznej 1917—1921 r. mikołajowscy proświcianie wsparli Ukraińską Centralną Radę. Od 1917 r. proświcianie aktywnie pracują wśród ludności wiejskiej, porządkują czytelnie ludowe, organizują kółka śpiewacze, biorą udział w działaniach o charakterze politycznym, wspierają ukrainizację placówek oświatowych miasta. Wśród mikołajowskich prośwician tamtych lat aktywnością wyróżniali się M. Łahuta, T. Jurczenko, M. Pituszenko, J. Krawczenko, I. Iwaniw, F. Kamiński, B. Kamiński, Kropywnycki, Hudź. Kutowyj, Sidorko, Romanowski, Farbitnyk, Dokijenko, Hawryłenko, Malimon, Stiożko, N. Małecha. Zorganizowana przez M. Arkasa „Proświta” działała aktywnie, sprzyjała przebudzeniu Ukraińców w regionie. Wywołując niechętny stosunek miejscowych władz (zarówno carskich, jak i bolszewickich), była prześladowana w czasach reakcji, jednak kontynuowała działalność. Za komunistów „Proświta” początkowo brała udział w otwieraniu klubów, przedszkoli, muzeów, organizowała chóry ludowe, urządzała wystawy obrazów, literatury, prowadziła wieczory, brała udział w uczczeniu pamięci T. Szewczenki. Biorąc pod uwagę autorytet „Proświty”, zwłaszcza wśród chłopów, KC KP(b)U oraz miejscowe komitety bolszewickie próbowały wykorzystać prośwician w swojej propagandzie ideologicznej. W 1920 r. władze opracowały nowy statut „Proświty”, który narzucał komunistyczny charakter jej działalności (w Mikołajowie został on przyjęty przez walne zgromadzenie „Proświty” 13 czerwca 1920 r.). Na łamach gazety „Krasnyj Nikołajew” w 1922 r. rozgorzała dyskusja wokół „wrogiej 'kulturalnej' bandy” (nr 321), „zarażonej petlurowskim duchem” (nr 332). Jednak doświadczenie prośwician próbowano wykorzystać, by „wzmocnić KSMU na wsi” (nr 332), ponieważ ta ostatnia była tam nieliczna i słabo przygotowana, z „wielkimi trudnościami” tworzono alternatywne wobec „Proświt” Domy Chłopskie, a w Mikołajowie „Proswieszczenije”. „Proświt nie ma czym zastąpić (wyróżniono w tekście gaz. — Aut.). Domy chłopskie, jako dominująca forma w 1922 r. na Mikołajowszczyźnie — to inteligencka utopia. Mamy proświty (321 proświt według wyliczeń tow. Łomakina). Chcesz nie chcesz, a trzeba się pogodzić” (nr 321). Jednak całkowite przebudowanie działalności „Proświt” okazało się niemożliwe i bolszewicy w 1924 r. zdecydowali się na zamknięcie proświciańskich komórek. Członkowie „Proświty” doświadczali ucisku i byli prześladowani, a następnie na podstawie sfabrykowanych oskarżeń aresztowani; wielu z nich zostało rozstrzelanych. Ofiarami komunistycznych represji stali się: wykładowcy M. Łahuta, Ch. Hudź-Zasulski, M. Laszczenko, aktorzy P. Prychodko, J. Romanowski, H. Jurczenko, stolarz i inwalida-emeryt F. Iljaszenko oraz wielu innych; kilkakrotnie aresztowano i skazywano F. Kamińskiego, „aresztowano” i niszczono książki, wśród których był także szewczenkowski „Kobziarz”. Po M. Arkasie w różnych czasach radzie „Ukraińskiego Towarzystwa „Proświta” w Mikołajowie” przewodniczyli B. Brojakowski, W. Dejneka, M. Wasylenko, M. Zahorujczenko, O. Sawczenko-Osmolowski, M. Łahuta, O. Zima, K. Chrystyczenko. Za niemieckiej okupacji w 1941 r. znów zaczęły odradzać się komórki „Proświty” (czasem przy wsparciu grup pochodnych OUN), ale po przejęciu władzy przez cywilną niemiecką administrację okupacyjną, zakazała ona ich działalności. Dopiero co powstałe towarzystwa ulegały samolikwidacji, aby uniknąć represji. W latach powojennych (1945—1991) komunistyczna władza deklarowała działalność „Proświt” jako „przejaw ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”, dlatego o odrodzeniu towarzystw nie mogło być mowy, badania dokumentów archiwalnych oraz rozpowszechnianie informacji o nich było ograniczone i wypaczone. Z początkiem pieriestrojki i narodowego odrodzenia na Ukrainie, z inicjatywy aktywnej ludności w grudniu 1988 r. w Kijowie powstaje Towarzystwo Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki. W Mikołajowie jego komórki skupiły się w zakładach „Zoria” (przewodniczący W. Strenado), „Ocean” (W. Spycia), im. 61 Komunara (A. Tesłenko), w organizacjach „Maszprojektu” (K. Rybak, następnie R. Szpak), „Specbud” (W. Andriewski), w przychodni przeciwgruźliczej (M. Hanuszczak), przy obwodowej stacji doświadczalnej rolnictwa (I. Bakłycki), przy obwodowej organizacji pisarskiej (W. Bojczenko) i in. Łącznie liczyły one 152 osoby, które w trudnych warunkach komunistycznego reżimu jednopartyjnego jako pierwsze stanęły w obronie języka ukraińskiego. 22 marca 1989 r. zebranie założycielskie Mikołajowskiej organizacji miejskiej Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki połączyło pierwotne komórki miejskie, wybrano zarząd, do którego weszli pisarz W. Bojczenko (przewodniczący), inżynier W. Slipeć (zastępca przewodniczącego), agronom F. Hrozow (sekretarz). 19 maja 1990 r. w małej sali Pałacu Kultury i Techniki Zjednoczenia „Czarnomorska Stocznia” odbyła się konferencja założycielska Mikołajowskiej organizacji krajowej Ogólnoukraińskiego towarzystwa języka ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, na którą przybyło 92 delegatów. Oprócz mikołajowskich komórek reprezentowane były organizacje rejonowe z Oczakowa, Wozniesieńska, Pierwomajska, Krzywego Jeziora, Nowego Bohu, Weselinowa, Wradijewki, Śniegurewki, Jełańca. Później pojawiły się komórki i organizacje rejonowe w Nowej Odessie, Arbuzynce, Bratskim. Pomimo ucisku ze strony komunistycznej władzy, aktywiści towarzystwa starali się kontynuować tradycje arkasowskiej „Proświty”. Oprócz udziału w pracy towarzystwa, mieszkańcy Mikołajowszczyzny wspierali je materialnie własnymi środkami, zbierali literaturę ukraińską dla ukraińskich diaspor Moskwy, Murmańska, Jakucji, Kubania, Naddniestrza, dla rejonów naszego obwodu. Proświcianie rozpowszechniali powielaną na maszynie do pisania samizdatową gazetę proświciańską „Słowo” (red. K. Rybak), pierwszą w regionie niezależną gazetę. Wręczenie honorowej nagrody zespołowi chóru im. Mykoły Arkasa

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn