Strona · s. 5strona oryginału ↗
KAMIĘŃ WĘGIELNY DLA ZAMKU KSIĄŻĄT LUBOMIRSKICH
Слово Просвіти, №18 за 2007 рік
SPOJRZENIE W PRZESZŁOŚĆ Jewhen CYMBALUK, obwód rówieński KSIĄŻĘTA SZUKALI RAJSKIEGO ZAKĄTKA — I ZNALEŹLI GO W ROWNEM Historię pałacu książąt Lubomirskich słusznie byłoby zacząć nie od początku XVIII wieku, kiedy to panowie o tym samym nazwisku otrzymali Równe na własność i zapragnęli mieć w tutejszej okolicy swoją, może nie główną, ale całkiem atrakcyjną rezydencję. Historia ta, w wielkim skrócie, sięga jeszcze założycielki miasta, księżnej Marii Nieswickiej. Rzecz w tym, że Maria Rówieńska (tak ją również nazywano) wybrała na swoje apartamenty prawdziwie rajski zakątek — wysepkę obmywaną wodami rzeki Uścia. Najbardziej zdumiewającą ze wszystkich budowli, które powstały na wysepce, stał się zamek książęcy. Przetrwał on niemało — prawie dwieście lat. Przetrwałby dłużej, gdyby nie pożar. Po nim z zamku pozostały same ruiny. Mimo to, nawet taki wygląd zamku nie „odstraszył” Jerzego Lubomirskiego, kiedy w 1723 roku przybył do świeżo nabytego Równego. Książę od razu zrozumiał, że lepszego miejsca na tutejszą siedzibę nie sposób szukać. Od tego momentu rozpoczęła się realizacja dalekosiężnych planów dotyczących nowego kompleksu pałacowego. Zamysł ojca kontynuował Stanisław Lubomirski, który skorzystał z usług angielskiego architekta Burguignona, gorącego zwolennika stylu barokowego. Właśnie w tym stylu Burguignon zaprojektował zamek. A do niego całkiem udanie „dołączył” strefę parkową, oranżerię, podjazd przez most łukowy. Charakterystyczne, że uroczyste otwarcie zamku odbyło się przy wielkim tłumie szlachty. I to nie tylko wołyńskiej. Przybyli tu nawet możnowładcy z Warszawy. W późniejszym czasie rezydencja książęca często przekształcała się w miejsce pańskich zabaw. Jednakże do zamku w pełni pasowało też inne określenie — centrum kulturalno-artystyczne: była tu wielka biblioteka, działała trupa teatralna, organizowano wystawy obrazów. Szczególnie imponowała gościom galeria portretów książąt Lubomirskich, stworzona kilka lat wcześniej przez polskiego malarza Łukaszewicza. Zmieniał swoje oblicze także sam budynek. W szczególności w 1815 roku włoscy artyści Viliani i Carmaroni odnowili wystrój ścian wewnętrznych i sufitów. Do pierwotnego projektu wniósł zmiany także architekt Tuscher. Uzupełnił on teren zamkowy altanami, karuzelami, huśtawkami. Z oranżerią, w której uprawiano rzadkie kwiaty ozdobne, sąsiadował topolowy gaj. Pośrodku niego wzniesiono kuchnię, która swoim kształtem przypominała piramidę. Pojawiło się jeszcze jedno pomieszczenie pałacowe, a do głównego kamiennego korpusu dobudowano dwa drewniane skrzydła. OD PAŁACU — DO PAŁACYKU Ostatecznie, taką uwagę zamek odczuwał niedługo. Punktem zwrotnym stał się rok 1836, DARY H. SAWCHUK, starszy wykładowca katedry historii literatury ukraińskiej, profesor Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego Niezwykle wzruszająco jest trzymać w rękach dzieło, które dla autora jest sprawą całego życia. A właśnie takim dziełem jest „poezjofotoalbum” Jewhenii Leszczuk „Wieczność Iwana Bohuna”. Lata poświęcone wytężonej pracy nad oryginalną pod względem treści i formy książką, przyniosły swoje owoce. Bohaterem książki jest pułkownik ukraiński, kiedy to Lubomirscy popadli w kłopoty finansowe i nie mieli możliwości utrzymywać tak wielkich apartamentów. Fryderyk Lubomirski przeniósł się do niewielkiego domku w centrum miasta (mniej więcej tam, gdzie obecnie znajduje się estrada letnia w głównym parku miejskim). Budowla ta była również bardzo ładna i gospodarz nie bez powodu nazwał ją „pałacykiem na górce”. Starszy brat Fryderyka, Henryk, przeniósł się z zamku do Lwowa. Wywiózł tam lwią część galerii obrazów, biblioteki, broni, rzeźb. Z czasem wiele z tych przedmiotów znalazło się w Muzeum Lwowskim. Pomieszczenia zamku przeszły na własność gimnazjum rówieńskiego. Prawda, uczniowie uczyli się tu tylko rok. Znowu na przeszkodzie stanął brak funduszy. Kierownictwo gimnazjum znalazło na prowadzenie zajęć mniejszy budynek, a zamek od tego czasu stał się w istocie bezpański i zaczął niszczeć. Właśnie takim przedstawił go znany pisarz Władimir Korolenko w „Dzieciach podziemia”. A w innym swoim utworze „W złym towarzystwie” Korolenko, którego losy są ściśle związane z Równem, jeszcze bardziej szczegółowo opisał budynek zamkowy: „…krążyły o nim podania i opowieści jedna straszniejsza od drugiej. Mówiono, że wyspa została usypana sztucznie, rękami pojmanych Turków. »Na kościach ludzkich stoi stare zamczysko« — powtarzali starzy mieszkańcy, a moja dziecięca wyobraźnia rysowała pod ziemią tysiące tureckich szkieletów, które podtrzymują kościstymi rękami wyspę z jej wysokimi piramidalnymi topolami i starym zamkiem. Od tego, rzecz jasna, zamek wydawał się jeszcze straszniejszy i nawet w jasne dni, kiedy bywało, podbudowani światłem i świergotliwymi głosami ptaków, podchodziliśmy do niego bliżej, nierzadko wprawiał nas w paniczny lęk, tak strasznie patrzały czarne otchłanie dawno wybitych okien, w pustych salach słychać było tajemniczy szelest: kamyczki i tynk, odrywając się, spadały w dół, budząc głośne echo, a my uciekaliśmy nie oglądając się, a za nami długo jeszcze słychać było stukanie, tupot i chichot…”
Swoje korekty w historię zamku Lubomirskich wniósł początek XX wieku. Wtedy częściowo odrestaurowano budowlę i zaczęto wykorzystywać ją na potrzeby miasta. Tutaj mieściły się „biura” kilku organizacji społecznych. Salę wykorzystywano do przeprowadzania różnych zebrań. Na przykład, jak zaświadcza afisz z 10 stycznia 1918 roku, zachowany w Rówieńskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym, w pałacu zaplanowano przeprowadzenie masowej imprezy, a zebrane środki przekazać na potrzeby biblioteki miejskiej imienia Korolenki. — Kiedy Wołyń wszedł w skład Polski — opowiada rdzenny mieszkaniec Równego, starosta miasta Wołodymyr Kulij — w zamku pełnoprawnym gospodarzem stało się towarzystwo „Sokoły”. Organizowało ono różne przyjęcia, a nawet hulanki. I właśnie podczas jednej z takich hulanek w 1927 roku wybuchł pożar. Nie zdołano go ugasić i w ten sposób całkowicie spłonęła „góra” zamku, ściany stały się czarne i nieatrakcyjne. Gdzieś w latach 1936—1937 po mieście rozeszła się plotka, że miejscowe władze planują odrestaurować pałac. A oto władza radziecka, która w 1939 roku przyszła na zachodnioukraińskie ziemie, była innego zdania o tej budowli. Kojarzyła się ona tamtejszym przedwojennym rządcom z „przeżytkami przeszłości”. Mówiono, że książęta Lubomirscy to nie twórcy, a ciemiężyciele, i swój pałac zbudowali „na krwi narodu”. Dlatego najlepiej — zetrzeć zamek z powierzchni ziemi, tym samym wykreślić, w ich mniemaniu, gorzką stronę historii. — Zamiast zachować zabytek historii, pałac wysadzili — mówi mieszkaniec wsi Kozłyn Wasyl Prokupczuk. — My akurat wtedy uczyliśmy się w Rówieńskim Gimnazjum. W środku lekcji słyszymy jakiś niezwykły huk. Nawet przestraszyliśmy się wtedy, bo pomyśleliśmy, że zaczęła się wojna. Ale wkrótce dowiedzieliśmy się, że to zamek zniszczyli. Po lekcjach pobiegliśmy na to miejsce. Patrzymy: a tam kompletne ruiny. Sterta śmieci i tyle. A jeszcze wczoraj przychodziliśmy tutaj z nauczycielem rysunku i z tutejszego pejzażu uczyliśmy się rysować. Oto tak, w absolutnej ruinie stał zamek przez całą wojnę, a w powojennych latach te resztki całkowicie rozebrano. Kiedy w latach 60. niedaleko zaczęto budować stadion „Awanhard”, po dawnej majestatycznej budowli nawet ślad nie pozostał. Zachował się tylko fundament. On i teraz jest. I kto wie, być może właśnie w tym miejscu w przyszłości znów wyrośnie pałac, podobny do tego, który w przeszłości wraz ze cerkwią Świętego Zaśnięcia (wzniesioną również za) urodziła się i wyrosła na Wołyniu — obok miejsc kozackich zwycięstw wojny wyzwoleńczej, od dzieciństwa poiła się duchem historii, który sakralnie przekazuje się z pokolenia na pokolenie i przeszedł liczne zakazy języka ukraińskiego i kultury za czasów Imperium Rosyjskiego, radziecki etnocyd, przemilczanie i niekończące się przepisywanie historii Ukrainy na korzyść komunistycznych dygnitarzy i panującej doktryny ideologicznej. Przeszedłszy przez to wszystko, ukraiński duch żyje. Dlatego właśnie przemyślenie przez Jewheniję Leszczuk wydarzeń historycznych wojny wyzwoleńczej i udziału w niej Iwana Bohuna ożywia historię, czyni ją bliską. Zniszczony przez bolszewików pałac Lubomirskich w Równem zaczyna, niczym feniks, powstawać z popiołów. Prawda, póki co na makiecie… A nazajutrz, da Bóg, — w całej swojej dawnej majestatyczności, wszak w mieszkańcach Równego zapłonęło pragnienie założenia fundamentu pod budowlę, która będzie podobna do dawnej, słynnej na całe Wielkie Wołyniu, niczym dwie krople wody… Makieta pałacu Lubomirskich, wykonana według rysunków z 1870 roku. Jewhenij Malynowski chętnie opowiada o swoim dziele rówieńskiej młodzieży.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
