Oleg Romanczuk: Z Bohaterem Ukrainy, akademikiem Iwanem Michajłowiczem Dziubą spotkaliśmy się w Domu Ukraińskim podczas otwarcia wystawy „Świece pamięci”, zorganizowanej na znak żałoby za Ukraińcami, którzy zginęli podczas Hołodomoru i represji. Zaproponowałem, aby rozmowę rozpocząć właśnie od tego tematu.
Iwan Dziuba: Obecnie nie ma potrzeby powtarzać tego, co już wiemy o strasznej tragedii ukraińskiego narodu. Można tylko jeszcze raz się dziwić uporowi tych, którzy zaprzeczają oczywistym faktom, i to właściwie jest pewne stanowisko polityczne — stanowisko wczorajsze, antyukraińskie. Nie wyobrażam sobie, jak można je negować, choćby odwiedziwszy wystawę dokumentów w Domu Ukraińskim. Przecież to nie są dokumenty amerykańskich czy zachodnich służb specjalnych, nie dokumenty jakiegoś podziemia — to oficjalne radzieckie dokumenty, dokumenty służb specjalnych. Co więcej, to bardzo niewielka ich część, bo najstraszniejsze zostały zniszczone od razu. Potem materiały systematycznie niszczono i ocalało tylko niewiele. Ale i to niewiele jest ogromne i straszne.
Nie można pojąć, jakim politycznym rozumem kierują się przywódcy tych partii i sił politycznych, które zaprzeczają temu upiornemu faktowi historii. Często zapominają, że oprócz Hołodomoru były straszne represje wobec ukraińskiej inteligencji. Stalin był mistrzem uderzeń prewencyjnych. Kiedy przygotowywał jakąś akcję, wszechstronnie ją przemyślał i sprawdzał możliwe źródła oporu. Kiedy ta akcja się zbliżała, może nie była jeszcze rozumiana jako Hołodomor. Stawiano cel: zabrać z Ukrainy wszystko. I tym samym ukarać ukraińskie chłopstwo, a następnie na jego koszt załatwić problemy polityczne, ekonomiczne, gospodarcze. A potem to przybrało formę Hołodomoru. I słowo „hołodomor” pojawiło się już w trakcie realizacji akcji. Ale akcja grabieży ukraińskiej wsi była planowana i rozważano możliwe źródła oporu. Ten opór mógł przychodzić, między innymi, od ukraińskiej inteligencji, która odpowiednio reagowałaby na znęcanie się nad swoim narodem. I co zrobiono? W 1929 roku terror się nasila. Istniał on stale wobec ukraińskiej inteligencji. Ale w 1929 roku odbył się proces SWU, po którym, oprócz przedstawicieli twórczej ukraińskiej inteligencji, setki i tysiące ludzi zostało aresztowanych i izolowanych od społeczeństwa. Byli to nauczyciele, uczeni, kooperatorzy, czyli cała aktywna część ukraińskiej inteligencji. Została ona usunięta i skazana, albo zdemoralizowana, albo wzbudzono w niej strach, nałożono różne ograniczenia i tak dalej. To był uderzenie prewencyjne — wykluczyć inteligencję z możliwego oporu wobec akcji Hołodomoru.
— Skutki tej akcji odczuwamy także dziś.
— Tak, to przyniosło straszne skutki dla Ukrainy. Przypomnijmy sławetny wywiad Dmitra Tabacznyka dla Ołesia Buzyny, w którym wicepremier mówi o „украиноязычную интеллигенцию, которая боится конкуренции во всем”. Pojawia się pytanie: gdyby nie zniszczono ukraińskiej wsi, aktyw-
Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenka na część ukraińskiego chłopstwa, gdyby nie straszliwe milionowe ofiary i gdyby nie zniszczono ukraińskiej inteligencji, która podniosła się w latach dwudziestych, to kto dziś bałby się konkurencji? My czy oni? Hołodomor nie był odosobnionym zjawiskiem. Miał miejsce w kontekście terroru wobec ukraińskiej inteligencji. W kontekście rewizji ukraińskiej historii, w kontekście narzucania społeczeństwu wulgarnych dogmatów — jeśli brać to szerokie tło, to nie ma wątpliwości, że akcja była skierowana właśnie przeciwko Ukrainie, właśnie przeciwko narodowi ukraińskiemu, właśnie przeciwko narodowi ukraińskiemu jako całości. — Ale i teraz mamy wiele przykładów, kiedy przeciwko Ukraińcom i przeciwko narodowi ukraińskiemu kierowana jest polityka językowa, kulturalna… — Tak, trwa spekulacja tym, co oni nazywają „достигнутым уровнем”. „Rzeczywisty stan”, mówią. Rzekomo trzeba liczyć się z tym, że ludność posługuje się językiem rosyjskim. Oczywiście, z tym trzeba się liczyć. Ale przy tym myśląca osoba, tym bardziej politycy i działacze państwowi, powinni jednak widzieć, jak osiągnięto ten poziom. Widzieć, co za tym stoi: ten sam hołodomor, te same represje wobec ukraińskiej inteligencji, nie mówiąc już o stuleciu prześladowań ukraińskiego języka i kultury za caratu. Kiedy weźmiemy sumę prześladowań,
terroru, kar, widzimy to: czy ten poziom to „osiągnięty poziom”, czy ten stan, jeśli opiera się na ofiarach, na krwi, może być uważany za normalny? Trzeba coś z tym zrobić, trzeba, żeby ludzie rozumieli, w czym naprawdę leży przyczyna. Jesteśmy w takim stanie, ale ten stan nie jest do końca normalny. Trzeba zrekompensować straty, jakie poniosła ukraińska kultura, trzeba wspierać ukraińską kulturę, trzeba wspierać ukraiński język. I jeszcze jedna fałszerstwo. Każdy głos w obronie ukraińskiego języka i ukraińskiej kultury nasi nieuczciwi przeciwnicy starają się przedstawić jako wystąpienie przeciwko języku rosyjskiemu i kulturze rosyjskiej. To cyniczne myślenie, ponieważ w rzeczywistości ci, których oskarżają o nacjonalizm, to my z wami i tysiące, a nawet miliony ludzi. Przecież znamy język rosyjski, znamy kulturę rosyjską, czujemy się w sferze kultury rosyjskiej swobodnie i nie występujemy przeciwko niej. Mówimy wyłącznie o tym, żeby język ukraiński i kultura ukraińska miały normalne warunki istnienia. A oni, ci, którzy nas oskarżają, — jedni w nacjonalizmie, drudzy w narodowej ograniczoności, jak kto woli, jak komu wygodnie, — oni przecież nie znają ukraińskiego, mieszkając tutaj, na Ukrainie, nie znają ukraińskiej kultury i nie chcą jej poznać.
Ciąg dalszy na s. 2
KRYZYS SYSTEMU WIEDZY
DZIEŃ MATKI
KARNAWAŁOWE PRZEDSTAWIENIE W SEWASTOPOLU
Dobrowolne ofiary „Na Cerkiew Kobzarza”: MBF „Ukraińska Rodzina” rachunek nr 26045200145101 w Podolskiej filii AKB „Kijów”, MFO 320401, kod ZKPO 21709106
ŁĄCZNIE NA RACHUNKU CERKWI TARASOWEJ — 808 424 hrywny 25 kopiejek
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
korzystanie z przywilejów władzy do wzbogacenia się kosztem całego narodu. Frakcje koalicyjne Rady Najwyższej, zamiast realizacji przedwyborczych obietnic „poprawy życia narodu już dziś”, uciekły się do niekonstytucyjnych sposobów faktycznej uzurpacji władzy poprzez naruszenie norm konstytucyjnych dotyczących tworzenia koalicji i zniekształcenie w ten sposób prawdziwych wyników woli ludu, przejmowanie przez siebie i rząd uprawnień Prezydenta, zagwarantowanych mu przez Konstytucję. Wszystko to doprowadziło do ignorowania konstytucyjnej zasady suwerenności narodu, stwarzało bezpośrednie zagrożenie dla porządku konstytucyjnego i bezpieczeństwa państwa. Dlatego dekrety Prezydenta w sprawie przedterminowych wyborów parlamentarnych są adekwatną próbą ochrony Konstytucji i integralności terytorialnej państwa, zagwarantowania bezpieczeństwa i dobrobytu jego obywateli. Popieramy decyzję Prezydenta i uważamy, że tylko sam naród poprzez wyrażenie woli w wyborach da odpowiedź na polityczne wyzwania czasu. KOMENTARZ DO DEKRETU PREZYDENTA Wzywamy wszystkie państwowotwórcze siły polityczne, obecny rząd, opozycję oraz koalicyjną większość Rady Najwyższej do szukania prawnych i politycznych dróg przezwyciężenia kryzysu politycznego w kraju. Naszym zdaniem wyjście jest dziś jedno — iść na przedterminowe wybory. Uważamy, że tylko ponowne wybory z otwartymi listami i nowy nieoligarchiczny skład Rady Najwyższej przywróci moralność w polityce, odpowiedzialność deputowanych i urzędników przed narodem, położy kres rozkradaniu bogactw narodowych i zasobów, zapewni duchowe odrodzenie narodu. H. A. Skrypnyk, I. F. Dracz, J. S. Jackiw, I. M. Dziuba, P. M. Mowczan, B. I. Olijnyk, I. R. Juchnowski, M. H. Żułynski, W. B. Jewtuch, T. Petrynenko, S. W. Trymbacz, H. K. Kłoczek, W. W. Nimczuk, R. J. Pyłypczuk, W. H. Kusznir, W. P. Kapelusznyj, B. M. Ażniuk, W. D. Baran, A. P. Zahnitko, L. T. Masenko, H. K. Kożolanko, J. D. Isajewycz, O. D. Ponomariw, O. O. Rohotczenko, M. P. Korpaniuk, K. W. Stecenko, M. M. Sulyma, W. H. Donczyk, W. K. Borysenko, O. M. Demska-Kulczycka, W. M. Sklar
Tłumaczenie maszynowe
OŚWIADCZENIE Narodowe Stowarzyszenie Ukrainistów, Kongres Inteligencji Ukraińskiej, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta”, Towarzystwo „Ukraina-Świat”, społeczne organizacje kulturalno-oświatowe oraz związki twórcze wyrażają zaniepokojenie z powodu przedłużającego się kryzysu politycznego, spowodowanego konfrontacją elit politycznych oraz walką rządzących klanów oligarchicznych o swoje interesy ekonomiczne. Po raz pierwszy w niepodległej Ukrainie Rada Najwyższa, która została sformowana nie w oparciu o programy ideologiczne, lecz w wyniku wykupienia przez oligarchów miejsc biorących na listach wyborczych, nie posiada samodzielnego segmentu sił narodowo-demokratycznych, co stało się jedną z przyczyn jej niekonstrukcyjnych działań i decyzji. Większość koalicyjna oraz powołany przez nią rząd wielokrotnie w sposób nieodpowiedzialny łamały porozumienia zadeklarowane w Uniwersale Jedności, próbując zmienić kurs polityki zagranicznej państwa, rozgrywając kartę językową oraz grożąc likwidacją „instytucji Prezydenta”. Na tle postępującego zubożenia ludności obecna władza wprowadziła kilkukrotny wzrost taryf za opłaty komunalne, dopuściła do bezprawnego „roztrwonienia” komunalnej własności miejskiej oraz wy-
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na s. 1. Dobrze, nie chcą wiedzieć — nie trzeba. Ale przynajmniej zachowajcie jakiś formalny szacunek i nie przeszkadzajcie tym, którzy chcą wiedzieć! A przeszkadzają! Przykładów tego, jak, powiedzmy, na Krymie podburza się tłum, podburza się margines społeczny przeciwko ukraińskim szkołom, przeciwko ukraińskim gimnazjom, jest wiele. Ile takich przykładów jest na Donbasie! To znaczy, że oni nie tylko sami nie chcą wiedzieć, oni chcą nie pozwolić innym znać języka ukraińskiego, kultury ukraińskiej. Ile tu jest wszelkiego rodzaju fałszerstw! — Iwanie Mychajłowiczu, za poprzednich ministrów kultury tak wyraźnego antyukraińskiego procesu nie obserwowano. W ostatnich latach gwałtownie on „ożywił się”. Co może zrobić Ministerstwo Kultury, minister, aby powstrzymać to niepodobieństwo? Jak zmusić urzędników państwowych, wyższych urzędników państwowych, aby identyfikowali się z państwem ukraińskim, z ukraińskością? — Muszę powiedzieć, że samo w sobie Ministerstwo Kultury nic zrobić nie może. Bo było i jest w sytuacji pasierba, istnieje, ale normalnego finansowania, normalnych uprawnień nie ma. Ministerstwo Kultury powinno w takim państwie jak nasze być jednym z głównych ministerstw z bardzo dużymi uprawnieniami, z wystarczającym zabezpieczeniem, wtedy będzie mogło wpływać na bieg spraw. A samo w sobie nic zrobić nie zdoła. Chociaż, oczywiście, Ministerstwo nieco robiło, nieco robi i, najwyraźniej, będzie robić, ale będzie to działalność nie do końca adekwatna. Dla adekwatnej działalności trzeba zmienić jego status, wzmocnić wszystkie jego pozycje i uprawnienia, nawet finansowe. Tutaj Rada Najwyższa powinna podjąć zdecydowane kroki w tym kierunku, ale wiecie, jaka jest nasza Rada Najwyższa. Właściwie jest ona dzisiaj głównym hamulcem, to moja osobista opinia, na drodze demokratycznego i narodowo-kulturowego rozwoju Ukrainy. — Jeśli obserwować procesy kulturowe w państwach bałtyckich, można dojść do wniosku, że kultura odegrała konsolidującą rolę w sprawie samoidentyfikacji obywateli państw bałtyckich. To znaczy, że kultura jest niezwykle potężną bronią. Kreml bardzo dobrze to rozumie i kontynuuje opanowywanie naszej przestrzeni informacyjnej. — Tak. To, co Pan teraz mówi, jest kontynuacją poprzedniego pytania. Najważniejsze — trzeba, aby nasi ludzie, społeczeństwo poruszali te kwestie. Dlatego że na Radę Najwyższą nadziei nie ma, na rząd są względne nadzieje. Tam są różni ludzie, jedni rozumieją, że z pilnością tych problemów trzeba się liczyć, inni w ogóle nie chcą się z niczym liczyć, więc potrzebny jest nacisk społeczeństwa. Gdybyśmy mieli potężny ruch oddolny na rzecz języka ukraińskiego, na rzecz kultury ukraińskiej, tak jak i wszystkiego innego w kwestiach politycznych i ekonomicznych, to musieliby się liczyć. Niestety, wielkiego nacisku nie ma. Oto, powiedzmy, kontynuacja polemiki w związku z tym, że jakiś tam sąd uchylił decyzję poprzedniego Gabinetu Ministrów o dubbingowaniu lub transmitowaniu zagranicznych filmów w języku ukraińskim. No, po pierwsze, dla mnie osobiście nie jest zrozumiałe, dlaczego u nas sądy: czy to miejskie, czy to rejonowe, rozstrzygają kwestie, które mają charakter konstytucyjny, których postanowienia mają znaczenie dla polityki państwowej. Nie wiem, może są takie podstawy prawne. Ale oto cytat z gazety: „To kto tam występuje za »dwujęzycznością«?”. Nas z wami, którzy chcieliby, żeby język ukraiński miał choć jakiś sektor użycia, przedstawia się jako „banderowców z obrzynem”. Za takie rzeczy w ogóle powinno się sądzić, ale za to, oczywiście, jeszcze żadnego człowieka u nas nie osądzono: za chamstwo czy zbrodnie przeciwko językowi ukraińskiemu. Tak samo, jak za wielkie ekonomiczne Iwan Dziuba zbrodnie. Ale wracam do tego, że potrzebny jest jakiś ruch oddolny. I tutaj my, Ukraińcy, sami w wielu kwestiach jesteśmy winni. Oto proste rzeczy, obserwuję je za każdym razem przy kiosku z gazetami. Powiedzmy, są gazety, które wychodzą i w języku ukraińskim, i w rosyjskim. Jednak często inteligentny Ukrainiec bierze wariant rosyjski. Kiedyś Drahomanow powiedział: „Każdy grosz wydany nie na ukraińską książkę, każde słowo powiedziane nie po ukraińsku — to gwóźdź do trumny języka ukraińskiego”. Możliwe, że jest to zbyt kategoryczne, ale rzeczywiście trzeba przecież myśleć: kiedy jesteś Ukraińcem i ukraińskim patriotą, ale nie kupujesz ukraińskiej książki czy gazety, to kto, oprócz ciebie, będzie kupował? Wydawałoby się, drobnostka, ale to fakt, i jest ich miliony. To znaczy, że my, Ukraińcy, na każdym kroku ustępujemy samym sobie, tracimy swoje oblicze. Gdybyśmy byli Ukraińcami każdy w swoim życiu, przy czym dawali przykład kultury, inteligentnego zachowania, uczciwości wszystkim, to miałoby to ogromne znaczenie. Ale my tego, niestety, nie robimy. Rozmowę prowadził Ołeh ROMANCZUK, szef redakcji czasopisma „Universum”
Tłumaczenie maszynowe
Paweł MOWCZAN
Dlaczego trzeba przeprowadzić ponowne wybory do tego parlamentu? Dlatego, że każdą chorobę trzeba leczyć na czas, nie tylko diagnozować, ale i leczyć. Czasami — szybko. Każda choroba narodowa, społeczna, a ta u nas już weszła w przewlekły proces, nie poddaje się żadnym lokalnym operacjom, takim jak zmiana jednego kierownika na innego. Tu potrzebne jest tak poważne podejście, jakie zaproponował Prezydent. Skutecznym narzędziem jest tylko jedno: możliwość wyborczego powierzenia władzy tym czy innym siłom. Dlatego Rada Najwyższa musi zostać wybrana ponownie. I mam nadzieję, że ten termitnik, który zaczął toczyć Ukrainę, przestanie istnieć. Dominująca partia, która nie miała własnej ideologii, zapożyczyła ją od innej partii. Mam na myśli Regiony. Zapożyczywszy hasła komunistów i dostosowawszy je do własnych potrzeb, wypracowały jeden model: stworzenie neokomunistycznego porządku na Ukrainie, ale z oligarchicznym ustrojem i wyczerpaniem gospodarczym, politycznym, moralnym całego społeczeństwa, całego narodu. Decyzja o rozwiązaniu Rady Najwyższej wymagała od Prezydenta politycznej woli. Tylko w ten sposób to, co było systemem zagrożeń, może zostać zlikwidowane. Choć będzie to niełatwe.
Moskwa będzie wpływać tak, jak wpływała zawsze, wykorzystując czynnik zdrady. Ten czynnik działał we wszystkich czasach. Począwszy od tego Nosa, który oddał Batурyn. A potem była cała seria zdrad, aż po dziś dzień. Kiedy Moroz poszedł służyć obcym… Trzeba przekazać ludziom całą tę prawdę o systemie zagrożeń, który istniał, o tych realnych siłach, o tych hordach połowieckich, które przyszły na Ukrainę zza Donieckiego Kряża. Zagrażają nie tylko Ukrainie, mogą zagrażać także Europie. Dlatego to nie jest problem czysto lokalny, ukraiński czy kijowski. To poważniejsza sprawa. Putin rozwiązał ją prościej. Przejął ideologię narodowo-patriotyczną, zabrał komunistom wraz z problematyką socjalną. Juszczenko nie mógł połączyć programów wyborczych wszystkich sił politycznych w jeden program, bo u nas jest wielki podział. Tak historycznie się złożyło, że u nas nie ma tej siły politycznej po Pomarańczowym Majdanie (i ona nie została dokończona), która by skonsolidowała naród. Siły narodowe były rozproszone, nie zjednoczyły się także dziś. Mam nadzieję na lepsze. Jest nadzieja, że politycy wreszcie zrozumieją: Ukraina to nie tylko miejsce do zarabiania pieniędzy, nie tylko miejsce zamieszkania, to — my, naród.
Tłumaczenie maszynowe
Jurij KOSTENKO
„Nowa wersja prezydenckiego dekretu o przesunięciu terminu wyborów to najoptymalniejszy sposób wyjścia z ciężkiego kryzysu politycznego, który pozwala uniknąć pogorszenia stanu gospodarki i nasilenia politycznej konfrontacji — uważa lider Ukraińskiej Partii Ludowej Jurij Kostenko. — Strony konfliktu powinien rozsądzić naród — jedyne źródło władzy na Ukrainie”.
Zdaniem Kostenki „ani sądy, ani ulica, rozbudzone politycznymi emocjami, nie są w stanie postawić ostatniej kropki w konflikcie. …W konfrontację wciągnięte są Sekretariat Prezydenta i Rząd, a przeżarte korupcją Sąd Konstytucyjny i Centralna Komisja Wyborcza (CKW). Tylko przechodząc przez »narodowe czyśćcowe« wybory, siły polityczne będą mogły znaleźć kompromis polityczny i zbudować nowe relacje” — uważa J. Kostenko.
Nie wierzy w realizację „scenariusza siłowego”, uważając, że strony dojdą do kompromisu politycznego.
Lider UNP uważa, że plan rozejmu może składać się z trzech punktów: 1. O wspólnym udziale wszystkich sił politycznych w przedterminowych wyborach.
2. Udzielenie przez Prezydenta podstaw prawnych do czasowej pracy parlamentu w celu uzgodnienia zmian do ustawy o wyborach. 3. Zafiksowanych politycznych porozumień stron, by zgodzić się na utworzenie koalicji i rządu przez tę siłę, która zwycięży w wyborach. Według słów J. Kostenki, na kompromisowym rozwiązaniu konfliktu skorzystają zarówno „biało-niebiescy”, jak i pomarańczowi wyborcy, którzy domagają się nowej jakości władzy. J. Kostenko wyraził zadowolenie z faktu, że w 1996 roku, przy zatwierdzaniu Konstytucji, „postawiono tyle zamków dla głupców” na wypadek prób jej zmiany. „Zapobiegaliśmy rewizji Konstytucji, aby nie dać możliwości przekształcenia jej w „dworską dziewkę”. Według niego, żadna próba rewizji Konstytucji nie prowadziła do poprawy sytuacji w państwie. J. Kostenko obwinił w obecnym kryzysie konstytucyjnym spikera Moroza, który w 1996 roku przeszkodził w zatwierdzeniu 10 zasadniczych ustaw konstytucyjnych — na przykład ustawy o Radzie Ministrów — które miały ostatecznie zakończyć proces kształtowania władzy w Ukrainie. „Dziś nikt nie miałby pokusy zmieniania Ustawy Zasadniczej” — stwierdził lider UNP.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Na podstawie dokumentów, materiałów i świadectw очевидців grupa twórców „Księgi pamięci” wyda obszerny tom „Księgi żałoby”. Według danych Głównego Zarządu SBU na Krymie, podczas okupacji półwyspu faszyści zamordowali i zakatowali 86 943 mieszkańców cywilnych oraz 47 233 wojskowych, a kolejnych 85 447 osób wywieziono na przymusowe roboty. Główny Zarząd SBU w autonomii przekazał władzom sporządzoną przez siebie dokładną kartografię wszystkich miejsc przymusowego przetrzymywania ludności cywilnej i wojskowych w okresie II wojny światowej, w postaci szczegółowych map topograficznych. Abyśmy pamiętali te miejsca żałoby.
Przewodnicząca Krymskiego Związku Więźniów-Ofiar Faszyzmu Lidia Chodyriewa (której matka nie wytrzymała tortur i okrucieństw w obozie koncentracyjnym i tam zginęła, a dziewczynkę uratowało nadejście zwycięzców) opowiada o pracy z kolegami z miasta partnerskiego Symferopola — Heidelbergu. Tam od wielu lat działa stworzona przez Niemców organizacja „Weteran”, przeznaczona do pomocy dawnym naszym jeńcom wojennym i więźniom obozów śmierci w odnajdywaniu dokumentów, szukaniu grobów krewnych i bliskich, przywracaniu zdrowia utraconego w faszystowskiej niewoli. Udało się już pomóc wielu z kilku tysięcy Krymczan, którzy przeszli faszystowską katorgę.
Tak szlachetna wspólna praca służy sprawie pokoju, skłania nas wszystkich do zastanowienia się nad przeszłością i do tego, byśmy wszystkimi siłami przeciwstawiali się każdemu przejawowi nienawiści i przemocy. Aby wszystkie nowe pokolenia pamiętały: półwysep, podobnie jak cała Ukraina, także stał się miejscem masowych mordów ludności cywilnej w czasie wojny. Nasi ojcowie i matki, dziadkowie i babcie zdołali przetrwać i zwyciężyć nieludzkie próby, czyżby my, ich potomkowie, nie pokonaliśmy obecnych trudności?
KRYM: WYDARZENIA, FAKTY
Tłumaczenie maszynowe
Odkryto kolejną dotąd przemilczaną straszliwą kartę historii Krymu sprzed 65 lat. W Symferopolu w Republikańskim Muzeum Krajoznawczym przez cały maj otwarto wystawę „Hitlerowskie obozy śmierci”. Na podstawie materiałów SBU z serii „Tajemnica odtajniona”. Na dwudziestu siedmiu stendach — zdjęcia miejsc pochówków, listy, plakaty, unikatowe dokumenty archiwalne, dotąd nieznane i nieznane nie tylko szerokiej opinii publicznej, lecz nawet uczonym, historykom i krajoznawcom. W wyniku wielkiej, długotrwałej i żmudnej pracy wydział archiwalny krymskiego głównego zarządu SBU zdołał zebrać i uogólnić dane o ponad 80 miejscach przymusowego przetrzymywania jeńców wojennych i ludności cywilnej w czasie faszystowskiej okupacji półwyspu. Wszystkie one są zaznaczone na mapie półwyspu w centrum ekspozycji. Krymski związek więźniów-ofiar faszyzmu przedstawił swoje stendy ze zdjęciami wszystkich żyjących byłych więźniów obozów koncentracyjnych. Dla większości są to zdjęcia i dokumenty, które budzą ból i grozę, a dla bardzo nielicznych — tragiczne karty ich biografii, część życia przekreślonego i okaleczonego przez faszystowskie piekło. Nadal śnią im się dymiące dni i noce krematorium, bramy obozów koncentracyjnych. Na wystawie w przededniu święta Zwycięstwa szczególnie tłoczno: co dzień przychodzą uczniowie na spotkania z tymi, których życie zostało naznaczone nieludzkimi tragediami. Wspominają to, co przeżyli, i powtarzają młodym: straszliwa przeszłość jest wiecznym powodem do refleksji nad przyszłością. Przypominają współczesnym: zbrodnie okupantów, którzy rozstrzeliwali, palili, truli gazami, topili w morzu, dotknęły nie tylko aktywnych bojowników z faszystami, lecz także dzieci. Jednym z licznych przykładów jest los kandydata nauk rolniczych, autora książki o zbrodniach nazistów na Krymie, Ołeksandra Skrypnikowa. Jego matka Lidia Saveliiwna była podziemną radiotelegrafistką. Wśród najtragiczniejszych wspomnień rodziny jest 28 maja 1943 roku — dzień aresztowania rodziny przy ulicy Lenina 48 w Symferopolu, kiedy do ich mieszkania wpadli gestapowcy i torturowali oraz okaleczali wszystkich. Bachczysarajczyk Iwan Czuprin przeszedł trzy straszliwe obozy koncentracyjne — Auschwitz, Mauthausen, Buchenwald. Na ścianie w Auschwitz wyryte są wiersze jego autorstwa „Zwróćcie mi dzieciństwo, zwróćcie mi mamę”. Mykoła Szmelow przebywał w faszystowskich kazamatach i katowniach trzy lata, do dziś nie potrafi ani opowiadać o nich bez łez, ani wymazać ich z pamięci. Mimo nieludzkich prób pozostała żywa i niezłomna dusza byłego więźnia Buchenwaldu Mykoły Burnusenki. Niedawno wydał on tomik wierszy „Krzyk serca”, do którego weszły także wiersze pisane w niewoli, wzywające do wytrwałości i męstwa, umacniające wiarę w zwycięstwo. Hala Skrypniczenko w obozie koncentracyjnym sowchozu „Krasnyj” faszyści rozstrzelali jej rodziców. Jest autorką książki „Prawda o wywiadowczyni Leśnej” i na wystawie prezentuje swój stend. W Muzeum Sztuki w Symferopolu eksponowana jest seria rysunków Ołeksandra Winogradowa — to wspomnienia o tułaczce po czterech faszystowskich obozach koncentracyjnych. Za wszystkimi tymi starannie zebranymi przez wiele lat materiałami archiwalnymi
Tłumaczenie maszynowe
Sławne Międzynarodowe Centrum Dziecięce „odbiło" pierwszy pozew o upadłość. Wyspecjalizowany departament Ministerstwa Gospodarki Ukrainy już rozpatrzył kwestię wszczęcia odpowiedniej procedury wobec „Arteku" i na razie odrzucił taką możliwość. Sprawę o upadłość znanej dziecięcej republiki wszczął Sąd Gospodarczy Krymu na wniosek firmy budowlanej „Profesional". MDC zaciągnęło wobec niej dług w wysokości 440 tys. hrywien za rekonstrukcję pensjonatu „Glicynia". Ta dawna państwowa daća nr 1 spodobała się prezydentowi Rosji Putinowi za czasów kierownictwa Leonida Kuczmy. Otóż siedem lat temu ten pałac przekazano w zarząd Państwowego Zarządu Spraw (DUS), który później przekazał go „Artekowi". A on, rzekomo po to, by spłacić wcześniej zaciągnięty kredyt, sprzedał unikalny obiekt za 77 mln hrywien rosyjskiemu Wniesztorgbankowi, który zapłacił… zaledwie 36 milionów, a resztę obiecał oddać po tym, jak miejscowe władze zgodzą się sprzedać Rosjanom także ziemię pod pensjonatem. Jednak w zeszłym roku w marcu, na wniosek prokuratury krymskiej, Sąd Gospodarczy Kijowa uznał transakcję kupna-sprzedaży za nieważną i nakazał stronom zwrócić pieniądze i mienie. Rosjanie rzeczywiście zwrócili pensjonat, ale pieniędzy Ukraina dotąd nie oddała, najwyraźniej przerzuciła ten dług na „Artek". O kłopotach związanych z tą sytuacją ostrzegał wtedy jeszcze prokurator Krymu Wiktor Szewczuk: „Sąd będzie zmuszony nałożyć areszt na całe mienie DUS na Krymie (łącznie z dziecięcym obozem „Artek")". Analitycy uważają zatem, że pozew sądowy „Profesionalu" jest jedynie startem na drodze do upadłości „Arteku", do której dołączą teraz bardziej aktywne roszczenia Rosjan dotyczące wielomilionowego długu za „Glicynię". W konsekwencji lawinowa fala podobnych i równoczesnych roszczeń może uczynić upadłość „Arteku" nieuniknioną. Choć na pierwszy rzut oka sytuacja finansowa MDC wcale nie jest zagrożona. Jego zobowiązania szacuje się w przybliżeniu na 42 mln hrywien, a należności nie przekraczają czterdziestu milionów. Ale ten chwiejny bilans mogą łatwo zachwiać aktywne i przyjazne naciski wierzycieli, którzy wiedzą, że dłużnicy „Arteku" to w większości fikcyjne firmy-jednodniówki, stworzone w swoim czasie przez byłego szefa DUS Ihora Bakaja do prania pieniędzy — rzekomo dobroczynnych wpłat na obiecane szybkie odrodzenie Międzynarodowego Centrum Dziecięcego. Komisja Departamentu ds. Upadłości już rozpatrywała kwestię powołania arbitrażowego zarządcy, jednak decyzji jeszcze nie podjęto, udało się ją odroczyć. Specjaliści uważają wszystkie te działania za nieprzypadkowe, ponieważ u podstaw powstałej sytuacji leżą machinacje z fundacją odrodzenia „Arteku", zarejestrowaną z jakiegoś powodu w Odessie, poprzez którą prano znaczne środki, dopóki kierował nią I. Bakaj, a MDC znalazło się w dołku długów. W „Arteku" rezonansową sytuację komentuje się niechętnie, ponieważ uważa się, że nie działa ona na korzyść wizerunku dziecięcej republiki. Kierowniczka biura prasowego MDC Olena Mech przekonuje: „Artek" nie jest bankrutem i nim nie będzie, bez względu na to, czego ktoś by nie pragnął". W ciągu ostatniego półrocza spłacono tu już 10 mln hrywien zobowiązań wobec wierzycieli i „stopniowo, konsekwentnie zaczynają rozliczać się z długami". Dług wobec „Profesionalu" został szybko spłacony. Ale według wniosków komentatorów podżegaczy do upadłości „Arteku" nie brakuje: zbyt wielu kusi, niepokoi i pobudza pewnych ludzi 208 hektarów wokół podnóża Ai-Dagu, południowobrzeżnej ziemi z siedmioma kilometrami wspaniałej plaży i nowoczesnymi budynkami-pałacami, akademikami, szpitalem, szkołą, stadionem, centrum sportowym.
Tłumaczenie maszynowe
Prokuratura rejonu roździelniańskiego skierowała do sądu sprawę karną o przyjęcie łapówki w wysokości 600 dolarów przez kierownika wydziału architektury, budownictwa miejskiego i gospodarki komunalno-mieszkaniowej rejonowej administracji państwowej. Taką sumę żądał on od przedsiębiorcy za uzgodnienie aktu wyboru i oględzin działki pod lokalizację punktu handlowego, ale został zatrzymany podczas przekazywania łapówki. Niedawno za analogiczne przestępstwo skazano na pięć lat pozbawienia wolności głównego architekta rejonu czarnomorskiego. Tyle czasu spędzi za kratami za nielegalną prywatyzację mienia Kolei Dnieprowskiej skazany główny państwowy inspektor podatkowy Eupatorijskiej Inspekcji Podatkowej. On, jak potwierdził sąd, w celu spłaty długu podatkowego sprzedał pomieszczenia kawiarni „Dorożne", czym naruszył ustawę, na mocy której mienie kolei zostało włączone do wykazu obiektów niepodlegających prywatyzacji. Oskarżonego pozbawiono prawa do zajmowania stanowisk w służbie państwowej i zobowiązano do zwrotu kolei szkody w kwocie 31 tys. hrywien. Łącznie w ciągu trzech miesięcy bieżącego roku sądy pociągnęły do odpowiedzialności karnej dwunastu korupcjonistów, a kary administracyjne nałożono na pięćdziesięciu naruszycieli ustawodawstwa antykorupcyjnego, z których 18 zostało już zwolnionych ze stanowisk. Od początku roku śledczy skierowali do sądu 19 spraw karnych o przestępstwa korupcyjne, w tym pięć — w związku z faktami brania łapówek. W sprawach tych występuje 26 oskarżonych, wśród których 11 funkcjonariuszy organów spraw wewnętrznych, pięciu pracowników rad miejskich, troje kierowników państwowych organów ubezpieczeniowych i dwóch komornik państwowych. W szczególności do trzech lat pozbawienia wolności skazano zastępcę przewodniczącego rady osiedlowej Nowoozierniańskiej oraz dyrektora przedsiębiorstwa komunalnego, którzy na rzecz krewnej tej ostatniej, nadużywając stanowiska służbowego, zawładnęli mieszkaniem miejscowego mieszkańca. W sądzie rozpatruje się sprawę karną o oskarżenie przewodniczącego rady osiedlowej Lisnowskiej, który zażądał i otrzymał łapówkę w wysokości pięciu tysięcy dolarów za zgodę na przydział działki pod budowę domu mieszkalnego. Cztery kolejne sprawy wszczęły w ostatnich dniach organy prokuratury Krymu w związku z faktami manipulacji działkami ziemi. Od początku roku uchylono 322 nieuzasadnione i bezprawne decyzje o dysponowaniu ziemią. Tak więc prokurator Jałty zaskarżył decyzję rady osiedlowej Massandrowskiej, na mocy której sześciu obywatelom zezwolono na opracowanie projektów wydzielenia działek ziemi w strefie ochronnej zabytku historii i kultury — kompleksu piwnic winnych „Massandra". Tym samym zapobieżono bezprawnemu dysponowaniu działkami ziemi o powierzchni przekraczającej 34 ha.
Ponad dwadzieścia hektarów zwrócono na mocy decyzji sądów, które uwzględniły 34 pozwy prokuratorskie w sferze stosunków gruntowych. Wśród głośnych spraw jest także rozpatrywanie sprawy karnej, którą wszczął Sąd Apelacyjny Krymu, — oskarżenie ostatniego z uczestników bandy Bajbaka, która pozostawiła krwawy ślad we Wschodnim Krymie w latach 1993–1998. Śledczy zebrali wystarczające dowody popełnienia przez oskarżonych przestępstw: bandytyzmu, umyślnych zabójstw, zamachów na życie funkcjonariuszy organów ścigania. Również bandyta, który w latach dziewięćdziesiątych trzymał w przerażeniu cały Sewastopol, nie będzie mógł już podważyć decyzji sądu. Wyrok wobec przywódcy i czternastu członków bandy, którzy popełnili szereg poważnych przestępstw, w tym zabójstw, uprawomocnił się i nie podlega zaskarżeniu. Organizatora grupy przestępczej i jednego z jego pomocników skazano na dożywotnie pozbawienie wolności, pozostałych członków bandy — na znaczne kary pozbawienia wolności. Na ławie oskarżonych znalazło się także czterech krymskich funkcjonariuszy Zarządu Zwalczania Nielegalnego Obrotu Narkotykami. Wobec nich zakończono śledztwo w sprawie karnej. W akcie oskarżenia figuruje czterdzieści epizodów działalności przestępczej milicjantów, w tym przechowywanie i zbyt narkotyków, wymuszanie łapówek, nielegalne wdzieranie się do mieszkań, nadużywanie stanowiska służbowego.
Tłumaczenie maszynowe
Wody Słowuty już popłynęły Kanałem Północnokrymskim, by nasycić życiodajną wilgocią 1510 kilometrów międzygospodarczej i 9,5 tysiąca wewnątrzgospodarczej sieci melioracyjnej oraz 400 tys. hektarów ziem nawadnianych. Ogólnie kompleks przedsięwzięć agrarnych ma na celu to, by obecnie wyhodować i zebrać 1,5 mln ton zboża. Pewności temu dodaje fakt, że 97 % zasiewów ozimych znajduje się w stanie zadowalającym, a jedynie trzy procent – w stanie osłabionym. Na przyszłe zbiory pracuje także system państwowego wsparcia producentów rolnych – wypłacane są środki za obsiany hektar oraz częściowa rekompensata kosztu nawozów mineralnych produkcji krajowej. Do nawadniania zaangażowano 882 urządzenia deszczujące, które będą mogły dostarczać wilgoć na 198 tys. ha. W zeszłym roku udało się nawodnić jedynie 142,4 tys. hektarów, odnotowano kradzież 48598 kilometrów rur wewnątrzgospodarczych sieci nawadniających, wyłączono z eksploatacji 16286 ha ziem nawadnianych. Mimo licznych faktów masowej kradzieży sieci irygacyjnych wszczęto jednak… zaledwie pięć spraw karnych. Tymczasem szkoda wyrządzona państwu wyniosła prawie 24 miliony hrywien. A na własność komunalną gmin terytorialnych przekazano zaledwie 80 % wewnątrzgospodarczych systemów nawadniających. Ogólnie na półwyspie nawadnia się tylko 35 % ziem nawadnianych, podczas gdy na przykład w sąsiedniej obwodzie chersońskim – 80 %.
Problemy, które nagromadziły się w ostatnich latach, rozwiązywane są ospale. Co więcej, międzygospodarcze systemy melioracyjne i urządzenia przepracowały już dwa, a nawet trzy okresy amortyzacyjne. Na ich remont i odbudowę przeznacza się jednak nikczemne sumy. To z kolei negatywnie odbije się na pracy wielu przedsiębiorstw i zakładów półwyspu, nawet na zaopatrzeniu ludności w wodę. Sytuację pogarsza także to, że środki przewidziane w państwowym budżecie na opłacenie energii elektrycznej do przepompowywania dniepryjskiej wody systemem kanału od dawna nie pozwalają należycie zaspokoić potrzeb rolników w wodę. Brakuje na to chronicznie ponad 11 mln hrywien. Jeszcze smutniejszy los spotkał wewnątrzgospodarcze systemy melioracyjne, które w toku reformy agrarnej okazały się bezgospodarcze i, niestety, prawie utracone. Nadal aktualne pozostają problemy zapewnienia wsiom pitnej wody. Z powodu braku środków w ubiegłym roku wstrzymano budowę i rekonstrukcję obiektów centralnego zaopatrzenia ludności w wodę w rejonach roździelniańskim, czornomorskim, leninskim i kirowskim. 5 mln hrywien rocznie z budżetu autonomii nie są w stanie radykalnie poprawić zaopatrzenia kримских wsi w wodę. Potrzebne są poważne inwestycje.
Materiały przygotował Wiktor CHOMENKO, Krym
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wielka wieś w rejonie kryżopolskim obwodu winnickiego. Z najnowszą historią Miaskówki i Horodkiwki ściśle związane są nazwiska ukraińskich pisarzy Mykoły Trubłaini, Wołodymyra Jaworiwskiego, rzeźbiarza Anatolija Burdeinego, autora pierwszego na Ukrainie pomnika Wasyla Stusa, odsłoniętego dwa lata temu w Winnicy; kierownika słynnej orkiestry dętej, laureata wielu zaszczytnych wyróżnień Iwana Mazurkewycza; profesora Kostiantyna Wysznewskiego… W piątą rocznicę Państwowej Niepodległości Ukrainy ówczesny kierownik agrofirmy „Kołos” Wołodymyr Kubal zrealizował mój skryty zamysł. Na wiejskim placu, obok pomnika poległych żołnierzy-współmieszkańców, miejscowi budowniczowie usypali wysoką kozacką mogiłę, na wierzchołek, do krzyża pod blaszanym daszkiem, poprowadzili schody, a w zielony stok obok schodów wmurowali płytę z napisem: „Synom Ukrainy, którzy zmagali się o jej wolność i dobrobyt w przeciwnych czasach”. Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki kleszczy, gwoździ, drabin. Ukrzyżowanie zostało ustawione jeszcze przez Lachów. W Bałaniwce także wyszli nam naprzeciw. Wiedz, czytelniku, że na drzwiach wejściowych każdej z cerkwi kozackich wisi łańcuch na wzór tego, którym przykuwają za szyję jeńców. Zapytaliśmy, po co on, i odpowiedziano nam, że każdemu, kto nie przychodzi do cerkwi o świcie, po tym, jak zawoła wiernych dzwon na jutrznię, nakładają na szyję ten łańcuch na cały dzień, i grzesznik… nie ma możliwości poruszyć się. To jego pokuta. Większość tych umocnień, ogółem — wszystkie, zbudowano dla ochrony innego osiedla w pobliżu pierwszego, nazwanego Oradiwką (obecnie — wieś w rejonie umańskim obwodu czerkaskiego — M. Riabyj). Umocnienia jego spalono, a samych mieszkańców pozostało bardzo niewielu. Krajało nam się serce za tych ludzi, którzy wyszli witać nas według swojego zwyczaju i przeprowadzili do wielkiej cerkwi pod wezwaniem Świętego Michała. Dotąd nie widzieliśmy w kozackiej ziemi podobnej pod względem wysokości i przepychu jej pięciu bań. Cieszyły oko rzeźbione wsporniki cerkiewnej galerii i poręczowana dzwonnica nadbramna. Cerkiew chociaż i nowa, lecz ludzie w niej nie modlą się, bo Lachowie ją zbezcześcili. Gorliwie opłakiwaliśmy owe tysiące, zamordowane przez Lachów. O bezbożnicy! O nieludzie! O okrutne serca! Czym zawiniły przed wami kobiety, dziewczęta, dzieci, niemowlęta, żeby je zabijać? Jeśli macie odwagę, znów stańcie do boju z pobożnym wodzem kozaków (niech długo trwa jego życie!), który zrobił was pośmiewiskiem całego świata, wybił waszych możnych i zarządców, wyniszczył waszych rycerzy, poddał was zniewadze i drwinom. Jego imię — Chmiel. Jakie to cudowne imię — zawzięty! Sami Lachowie przezwali go Chmielem, a słowo „chmiel” u nich oznacza — zawzięty. Tak go nazwał król. Kozacy zaś „ochrzcili” go Chmielem od nazwy rośliny, która u nich rośnie; kwiatem i liśćmi jest podobna do fasoli, ale wije się po drzewach. Wysiewają ją po całym tym kraju w swoich ogrodach i sadach, gdzie wije się po długich tyczkach, które stawiają w tym celu. Owoce zbierają po tym, jak zwiędnie kwiat, nakrapiany zielonkawymi „piegami”, zaprawiają żytnią bragę, z której pędzą mocną gorzałkę. Zimą łodygi chmielu zazwyczaj wysychają i wykorzystują je na opał, a kiedy nadchodzi wiosna, na Wielkanoc puszcza pędy i rozwija się. Dlatego też porównywali z chmielem kozackiego hetmana, bo podczas postu przerywa wojnę, zdejmuje miecz i spokojnie żyje u siebie w domu. Wtedy właśnie pojawiają się ci, którzy nie mają ani głowy, ani wiary, palą, niszczą, zabijają, a on siedzi spokojnie. Dopiero po Zmartwychwstaniu Pańskim, z nadejściem wiosny, Chmiel dobywa miecza i zbiera się do niego pięćset tysięcy kozaków — wojowników za wiarę prawosławną, gotowych na poświęcenie z miłości do Pana, a nie za żołd czy jakiekolwiek korzyści. Chmiel obecnie może szczycić się tym przed królami całej ziemi, bo ma pod ręką pięćset tysięcy kozaków, którzy służą bez jakiegokolwiek żołdu. Na jego wezwanie przybywają do niego z pomocą ze swoimi zapasami żywności i całym innym wyposażeniem wojskowym. I wszyscy oni, i on od Wielkanocy do Wielkiego Postu żyją w stepach, w rozłące z żonami i dziećmi w cnocie i całkowitej czystości. W takim stanie trwają z roku na rok, oto już osiem lat. Jaki to błogosławiony naród! Jaki jest liczny! Jak gorliwie strzeże wiary prawosławnej! Jaka ona u niego wielka! Ile tysięcy ich poległo w bitwach czy podczas niespodziewanego napadu, ile tysięcy Tatarzy zabrali w niewolę, a mimo to liczą obecnie takie mnóstwo wojska (niech będzie błogosławiony ich Stwórca!). Przeprowadzono nas do majestatycznej wysokiej cerkwi z banią, pokrytą pomalowaną na zielono blachą. Zbudowano ją z drewna i jest bardzo przestronna, cała wymalowana. Cerkiew rozświetlają od wewnątrz liczne lampy z cudownymi świecami zielonej barwy. Nad przedsionkiem cieszy wzrok dzwonnica. Chóry ozdobiono poręczami, za nimi stoją śpiewacy i śpiewają z nut, głosy ich odbijają się echem, niczym grzmot”. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
PODRÓŻE PRZEZ HISTORIĘ Z WOŁODYMYREM JAWORIWSKIM
Ciąg dalszy. Początek w nr 15, 16 z 2007 r.
O Horodkówce mogę opowiadać długo i szczegółowo, lecz oddam głos Pawłowi z Aleppo, on w tej sytuacji ma więcej praw niż ja. „Tego i w następne dni droga nasza wiodła przez las, gdzie rosły dęby i inne wysokie drzewa. Lachowie, panując w tym kraju, mieli z lasów wielką korzyść, wykorzystując drewno do budowy twierdz, miast i osiedli. Kozacy, wyzwoliwszy swój kraj, rozdzielili ziemie i posiadłości między sobą i teraz stale pracują w lesie: ścinają drzewa, wykarczowują i wypalają pnie (na potaż, który był wtedy w wielkiej cenie, bo z niego wyrabiano proch — komentuje M. Riabyj), a nową działkę obsiewają zbożem. Każde miasto i miasteczko w kozackim kraju pełne jest ludzi, zwłaszcza małych dzieci. Chyba w każdym mieście jest ich ponad czterdzieści-pięćdziesiąt tysięcy albo i więcej. Te dzieci, liczniejsze od trawy, wszystkie umieją czytać, nawet sieroty. A sierot i wdów jest bardzo dużo, bo ich ojcowie i mężowie zostali zabici w nieustannych wojnach. Oni, to znaczy Kozacy, mają jednak piękny zwyczaj: żenią swoje dzieci młodo, i przez to Kozacy są liczniejsi od gwiazd niebieskich i piasku morskiego. W każdym mieście czy wsi nieodmiennie widzisz duży zarybiony staw, utworzony przez wody deszczowe i przegrodzone rzeki. Groblę lub tamę pomysłowo wyłożono wiązkami chrustu, uszczelnionymi nawozem i słomą; w grobli porobiono przepływy, płynąca woda porusza młyny. Urządzenia, które stosują Kozacy do obracania kół młyńskich, są po prostu zdumiewające, widzieliśmy młyn, który zmuszała do mielenia garść wody. Wiedz, czytelniku, że zaczynając od Wołoszczyzny i Mołdawii, w kraju Kozaków, aż do ziemi Moskwicinów, wszystkie drogi biegną środkiem miast i miasteczek, i podróżny wjeżdża w jedną bramę, a wyjeżdża przeciwległą, potajemnych zaś dróg poza miastami w ogóle nie ma. Jest to bardzo ważne dla ich obrony. Przejechawszy jeszcze dwie mile, dotarliśmy do innego handlowego miasteczka, które ma drewniany mur i twierdzę, a nazwa jego — Miastkówka. Obecnie kopią wokół tych miast rowy z uwagi na to, co uczynili Lachowie w noc przed Wielkanocą. Naprzeciw nam wyszli także wszyscy mieszczanie, księża w szatach liturgicznych, z chorągwiami i świecami przy śpiewie dzieci, oraz pułkownik Mychajło, który stał poza granicami miasta z dwunastoma tysiącami Kozaków, pilnując granicy kraju Lachów, Mołdawii i kraju Tatarów. Zaprowadzono nas do cerkwi pod wezwaniem Matki Bożej. W mieście jest jeszcze druga cerkiew — św. Mikołaja. Tak oto po całej ziemi Kozaków — wszystkie te miasteczka leżą w niewielkiej odległości jedno od drugiego. O, jaki to błogosławiony kraj! Nie odmierzysz nawet takiej odległości, jak od Aleppo (z tego miasteczka pochodzi autor notatek z podróży — M. Riabyj) do Chan Tuman (osada jedenaście kilometrów od Aleppo — M. Riabyj), jak spotkasz po drodze dziesięć lub przynajmniej pięć miasteczek. Tak jest na wielkich szlakach, a na tych, które odgałęziają się w prawą i lewą rękę, tam osad jest bez liku. Każde miasto nieodmiennie chronione jest trzema obronnymi drewnianymi murami, starannie utrzymywanymi; zewnętrzny mur to częstokół z ostrych pali przeciw konnicy, żeby nie mogła się wedrzeć; dwa inne, z rowami pomiędzy nimi, wzniesiono na przedmieściu. Nad samym miastem góruje twierdza z armatami w strzelnicach; więc kiedy wróg mimo wszystko przeniknie przez wszystkie trzy mury, obrońcy miasta mogą zamknąć się w twierdzy i bronić się dalej. Droga do twierdzy prowadzi przez wąski most nad rowem, przypominającym staw, i przez wał forteczny. Kiedy pojawia się niebezpieczeństwo, mosty niszczą, dlatego nie boją się. W Miastkówce przenocowaliśmy”. Lecz oddam wreszcie głos samemu Mykole Riabemu, niech asystuje Pawłowi z Aleppo — cudzoziemcowi, który niemal rentgenowskim, bezstronnym spojrzeniem przenikał ówczesną Ukrainę. A dzisiejszą charakteryzuje słowo obiektywnego historyka i krajoznawcy Mykoły Riabego. „Miastkówka nad rzeką Markówką, niegdyś bogatą w ryby i żeglowną, jak i Raszków oraz Dubosary na lewym, wschodnim brzegu Dniestru, — to bardzo dawna ukraińska osada. Na to, w szczególności, wskazuje istnienie w różnych miejscach wielu cmentarzy, niestety już zrównanych z ziemią, dawno zapomnianych. Kiedyś tutaj gwarzyło miasto Szumiłów. Po jednej bitwie, kiedy z obu stron — napastników i obrońców miasta — poszatkowano całe góry ludzkiego mięsiwa, Szumiłów stał się Miastkówką; Polacy zaś, osiadłszy tutaj, przemianowali osadę na Miastkówkę. Nasze południowe Podole, opisywane przez Pawła z Aleppo, osłaniało Ukrainę-Ruś od południa
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
zachodu: od Tatarów – wzdłuż rzeki Kodymy, dopływu Południowego Bugu, nad którą trzeci hetman Ostap Rużyński, reformator sprawy kozackiej, według „Historii Rusów” urządził Tatarom i Turkom prawdziwą rzeź, goniąc ich potem aż do samego Akermanu, groźnej twierdzy tureckiej; od Lachów i Wołochów – wzdłuż rzeki Dniestr. Na początku lata roku Pańskiego 1654 pod Miaśkiwką stał obozem sławetny pułk bracławski pod wodzą pułkownika Michaiła Zełenskiego. Rodem z Miaśkiwki, Michaił Zełenski za Daniły Nechaja dowodził miaśkiwską sotnią, a przez pewien czas był kamienieckim pułkownikiem. Daniło Nechaj, jak wiadomo, zginął w zimowe mięsopusty 1651 roku w miasteczku Krasnem, niedaleko Tywrowa, i został pochowany w Suchej Dolinie. Pułkiem bracławskim po klęsce Nechaja dowodzili Łewko (Umański), Hrozenko, Iwanczul, Tymofij Nosacz. Hetman Bohdan Chmielnicki mianował Tymofija Nosacza generalnym obozowym, a pułkownikiem bracławskim – Michaiła Zełenskiego. Pułk bracławski Michaiła Zełenskiego, podobnie jak winnicki Iwana Bohuna, umański Semena Orhijanenki, kropiwniański Felona Dżedżalija i inni, odmówił przysięgi wierności moskiewskiemu carowi. Pułkownik kozacki Michaił Zełenski, jak świadczą źródła historyczne, zasłynął podczas obrony Buszy, gdzie bohatersko zginęła rodem z Raszkowa Mar'jana, żona sotnika Zawisnego, a także Stiny, Umania. Bolszewiccy przekształcacze „wymyślili” dawnej osadzie nazwę jeszcze „nowocześniejszą” – Horodkiwka, jak sąsiedniej wsi Kniaże – nazwę Radzieckie. Obecnie – to ve-
nach, a wszystkich ich, sprawiedliwych i grzesznych, pojednała Wieczność. Pokój prochom waszym, zroszonej waszą krwią ziemi przodków. Skorbiąca Matka-Ukraina. Wzniesiono staraniem gromady wsi Horodkiwka na upamiętnienie piątej rocznicy Państwowej Niepodległości Ukrainy. 24 sierpnia 1996 roku”. Niech skromny, lecz to pierwszy na Ukrainie pomnik Narodowego Pojednania, Narodowej Zgody, które, według mojego przekonania, powinny stać w każdym ukraińskim mieście i wsi” — taki komentarz czyni Mykoła Rjabyj, dodając szczegóły do relacji o odwiedzinach archidiakona Pawła Chalebskiego — Bulosa Ibn az Zaïm al Chalabi, mojej rodzinnej wsi Horodkiwki trzysta pięćdziesiąt lat temu. A teraz niech mówi sam Paweł Chalebski, autor książki „Ukraina — ziemia kozaków”: „Wyruszyliśmy z Obodiwki w środę rano, 14 czerwca, i wędrowaliśmy wśród sadów, którym nie ma końca i kraju, oraz rzek po prawej i lewej ręce. Rozmaite zasiewy o wysokości ludzkiego wzrostu rozlewały się na wszystkie strony, jak przeogromne morze. Przejechawszy jedną milę (siedem i pół kilometra — M. Rjabyj), dotarliśmy do dość dużego miasta z przestronną drewnianą twierdzą, obronnymi murami dookoła, fosami i armatami wystawionymi w strzelnicach; jego nazwa to Bałanówka. Wokół każdego miasta, to jest na przedmieściach, wzniesiono drewniany mur z pali, a wewnątrz — jeszcze jeden. Nad bramą twierdzy w Bałanówce wznosi się drewniana belka z wizerunkiem ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa (niech będzie uwielbione Jego imię!) oraz narzędziami Jego męki, to jest młotkiem,
od Tatarów, którzy napadają znienacka. Gdy Tatarzy przygotują wyprawę, zazwyczaj nie informują jej uczestników, dokąd wyruszają, aby wieść o tym nie rozeszła się dalej. Tatarzy pokonują odległość pięciu-sześciu dni drogi w ciągu jednego dnia, jadąc konnym oddziałem. Każdy jeździec ma czterech-pięciu zapasowych koni i kiedy któryś z nich wyczerpie się, przesiada się na innego rumaka. Przebywszy w ten sposób odległość miesięcznej drogi, Tatarzy chowają się w jarach i stepach, nocami nieoczekiwanie napadają i uciekają, bo są zupełnie niezdolni do długiej wojny. Tak postępują w tym kraju. Kiedy tu panowali Lachowie i każdy magnat posiadał dziesiątki, od dwudziestu do pięćdziesięciu osad, a ich mieszkańcy byli poddanymi pańszczyźnianymi, zmuszano ich do pracy we dnie i w nocy przy budowie tych umocnień, kopaniu fos i stawów oraz innych robót ziemnych. Lecz za hetmana Zynowija Chmielnickiego (niech Bóg da mu długie życie!) wszystko to stało się na dobre tym, którzy ciężko się napracowali i nacierpieli na tych robotach. …Tutaj stoi piękny kościół. Twierdza zaś i wszystkie inne obronne budowle spłonęły, bo to miasteczko jest jednym z tych, które bezbożni Lachowie spalili w noc przed Wielkanocą. A ponieważ Obodiwka była dobrze ufortyfikowana, mieszkańcy okolicznych osad uciekali tutaj. Lachowie oblegli miasteczko, a ludzie nie byli przygotowani do obrony, więc napastnicy zwyciężyli. Wszystkich wyrąbano mieczami. Ich męczeńska śmierć (a zginęły tysiące!) zbiegła się z dniem męki Pana naszego Jezusa Chrystusa. Nie zatrzymując się, przejechaliśmy jeszcze jedną milę i przybyliśmy do miasteczka Tałałajiwki, które spotkało takie samo nieszczęście. Wkrótce dotarliśmy do
Tłumaczenie maszynowe
Dyrektor Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego Ołeksandr Bułyha teraz już nie uważa za fantastyczny pomysł odbudowy pałacu Lubomirskich w Równem (książąt Lubomirskich), który był głównym, decydującym miejscem Równego. JEST FUNDAMENT. JEST MAKIETA. CZY BĘDZIE ZAMEK? W końcu twierdzenie o decydującym miejscu nie jest bezpodstawne, gdyż w mieście są chętni, by odtworzyć dawny symbol Równego. Obecnie odtworzono makietę pałacu. Tę niezwykle tytaniczną pracę, która trwała ponad pół roku, wykonał aspirant Rówieńskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego Jewhenij Małynowski na zlecenie Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego. — Za wzór spośród licznych wizerunków zamku — przyznaje autor projektu — wziąłem te, które datowane są na 1870 rok, kiedy pałac miał jeszcze piękny wygląd zewnętrzny. Wysokością sięgał dachu obecnych pięciopiętrowych budynków. Długi był na 58 metrów. Szeroki na 32 metry. Jeśli chodzi o makietę, to wykonałem ją w skali jeden do pięćdziesięciu. Głównym materiałem do budowy makiety stały się plastik i polistyren. A pomoc w pracy zapewniła firma „Izoterm-S”, która planuje odtworzyć historyczny budynek. — Jeszcze całkiem niedawno odtworzenie pałacu Lubomirskich — zaznacza dyrektor Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego Ołeksandr Bułyha — było po prostu fantastycznym projektem. Teraz fantastyka powoli przekształca się w rzeczywistość. I pierwszym ważnym krokiem na tej drodze stała się prezentacja makiety. W końcu inicjatywa wyszła od naszego muzeum i sprowadzała się do tego, że w istocie w Równem nie ma takiego zabytku historycznego, który byłby wizytówką miasta. Są ludzie, którzy „zapalili się” do takiego pomysłu, a zadaniem naukowców, krajoznawców, pracowników muzealnych, najstarszych mieszkańców jest poświadczenie historii zamku, ustalenie z archiwów, wspomnień, jakim był naprawdę dawny pałac. Jeśli budowla zamkowa w przyszłości znów wyrośnie i w niej, powiedzmy, umieści się centrum kulturalne, to dla Równego stanie się to po prostu epokowym wydarzeniem, swoistą więzią z przeszłością. Będzie to dobrym przykładem do naśladowania, gdyż zamki to prawdziwi strażnicy historii. bliską każdemu Ukraińcowi. Ożywając, historia projektuje się na współczesność, a duch Iwana Bohuna oświetla nie tylko recenzowany poezjofotoalbum, ale także działalność charytatywnej fundacji społecznej „Bohun”, kierowanej przez Jewheniję Leszczuk. Takie książki jak „Wieczność Iwana Bohuna” przywracają na tereny Słobożanszczyzny ukraińskich bohaterów. Obecność poezjofotoalbumu w bibliotece Uniwersytetu Charkowskiego (niestety, o dużym nakładzie na razie nie ma mowy) pomoże studentom przejąć się duchem żywej ukraińskiej historii i zdobyć mocne duchowe drogowskazy w nowoczesnym życiu.
Tłumaczenie maszynowe
SPOJRZENIE W PRZESZŁOŚĆ Jewhen CYMBALUK, obwód rówieński KSIĄŻĘTA SZUKALI RAJSKIEGO ZAKĄTKA — I ZNALEŹLI GO W ROWNEM Historię pałacu książąt Lubomirskich słusznie byłoby zacząć nie od początku XVIII wieku, kiedy to panowie o tym samym nazwisku otrzymali Równe na własność i zapragnęli mieć w tutejszej okolicy swoją, może nie główną, ale całkiem atrakcyjną rezydencję. Historia ta, w wielkim skrócie, sięga jeszcze założycielki miasta, księżnej Marii Nieswickiej. Rzecz w tym, że Maria Rówieńska (tak ją również nazywano) wybrała na swoje apartamenty prawdziwie rajski zakątek — wysepkę obmywaną wodami rzeki Uścia. Najbardziej zdumiewającą ze wszystkich budowli, które powstały na wysepce, stał się zamek książęcy. Przetrwał on niemało — prawie dwieście lat. Przetrwałby dłużej, gdyby nie pożar. Po nim z zamku pozostały same ruiny. Mimo to, nawet taki wygląd zamku nie „odstraszył” Jerzego Lubomirskiego, kiedy w 1723 roku przybył do świeżo nabytego Równego. Książę od razu zrozumiał, że lepszego miejsca na tutejszą siedzibę nie sposób szukać. Od tego momentu rozpoczęła się realizacja dalekosiężnych planów dotyczących nowego kompleksu pałacowego. Zamysł ojca kontynuował Stanisław Lubomirski, który skorzystał z usług angielskiego architekta Burguignona, gorącego zwolennika stylu barokowego. Właśnie w tym stylu Burguignon zaprojektował zamek. A do niego całkiem udanie „dołączył” strefę parkową, oranżerię, podjazd przez most łukowy. Charakterystyczne, że uroczyste otwarcie zamku odbyło się przy wielkim tłumie szlachty. I to nie tylko wołyńskiej. Przybyli tu nawet możnowładcy z Warszawy. W późniejszym czasie rezydencja książęca często przekształcała się w miejsce pańskich zabaw. Jednakże do zamku w pełni pasowało też inne określenie — centrum kulturalno-artystyczne: była tu wielka biblioteka, działała trupa teatralna, organizowano wystawy obrazów. Szczególnie imponowała gościom galeria portretów książąt Lubomirskich, stworzona kilka lat wcześniej przez polskiego malarza Łukaszewicza. Zmieniał swoje oblicze także sam budynek. W szczególności w 1815 roku włoscy artyści Viliani i Carmaroni odnowili wystrój ścian wewnętrznych i sufitów. Do pierwotnego projektu wniósł zmiany także architekt Tuscher. Uzupełnił on teren zamkowy altanami, karuzelami, huśtawkami. Z oranżerią, w której uprawiano rzadkie kwiaty ozdobne, sąsiadował topolowy gaj. Pośrodku niego wzniesiono kuchnię, która swoim kształtem przypominała piramidę. Pojawiło się jeszcze jedno pomieszczenie pałacowe, a do głównego kamiennego korpusu dobudowano dwa drewniane skrzydła. OD PAŁACU — DO PAŁACYKU Ostatecznie, taką uwagę zamek odczuwał niedługo. Punktem zwrotnym stał się rok 1836, DARY H. SAWCHUK, starszy wykładowca katedry historii literatury ukraińskiej, profesor Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego Niezwykle wzruszająco jest trzymać w rękach dzieło, które dla autora jest sprawą całego życia. A właśnie takim dziełem jest „poezjofotoalbum” Jewhenii Leszczuk „Wieczność Iwana Bohuna”. Lata poświęcone wytężonej pracy nad oryginalną pod względem treści i formy książką, przyniosły swoje owoce. Bohaterem książki jest pułkownik ukraiński, kiedy to Lubomirscy popadli w kłopoty finansowe i nie mieli możliwości utrzymywać tak wielkich apartamentów. Fryderyk Lubomirski przeniósł się do niewielkiego domku w centrum miasta (mniej więcej tam, gdzie obecnie znajduje się estrada letnia w głównym parku miejskim). Budowla ta była również bardzo ładna i gospodarz nie bez powodu nazwał ją „pałacykiem na górce”. Starszy brat Fryderyka, Henryk, przeniósł się z zamku do Lwowa. Wywiózł tam lwią część galerii obrazów, biblioteki, broni, rzeźb. Z czasem wiele z tych przedmiotów znalazło się w Muzeum Lwowskim. Pomieszczenia zamku przeszły na własność gimnazjum rówieńskiego. Prawda, uczniowie uczyli się tu tylko rok. Znowu na przeszkodzie stanął brak funduszy. Kierownictwo gimnazjum znalazło na prowadzenie zajęć mniejszy budynek, a zamek od tego czasu stał się w istocie bezpański i zaczął niszczeć. Właśnie takim przedstawił go znany pisarz Władimir Korolenko w „Dzieciach podziemia”. A w innym swoim utworze „W złym towarzystwie” Korolenko, którego losy są ściśle związane z Równem, jeszcze bardziej szczegółowo opisał budynek zamkowy: „…krążyły o nim podania i opowieści jedna straszniejsza od drugiej. Mówiono, że wyspa została usypana sztucznie, rękami pojmanych Turków. »Na kościach ludzkich stoi stare zamczysko« — powtarzali starzy mieszkańcy, a moja dziecięca wyobraźnia rysowała pod ziemią tysiące tureckich szkieletów, które podtrzymują kościstymi rękami wyspę z jej wysokimi piramidalnymi topolami i starym zamkiem. Od tego, rzecz jasna, zamek wydawał się jeszcze straszniejszy i nawet w jasne dni, kiedy bywało, podbudowani światłem i świergotliwymi głosami ptaków, podchodziliśmy do niego bliżej, nierzadko wprawiał nas w paniczny lęk, tak strasznie patrzały czarne otchłanie dawno wybitych okien, w pustych salach słychać było tajemniczy szelest: kamyczki i tynk, odrywając się, spadały w dół, budząc głośne echo, a my uciekaliśmy nie oglądając się, a za nami długo jeszcze słychać było stukanie, tupot i chichot…”
Swoje korekty w historię zamku Lubomirskich wniósł początek XX wieku. Wtedy częściowo odrestaurowano budowlę i zaczęto wykorzystywać ją na potrzeby miasta. Tutaj mieściły się „biura” kilku organizacji społecznych. Salę wykorzystywano do przeprowadzania różnych zebrań. Na przykład, jak zaświadcza afisz z 10 stycznia 1918 roku, zachowany w Rówieńskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym, w pałacu zaplanowano przeprowadzenie masowej imprezy, a zebrane środki przekazać na potrzeby biblioteki miejskiej imienia Korolenki. — Kiedy Wołyń wszedł w skład Polski — opowiada rdzenny mieszkaniec Równego, starosta miasta Wołodymyr Kulij — w zamku pełnoprawnym gospodarzem stało się towarzystwo „Sokoły”. Organizowało ono różne przyjęcia, a nawet hulanki. I właśnie podczas jednej z takich hulanek w 1927 roku wybuchł pożar. Nie zdołano go ugasić i w ten sposób całkowicie spłonęła „góra” zamku, ściany stały się czarne i nieatrakcyjne. Gdzieś w latach 1936—1937 po mieście rozeszła się plotka, że miejscowe władze planują odrestaurować pałac. A oto władza radziecka, która w 1939 roku przyszła na zachodnioukraińskie ziemie, była innego zdania o tej budowli. Kojarzyła się ona tamtejszym przedwojennym rządcom z „przeżytkami przeszłości”. Mówiono, że książęta Lubomirscy to nie twórcy, a ciemiężyciele, i swój pałac zbudowali „na krwi narodu”. Dlatego najlepiej — zetrzeć zamek z powierzchni ziemi, tym samym wykreślić, w ich mniemaniu, gorzką stronę historii. — Zamiast zachować zabytek historii, pałac wysadzili — mówi mieszkaniec wsi Kozłyn Wasyl Prokupczuk. — My akurat wtedy uczyliśmy się w Rówieńskim Gimnazjum. W środku lekcji słyszymy jakiś niezwykły huk. Nawet przestraszyliśmy się wtedy, bo pomyśleliśmy, że zaczęła się wojna. Ale wkrótce dowiedzieliśmy się, że to zamek zniszczyli. Po lekcjach pobiegliśmy na to miejsce. Patrzymy: a tam kompletne ruiny. Sterta śmieci i tyle. A jeszcze wczoraj przychodziliśmy tutaj z nauczycielem rysunku i z tutejszego pejzażu uczyliśmy się rysować. Oto tak, w absolutnej ruinie stał zamek przez całą wojnę, a w powojennych latach te resztki całkowicie rozebrano. Kiedy w latach 60. niedaleko zaczęto budować stadion „Awanhard”, po dawnej majestatycznej budowli nawet ślad nie pozostał. Zachował się tylko fundament. On i teraz jest. I kto wie, być może właśnie w tym miejscu w przyszłości znów wyrośnie pałac, podobny do tego, który w przeszłości wraz ze cerkwią Świętego Zaśnięcia (wzniesioną również za) urodziła się i wyrosła na Wołyniu — obok miejsc kozackich zwycięstw wojny wyzwoleńczej, od dzieciństwa poiła się duchem historii, który sakralnie przekazuje się z pokolenia na pokolenie i przeszedł liczne zakazy języka ukraińskiego i kultury za czasów Imperium Rosyjskiego, radziecki etnocyd, przemilczanie i niekończące się przepisywanie historii Ukrainy na korzyść komunistycznych dygnitarzy i panującej doktryny ideologicznej. Przeszedłszy przez to wszystko, ukraiński duch żyje. Dlatego właśnie przemyślenie przez Jewheniję Leszczuk wydarzeń historycznych wojny wyzwoleńczej i udziału w niej Iwana Bohuna ożywia historię, czyni ją bliską. Zniszczony przez bolszewików pałac Lubomirskich w Równem zaczyna, niczym feniks, powstawać z popiołów. Prawda, póki co na makiecie… A nazajutrz, da Bóg, — w całej swojej dawnej majestatyczności, wszak w mieszkańcach Równego zapłonęło pragnienie założenia fundamentu pod budowlę, która będzie podobna do dawnej, słynnej na całe Wielkie Wołyniu, niczym dwie krople wody… Makieta pałacu Lubomirskich, wykonana według rysunków z 1870 roku. Jewhenij Malynowski chętnie opowiada o swoim dziele rówieńskiej młodzieży.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
…ukraińskiego wojska podczas wojny wyzwoleńczej 1648–1654, pełniący obowiązki hetmana pod Beresteczkiem, genialny strateg, ulubieniec narodu ukraińskiego. Obszerny album (około 170 stron) zbudowano według zasady mozaiki. Całościowy obraz Iwana Bohuna składa się podczas czytania i oglądania utworów o zupełnie różnych gatunkach. Są to wiersze Je. Leszczuk o sławnym wojowniku, biograficzne noty o charakterze literackim, poematy o wydarzeniach historii Ukrainy tamtych czasów oraz pieśni o bohaterze w oryginale i w tłumaczeniach na różne języki. Autorce udało się zebrać całą kolekcję portretów Iwana Bohuna, namalowanych przez ukraińskich artystów. Reprodukcje obrazów i fotografie uzupełniają prezentację materiału. Książka jest przepełniona patetyzmem, lecz gdy się ją przeczyta i przewróci ostatnią stronę, rozumie się, że ta patetyczność jest słuszna i uzasadniona. I jak mogło być inaczej, skoro autorka naro-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
te, niewiele możemy samodzielnie zrobić na poziomie nowoczesnego high-techu. Dziś są do tego zdolne tylko USA, Japonia i inne zamożne kraje, gdzie przy już stworzonej odpowiedniej infrastrukturze naukowej na jednego naukowca przypada rocznie 100—200 tys. dolarów. A Europa stawia zadanie podniesienia tej sumy do 1 mln euro. Jest to przykład i wyzwanie dla Ukrainy, jeśli pragnie ona wejść do wspólnoty europejskiej. Przy naszej zaniedbanej naukowej bazie materialno-technicznej przypada około 2 tys. dolarów rocznie na naukowca. Przejście do gospodarki innowacyjnej, zbudowanej na nowej wiedzy, wymaga nieformalnego połączenia edukacji, nauki i innowacji. Na Ukrainie te trzy składowe są rozdzielone. Do stworzenia sprzyjającego środowiska innowacyjnego potrzebna jest jasna, celowa polityka państwowa. Główne przyczyny zacofania ukraińskiej nauki 1. Strukturom władzy brakuje zrozumienia ważności roli nauki w budowaniu państwa, a stąd działalność naukowa przekształciła się w hobby, a wykładowca-naukowiec stał się w najlepszym razie wykładowcą-metodykiem. We wszystkich czasach stosunkowo niskie wskaźniki pracy naukowo-badawczej na Ukrainie były jedną z głównych przyczyn tego, że żaden nasz uniwersytet, choćby był „narodowy”, nie mógł wejść do 500 najwyżej notowanych uniwersytetów świata, chociaż swego czasu poziom ukraińskiej nauki i edukacji ogólnie był godny. 4. W państwie nie stworzono przede wszystkim ustawowo określonych warunków dla motywacji badań innowacyjnych i wdrażania ich wyników w sferę rozwoju gospodarczego. Sfera produkcyjna nie wykazała jakiegoś zauważalnego zainteresowania modernizacją technologiczną czy doskonaleniem. W rezultacie składowa innowacyjna w PKB Ukrainy nie przekracza 1,5—2 %, podczas gdy w rozwiniętych krajach świata sięga ona 50—70 %. 5. Z powodu braku warunków dla nowoczesnych badań naukowych ukraińska nauka traci tysiące uczonych, którzy wyjeżdżają za granicę. W takich okolicznościach nasza utalentowana grupa kierowniczych funkcjonariuszy, odizolowana od takiej działalności. Główne kierunki i drogi reformowania Sfera naukowa na Ukrainie wymaga niezwłocznego gruntownego reformowania, przy czym nie poszczególnych jej składowych (akademickiej, stosowanej czy wyższej), a ukraińskiej nauki ogólnie. Bez tego niejednoznacznie odbierane są rekomendacje Międzybranżowej narady w sprawach rozwoju nauki w wyższych uczelniach, która odbyła się 21 grudnia 2006 r., gdzie mówiono więcej o osiągnięciach naukowych, a mniej o problemach w sferze naukowej i ich rozwiązaniu. W tych rekomendacjach nie ma odpowiedzi, czym realnie środki-życzenia mogą być zabezpieczone. W tym kontekście można wyrazić jedynie żal w związku z projektem „Koncepcji rozwoju sfery naukowej”, przygotowanym przez grupę roboczą, utworzoną rozporządzeniem Prezydenta Ukrainy z 03. 10. 2005 r. nr 1183. Dokument ten jest deklaratywny, czasami zawiera sprzeczności, nie przewiduje żadnych ważnych zmian w
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła DROBNOCHOD, prezydent Akademii Nauk Szkoły Wyższej Ukrainy
Konieczność intelektualnego wsparcia budowy państwa
Gospodarcze rozkwitanie każdego kraju jest dziś możliwe wyłącznie pod warunkiem intensywnego technologicznego wykorzystania wiedzy naukowej, kiedy innowacje, oparte na najnowszych osiągnięciach współczesnej nauki, determinują rozwój społeczeństwa i funkcjonowanie rosnącej gospodarki. Ukraina powinna skierować swój postęp ku realizacji modelu zrównoważonego, ekologicznie bezpiecznego rozwoju społeczeństwa, opartego na harmonijnym połączeniu sfery genetyczno-duchowej, gospodarczej i społecznej. Dlatego nauka i oświata nabierają priorytetowego znaczenia jako system wiedzy, który zapewnia rozwój społeczeństwa. Bez ich należytego poziomu przejście Ukrainy na innowacyjny model rozwoju jest po prostu niemożliwe. Światowa praktyka, samo życie dowiodły, że jedynie jedność oświaty z nauką jest rękojmią należytego intelektualnego wsparcia budowy państwa. Jest to również przewodni wymóg Deklaracji Bolońskiej dotyczącej integracji europejskiego szkolnictwa wyższego. Tymczasem ukraińska nauka znajduje się w skrajnie krytycznym stanie, który nie tylko nie odpowiada potrzebom współczesnej jakościowej oświaty, lecz także stwarza realne zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa. Dlatego na tle kryzysowego stanu ukraińskiej nauki absurdalnie wyglądają statystyczne wskaźniki tej dziedziny (gazeta „Hołos Ukrajiny” z 12 grudnia 2006 r.): w latach niepodległości liczba kandydatów nauk wzrosła w Ukrainie 1,2 razy (z 57,6 tys. do 68,3 tys.), doktorów — 1,5 razy (z 8,1 tys. do 12,0 tys.), członków-korespondentów — 2,5 razy (z 235 do 569), akademików — 6 razy (z 265 do 1554), liczba aspiranturs — 1,7 razy, aspirantów — 2,3 razy (z 13 do 30 tys.), doktorantur — 2,6 razy, doktorantów — 3 razy (z 0,5 do 1,5 tys.). Dzieje się tak, mimo że zaledwie co szósty z doktorantów i aspirantów broni rozprawę. Trzy setki doktorskich i dwa tysiące kandydackich rozpraw, które corocznie są bronione w Ukrainie, nie są świadectwem wysokiego poziomu naszej nauki. Wiele z nich nie ma nic wspólnego z prawdziwą nauką. Często są to przepisywania w różnych interpretacjach znanego lub po prostu plagiat, co jest szczególnie typowym zjawiskiem w dziedzinie nauk humanistycznych. Dziś, ogłaszając ruch ku gospodarce innowacyjnej, nikt poważnie nie wyjaśnił, co to konkretnie znaczy w kontekście ukraińskiej gospodarki, biorąc pod uwagę stan krajowej sfery naukowo-technologicznej. Wszystko pozostanie na poziomie deklaracji. Przed Ukrainą zaś problemy te stają w dwóch aspektach. Po pierwsze, dokąd kierować innowacje, nie mając realnego programu zrównoważonego rozwoju? Po drugie, na co jesteśmy zdolni w tym innowacyjno-technologicznym procesie? W związku z ogromnymi stratami w naszej nauce, a zatem i w oświa-
Tłumaczenie maszynowe
Mimo kryzysu politycznego życie naukowe na Ukrainie trwa. Pod koniec kwietnia w sali konferencyjnej Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa odbyła się kolejna sprawozdawczo-wyborcza konferencja Akademii Szkoły Wyższej Ukrainy. Tę autorytatywną organizację społeczną wybitnych naukowców uniwersyteckich założono w 1992 roku z inicjatywy wybitnego fizyka Witalija Strychy. W pracach konferencji wzięło udział 76 uczonych, reprezentujących czołowe ośrodki uniwersyteckie Ukrainy oraz główne szkoły naukowe, które rozwijają się w naszych uczelniach wyższych. W treściwym raporcie sprawozdawczym prezydent Akademii, doktor nauk geologiczno-mineralogicznych, profesor, laureat Państwowej Nagrody Ukrainy, doradca ministra edukacji i nauki Ukrainy Mykoła Drobnochod przedstawił szeroką analizę obecnego stanu nauki i szkolnictwa wyższego w państwie. Zaznaczył on, w szczególności: mając obecnie 2,7 mln studentów, Ukraina pod tym wskaźnikiem na liczbę ludności już wyprzedza Australię, Izrael i Polskę. Lecz jest to złudny dobrobyt, bo o jakiej jakości procesu nauczania można mówić, gdy u nas na jednego wykładowcę przypada aż 34 studentów (przy wskaźniku europejskim 6). Baza materialno-techniczna uczelni wyższych jest zużyta w 85%, z niewielkiego państwowego finansowania sfery naukowej na naukę uniwersytecką przeznacza się zaledwie 5%! W takich warunkach zupełnie nie dziwi, że ponad 60% ukraińskich uczelni wyższych obecnie w ogóle nie prowadzi pracy naukowej. Prezydent Akademii poparł stanowisko Ministerstwa Edukacji i Nauki Ukrainy, które przystąpiło do przeglądu licencji wydanych licznym pospiesznie powstałym „uniwersytetom” i „akademiom”, nieposiadającym należytego poziomu kadry profesorsko-wykładowczej. Równocześnie zdecydowanie wystąpił przeciwko projektom „reform”, które sprowadzają się do pojawienia się kilku „badawczych” uniwersytetów. Według jego przekonania praca naukowa powinna być priorytetem wszystkich bez wyjątku uczelni wyższych IV poziomu akredytacji. Po raporcie sprawozdawczym odbyła się szeroka dyskusja dotycząca dróg reformowania nauki na Ukrainie oraz określenia głównych kierunków działalności Akademii na kolejny okres. Szczególną uwagę obecnych zwrócił wystąpienie wybitnego ukraińskiego botanika, akademika Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, laureata Akademickiej Nagrody im. Wołodymyra Welykoho Akademii Szkoły Wyższej Ukrainy Kostiantyna Sytnyka. Podkreślił on: społeczność naukowa musi walczyć przede wszystkim o godne wynagrodzenie dla uczonego, choćby na poziomie 1000 $ dla profesora. Wtedy wiele problemów ukraińskiej nauki, a przede wszystkim problem „odpływu mózgów” za granicę, rozwiąże się samo. Misję autorytatywnej społecznej Akademii Szkoły Wyższej Ukrainy Kostiantyn Sytnyk widzi w tym, aby odważnie sprzeciwiać się władzy, wzywając ją do bardziej racjonalnego stosunku do nauki. Ta teza znalazła odzwierciedlenie w Rezolucji konferencji, gdzie podkreśla się: „Mimo pewnych pozytywnych przesunięć, minione lata nie stały się czasem pełnoskalowego odrodzenia ukraińskiej nauki i szkolnictwa wyższego. Równocześnie jesteśmy przekonani: jedynie na podstawie silnej narodowej nauki i edukacji możliwy jest przełom Ukrainy ku wysoko rozwiniętemu społeczeństwu o wysokim poziomie dobrobytu. Dlatego wzywamy Prezydenta, Radę Najwyższą i Rząd Ukrainy, aby uczynili edukację i naukę realnymi priorytetami swojej działalności. Edukacja i nauka potrzebują nie tylko należytego finansowania, lecz także przemyślanych reform, które przewidywać będą wzmocnienie demokratycznych zasad ich organizacji, przejście do finansowania prac naukowo-technologicznych przede wszystkim na podstawie otwartego konkursu (z równoczesnym zachowaniem podstawowego finansowania na utrzymanie czołowych placówek naukowych), zbliżenie nauki akademickiej i uniwersyteckiej, dalszą integrację ukraińskich uczonych w międzynarodowy proces naukowy, podniesienie statusu społecznego wykładowcy i naukowca”. Odbyły się wybory nowego składu kierownictwa Akademii. Prezydentem Akademii Szkoły Wyższej Ukrainy ponownie wybrano Mykołę Drobnochoda. Pierwszym wiceprezydentem został znany ukrainoznawca Petro Kononenko, wiceprezydentami – matematyk Nina Wirczenko, metalurg Jurij Projdak, ekonomista Anton Filipenko i językoznawca Ołeksandr Czerednyczenko. Głównym sekretarzem naukowym na nową kadencję ponownie wybrano biologa Wołodymyra Czopyka.
Biuro prasowe Instytutu Otwartej Polityki
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
brak polityki państwowej w zakresie rozwoju dziedziny nauki jako wiodącej siły wytwórczej. Zresztą skąd taka polityka miałaby się wziąć, skoro w najwyższym organie ustawodawczym nie ma prawdziwych uczonych — wysokiej klasy inteligencji, która reprezentuje intelekt narodu i powinna opracowywać oraz wdrażać w sferę społeczno-gospodarczą ideologię postępu. Przyjmując 9 stycznia 2007 r. ustawę o społeczeństwie informacyjnym, nasi deputowani ludowi nie zrozumieli, że otrzymywanie przez babcię groszowej emerytury przy użyciu karty elektronicznej nie ma żadnego związku ze społeczeństwem informacyjnym. A czy nie to samo dzieje się w wykonawczej gałęzi władzy? 2. Jedną z najważniejszych przyczyn zacofania ukraińskiej nauki jest bez wątpienia szczątkowa zasada jej finansowania państwowego (zresztą, podobnie jak edukacji): 0,3—0,5% PKB. Wiadomo bowiem, że jeśli w państwie na naukę przeznacza się mniej niż 2% PKB, rozpoczynają się procesy niszczycielskie nie tylko w samej nauce, ale także w gospodarce i społeczeństwie w ogóle. Dla przykładu: wskaźnik ten wynosi 3,5% w Izraelu, 2,75% w Japonii, 2,05% w USA. O absolutnej wielkości nakładów nie ma tu nawet co mówić. A to determinuje odpowiedni zwrot, odpowiednie skutki i odpowiednią perspektywę rozwoju społeczno-gospodarczego. Dlatego nawet przewidziane przez Ustawę Ukrainy „O nauce i działalności naukowo-technicznej” 1,7% PKB nie pomogą rozwiązać problemu. 3. Na Ukrainie nie stworzono jednolitego, pełnowartościowego centrum koordynacyjnego ds. rozwoju nauki i technologii. W rezultacie ustawowo określone aż 40 priorytetowych kierunków dziedziny nauki przetrwało jak mogło lub często ginęło (nawiasem mówiąc, w Rosji priorytetowych kierunków naukowych jest osiem, w Niemczech — pięć). Przy samorządności państwowej nauki akademickiej Ministerstwo Oświaty i Nauki jako wiodąca struktura zarządcza w dziedzinie oświatowo-naukowej niewiele mogło tu zdziałać. Co więcej, to właśnie nauka skupiona w systemie MON poniosła bodaj największe straty. Stało się coś niedopuszczalnego — zerwanie więzi między edukacją a nauką. A w wyższych uczelniach pracuje około połowa wszystkich doktorów i kandydatów nauk na Ukrainie. Tutaj dla większości uczonych młodzież nie bardzo chce wiązać swoje życie z nauką i dąży do pracy za granicą. Jak pokazuje statystyka, średni wiek doktorów nauk na Ukrainie wynosi 62 lata, kandydatów — 52. 6. Struktury władzy, pochłonięte redystrybucją własności, nauką się nie przejmowały i nie przejmują. W rezultacie dziedzina ta ulega zniszczeniu. Co prawda, pewne rzeczy przez lata niepodległości mimo wszystko zrobiono. Chodzi o stworzenie poza Narodową Akademią Nauk Ukrainy jeszcze pięciu tak zwanych państwowych, ale równie samorządnych (czyli nikomu nieodpowiedzialnych, choć istniejących kosztem obywateli) akademii. A to doprowadziło jedynie do rozproszenia środków na naukę, obniżenia jej poziomu i efektywności, a co najważniejsze, do naukowego „rozbrojenia” dziedziny oświaty. Państwowe akademie nauk, w tym także NAN Ukrainy, przekształciły się w ośrodki korupcji w nauce. W rezultacie wysokie stopnie naukowe i tytuły akademickie, a wraz z nimi dożywotnie nagrody pieniężne, często otrzymują tu osoby o wątpliwym dorobku naukowym i odrażającej reputacji. Korupcja jako sposób życia w ukraińskiej nauce wypłukuje ze środowiska naukowego prawdziwych uczonych i powoduje wzrost liczby naukowych nieudaczników. Oto dlaczego coraz częściej pojawia się pytanie o celowość istnienia NAN Ukrainy i branżowych akademii naukowych jako struktur państwowych. 7. Współczesny kryzysowy stan ukraińskiej nauki w pewnym stopniu wiąże się również z brakiem jakiegokolwiek wpływu społeczności naukowej na kształtowanie polityki państwowej w sferze naukowej. Z powodu braku demokratyzacji dziedziny ukraińscy uczeni, poza niewielką Zdjęcie O. Łytwynenki istniejącemu systemowi i nie rozwiązuje problemu efektywnego reformowania dziedziny nauki oraz zapewnienia realnego połączenia nauki, edukacji i innowacji. Przewidywane przez ten dokument stworzenie tak zwanych uniwersytetów badawczych nie jest realną drogą do rozwiązania problemów ukraińskiej nauki w ogóle. Takich uniwersytetów badawczych może być kilka, a co wtedy z działalnością naukową pozostałych 300 uczelni wyższych, które również powinny zapewniać wysoką jakość wyższego wykształcenia poprzez łączenie go ze współczesną nauką. Czuć, że projekt Koncepcji przygotowywany był głównie w kręgach NAN Ukrainy, gdzie, jak wiadomo, lekceważąco traktuje się naukowców pracujących w wyższych uczelniach. Jako przykład przytoczę wypowiedź kierowników znanego Centrum Badań Potencjału Naukowo-Technicznego i Historii Nauki im. H. Dobrowa NAN Ukrainy w sprawie propozycji przekazania placówek akademickich do szkolnictwa wyższego (gazeta „Dzerkało Tyżnia” z 12 lutego 2005 r.): „...moim zdaniem ta propozycja jest analogiczna do tego, by przekazać, powiedzmy, potężny sprzęt rolniczy tym, którzy znają tylko pierwotno-wspólnotowy styl gospodarowania”. Czy można więc angażować takich uczonych do reformowania ukraińskiej nauki? Ale zgodnie z Ustawą Ukrainy „O budżecie państwowym na 2007 rok”, prace naukowo-badawcze w uczelniach wyższych mają być finansowane wyłącznie na podstawie wniosków komisji eksperckiej NAN Ukrainy. Należy przypomnieć, że ponad 80% laureatów nagrody Nobla to przedstawiciele nie nauki akademickiej, a uniwersyteckiej. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «WIEC CZYTELNICZY», s. 5
...ków to będzie niemożliwe do zrobienia. Certyfikat wydany przez centrum oceny jakości edukacji stanie się wizytówką absolwenta szkoły, z którą przyjdzie on do wybranej przez siebie uczelni wyższej i zostanie tam przyjęty na studia. Mam nadzieję, że wszystkie te nowości choć trochę zlikwidują całkowitą korupcję w ukraińskim systemie edukacji i pomogą spełnić marzenia wielu dzisiejszych absolwentów. Szczegółowe informacje o procedurze przeprowadzania testowania można uzyskać pod numerem gorącej linii telefonicznej 8([kontakt ukryty].
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET, Kijów
Niedawno wiodące ukraińskie kanały telewizyjne wyemitowały film-pamiątkę „Zasady przechodzenia zewnętrznego niezależnego oceniania”, który opowiada o jednej z cech bolońskiego systemu kształcenia – o niezależnych testach w szkołach ogólnokształcących.
Film powstał na początku roku na zamówienie Ukraińskiego Centrum Oceniania Jakości Edukacji. Reżyser filmu Ołeksandr Koczubej i cała ekipa filmowa zdołali w najprostszej i najbardziej przystępnej formie pokazać, jak będzie przebiegało testowanie. Ponadto Ruslan Dejnyczenko (głos z offu) odpowiedział w filmie na ostre i poruszające pytania: jakie będą zadania testowe, jak będą sprawdzane,
Wiaczesław KYRYCZOK, Szostka, obwód sumski
Przeglądając stare papiery, natrafiłem na pożółkłą kartkę z maszynopisem zatytułowanym „Zasady układania krzyżówek”. Przeniosła mnie ona w czasy „rozwiniętego socjalizmu”, gdy cenzura środków masowego przekazu była wszechogarniająca. Pod nieusypiającym okiem komunistycznych cenzorów znajdowały się nawet krzyżówki. W latach siedemdziesiątych współpracowałem z jedną obwodową gazetą w Rosji. Wśród innych materiałów podawałem krzyżówki. Komputerów wtedy jeszcze nie było, autorzy wykonywali „krzyżosłowice” ręcznie. Aby twórcy krzyżówek nie popełniali odchyleń ideologicznych, w redakcjach wręczano im owe „zasady”. Oczywiście „zasad” nikt nie podpisywał, bo wszyscy dobrze wiedzieli, że cenzury, podobnie jak seksu, w ZSRR nie ma. Ale „zasad” należało przestrzegać bezwzględnie. Oto niektóre z nich. W krzyżówkach nie dopuszczano słów, choćby jakkolwiek związanych z religią. Religia, podobnie jak alkoholizm czy narkomania, uważana była za haniebny przeżytek przeszłości, który wkrótce zniknie bez śladu. Dlatego nie trzeba o niej przypominać. Nie dopuszczano do krzyżówek nazw chorób. Radzieccy ludzie żyli radośnie i szczęśliwie. Przypominanie o chorobach mogło zaćmić optymizm sławnych budowniczych komunizmu.
Mykoła DUTCZAK, wieś Jabłuniw, rejon kosowski, obwód iwano-frankiwski
Jestem waszym prenumeratorem od 2002 roku. Od roku 2003 mam „Kobzara” jako premię za prenumeratę. Prenumeruję „SP”, ponieważ wy: 1. Bronicie naszego języka, kultury, historii; 2. Dajecie obiektywną ocenę sytuacji politycznych; 3. Nie publikujecie irytujących reklam; 4. Nie zamieszczacie programów telewizyjnych; 5. Nie spekulujecie kolorami. A poza tym dlatego, że biorę aktywny udział w proświtiańskich imprezach w swoim miasteczku. A teraz w sprawie waszych pytań. O „politykę” i „polityków”. Tu jest kłopot! Bo znowu „sami siebie pokonali”! Musimy jednak znosić, bo to nasi politycy. Znosić, ale nie milczeć. Jeśli partia Kostenki (UNP) pójdzie do wyborów (jeśli one się odbędą) samodzielnie albo nawet razem z RUCHEM, to będzie zbrodnia!
Kto będzie sprawdzał zadania testowe, czy może dochodzić do wycieku informacji z treści tekstów, czy absolwenci zeszłego roku będą mogli z własnej woli wziąć udział w zewnętrznym niezależnym testowaniu w tym roku, czy można nie skorzystać z wyników testowania, jeśli nie zadowolą absolwenta, ile razy można zdawać test i czy do miejsca przeprowadzania testowania będą dopuszczani rodzice. Zdjęcia do filmu odbywały się w Brovarskiej Szkole nr 8 na Kijowszczyźnie. Aktorami byli zwykli uczniowie, którzy już w tym roku będą wstępować do wyższych uczelni. Pisali test pod czujnym okiem reżysera, operatora Serhija Kolesnikowa, inżyniera wideo Jurija Panina, fotomistrza Jurija Aleksieienka i innych. Łącznie przy filmie pracowało prawie 20 osób. W tym roku uczniowie mogą jeszcze wybierać między niezależnym testowaniem a wynikami państwowego egzaminu końcowego, a już za kilka ro-
Tłumaczenie maszynowe
I. HRYSZCZUK, m. Żytomierz
Niedawno przeczytałam w waszej gazecie o czytelniczym wiecu, który zwoływacie, i postanowiłam wziąć w nim udział. Waszą gazetę biorę w bibliotece. Gazeta mi się podoba, bo broni języka ukraińskiego i wszystkiego, co ukraińskie. W każdym numerze, który czytałam, jest coś ciekawego. Na przykład w nr 11 z 2007 r. artykuły „Kim jesteśmy i dlaczego tak się stało?” (O. Romanczuka), „Atak psychiczny” (P. Antonenki), „Rodowód człowieczeństwa” (O. Wierchowień); w nr 10 z 2007 r. — „Co zrobić z naszą historią kina?” (P. Antonenki), „Mobilnie-debilnie” (O. Bondarjewej-Riepinej); w nr 13 z 2007 r. — „Jeśli nie jest nam obojętny los dzieci i wnuków”, ciekawy list „Kogo ciągnie do tyranii”, wywiad z Jewhenem Zacharowem, otwarty list do zwierzchnika UPC, wywiad z Walerijem Herasymczukiem. Byłoby dobrze czytać w gazecie o aktualnych problemach Ukraińców, ich pierwotnych przyczynach i sposobach rozwiązania, wywiady z politykami i urzędnikami. Dane statystyczne o Ukrainie, tematy filozoficzne (o sensie życia, dobru i złu), adresy organizacji i instytucji, do których może zwrócić się człowiek w różnych sytuacjach. Ciekawie czytać o życiu Ukraińców w przeszłości, o miastach i wsiach, szczególnie najbardziej odległych, oraz ich zdjęcia. Interesują mnie tematy zatrudnienia ludności. Aktualnym pozostaje problem przydatności zawodowej: medyków, milicji, urzędników itp. Chciałabym zapytać władze: dlaczego nie są ukarani ci, którzy zniszczyli Ukrainę i naród — zniszczyli rolnictwo, wielkie przedsiębiorstwa oddali na złom, zrujnowali domy kultury i biblioteki, odebrali ludziom oszczędności, zamordowali Gongadze i innych uczciwych ludzi. Przestępcy czują swoją bezkarność i korzystają z tego, zamieniając kraj w piekło.
Tłumaczenie maszynowe
Stepan BOJKO, proświatianin, Iwano-Frankiwsk
Na początku lat 50. J. Stalin napisał swoją broszurę „Marksizm a zagadnienia językoznawstwa”. Zadała ona kolejny cios ukraińskiej ortografii z 1929 roku – uważa profesor Iwano-Frankiwskiego Uniwersytetu Humanistycznego im. W. Stefanyka Mykoła Lesiuk. Później Ministerstwo Oświaty Związku Radzieckiego kilkakrotnie zbliżało ukraiński prawopis do rosyjskiego. Tylko dzięki pracy emigracyjnych ukraińskich językoznawców pod redakcją profesora Kubijowycza udało się zachować ukraiński prawopis z lat 30. A co działo się na Ukrainie?.. Tutaj prowadzono rusyfikację inteligencji, studentów, robotników. I tylko dzięki temu, że ludność wiejska liczebnie przeważała nad ludnością miejską Ukrainy, udało się zachować ukraiński język na wsi. Ważne jest także to, że na wsi Rosjan było niewielu, a skupiali się oni w dużych miastach. A dziś, w szesnastym roku Niepodległości, nie tylko wracamy do naszego przedwojennego prawopisu, lecz także obawiamy się, by język rosyjski nie wyparł nas, Ukraińców, ostatecznie z naszych dużych miast (na wschodzie i południu Ukrainy tak właśnie jest) i z miast powiatowych. Nasi specjaliści muszą zadbać o zwrócenie ukraińskiemu narodowi zakazanych, zapomnianych i przemilczanych tradycji. Do języka musimy przywrócić to, co rodzime, i odrzucić obce formy. Do dziś razi w uszy wiele skrótowców, które podają nasze rodzime media. Są to takie jak NKWD, KGB, MGB, bolszewicy, sowieci. Do dziś nie wiemy, jak przełożyć UK, GPU, GUŁAG. Te struktury i skróty zostały stworzone w Moskwie, czyli są obce, dlatego nie powinny brzmieć u nas. W przeciwnym razie powstaje wrażenie, że te struktury są nasze, rodzime. Analogicznie przecież tłumaczymy na nasz język rumuńską „sigurancę”, polską „defensywę”, niemieckie „GESTAPO”. Dopóki jeszcze nie straciliśmy specjalistów-ukrainistów starszego pokolenia, warto byłoby powrócić do prawopisu z lat 30.
Tłumaczenie maszynowe
W krzyżówkach nie wolno było umieszczać nazwisk działaczy partyjnych. Powodów było kilka. Po pierwsze, krzyżówki to rzecz niepoważna, a podawanie w nich nazwisk wodzów było niestosowne. Po drugie, gdyby do krzyżówek dopuszczono nazwiska, powiedzmy, Breżniewa czy Kosygina, to co zrobić z takimi działaczami jak Chruszczow czy Malenkow? Sąsiedztwo „sprawiedliwych” z „grzesznymi” poniżyłoby autorytet „sprawiedliwych”. Do tego na nazwiska zdyskredytowanych wodzów zawsze nakładano nieoficjalne tabu, ich nazwiska prawie nie pojawiały się w środkach masowego przekazu. Po trzecie, „pisacy”, jak nazywali dziennikarzy funkcjonariusze partyjni, nauczyli się posługiwać podstępnym środkiem – aluzją. Aluzja to chwyt polegający na tym, że robi się napomknienie o pewnych okolicznościach, osobie itp., licząc na przenikliwość czytelnika. Powiedzmy, jakie skojarzenia mógłby wywołać u czytelnika wyraz „Lenin” umieszczony w krzyżówce blisko słowa „idiota”? Oczywiście chodzi nie o nazwę choroby psychicznej, której używanie było zakazane, lecz o powieść Dostojewskiego. Aluzje w tamtym czasie były głównym zmartwieniem cenzorów. Dochodziło do śmiesznych sytuacji. Od Rolana Bykowa żądano zmiany tytułu jego filmu dla dzieci „Uwaga, żółw!”. Film wszedł na ekrany po okupacji Czechosłowacji przez wojska radzieckie. Żółw i Czechosłowacja – zbiegają się dwie pierwsze litery. Co więcej, w tym filmie jest epizod, w którym czołg omal nie rozgniótł żółwia. Oprócz zakazów spisanych, czujne oko cenzora, a cenzorem mimowolnie stawał się każdy pracownik redakcji, bo od tego zależało jego dobrobyt, wyszukiwało w krzyżówkach także inną kontrabandę. W jednej z krzyżówek pod tytułem „Literacka” celowo wmieściłem nazwiska i tytuły dzieł Kafki, Camusa, Joyce’a, Becketta, Prousta. Dzieła tych pisarzy są dorobkiem literatury światowej, niektórzy z nich byli laureatami Nagrody Nobla, jednak w ZSRR ich nie wydawano albo wydawano prawie wcale, ponieważ ich twórczość nie miała nic wspólnego z tak zwanym „realizmem socjalistycznym”. Radzieccy ideolodzy uważali, że wszystkie te „strumienie świadomości”, „samorelacje uczuć”, „dramaty absurdu”, „egzystencjalizm” są niezrozumiałe i obce radzieckiemu człowiekowi, wychowanemu na realizmie socjalistycznym. Czym jest realizm socjalistyczny, wyjaśnił pewien radziecki pisarz: to wychwalanie zwierzchności w formie przystępnej dla jej rozumu. Krzyżówki „Literackiej” do druku nie przyjęto. Uzasadnienie: zbyt wielu pisarzy w niej występuje. Teraz, kiedy krzyżówki układają maszyny, a cenzorzy poszli na emeryturę, obserwujemy boom na krzyżówki. I dzięki Bogu.
Tłumaczenie maszynowe
A. DOBRYCKI, m. Ripki, obwód czernihowski
Dziękuję „Proświcie” za jej gazetę. Wszystkim, którzy są z nią związani, życzę zdrowia. Bardzo interesuje mnie historia języków, a szczególnie język ukraiński, historia religii; Ukraińcy na Ukrainie i poza jej granicami; ekonomia, kultura, rodowód Ukraińców: zarówno sławnych, jak i zwykłych. Przez 16 lat Moskwa „wychowuje” Ukraińców na Ukrainie. Mamy trującą atmosferę rusyfikacji. Każdy dzień, przeżyty przez Ukraińca w tych warunkach, kształtuje na poziomie genetycznym odpowiednie myślenie i zachowanie niewolnika. Zdrada języka ukraińskiego to pierwszy krok ku drugorzędności. Na dopełnienie denacjonalizacji wzywa się nas do jedności. Potrzebna jest bezkompromisowa walka o swoje.
Tłumaczenie maszynowe
Trzeba iść na wybory nie po mandaty dla własnej partii, lecz po to, by ratując naszą NIEPODLEGŁOŚĆ, wpuścić do Rady Najwyższej jak najmniej wrogów naszego państwa! W tym celu trzeba iść jednym Blokiem Demokratycznym, nie rozpraszając głosów! Nie zmuszajcie za każdym razem „małego Ukraińca” — wyborcę — do studiowania waszych programów (przeważająca większość ich nie czyta), by potem wybierać między „większym” a „mniejszym” złem. Wszystko powinno być proste i jasne (a co proste, to genialne). Juszczenko — to Ukraina Ukraińska, Janukowycz — to Okraina Imperium. Kiedy to zrozumiecie?! A teraz tematy, które proponuję poruszyć na łamach „Słowa Proświty”: 1. Historia. O „kolebce trzech narodów”. Spojrzenie na ten temat ukraińskiego historyka, na przykład R. Iwanczenko. 2. Duchowość. O „kanonicznych terytoriach prawosławia” — D. Stepowyk. 3. Ustrój państwowy. Komunizm — czym on jest: 1) perspektywą; 2) utopią; 3) zbrodnią? A stąd legalność istnienia partii komunistycznej — W. Wojtenko, I. Łosiew. 4. Telewizja publiczna, która jest potrzebna zarówno dla kultury, jak i dla naświetlania wymienionych tematów. Być może weźmiecie pod uwagę moje propozycje, coś opublikujecie i to wpłynie na kształtowanie opinii publicznej, ale nie rozwiąże sprawy. Takie kwestie rozstrzyga rząd, Rada Najwyższa, i muszą one być w tym celu ukraińskie.
Tłumaczenie maszynowe
Każde dziecko ma prawo być synem lub córką, a zatem dorastać w rodzinie. Dla realizacji tego prawa społeczeństwo musi wykorzystywać wszelkie możliwe środki: rehabilitację rodziny biologicznej lub stworzenie alternatywnej. W Ukrainie taką alternatywą dla sierot, dzieci zaniedbanych i porzuconych ustawowo staje się adopcja, opieka, rodzinny dom dziecka oraz rodzina zastępcza. O rozwoju tej ostatniej rodzinnej formy wychowania rozmawialiśmy z koordynatorką działu „Nowa rodzina” Kijowskiej fundacji charytatywnej „Liga rodzin zastępczych” i mamą zastępczą Maryną Mychajłową.
— W Ukrainie za rodzinę zastępczą uważa się taką, która przyjęła na wychowanie i wspólne zamieszkanie od jednego do czworga dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej. W odróżnieniu od adopcji, przy której dziecko staje się członkiem rodziny na prawach dziecka biologicznego, dzieci zastępcze zachowują status społeczny i świadczenia, a rodzice — wsparcie pracownika socjalnego oraz comiesięczną pomoc na utrzymanie dziecka. Jednak rodzice zastępczy nie otrzymują pensji pedagoga, jak jeden z rodziców-wychowawców w rodzinnym domu dziecka, ponieważ wychowanie dzieci nie jest ich pracą. Za granicą jest inaczej. We Włoszech rodziny zastępcze to rodziny, które tymczasowo opiekują się dzieckiem, dopóki specjaliści pracują z biologicznymi rodzicami. U nas natomiast rodzina zastępcza zastępuje dziecku rodzinę biologiczną. Jednak priorytetowym kierunkiem jest adopcja, dlatego wszystkie dzieci z rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka (zaadaptowane, umyte, wyleczone) muszą być umieszczane w banku danych do adopcji. To wielki problem. Wychodzi na to, że jesteśmy wykorzystywani. Kolejki do adopcji nie ma (możliwe, że jest kolejka po niebieskooką, jasnowłosą, z warkoczykiem), a ludziom, którzy zwracają się z chęcią adoptowania dziecka, mogą pokazać dokumenty różnych dzieci. — Czy zdarzały się przypadki chęci adoptowania dziecka zastępczego? — Tak. W zeszłym roku w rodzinnym domu dziecka. Rodzice znaleźli w skrzynce w bramie dziewczynkę w wieku około 2 lat, pracowali nad jej adaptacją, a później przyszli adoptujący: spodobało im się dziecko. — A co było dalej? — Z adopcją nie wszystko jest takie proste. Najpierw zbiera się dokumenty, składa do sądu, który podejmuje decyzję. Należy zaznaczyć, że prawo pierwszeństwa w takim przypadku pozostaje po stronie rodziców zastępczych. To znaczy, jeśli dziecko zechcą adoptować osoby trzecie, rodzice zastępczy ze swojej strony również mogą złożyć wniosek o adopcję. Ta dziewczynka została z rodzicami-wychowawcami. Jednak „Liga rodzin zastępczych” chce lobbować za zmianą, aby dzieci z rodzin zastępczych nie były wpisywane do banku danych do adopcji przynajmniej przez 5 lat. A potem wsłuchiwać się w pragnienie samego dziecka. — Ale nie zawsze rodzina zastępcza chce adoptować dziecko. — Nie, oczywiście. I rozumiem, że prawo pierwszeństwa pozostanie po stronie ludzi, którzy chcą adoptować dziecko. Ale nie należy zapominać także o aspektach psychologicznych: dziecko przyzwyczaja się do rodziny, ma już pewne wychowanie, uczy się nazywać rodziców zastępczych tatą i mamą… Z jakiegoś powodu wszyscy uważają, że po osiągnięciu 18 lat rodziny zastępcze wyrzucają dzieci na ulicę. W praktyce często status tych dzieci jest równy statusowi dziecka biologicznego. Nawet w rodzinnych domach dziecka z 8—10 wychowankami dzieci, po zakończeniu nauki, mieszkają w rodzinach nadal. — Pewnie adopcja dzieci zastępczych to nie jedyna sporna norma prawna? — W Ukrainie ustawowo ustanowiono wymagania wobec kandydatów na rodziców zastępczych, wśród nich także metraż mieszkania. Często dochodzi do absurdalnej sytuacji, gdy do stworzenia rodziny zastępczej brakuje kilku centymetrów. I ludzie, którzy mieszkają w dwupokojowym mieszkaniu i mają biologiczne dziecko, nie mogą wziąć zastępczego. A ci, którzy mieszkają w pałacach, dzieci nie biorą. To z własnej praktyki, do nas tacy ludzie nie zwracali się, i zapewne do służb socjalnych również. — Wcześniej w Ukrainie rodzicami zastępczymi mogły zostać tylko małżeństwa, teraz także osoby samotne. Czy to nowatorstwo nie zburzy wyobrażenia dziecka o modelu rodziny? — Rzeczywiście, rodzina musi być pełna. Ale powiedzcie, co jest lepsze: dom dziecka, internat czy wychowanie u samotnej kobiety? Myślę, że odpowiedź jest oczywista. Ja na przykład wychowuję córkę od 13 lat sama. Jest pełną sierotą i dobrze pamięta własnego ojca. Inna sprawa, oczywiście, gdy mamy do czynienia z chłopcem, gdzie wychowanie ojcowskie jest niezwykle ważne. — Pani Marino, rodzicom zastępczym często zarzuca się interesowny cel stworzenia rodziny. Jak Pani reaguje? — Ciekawie byłoby przeprowadzić sondaż socjologiczny: kto tak uważa. Kiedy rodzicom zastępczym wypomina się, że biorą dzieci dla pieniędzy, odpowiadam — chcecie pieniędzy? — bierzcie dziecko. Dlaczego nikt nie bierze? — Porozmawiajmy o wsparciu socjalnym. Jak układają się relacje z pracownikiem socjalnym? — Pracownicy socjalni nie są etatowi i pracują na umowę, otrzymują niewielką pensję. Dlatego mamy rotację kadr. Przeważnie są to młodzi ludzie bez doświadczenia zawodowego, którzy w ciągu dwóch-trzech miesięcy swojej pracy mogą narobić tyle szkód, że nie chce się wspominać. O relacjach. Nie zawsze się układają. I niekoniecznie dlatego, że rodzina zastępcza jest zła lub zły jest pracownik socjalny. Nasze relacje nie są prawnie uregulowane. Oprócz słowa „wsparcie” — żadnych wyjaśnień. Co prawda istnieje rozporządzenie do użytku wewnętrznego, tylko rodzinom zastępczym go nie pokazują. I co najważniejsze, brakuje informacji zwrotnej. Nikt nie pyta rodzin zastępczych o ich wizję współpracy. Bez wątpienia logika tu jest, bo kiedy przychodzimy do lekarza, on nie pyta, jak nas leczyć. Ale mamy inną sytuację. Znam swoje dziecko i mogę podpowiedzieć pracownikowi socjalnemu, jak z nim rozmawiać. Mamy zastępcze, chcą czy nie, stają się psychologami. Wiedzą, że jedne dzieci stają na stołeczku, grają na skrzypcach i czytają wierszyki, a inne chowają się pod stół, bo tak im obrzydły i przytułki, i ludzie, boją się, że je zabiorą. Dlatego chciałoby się, aby naszych rad i doświadczenia wysłuchiwano. — A jak sprawowana jest kontrola? — Kontrolę sprawują nie tylko pracownicy socjalni. Wszystko przekazano do służb do spraw nieletnich. Sprawiedliwie, bo wszystko obraca się wokół ochrony dzieci. Ale służba do spraw nieletnich często stawia rodziny zastępcze obok kryzysowych. A my nie jesteśmy rodzinami kryzysowymi, my jesteśmy normalnymi, dobrze funkcjonującymi rodzinami i podlegamy im tylko dlatego, że pracujemy z dziećmi. — Zdarza się, że ludzie tworzą rodzinę zastępczą lub rodzinny dom dziecka, ale nie wychodzi. Dziecko otrzymuje dodatkową traumę psychiczną. — Ta droga nie jest taka łatwa. Etap „oni wzięli dziecko” trwa od jednego miesiąca do kilku lat. Zatrzymuje formalności dokumentów także obojętność urzędników. Ponadto ustawowo zapisano, że rodzice-wychowawcy muszą wcześniej przejść specjalne przygotowanie. Odpowiedni program państwowy zatwierdzono w zeszłym roku. Ale jako trener, przygotowany przez Chrześcijański Fundusz Dzieci, chciałabym zaznaczyć, że program, według którego pracują wszystkie rozwinięte kraje (USA, Kanada i kraje Europy), jest bardziej ustrukturyzowany i opisany. Miałam okazję obserwować, jak po przejściu tego programu ludzie zmieniali zdanie: pragnąc wziąć dziecko pod opiekę, adoptowali je, dążąc do wzięcia dziecka zastępczego, decydowali się stworzyć rodzinny dom dziecka, albo odwrotnie: planując wziąć dziesięcioro, rozumieli — to nie dla nich. — Rodziny zastępcze mają prawo także do specjalnych kursów podnoszenia kwalifikacji. — Tak, i w tym celu nasz fundusz inicjuje przeprowadzenie tak zwanej „Letniej szkoły”, gdzie obok podnoszenia potencjału rodzicielskiego odpoczywamy razem z naszymi dziećmi. I nasze dzieci wyraźnie widzą, że nie ma różnicy między nimi i że są tak samo kochane. Uczymy się współistnieć razem. Zarówno rodzice zastępczy, jak i dzieci komunikują się i wspierają nawzajem. W zeszłym roku takiej szkoły, niestety, nie było i nie wiadomo, czy będzie w tym roku. Szkoda, że w ogóle nie prowadzi się przygotowania dla adoptujących i opiekunów. Bo od problemów dziecka niebiologicznego nigdzie się nie ucieknie, nawet jeśli będzie się go okłamywać. — Co Pani ma na myśli mówiąc o kłamstwie? — Tajemnicę adopcji, kiedy adoptują dziecko i nie mówią mu o tym, zmuszając do życia w kłamstwie. — To znaczy, że rodzice muszą mówić dziecku, że nie jest biologiczne? — To sporna kwestia w kręgach kierownictwa i ludzi, którzy do tej pory stoją na stanowisku tajemnicy adopcji. A Konwencją ONZ została ona dawno zniesiona. Każde dziecko ma prawo znać swoje korzenie. I nie jest ważne, dlaczego matka je porzuciła, mimo wszystko dziecko jest z nią związane. I powiedzieć dziecku, że twoja mama była nieszczęśliwa i chora duchowo i nie mogła cię wychowywać — to prawdziwa odwaga. Do tego zawsze znajdzie się dobra ciocia-sąsiadka, która poinformuje dziecko, że tata i mama nie są biologicznymi, i wtedy trudno przewidzieć rozwój wydarzeń. — Pani Marino, co może Pani doradzić ludziom, którzy pragną stworzyć rodzinę zastępczą: słowo człowieka, który przeszedł tę drogę i idzie nią dalej. — Jeśli chcecie wziąć dziecko, to przejdziecie tę drogę do końca, jakkolwiek trudną by się nie wydawała. Nie zamykajcie się w sobie, jeśli wam odmówiono w pewnej instancji, upewnijcie się co do legalności decyzji. Zwracajcie się o pomoc do „Ligi rodzin zastępczych”. Bo dzieci, które czekają na rodziców, nie ubywa.
Rozmawiała Olha SKRYPKINA. Nadia Czuprova z Katiuszą.
Tłumaczenie maszynowe
Nadija Onyszczenko, m. Niżyn
Oleńka obudziła się przed świtem. W sypialni schroniska dla nieletnich było ciepło. „Tak wcześnie już napaliliście?” — zapytała wachtera. Ten potwierdził skinieniem i odesłał dziecko z powrotem spać. Po jakimś czasie dziewczynka poszła do kuchni. „Pozwólcie, że chociaż ziemniaki obiorę — zaproponowała kucharkom. — Przecież macie tu dużo dzieci”. Te w odpowiedzi gorzko się uśmiechnęły. Wiedziały, że sześcioletnia Oleńka jest najstarszym dzieckiem w wielodzietnej wiejskiej rodzinie. To ona budziła się pierwsza, paliła w piecu, przygotowywała jedzenie… To ona, a nie pijący rodzice, opiekowała się młodszymi braćmi i siostrami. W obwodowym schronisku dla nieletnich, otwartym w 2004 roku w Niżynie, wszystkie dzieci są pokrzywdzone przez los. Większość ucierpiała od własnych rodziców. Kierowniczka Marietta Ihorivna Demydenko opowiada o zgwałconych, o dzieciach z raną kłutą pod sercem, pobitych i głodnych. Podczas pierwszego badania lekarka zauważyła u sześcioletniej Inoczki bliznę na czole i łysinę na głowie, gdzie włosy już nigdy nie odrosną. Dziewczynka szczerze opowiedziała milicjantowi, jak bili ją pijani rodzice, jak chowała się przed nimi w budzie dla psa, jak chodziła do krewnych w sąsiedniej wsi, żeby ją czymś nakarmili… Organy ścigania wszczęły sprawę karną przeciwko rodzicom za spowodowanie obrażeń cielesnych, a sami ją umorzyły z powodu przedawnienia. Zgodnie z prawem nie można ukarać rodziców za takie przestępstwo, jeśli zostało popełnione ponad dwa lata temu. „Dlaczego tak się dzieje? — oburza się młoda pielęgniarka w schronisku, która przyjmuje te pedagogicznie i higienicznie zaniedbane, chore dzieci. — Dlaczego państwo bierze na utrzymanie tych nieszczęśników, a rodzice nie ponoszą za to żadnej odpowiedzialności? Bardzo często matce odbiera się prawa rodzicielskie wobec kilkorga dzieci, a ona znowu jest w ciąży”. „Wszyscy ci rodzice to ludzie moralnie zdegradowani — mówi sędzia Walentyna Tryhołowa. — Kiedyś pozbawiliśmy praw rodzicielskich matkę trojga dzieci. Świadkowie mówili, że widzieli ją tego dnia, chwaliła się, że przyjdzie do sądu i „wszystko wyjaśni”, ale nie przyszła. Niestety, bardzo rzadko powodowie domagają się ściągnięcia alimentów od tych nieudolnych rodziców na utrzymanie dzieci w zakładach państwowych, choć taka norma prawna jest zapisana w ustawodawstwie. Można nawet wszcząć sprawę karną, jeśli orzeczenie sądu o ściągnięciu alimentów nie jest wykonywane”. W wydziale spraw nieletnich komitetu wykonawczego Niżyńskiej Rady Miejskiej pokazano mi pozwy i orzeczenia sądowe o ściągnięciu alimentów, jednak służba egzekucyjna nie dąży do ich wykonania. I niekarani rodzice dalej rodzą nowe dzieci państwa. Razem z kierowniczką wydziału Ludmiłą Lewczuk obudziliśmy taką matkę około dziesiątej rano. Na próg wybiegł zupełnie nagi dwuletni chłopiec. Trzyletnia dziewczynka była ubrana bardzo ciepło. Kiedyś ładny dom z drogimi meblami szokował brudem, stosami rozbitej cegły, pustymi butelkami po wódce. Na pytanie, czym dzieci będą jadły śniadanie, młoda kobieta opowiadała o makaronie i ziemniakach. Ale my ich nie zobaczyliśmy, tak jak nie widziały ich dzieci. Na głos żałowałam, że po drodze nie kupiłam dzieciom jakichś ciastek. „Ta zdrowa nierób co miesiąc dostaje 1400 hrywien zasiłków socjalnych — z oburzeniem wyjaśniono mi. — Już wcześniej zabieraliśmy od niej dzieci, ale ona gorąco prosiła, żeby je oddać. Teraz przygotujemy dokumenty o pozbawieniu praw rodzicielskich”. Kierowniczka wydziału spraw nieletnich rejonowej administracji w Niżynie Antonina Szkurko mówi, że w jej pracy najtrudniejsze nie jest śmieci, przez które można przejść. Najbardziej boli odbieranie od matki małych dzieci, dla których ona jest najbliższa. A przyzwyczajać je do innego, normalnego życia trzeba, najwyraźniej, od samego najmłodszego wieku. Zanim zamienią się w mowgli i przywykną do pijackiego sposobu życia swoich rodziców jako do normy. Nie zapominajmy jednak także o tym, że dzieci-sieroty i pozbawione opieki rodzicielskiej marzą o życiu w rodzinach. To boli wiejską nauczycielkę Nadiję Czuprową. Jako jeszcze młoda dziewczyna musiała w domu porodowym brać na ręce porzucone maluchy. Teraz, będąc już matką dorosłej córki, długo przyglądała się jedenastoletniej sierotce Katrusi, która jest niepotrzebna krewnym. Kobieta wzięła ją pod swoją opiekę.
Tłumaczenie maszynowe
Notatka „SP” Spektakl „Melodia warszawska-2” to kontynuacja kultowego przedstawienia z lat 70. ubiegłego wieku „Melodia warszawska”, w którym 40 lat temu rozbłysła gwiazda jednej z najwybitniejszych ukraińskich aktorek — Ady Rohowcewej. Był to spektakl, z którym aktorka przez 30 lat wychodziła na scenę i który wszędzie odbywał się przy pełnych salach. Dzisiaj Ada Rohowcewa pracuje nad spektaklem „Jakość gwiazdy”, w którym zagra primadonnę. Premiera odbędzie się w październiku, kiedy aktorka będzie świętować swoje 70-lecie. Ada Mykołajiwna pracuje z różnymi reżyserami w teatrach impresaryjnych i w kinie. Gastroluje po miastach nie tylko Ukrainy, ale i daleko poza jej granicami z nowym spektaklem „Melodia warszawska-2”, jej bohaterka nie tylko stanęła przed widzami 40 lat po wydarzeniach opisanych w sztuce Leonida Zorina „Melodia warszawska”, ale została uznana za najlepszą kreację aktorską w sezonie teatralnym 2004 roku, a sama aktorka została uhonorowana najwyższą nagrodą za najlepszą rolę kobiecą — „Kijowską Pektorałą”. Na cześć ludowej artystki Ukrainy i ZSRR odsłonięto „gwiazdę”. Państwo ukraińskie należycie doceniło kunszt aktorki, której twórczość przez dziesięciolecia była wizytówką Kijowskiego Akademickiego Rosyjskiego Teatru Dramatycznego imienia Łesi Ukrainki. — Ado Mykołajiwno, czy nie miała Pani pokusy, by spektaklem „Melodia warszawska-2” powtórzyć „Melodię warszawską” swojej młodości? — Powtórzyć niczego nie można. Kiedy zadzwonił do mnie Ihor Afanasjew i zaproponował wystawienie „Melodii warszawskiej”, moją pierwszą reakcją było: „Oszalałeś!”. Ale odmówić takiej pokusie nie mogłam, wszak „Melodia warszawska” to dla mnie szczególny spektakl. Zagrałam go 670 razy! — Nowa inscenizacja „Melodii warszawskiej-2” — czym ona jest?.. — To spotkanie z moją sceniczną młodością czterdzieści lat później, droga do nostalgicznego serca… — W Heli byli zakochani wszyscy wielbiciele Pani talentu. Co było największą nagrodą dla młodej aktorki Rohowcewej? — Największa nagroda dla mnie — kiedy po spektaklu przychodzili Polacy z Warszawy i mówili: „Pani jest warszawianką, Pani gra właśnie warszawiankę”, natomiast krakowscy widzowie zapewniali mnie: „Pani jest krakowianką”. A tak naprawdę grałam Ukrainkę, tylko z polskim akcentem… — Jakie prace teatralne, oprócz „Melodii warszawskiej”, są dla Pani najważniejsze? — Pola Wichrowa w „Młodości Poli Wichrowej” według Leonida Leonowa. Wróciłam wtedy do domu, a mój mąż (on też mój nauczyciel Kostiantyn Petrowycz Stepankow) powiedział: „Witaj, artystko!”. To było dla mnie bardzo ważne. Ale najważniejsi dla mnie zawsze byli ludzie, którzy otaczali mnie w pracy. Pracowałam z Pawłem Łuspikajewem, Wiktorem Chałatowem. Jeden starszy partner przyszedł na moje urodziny, przyniósł proste kwiatuszki, czy to rumianki, czy chabry (mi w dniu urodzin w środku lata z jakiegoś powodu zawsze dają mieczyki, których nie lubię) i napisał na fotografii: „Jestem zawsze z ciebie zadowolony”. Do dziś przechowuję to zdjęcie jako talizman. A potem ludzi, którzy mnie kochali, w teatrze stawało się coraz mniej. I odeszłam, bo nie było komu mnie kochać. — Miała Pani szczęście nagrać dla radia złoty fundusz utworów klasycznej i współczesnej literatury ukraińskiej… — To szczęście dla mnie. Wszak naprawdę miałam szczęście, że swego czasu los zetknął mnie z redaktorką ukraińskiego radia Niną Nowosełycką. To właśnie ona po raz pierwszy nagrała mnie w studiu, a już później mój głos brzmiał w jej programach okresowo. Nagrałam bardzo wiele utworów klasycznej i współczesnej literatury ukraińskiej. — Czym dla Pani jest praca ze słowem w radiu? — Nie tylko kształtowała mnie jako aktorkę, ale dała możliwość razem z uznanym pedagogiem Leonidem Olijnykiem prowadzić kurs aktorstwa w Kijowskim Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej im. I. Karpenki-Karego. A potem na Narodowym Uniwersytecie Kultury, na wydziale telewizyjnym, wychowywać młodych prowadzących i lektorów. Moim partnerem-pedagogiem był znany prezenter telewizyjny Anatolij Diaczenko.
Tłumaczenie maszynowe
Do Czerniowiec z przedstawieniem „Warszawska melodia-2” przyjechała laureatka Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki, Ludowa Artystka Ukrainy i ZSRR Ada ROGOWCEWA. Mieszkańcy Bukowiny mieli okazję znów zobaczyć na scenie ulubioną aktorkę w jednej z jej ostatnich ról. To nowe spotkanie stało się możliwe dzięki jubileuszowej trasie koncertowej artystki po miastach Ukrainy.
— Zawsze byli z Pani zadowoleni reżyserzy i partnerzy. A Pani jest zadowolona z siebie? — Nigdy nie byłam z siebie zadowolona! Po pierwsze, zawsze chciałam być piękna, a nie ładniutka. Po drugie, chciałam być wysokiego wzrostu. Pracuję na scenie w wysokich obcasach, a to jest trudne. Tak bardzo zazdrościłam tym, którzy mogą lekko biegać po scenie w kapciach! Pozwoliłam sobie na to tylko raz, kiedy grałam Mavkę, a Chostikojew — Perelesnyka. W przedstawieniu „Leśna pieśń” latałam bez obcasów, bo przecież Mavka leśna może być mała. A w ogóle trzeba być takim, jakim Bóg dał, i grać tak, jak Bogu dano. To jest moja życiowa filozofia. Ale w teatrze zawsze jest szansa coś poprawić w następnym przedstawieniu, coś ulepszyć. — A w kinie? — Kino to koszmar. Lepiej nie oglądać swoich filmów i nie czytać niczego, co się o nich pisze. Choć teraz oglądam swoje dawne filmy inaczej. Jest tam wielu ludzi, których już nie ma na świecie, a ja jestem taka młoda. — Z którymi reżyserami najciekawiej było Pani pracować? — Miałam szczęście do reżyserów. W moim życiu był Sokołow. Bardzo wiele mnie nauczył. Był E. Mnyckij, który wystawił „Warszawską melodię”. Był G. Tovstonogow, J. Chejfic. U niego zagrałam w filmie „Salut, Mario!” Pewnego razu poprosił mnie, żebym mu coś napisała, bo zbiera autografy aktorów, którzy u niego grają. Napisałam: „Rok pracy z Panem był, chyba, najszczęśliwszym czasem w moim życiu”. Obraził się: „Dlaczego «chyba»?” I rzeczywiście, teraz okazało się, że to był najszczęśliwszy czas. Niedawno odwiedziłam Petersburg, spotkałam się z Zinaidą Szarko, ona także tam grała w filmie. I przypadkiem w telewizji zobaczyłam ten film. Wykrzyknęłam: „Zina, chodź zobacz, jacy byłyśmy młodziutkie”. Film był taki sobie, ale zostawił bardzo miłe wspomnienia. Później był R. Wiktiuk. Dla mnie jest bliskim człowiekiem, jestem mu bardzo wdzięczna. Przedłużył moje życie twórcze, dał mi mnie samą. Zagrałam u niego cztery główne role w przedstawieniach „Święte potwory”, „Lekcje muzyki”, „Dama bez kamelii”. Potem był „Bulwar Sunset”. Wiktiuk wystawiał go 10 lat temu, jeszcze na moje sześćdziesiąte urodziny. Pamiętam, że na „Damę…” chodził cały uniwersytet,
...cyklami, pewna miła dziewczynka napisała: „Święte potwory" i „Dama bez kamelii" — to „Wiśniowy sad" naszego pokolenia". — Czy analizując dzisiejszy proces teatralny, można sformułować jakieś uogólnienia? — W społeczeństwie panuje konsternacja, a w państwie jeszcze nie dominuje właśnie idea narodowa, która miałaby nas wszystkich łączyć. Dzieła sceniczne, podobnie jak nasze społeczeństwo, są obtekające. Nie są ukierunkowane na ideę narodową. Wszystko jest jakby nieobowiązkowe, dlatego nawet utalentowani ludzie wpadają w sidła niepewności i nie potrafią stworzyć spójnych, jasnych, mądrych dzieł. — Czy konsternacja w społeczeństwie odbiła się na stratyfikacji i relacjach między ludźmi? Czy ludzie Panią rozumieją, a Pani ich? — Ja rozumiem ludzi, a oni mnie — nie zawsze. Najwyraźniej moja współpraca z Romanem Wiktiukiem stworzyła pewien mit o mojej niedostępności. W rezultacie czasem pojawia się bariera. Zawęziło się krąg ludzi, z którymi się komunikuję. Bardzo rzadko, podczas gościnnych występów na prowincji, spotykam człowieka twórczego (mam na myśli kolegów-artystów, którzy zaproponowaliby realizację wspólnego projektu). Komunikacja między twórczymi ludźmi powinna być otwarta. O jakiej barierze może być mowa, gdy czasem w duszy nie ma ani kopiejki. Obecne warunki społeczno-polityczne i ekonomiczne ograniczyły przestrzeń życia nie tylko ludzi twórczych. Ludzie dziś rzadko bywają szczerzy w rozmowie. Na przełomie epok zatraciliśmy zdolność bycia otwartymi. — Czym to jest spowodowane? — Naszym zakompleksieniem. A do tego priorytety pieniężnych mityngów bardzo nas podzieliły. Dziś, mając kasową sztukę, nie mam nawet miesięcznej pensji. — A jak przebiega proces gościnnych występów? — Straszliwie. Wieczorem gramy, w nocy jedziemy do innego miasta itd. Ale dla mnie to jedyny zarobek i jedyna możliwość wyjścia na scenę przed swojego widza. — Czy przyczyn wszystkich naszych kłopotów nie należy szukać w resztkach systemu totalitarnego, i to nie tylko w kulturze? — Nasze społeczeństwo tak było wychowywane. A teatr, niczym aktywny węgiel, wchłonął ten system, o którym już zapominamy, a młodzież — nie zna. Ale dawny system w teatrze wciąż żyje. Artyści wciąż boją się rozstać z tym, co stare, bo nie ma alternatywnych projektów, spektakli, teatrów… Dlatego ludzie trzymają się miejsc w „martwych" teatrach, mimo że nie ma spektakli, nie dają grać, nie płacą pieniędzy. A artyści tymczasem degradują. — Dziś wiele jest rozbieżności co do kształcenia kadr aktorskich i reżyserskich. Jaka jest Pani opinia? — Opinie były różne już w lepszych dla teatru czasach. Ale wtedy pracowały wszystkie teatry i ten nadmiar kadr nie był tak odczuwalny. Moim zdaniem do teatru co roku powinien przychodzić młody aktor czy aktorka. Inaczej będzie odczuwalna dysproporcja wiekowa. Mam wielką nadzieję, że państwowi urzędnicy od kultury wreszcie rozpoczną w praktyce zadeklarowane reformy branży. Musimy kardynalnie przeprowadzić realne zmiany w kulturze. Ale problemy kultury należy rozwiązywać kompleksowo i na szczeblu państwowym. Tymczasem ukraińska kultura, ściśnięta w imadłach naszych społeczno-ekonomicznych kłopotów, próbuje za wszelką cenę utrzymać się na powierzchni i jakoś przetrwać w warunkach naszego „dzikiego kapitalizmu". — Zagrała Pani na scenie i w kinie wiele interesujących ról, nadała Pani życie wielu utworom współczesnej i klasycznej literatury ukraińskiej, nagrywając je w radiu. Czy odczuwa Pani na sobie piętno charakterów stworzonych na scenie i w filmie? — Jak mówiła Lesia Ukrainka: „Mój charakter nigdy się nie zmieniał. Samo życie modyfikowało sytuację wokół mnie". Rozmowa z samą sobą to jedna sprawa, jak to bywa na przykład u pisarzy, gdy tworzą przy stole. A kiedy wychodzę codziennie przed tysiące ludzi — to już zupełnie inna rzecz. Bo muszę za wszelką cenę wejść ludziom w duszę, żeby jutro znów chcieli kontaktu. Oczywiście, to wywiera bardzo poważne piętno nie tylko na życie osobiste, ale i na charakter. Jednak gdy masz solidny fundament, zakodowany w bólu i wielkości narodu, to żadne życiowe próby nie zmienią twojego charakteru, a sława nie wywrze negatywnego piętna nie tylko na twój charakter, ale i na twoją osobowość. — Co jest dla Pani najważniejsze w życiu? — Najważniejsze, aby otaczali mnie bliscy ludzie, miłosierni ludzie, którzy postrzegają życie tak, jak ja je postrzegam; ludzie, którzy myślą o tym, jak było wczoraj, co dzieje się dziś i co będzie jutro. Dużo jeżdżę. Czasem proponuje się nam wspaniałe warunki. Następnego dnia możemy znaleźć się bez hotelu, bez warunków. Można przez to cierpieć, ale zobaczyłam was wszystkich i to wspaniale! Nie rozumiem tych, którzy ciągle domagają się dla siebie jakichś szczególnych warunków. No po co? Jechałam z Równego zwykłym autobusem, razem z wszystkimi. Ktoś zażartuje i robi się cieplej. No co mi da ten „mercedes" czy dżip? — Czym chciałaby Pani zakończyć naszą rozmowę? — Oczywiście wierszami z własnych poezji. Tam, gdzie natchnienie i obrazy, gdzie kwiaty, oklaski i smutek, tam wszystko osobno i jednocześnie, uznanie tłumu i drwina… Stoi osobno świat kulis, świat sceny — gwiaździsta kurtyna, gdzie niebo szczęścia i morze łez, ja to doznałam, ja jestem aktorką.
Rozmawiała Maria WYSZNIEWSKA
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr WOJTENKO, profesor HYBRYDA AFRYKI I EUROPY Na mapach, zaczerpniętych z 8. wydania „Atlasu medyczno-demograficznego Ukrainy” (wydanie realizowane jest pod moją redakcją), mowa o wskaźniku, którego nie poruszaliśmy w poprzednich publikacjach: średni wiek obecnej populacji. Jeśli mieszkacie, powiedzmy, w Kijowie i wychodząc na ulicę, zapytacie o wiek każdego, kogo spotkacie (od niemowląt w wózkach po ich babcie czy dziadków); jeśli weźmiecie pod uwagę, że najmłodsi i najstarsi częściej siedzą w domu niż ludzie w młodym i średnim wieku; jeśli nie zapomnicie o tych, którzy są w szpitalach, koszarach i za kratami — jednym słowem, jeśli obliczycie średni wiek wszystkich kijowian, to okaże się: dla mężczyzn wynosi on 36,2, a dla kobiet — 40 lat. Zrozumiałe, że Państwowy Komitet Statystyki nie chodzi z ołówkiem, lecz opiera się na materiałach oficjalnej rejestracji ludności. W różnych regionach średni wiek mężczyzn waha się od 34 lat (Zakarpacie) do 39 lat (obwód czernihowski), a kobiet — od 37,6 do 45,4 lat (w tych samych regionach). Na tle tych wahań (bardzo dużych według kryteriów demograficznych) niezmienna pozostaje jedna prawidłowość: „obecni” (żywi) mężczyźni wszędzie są młodsi od kobiet. Taki sam obraz obserwowaliśmy, gdy mówiliśmy o średniej długości życia — co nie dziwi: oba wskaźniki, każdy na swój sposób, odzwierciedlają demograficzne realia regionów. Jeśli średni wiek ludzi, z którymi każdemu z nas przychodzi w ten czy inny sposób mieć do czynienia, oscyluje wokół 40 lat, to czy jest to dobrze, czy źle? Czy lepiej byłoby mieć ten wskaźnik na poziomie 30 czy 50 lat? Jednoznacznej odpowiedzi być nie może. W krajach o wysokiej dzietności i wysokiej śmiertelności (typowa sytuacja „przed progiem cywilizacji” — Azja Południowo-Wschodnia, Afryka) widzimy wielu najmłodszych, małych i młodych, ale nie ma się z czego cieszyć, bo większość z nich jest skazana na wczesną śmierć z powodu infekcji i głodu. Społeczeństwo wydaje przedostatnie lub nawet ostatnie zasoby, aby karmić, ubierać i uczyć nowe i kolejne pokolenia tych, którzy się urodzili, i (przez ich wczesną śmierć bez żadnego „odzysku”) w sensie dosłownym i przenośnym zakopuje te środki w ziemię. Prawda, sytuacja jest tak stała i zwyczajna, że — mówiąc obrazowo — wszyscy tańczą i śpiewają, a klimat psychologiczny w społeczeństwie można charakteryzować, między innymi,
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
ха, скажу, що деміфологізація — найпаскудніша ознака посттоталітарного соціуму. Анекдот: сьогодні на роль національної ідеї пропонують навіть гідну організацію футбольного чемпіонату Європи (2012 р.), трагедія: нічого іншого для єднання Львова й Донецька через очевидні й усім зрозумілі практичні зусилля поки на обрії немає.
Середні показники, якими послуговуються статистики і демографи, мають свої особливості. Деякі з них викликають нерозуміння у нефахівців і навіть провокують анекдоти: “Хтось їсть капусту, хтось — м’ясо, а в середньому виходить, що всі їдять голубці”. Якщо йдеться про медицину, то найвідомішою є байка про “середню температуру пацієнта”, але ж навіть за цим чудернацьким показником можна відрізнити інфекційну лікарню від терапевтичної. У Києві середній офіційний заробіток медичних працівників (823 грн.) учетверо менший, ніж у поштовиків (3440 грн.) — це, зрештою, також анекдот, хоча й не дотичний до статистики… Якими є неофіційні прибутки медиків, Держкомстат, зрозуміло, не знає, бо не мусить знати. Недосконалість офіційної статистики вимагає певної критичності; втім, якщо говорити про цей конкретний випадок, мене більше хвилює не побічний заробіток лікарів і медсестер, а те, що їхню мізерну зарплатню визначають персони, які не мають звички лікуватися в Україні.
ЧОМУ АДАМ МОЛОДШИЙ, НІЖ ЄВА? Глянувши ще раз на карти, пересвідчимося, що коливаються в різних реґіонах не лише абсолютні значення віку чоловіків і жінок, а й різниця між ними (від + 3,6 року в Закарпатті до + 6,4 року в Чернігівській обл. на користь жінок). Таблиця дозволяє провести деякі порівняння між трьома реґіонами з найменшою і трьома реґіонами з найбільшою статевою різницею. Можемо переконатися, що там, де є нижчий середній вік людності йде чоловіки менше поступаються жінкам, маємо такі надважливі демографічні характеристики: 1. високу (за нашими мірками) народжуваність; 2. низький рівень депопуляції (вимирання); 3. меншу кількість пенсіонерів. Дві останні позиції однозначно пов’язані з першою — чим більша народжуваність (і кількість дітей), в реґіоні, тим менше кількість смертей перевищує кількість народжень (на Закарпатті вони майже однакові) і тим менше на 1000 облікових душ припадає пенсіонерів. Це стосується обох статей, але чому різниться середній вік жінок і чоловіків? Причин дві. Перша — запроваджена Богом і пояснена Дарвіном більша фізіологічна витривалість жінок, унаслідок якої вони (в середньому) живуть довше, ніж чоловіки; чим старшою є вікова група, тим більше там жінок і менше чоловіків, відтак у тій суміші вікових груп, яка утворює людність кожного реґіону, вдови зустрічаються тим частіше, чим меншою є народжуваність. Друга причина формально тотожна першій, але йдеться не про біологічні, а про соціальні чинники: маємо надвисоку смертність чоловіків молодого і середнього віку, зумовлену травматизмом, алкоголем і тютюном. Безперервна і безнадійна війна, яку чоловіки ведуть проти себе,
майже повною відсутністю самогубств: щастя легкодосяжне, коли воно асоціюється лише з ложкою. Про це свідчить і ситуація в багатих країнах, де люди з високими заробітками частіше лізуть у петлю, ніж невмита біднота. У країнах із зрілою (“перезрілою”) цивілізацією, тобто культурою, технологіями і статками, малих — мало, молодих — обмаль, домінує середній та старший вік. До цього спричиняє низька народжуваність і низька смертність, а наслідками цього є психологічна, адміністративна й економічна переобтяженість суспільства старшими людьми. Якщо йдеться про психологію, бачимо тенденцію до консерватизму, домінування старих звичаїв і звичок у всьому — від кольору краваток до електоральних уподобань. Говорячи про адміністративний аспект проблеми, маємо пам’ятати про “геронтократію” — нерозумно високу частку людей похилого віку в керівництві наукових, комерційних і державних інституцій. Економічна гострота проблеми полягає в зростаючих видатках на пенсіонування (в широкому сенсі), тобто на соціальне забезпечення й лікування старих людей. Тоталітарну й посттоталітарну демографію характеризує низька народжуваність і висока смертність, унаслідок чого суспільне життя акумулює найгірші ознаки обох варіантів, про які йшлося вище. Кажучи фігурально, ми в Україні бідні по-африканськи, але по-європейському старі. Переганяємо Африку за поширеністю ВІЛ/СНІкнуть для тих, хто має старший вік (а головне — відходять разом із ними), і мало важать для багатьох молодих. Усі чотири позиції цього переліку радше не об’єднують, а роз’єднують людність України; жодна з них фактично не годна стати підґрунтям того, чого свідомо чи несвідомо потребують нові генерації: етичного ідеалу, прийнятного для всіх (іншими словами — національної ідеї). Тези про досягнення конкурентної спроможності на глобальному ринку куль-
Ду, Європу — за кількістю наркоманів, мало не весь світ — за споживанням алкоголю й захворюваністю на туберкульоз. За деякими з цих позицій справа ще гірше стоїть у Росії, але це не тішить. Я не схильний побиватися на рівному місці, але боюся, що економічного прогресу — навіть якщо він буде — не вистачить для радикального зламу на краще. Потребуємо того, що психологи й соціологи називають суспільним міфом. Ідеться не про щось близьке до легенд і
Деякі демографічні показники в реґіонах із найменшою і найбільшою різницею між середнім віком жінок і чоловіків (2006 р.)
Реґіони Різниця Народжуваність Депопуляція Кількість пенсіонерів Кількість чоловіків
Закарпатська обл.
+ 3,6
+ 4,5
+4,9
+ 5,1
+ 5,5
+6,4
12,6
12,5
12,2
7,7
7,2
7,5
- 0,6
- 1,7
- 3,2
- 10,3
- 12,1
- 14,1
235
276
286
322
319
354
924
897
885
836
838
828
Рівненська обл.
Волинська обл.
Донецька обл.
Сумська обл.
Чернігівська обл.
Примітка: Показники народжуваності, депопуляції та кількості пенсіонерів наводяться в перерахунку на 1000 наявного населення, кількість чоловіків — на 1000 жінок.
турних і матеріальних творів (про неї писав я, пишуть й інші) є слушною, коли йдеться про те, яким має бути бажаний здобуток. Але цей бізнес-проект не має властивостей того суспільного міфу, який надихає і об’єднує в змаганні задля досягнення далекої мети. “Душу й тіло ми положим за нашу свободу”, — це зрозуміло (“емоційно”), але ж не “за конкурентну спроможність”, хоча в сьогоднішньому світі ці поняття дуже близькі. Ще раз наголосивши, що суспільний міф — творча потуга, а не локшина на вуказок, а про певну систему світоглядних аксіом (сприйнятих якщо не з материнським молоком, то з материнською мовою, а відтак органічних і таких, які не потребують раціональних доказів). “Релігія” і “нація” — ключові слова для позначення найбільш поширених міфів у всьому світі — але не в нас після 350 років дружньо-насильницької асиміляції і 75 років фізичного й культурального терору. Комуністичний міф і система легенд, підґрунтям яких стали події ІІ світової війни, дедалі інтенсивніше бля-
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ma różną intensywność w regionach, co odzwierciedla ostatnia kolumna tabeli. Tutaj należy zauważyć, że pewną korektę w strukturę płciową i wiekową ludności wnosi migracja. Ogólnie rzecz biorąc, młodsi wiekiem wykazują większą mobilność, a mężczyźni są bardziej aktywni w porównaniu z kobietami. Stosunkowo młody wiek „przeciętnego” kijowianina wynika przede wszystkim nie z wysokiej dzietności, a z napływu młodych migrantów i w tym sensie stolica „żywi się” sokami regionów (rubryka „ludność obecna” obejmuje także tych, którzy przebywają tymczasowo — powiedzmy, studentów i wojskowych). Mając „stare” społeczeństwo, nie możemy uniknąć pytania o podniesienie wieku emerytalnego: ktoś musi zarabiać na utrzymanie emerytów. Każdy kolejny rząd zdaje sobie sprawę z tego problemu (i nawet próbuje coś mówić o nim na głos), ale ostatecznie wszyscy boją się otwarcie niepopularnych kroków. Parlamentarzyści (zwłaszcza ci, którzy mają wyższe wykształcenie partyjne, a żadnego normalnego) wymyślili nawet taki „zabójczy” argument: jak można podnosić wiek emerytalny, jeśli już dziś z każdych 3 młodych mężczyzn do emerytury dożywa tylko 1? Argument jest bezsensowny: wiek emerytalny W ŻADEN SPOSÓB NIE WPŁYWA NA ZACHOWANIE TYCH, KTÓRZY PIJĄ, BIORĄ NARKOTYKI, ZABIJAJĄ I GINĄ NA DROGACH. Wiek emerytalny wpływa na tych, którzy go dożyli, bo nie szukali zguby na własną głowę. Dobrze, powiecie, ale przecież mamy wielu tych, którzy zmarli młodo z powodu chorób, niebędących wynikiem ich autodestrukcyjnego zachowania, czyż nie tak? Tak, odpowiem, i ktoś musi karmić ich dzieci i rodziców… Podniesienia wieku emerytalnego w krajach ze „starym” społeczeństwem można uniknąć tylko za pomocą trzech metod: 1. opanowania nowych technologii i podniesienia wydajności pracy (co pozwala jednemu pracującemu utrzymywać nie 2—3, a powiedzmy, 5—10 niedołężnych lub emerytów); 2. zmniejszenia emerytur; 3. zwiększenia składek emerytalnych z zarobków. Czwartego sposobu nie ma, o pierwszym porozmawiamy, kiedy wyjdziemy na światowy poziom technologiczny, a drugi i trzeci są nie do przyjęcia. Zatem faktycznie wyboru nie mamy i chodzi jedynie o to, w jaki sposób i do jakiego wieku podnosić cenzus emerytalny; nawiasem mówiąc, zdecydowana większość krajów sukcesu gospodarczego utrzymuje go na poziomie 65—67—70 lat dla obu płci. Zrozumiałe, że powinno to być stopniowe podnoszenie (powiedzmy, o 1 rok w ciągu jednego roku kalendarzowego), aby ludzie, którym do emerytury według obecnego ustawodawstwa zostało „zaledwie nic”, nie doznali traumy psychicznej i strat materialnych przy naliczaniu emerytury. Najwyraźniej nie mamy wystarczających podstaw dla tak dużej różnicy wieku emerytalnego między mężczyznami a kobietami. Nasze matki i babcie żyją dłużej; troski rodzinne, rodzenie i wychowywanie dzieci, oczywiście, powinny dawać im pewne przywileje socjalne — ale gdzie DZISIAJ są te dzieci? W dużych miastach na 5 kobiet przypada ich 4, a ulgi pozostają takie, jak były trzydzieści lat temu. Będzie rozsądnie uzależnić przejście kobiet na emeryturę od liczby dzieci w rodzinie (co być może pozytywnie wpłynie na dzietność). Nie będę poruszał wielu innych szczegółów, bo nierozwiązane pozostaje to, co najważniejsze. Na koniec proszę szanownych czytelników (a zwłaszcza czytelniczki), aby nie gniewali się na mnie za to, co piszę, bo napisałem prawdę. płodności), między dwoma rozpalonymi ogniskami. Na Huculszczyźnie wataszka, wychodząc pierwszy na połoninę, przez tarcie pozyskiwał „żywy ogień”. Pozwoliwszy mu się rozgorzeć, nabierał żaru, wrzucał go do wody i, gdy żar zgasł, kropił tą wodą na krzyż bydło. Po tym watrę zanoszono do stajni i podtrzymywano aż do jesieni. Biorąc z „żywego ognia” głownię, przeganiano przez nią bydło, które przyszło na połoninę. Na Zakarpaciu, wypędzając pierwszy raz krowy, zakładano im na głowy wieńce z kwiatów — „żeby krowa była paradna dla Jerzego”. Szczególną rolę w obrzędzie wykonywali pasterze. W polu rozpalali ogniska, gotowali kaszę i koniecznie smażyli jajecznicę ze słoniną i mlekiem, przygotowywali ją w garnku na ognisku. Wierzono również, że św. Jerzy chroni bydło od czarownic, które tego dnia są szczególnie aktywne. Zbierali oni także jerzowską rosę, ale w innym celu: aby odebrać krowom mleko, śmietanę i masło. Na Huculszczyźnie wierzono, że nabierali w tym celu wody z brodów, gdzie pije bydło, a jeśli znaleźli na piasku ślad, brali z niego piasek i wróżyli na nim. Szczególnie bogata obrzędowość ochronna była w ukraińskich Karpatach — na Huculszczyźnie i Bojkowszczyźnie. Ozdabiano stajnie krów gałązkami święconej wierzby i zapalano świece pasyjne, kropiono stajnie święconą wodą i okadzano kadzidłem. Bydłu dawano jeść sól, przed złymi oczami miała chronić przywiązana do ogona wstążka lub nitka czerwonego koloru. Trzykrotnie obsiewano krowę makiem, przymawiając: „Niech wtedy czarownica mleko odbierze, jak ten mak wybiera”. Oprócz tego, wieczorem w przeddzień św. Jerzego palono ognie na szczytach gór: żeby bydło się chowało, żeby chronić je przed burzą, gradem itd. Jerzowski ogień palono przy każdej chacie — na wrotach lub w ogrodzie. W tym celu zbierano chrust z krzewów głogu — wierzono, że właśnie ten ogień unieszkodliwi czarownice. Przeganiano bydło przez zgasłą watrę. Aby spalić czarownicę, wykryć, gdzie mieszka wiedźma, oraz oczyścić pastwisko od czarów, wieczorem w przeddzień św. Jerzego puszczano po zboczach gór zapalone koła i śledzono, dokąd się potoczą. Ogień miał dać siłę i zdrowie zwierzętom, dobry przychówek. Popiół z jerzowskiej watry rozsiewano po pastwiskach i łąkach, „żeby krowy i owce dawały dużo mleka, szybko się mnożyły”. Dawano krowom chleb zmieszany z węglem z jerzowskiej watry. Wieńce, którymi przybierano bydło, również służyły jako amulet przeciw czarom; przybrane bydło nie było atakowane nawet przez dzikie zwierzęta. Huculskie i bojkowskie obrzędy związane ze świętem św. Jerzego zapisywali W. Szuchewycz, I. Franko, M. Zubrycki, R. Kyrchiw (zob. jego artykuł „Relikty jerzowskiej obrzędowości w ukraińskich Karpatach” // Narodna tworczist ta etnohrafija. — 1985. — nr 2). Podobne obrzędy były rozpowszechnione na Bukowinie i na Zakarpaciu. Zatem ludowe święto św. Jerzego, które nierzadko wypadało w tygodniu wielkanocnym, kończyło wiosenny cykl obrzędów rolniczych, zachowało pozostałości różnych pogańskich kultów: kultu ziemi, ognia, roślinności, chleba, słońca (na Wołyniu w pole należało iść koniecznie w czerwonym ubraniu), gwiazdy (wierzenie w życiodajną siłę rosy pochodzi jeszcze od pradawnego mitu „o gwieździe, rosie i miodzie”), kultu zwierząt (każdemu bydłu nadawano imię, śpiewano ładkanky dla bydła — pieśni podobne do weselnych) oraz boga hodowców Welosa, którego rolę w wyobrażeniach ludu pełnił św. wielkomęczennik Jerzy.
Tłumaczenie maszynowe
Ludmiła IWANNIKOWA „Jak na Gromniczną kogut wody się napije, to do św. Jerzego wół się napasie” — to ludowe przysłowie wskazuje na początek i zakończenie pradawnego obrzędu przywoływania wiosny: kiedy na Gromniczną dopiero czuć zbliżającą się wiosnę, to na św. Jerzego jest ona już w pełni. U wszystkich narodów słowiańskich dzień św. Jerzego uważano za jedno z najważniejszych świąt wiosennych — łączył on obrzędy rolnicze (od św. Jerzego rozpoczynano siew wszystkich roślin jarych), hodowlane (pierwsze wypędzenie bydła w pole odbywało się właśnie na św. Jerzego) oraz matrymonialne (na Wołyniu, na Białorusi odbywał się dziewczęcy obrzęd pod nazwą „Lela” lub „Lala”). Wiara w to, że to właśnie św. Jerzy otwiera kluczami ziemię i niebo, wypuszcza na wolność rosę, zieloną trawę, liście i wszelką roślinność, jest charakterystyczna również dla wszystkich narodów słowiańskich. W jednej wołyńskiej pieśni otwieranie nieba przypisuje się Urajowi: A Uraj matkę woła: W guberni połtawskiej uczta w polu zamieniała się w prawdziwą zabawę. M. Maksymowycz donosi, że w wielu miejscach Ukrainy dziewczęta wychodzą po obiedzie w dniu św. Jerzego toczyć pisanki w polu na życie i tam zakopują je w ziemię do początku żniw. Białorusini zakopywali kości ze stołu wielkanocnego, święconą paschę i pisanki na miedzy lub na czterech końcach niwy. Przy tym dziewczęta obchodziły pole z pieśniami, a mężatki przykrywały wschody żyta płótnem. P. Czubynski donosi, że turlano się „na wszystkie cztery strony”, aby być zdrowym dzięki jerzowej rosie. Szczególnie korzystne było to dla dzieci — one również miały wyrosnąć na silne i zdrowe. Oczywiście takie bogactwo pogańskiego obrzędu nie mogło nie wywołać reakcji Kościoła Prawosławnego, który starał się nie tyle wykorzenić, co uświęcić ten pradawny zwyczaj. Nic więc dziwnego, że w wielu przypadkach w dniu św. Jerzego przeprowadzano procesje na pola żyta. Po Liturgii ksiądz z całą wspólnotą szedł na pola i odprawiał tam nabożeństwo z poświęceniem wody, a także obrzędy wywoływania deszczu — w szczególności święcono studnie, gdy panowała susza, oblewano się nawzajem wodą, jak w poniedziałek wielkanocny itp. Niektórzy uczeni (P. S. Jefymenko, O. M. Afanasjew) utożsamiają św. Jerzego z wiosennym bogiem urodzaju Jaryłą. Jednak większość naukowców skłania się ku temu, że święty wielkomęczennik Jerzy zastąpił w ludowej świadomości dawnego boga bydła Wołosa lub Welesa, stał się patronem dzikich zwierząt i opiekunem zwierząt domowych. Pomaga on pasterzom lub karze ich za niedbalstwo, on też rozkazuje wilkom, rozdziela im pokarm, wskazuje, które zwierzę mogą zjeść. Tym wierzeniom sprzyjała ikonografia św. Jerzego, który przedstawiany był konno na białym koniu. Dlatego dzień św. Jerzego uważano za święto dla całego bydła. W guberni charkowskiej wierzono, że Jerzy jeździ konno po polach i bierze pod swoją opiekę bydło wypędzone tego dnia na pastwisko. Dlatego właśnie w dniu św. Jerzego należy po raz pierwszy wypędzić bydło w pole, jeśli zaś wypędzić wcześniej, to ono bę-
Tłumaczenie maszynowe
Zdjęcie O. Ceacury
— No podaj, matko, klucz,
Otworzyć niebo,
Wypuścić rosę,
— Dziewczęcą urodę.
Według ludowych wierzeń Ukraińców i Białorusinów rosa jurijowa zapewniała urodzajność, przyrost bydła i zdrowie, a dla ludzi miała właściwości lecznicze. Kobiety zbierały ją: rozkładały na polu (najczęściej w życie) płótno lub obrus, a gdy nasiąkły rosą, wyżymały je. Tą rosą przemywano chore części ciała, zwłaszcza oczy (Markewicz, Czubynski, Czernawska i in.). Zwyczaj tarzania się w życie (i w ogóle w polu) jest charakterystyczny dla wszystkich narodów słowiańskich. Jest to najdawniejszy magiczny zabieg, który miał sprzyjać urodzajności ziemi. Ukraińcy gubernii kijowskiej i wołyńskiej chodzili tego dnia z rodziną na pole oglądać żyto, wszyscy tarzali się po nim, a następnie spożywali posiłek na polu — jedli pierogi i jajka. Na Równieńszczyźnie gospodarz obchodził pole z chlebem. W powiatach nowogrodzkim wołyńskim, umańskim i radomyskim chodzono na pole w procesji krzyżowej, odprawiano molebień, spożywano posiłek na polu i tarzano się po oziminie. Resztki poświęconej paschy zakopywano w ziemi ze słowami: „Rodź, Boże, żyto, pszenicę i wszelką pszenicę” — i po tym tarzano się po życie. W gubernii czernihowskiej, chersońskiej,
po czym skrapiał poświęconą wodą wschody żyta. Wieśniacy wszyscy razem modlili się o urodzajność ziemi, a potem prosili duchownego, aby obszedł pole każdego z nich osobno, odczytał nad nim Ewangelię i skropił je świętą wodą. Takie modły są znane już od XVI w., opublikowane w „Trebniku” św. Piotra Mohyły z 1646 r. Obchody pól odbywały się bardzo uroczyście praktycznie na całej Ukrainie: na Wołyniu, Podolu, Połtawszczyźnie, Chersońszczyźnie, Kijowszczyźnie, a znane są one także u innych narodów — Bułgarów, Serbów, Niemców, Francuzów… Na Łemkowszczyźnie, obchodząc pola („carynki”), śpiewano tzw. „pieśni carynne”, w których prośono:
Zarodź, Boże, góry-doliny,
Góry-doliny, nasze cariny…
Na św. Jerzego wróżono także o urodzaj: „Święty Jerzy chodzi po polu, chleb-żyto rodzi”. „Gdy wrona schowa się w zbożu, będzie urodzajne lato, a gdy wróblowi po kolana, będzie lichy rok”. „Jak deszcz na Jerzego, to będzie chleb i u głupiego”. „Jeśli kukułka kuka przed Jerzym, a drzewa jeszcze nie rozwinęły się, to w tym roku ludzie będą chorować i będzie padież bydła, a jak zakuka na liściach, to będzie obfitość”. Zasiawszy jarzynę, chłop czeka na swój chleb „majowego deszczu” jak na Bożą łaskę i mówi: „Jeśli w maju spadną trzy dobre deszcze, dadzą chleb na trzy lata”. Dlatego nierzadko do dnia Jerzego przypadały obrzędy, by ona nie chorowała, na nią będą napadać dzikie zwierzęta (P. Iwanow). Dlatego w obrzędowości jurjewskiej najbardziej rozwinięte były obrzędy związane z pierwszym wypędzeniem bydła na pole lub na połoninę. Z tej okazji organizowano wielkie uroczystości gminne. Przy tym odbywał się szereg magicznych czynności, które miały zapewnić płodność bydła, uchronić je przed dzikim zwierzem, różnymi chorobami, a także czarownicami, czarownikami i wszelką nieczystą siłą, zapewnić jego szczęśliwy powrót do obejścia. Najpierw bydło ze stajni wypędzano gałązką poświęconej wierzby, starając się uderzyć nią raz (lub trzy razy) każde zwierzę. Bydło obchodzono z wielkanocną świecą, świętą wierzbą, skrapiano świętą wodą, okadzano poświęconym ziołem zebranym na Iwana Kupały, kreślono świecą krzyżyki na czołach zwierząt. Ikonę św. Jerzego wieszano na bramie, w bramie kładziono zamknięty zamek. W powiecie kupiańskim guberni charkowskiej przeganiano bydło przez czerwony pas. Wierzono, że pas ochroni przed wszelkimi nieszczęściami, sprawi, że bydło będzie trzymać się swojego obejścia, a zamek zamykał paszczę wilkowi. Czasami przeganiano przez poświęconą pisankę, między dwoma tlącymi się głowniami, między gałęziami kwitnącego tarniny, przez kożuch rozłożony wełną do góry (symbol
Tłumaczenie maszynowe
STOŁECZNE IMPREZY — Hryhoriju Dżamałowyczu, skąd taka nazwa — „Hłodoski skarb”? — Na Chersońszczyźnie jest wieś Hłodosy, na początku lat 60. XX w. mały chłopiec przypadkowo znalazł tam skarb, który składał się z 700 przedmiotów ze złota i tyle samo ze srebra. Obecnie znajduje się on w Muzeum Kosztowności Ukrainy i niewiele ustępuje słynnej Pektoralii. To z jednej strony jak Znak stepu, więc postanowiliśmy, że nasza nagroda jest jak ten skarb i znak miłości do naszych stepów. — Stworzył Pan swoistą kronikę chersońskiego stepu — dziesięć tomów „Pańskich ziaren”. — Było bardzo dużo wyjazdów, kiedy policzyliśmy z kierowcą, to doszliśmy do wniosku, że można kilka razy okrążyć Ziemię po równiku. I to trzy rozbite samochody. Bo w każdy piątek nieodmiennie wsiadaliśmy do auta i jechaliśmy, czasem na kilka dni. To było jak pragnienie tych wędrówek. Wracałem, siadałem do komputera i ono powoli się wyłaniało i zebrało w dziesięć ogromnych tomów. To było poszukiwanie przeszłości, którą tracimy. Jakoś przejeżdżałem przez wieś Sasiwkę na Kirowohradszczyźnie, gdzie całkiem młody Puszkin odwiedził ziemian Dobrowolskich i świętował swoje urodziny. Zobaczyłem, że na wiejskim Pałacu Kultury wisi ładna tablica pamiątkowa, po roku tę tablicę pamiątkową pomalował nie wiadomo kto, a teraz w ogóle jej nie ma. Przejeżdżałem przez jakieś miejsca i widziałem, że wszystko jest niszczone, usłyszałem wyrażenie „spalone dusze”. I kiedy przyjeżdżasz gdzieś, to widzisz, że tych dusz staje się więcej, a zabytków przeszłości mniej. Interesowała mnie historia parków południa Ukrainy. Tam problemem jest posadzenie drzewa w stepie. Ono bardzo ciężko się przyjmuje, ponieważ słońce jest palące, gleba swoista — więc to cała sztuka posadzić park czy las, a tych parków nie ma tak dużo na południu Ukrainy, zaczynając od Askanii-Nowej, gdzie mitycznie znaleziono wodę, albo parku w Onufrijiwce, który jest związany z Serbami. Tych parków jest bardzo mało. Szczególnie ciekawa jest historia parku Wesełe Bukowenky na Kirowohradszczyźnie. Ukraiński ziemianin Dawydow oddał temu parkowi całe swoje życie, nawet się nie ożenił, ponieważ park był dla niego jak bliska osoba. On naprawdę zbudował ten nowoczesny europejski park początku XX wieku, a potem przyszła władza radziecka, Dawydowa „wyrzucono” z parku, a on jako żebrak zmarł w Charkowie na środku ulicy. Oto tak. — A zachowały się zdjęcia z czasów, kiedy on tam był? — Całkiem przypadkowo, kiedy już książka była prawie gotowa, zadzwonili do mnie i powiedzieli: jesteśmy z tamtych stron i znaleźliśmy starą-starą fotografię, wielka winieta i na niej PROJEKT N. BONDARENKO, historyk sztuki Rzeźbiarka Iryna Iwaniwna Spodarenko widzi świat jako kosmiczną projekcję, która wciela się w dynamiczne konstrukcje geometryczne. Pamięć dla człowieka — to też swoisty znak. Jako mostek między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Spodarenko buduje mosty pamięci przez uniwersalne prawa interakcji człowieka i czasu. Pamięć o Hołodomorze zwraca nas do tragicznej strony księgi ludzkości. Śmierć milionów, które odeszły w inne światy, jak męczennicy, nie może zniknąć w niepamięci. W rzeźbiarskiej kompozycji Iryny Spodarenko brzmi melodia światowego smutku — tak zbudowane są jej plastyczne konstrukcje. Rytmy, koła, półsfery ogólnej płaszczyzny
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
kilka osób, proszę, spójrzcie, może wśród nich jest Dawydow. Wziąłem zdjęcie, spojrzałem, rzeczywiście, stoi w centrum. Bardzo wykwintny mężczyzna, smukłe palce, odznaka ukończenia moskiewskiego uniwersytetu, jest prawnikiem, przez 30 lat był sędzią pokoju. — A kto był u niego projektantem krajobrazu? — To też bardzo ciekawa historia. Przez jakieś dziesięć lat szukałem, ustalałem, kto to za artysta. A dawniej artystami nazywano ludzi, którzy budowali parki. Ten człowiek pochodzi z Chersońszczyzny, jako całkiem młody chłopak trafił do domu dziecka w Odessie. Za płotem sierocińca był park słynnego odeskiego włodarza miasta, który bardzo wiele zrobił dla Odessy. I mały chłopiec ciągle przyglądał się parkowi, z czasem zaczął pomagać ludziom, którzy się nim opiekowali. Zabrali go do szkoły ogrodników, był tam najmłodszy. Potem jego wraz ze starszymi ogrodnikami zaproszono do tworzenia parku Askania-Nowa. Tam go właśnie znalazł Dawydow, przyjechał tutaj i stworzył kolosalny park. Kiedy ukończyłem te dziesięć tomów i nagle Nagroda im. Szewczenki! Wtedy zrozumiałem, że mogę kontynuować „Ziarna Pańskie”, mogę przyznawać nagrodę artystyczną i prowadzić znanych ludzi w chersoński step… — …Ukulturowić tę ziemię na nowo nowymi osobami, ścieżkami, które oni tam wytyczą. — A jaki to dar dla ludzi, którzy tam mieszkają! Oto z pierwszym laureatem Tarasem Kompanyczenką jedziemy w rodzinne strony poety Jewhena Małaniuka. To miasteczko Torhowycia nad rzeką Synuchą, taka nazwa, że od razu czujesz przestrzeń, świeże powietrze. W 1919 roku Jewhen Małaniuk stamtąd wyjechał i nigdy więcej nie wrócił, zmarł w połowie lat 60. w Nowym Jorku, samotny, a przez całe swoje życie pisał o Synusze, o Torhowycy, o tym niezwykłym miejscu. Ono jest na granicy stepu i Podola, to jakieś czterdzieści—pięćdziesiąt kilometrów od Umania. — Nagroda jest artystyczna, więc laureatami będą i muzycy, i artyści. To Pana szczególni sympatycy, może Pan uszczęśliwić swoich przyjaciół? — Kiedy przyszła mi do głowy myśl o nagrodzie, od razu zwróciłem się do Ligi Ukraińskich Mecenasów. To wybitna organizacja, która przeprowadza Międzynarodowy Konkurs Języka Ukraińskiego, i człowiek, który zna sztukę, literaturę, — Mychajło Fedotowycz Słaboszpycki. Zaproponowałem, żeby wspólnie z Ligą robić taką nagrodę artystyczną. Zakreśliliśmy krąg osób, które będą pomagać w wyznaczaniu kandydatów. To Mykoła Hryhorowycz Żułynski, Łarysa Terentiwna Masenko, profesor, kierownik katedry Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, ona zresztą też pochodzi z tych stepów, wiceprezydent Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Wołodymyr Jewhenowycz Panczenko, który mieszka w Kirowohradzie, był profesorem miejscowego uniwersytetu, opisał Torhowycę, przyjeżdżał tam razem z synem Jewhena Małaniuka, oraz pisarz Wołodymyr Bazylewski. — W tym miesiącu znowu zobaczyliśmy rażącą przepaść, która dzieli kulturę stołeczną i peryferyjną. Choć nie lubię tak jej określać, bo najjaśniejsze osobowości i laureaci przychodzą do nas stamtąd, ale ogólna, codzienna kultura bardzo się różni. Więc jak udaje się wysiłkami entuzjastów robić coś dla kultury wszędzie? — Myślę, że pewne rzeczy, które widzimy na majdanie, trudno pogodzić z tym, co naprawdę dzieje się w kręgach kulturalnych tych miast. Wiemy, że w dawnym Stalino — w Doniecku na uniwersytecie wisi tablica pamiątkowa Wasyla Stusa, i była to pierwsza tablica pamiątkowa poświęcona jemu w Ukrainie. Zatem są ludzie, którzy trzymają i tam na sobie tę kulturę. Jest dobry magazyn „Kalmius”, który wychodzi w Doniecku, tworzą go wspaniali, nowocześni młodzi pisarze. Wiem, że świat nie jest reprezentowany tylko przez tych, którzy są na majdanie. To krótka chwila, ona minie, i ci ludzie potem, wróciwszy do górniczych zaniedbanych miast, coś przywiozą z Kijowa, jakieś poczucie europejskości i szacunku do kultury. Dlatego w tym strasznym negatywie jest ziarno pozytywu. Oni może nawet nie będą sobie uświadamiać, że jechali tu jedni, a stąd wrócą innymi. I minie czas, kiedy to wydarzy się na jakimś genetycznym poziomie z każdym z nich. — Jak Pan myśli, pojawią się u Pana naśladowcy z plejady kolejnych laureatów nagrody narodowej? Przecież dobrze byłoby, gdyby istniały nagrody, które wspierałyby procesy kulturalne wzajemnie w stolicy i w regionach. — Sądzę, że jesteśmy dopiero na początku tej drogi. Statystyka świadczy, że normalne jest, gdy nagród są setki, a ekwiwalent pieniężny powinien być o dwa-trzy stopnie wyższy. Przecież nagroda — to nie pomoc materialna dla biednego albo dla tego, kto musi wyremontować mieszkanie, kupić dodatkowe łóżko czy garnitur. A artysta nie powinien być biedny. Państwo musi zrobić wszystko, żeby tak nie było. Tak więc będzie wiele różnych nagród charytatywnych, za kilka lat to się stanie. Rozmawiała Wałentyna DAWŁYDENKO MUZYKA Taras Kompanyczenko — kobzar, bandurzysta i lirnik — został pierwszym laureatem nagrody artystycznej „Hłodoski skarb”. Młody muzyk wykonuje i rekonstruuje tradycyjny repertuar kobzarsko-lirnicki przy akompaniamencie kobzy O. Weresaja, staroświeckiej bandury i liry korbowej. A nową nagrodę artystyczną „Hłodoski skarb” ustanowił laureat Narodowej Nagrody im. T. H. Szewczenki z 2006 roku pisarz Hryhorij HUSEJNOW. Wykorzystał on ekwiwalent pieniężny nagrody państwowej na cel charytatywny i jest to pierwszy taki przypadek w historii Narodowej Nagrody. Uroczysta prezentacja i wręczenie nagrody odbyło się w Narodowym Muzeum Literatury.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandr Jewtuszenko
„Etno-Ewolucja” — nowy wędrowny festiwal tradycyjnych sztuk, który kontynuuje idee międzynarodowych festiwali etnicznych „Kraina Marzeń” i „Szeszory”. Koncepcyjnie podobna do nich „Etno-Ewolucja” zaproponuje gościom wiele własnych „know-how”. Przede wszystkim nowe spojrzenie na aktywny rozwój sztuki ludowej w połączeniu ze sztuką współczesną. Impreza odbędzie się w Kosmaczu i będzie przypominać koncertowy maraton-fajerwerk wraz z licznymi akcjami edukacyjnymi. Głównym „zatyjnikiem” „Etno-Ewolucji” — znany muzyk Walerij Hładunec, grający w zespołach „Bożiczi” i „Karpatiany”, zapewnia, że podczas imprezy nastąpi organiczne połączenie trzech warstw kultury muzycznej. Są to lokalne autentyczne zespoły i wykonawcy, tzw. „wtórne” kolektywy (badacze kultury ludowej, którzy sami zbierają i odtwarzają folklor), a także całkiem współczesne zespoły folk-rockowe. Co do tych ostatnich, będzie to niezwykle różnorodne i interesujące towarzystwo muzycznych osobowości. Każdy z zespołów na swój sposób łączy współczesne brzmienie z ludowym melosem. Są to: „Wohnesmich”, „Tiń Soncia”, „Orkiestra Janki Kozyr”, „Propała hramota”, „Samі swoji”, „Ocheretianyj kit”, „Burdon”, „Drymba ta Dzyha”. Właśnie te grupy będą budować mocny, dynamiczny rdzeń „Etno-Ewolucji”. Równolegle z wydarzeniami festiwalowymi odbędą się huculskie wesela. Prawdziwe, nieinscenizowane, ze wszystkimi tradycyjnymi obrzędami. A co najważniejsze — w festiwalu uczestniczą wszyscy mistrzowie sztuki zdobniczo-użytkowej. Plecionkarstwo, bednarstwo, kowalstwo, pisankarstwo, tkactwo, haft — cała różnorodność ludowych rzemiosł stanie się dostępna dla każdego z gości. Na całym terenie miasteczka rozmieszczone będą warsztaty mistrzowskie. Każdy, kto zechce, będzie mógł wykonać podkowę, pisankę, coś uplść lub wyrzeźbić. Wyróżniającym się wydarzeniem na „Etno-Ewolucji” będzie Trzeci Światowy Zjazd Pisankarzy, w którym wezmą udział przedstawiciele diaspory z dwudziestu krajów świata. W ramach zjazdu odbędzie się międzynarodowa konferencja „Pisanka — symbol Ukrainy”. A ponadto odrodzone zostaną tradycje studenckich rekreacji. Takie święto istniało w czasach hetmanatu. Święto wypoczynku, kiedy studenci piekli ogromny placek, rytualną potrawę o nazwie „kulebiaka”. Ponadto wystawiano spektakle, śpiewano i bawiono się „do upadłego”. Nawiasem mówiąc, na „Etno-Ewolucji” nie zabraknie tradycyjnych huculskich potraw i napojów. Całe towarzystwo, które zbierze się w Kosmaczu, rozrywać będą dwa teatry uliczne — „Dach” i „Czowen”. Nudno nikomu nie będzie. Co do zakwaterowania gości, Walerij Hładunec zapewnia, że z tym problemów nie ma. Oni mają doświadczenie. Ktoś będzie nocować w domach u ludzi, a ktoś — według życzenia — w namiotowym miasteczku.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
pomnika odtwarzają tragedię, która rozegrała się na Ziemi, a jej bolesny pogłos dotarł do sfer niebieskich. Kompozycja rzeźbiarska to jednolita płaszczyzna, w środku której znajduje się przelotowy otwór koła, symbol Ziemi. W środku koła, w dynamicznym ruchu, zastygła abstrakcyjnie ukształtowana postać anioła, który w uniesionych rękach trzyma krzyż — symbol męczeństwa i wiary; splecione ręce anioła tworzą koło z niewielkim dzwonem pośrodku. Lecz jako całość ten utwór niesie konkretne znaczenie — pamięć o wydarzeniach z lat 1932—1933. Tragedia ludobójstwa coraz bardziej staje się uświadamiana, a czas kreśli ją coraz wyraźniej. W otoczeniu przyrody pomnik będzie brzmiał ze szczególną siłą.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Jego poezja zachwyca przenikliwością w głębie ludzkiej duszy, prawdziwością słownego obrazowania rzeczywistości, jasną obrazowością i metaforycznością utworów. Wasyl Herasymiuk także życzliwie wypowiedział się o poezji Wasyla Szkurhana, który bardzo odpowiedzialnie, po rycersku podchodzi do swojej twórczości, dlatego pewnie jeszcze nie wydał żadnej własnej książki, choć ma solidny dorobek poetycki. Tego samego dnia Wasyl Szkurhan został nagrodzony nagrodą im. T. Melnyczuka „Książę rosy”, którą wręczył dyrektor Muzeum Wołodymyra Iwasiuka, pisarz, redaktor „Bukowińskiego Żurnału” Myroslaw Łazaruk. Obecni z zadowoleniem słuchali treściwych, po filozoficznemu przemyślanych wierszy nowego laureata, a także powitań, słów wdzięczności i szczerego zachwytu jego twórczością ze strony naczelnika obwodowego zarządu kultury Ostapa Sawczuka, rektorów wydziałów ChNU Wasyla Stefanyka (potomka pisarza Wasyla Stefanyka), Borysa Bunczuka, redaktora gazety „Bukowińskie Wiece”, pisarza z Kołomyi Wasyla Riabego i innych. Obecność na tak poruszającej uroczystości pozwoliła przeżyć te uczucia, o których pisze we wstępie do książki „Zimozieleń” Wasyl Szkurhan: „Taras Melnyczuk — poranna rosa Huculszczyzny, po której trzeba przejść boso, by orzeźwiło i poderwało, by ukłuło i zabolało… przed uzdrowieniem”.
CZYTELNICZE WIECE
Tłumaczenie maszynowe
O. MAKSIUTA, wieś Zelena Dolyna, obwód dniepropetrowski
Z powołania jestem ogrodnikiem. Gdzie ja, tam i ogród, a gdzie ogród — tam i kwiaty. W kwiatach odsłania się dusza człowieka — to jest jego aura. Kto sadzi drzewo i kwiat, ten szanuje i kocha ziemię, na której żyje. A jeszcze mam serce wrażliwe na teraźniejszość. Nie mogę zapomnieć jednego wypadku z mojego dzieciństwa. Aby pozbyć się tych myśli, piszę do Państwa, a tam róbcie z tym, co chcecie. Działo się to w dalekim 1950 roku. Po ukończeniu szkoły podstawowej, aby odpocząć w czasie wakacji letnich, poszedłem pracować do kołchozu — wychodzi na to, że żyłem i pracowałem według Pawłowa: „Zmiana jednej pracy na inną jest odpoczynkiem”. Zmęczyłem się noszeniem worków, odpocznij — idź wykopać piwnicę. Teraz to kanapa—telewizor, a wtedy szkoła—kołchoz, kołchoz—szkoła. Jak sobie przypomnisz — i śmiech, i grzech, i płakać się chce. Kto wychowywał młodzież? — Kołchoz. Kto dawał przepustkę w życie? — Kołchoz. Jaka tam KPZR — kołchoz. Więc wychodzi na to, kto zrujnował rolnictwo? — Kołchoz, na czele z KPZR. Niedołężny się urodził, niedołężny umarł i takie też jego dzieci. Bardzo pożyteczna teoria Pawłowa. Pierwszego września biegłem do szkoły z wielką radością. Po ukończeniu szkoły średniej miałem jeszcze wykształcenie uniwersyteckie. A to już według Gorkiego, bo gorzej nie wymyślisz (w wieku 2 lat zostałem bez matki, w wieku 8 bez ojca. Każdej wiosny głodowaliśmy, po raz pierwszy spróbowałem kotleta w wieku 19 lat, gdy uczyłem się w technikum). Gdy przyszedłem ze szkoły i domownicy zobaczyli, że rzuciłem swoją torbę z zeszytami do zapiecka, następnego dnia, żebym się nie rozleniwiał, zaprowadzili mnie do kołchozu. Widzę, brygadzista ucieszył się — widocznie brakowało kadr. Dano mi wołów o przezwisku Kanafety. (Tak na Połtawszczyźnie nazywa się cukierki). Baby, a wtedy wszystkie kobiety tak nazywano, pomogły mi je zaprządz. Bo żeby zobaczyć górną część koła wozu, trzeba było zadzierać głowę. I ruszyliśmy: ani praw, ani znaków drogowych. Moje Kanafety były ujeżdżone, spokojne, silne, szarej ukraińskiej rasy z dużymi, pięknymi rogami — od razu poczuły demokrację. Gdzie tylko mnie nie wiozły, sobie-ciebie nie rozumiały. Z trudem odrobiłem tydzień. Gdyby nie pomoc starszego wiekiem sąsiada, pewnie nie wyszłoby ze mnie to, czym jestem teraz. Okazuje się, że jeździłem bez steru. Razem z sąsiadem zrobiliśmy bat. Przyszedłem następnego ranka do swoich Kanafetów, przywitały mnie pokojowo. Bata im nie pokazałem, schowałem na dno wozu. A moje woły radowały się — demokracja trwa. Ruszyliśmy. Gdy tylko trzeba było skręcić i chwyciłem za ster, moje woły stały się jedwabiste. Każdą moją komendę wykonywały wyraźnie. Tak mnie szanowały, tak je pokochałem — praca stała się przyjemnością. I uderzyłem je tylko raz, ale bat zawsze woziłem ze sobą. A po szkole biegałem do obory, żeby zobaczyć, jak tam Kanafety, zawsze zabierając ze sobą 2 kolby kukurydzy.
Streszczenie: — demokracja bez steru doprowadzi do rozpadu społeczeństwa; — inteligentną gazetę czyta garstka, a to, czego nie chce się wziąć do ręki, masy czytają i wierzą w to, co napisane. To nasza bieda. Potrzebna jest przeciwwaga; — komuniści mają ziemię pod nogami palącą, czują to, ale jeszcze wiele szkód wyrządzą państwu. W naszym regionie nie nadają kanałów radiowych w języku ukraińskim. Co do prawdziwej historii, mamy ogromny głód, chciałbym czytać więcej Jurija Szapowała. Zróbcie Kijów ukraińskojęzycznym, elita do tego u was jest. Dziękuję Olegowi Romanczukowi za odpowiedź na mój otwarty list.
Chrzciciel Rusi zachwiany. Szczególna uwaga banknotowi dziesięciohrywnowemu. Na wzorze z 2000 roku, w przyjemnej kolorystyce, wizerunek hetmana Ukrainy Iwana Mazepy. To imponujące przedstawienie, w którym arystokratyzm, oświecenie, rozum, siła i hart ducha, ironia, mężna uroda, inaczej mówiąc — pełna szlachetność obrazu, odpowiednia do czynów, być może nie tylko hetmana. Takie przedstawienie hetmana Ukrainy nie mogło dać spokoju współczesnym „też Ukraińcom”. I oni poszli „naprzód”. Na miejsce tego znaku, z przewagą ciemnofioletowej barwy, w 2004 r. wyemitowano już nowy banknot dziesięciohrywnowy, wykonany w (jakby pod czerwoniec, niby) brudnoczerwonej gamie, znacznie mniej atrakcyjny niż znak z 2000 roku. Oto wizerunek hetmana Iwana Mazepy. Portret wyszczerbionego prostaka o pustym spojrzeniu. Skoro, według świadectwa historyków sztuki, wiarygodne portrety B. Chmielnickiego i I. Mazepy do naszych czasów nie dotrwały, to kto komu dał prawo, by w wizerunkach na reprezentacyjnych dokumentach państwa — jego znakach pieniężnych — poniżać dwóch państwowców Ukrainy. Proponuję wstrzymać wprowadzanie do obiegu dziesięciohrywnowego banknotu wzoru 2004 roku, a dalej puszczać w obieg dziesięciohrywnowy banknot wzoru 2000 roku. Dopracować wizerunek księcia Włodzimierza Wielkiego na jednohrywnowym banknocie wydania 2004 roku.
Tłumaczenie maszynowe
Halina BUDNIAK, miasto Czerniowce
Niech rozmnoży się mój ród, nieskuty w korzeniach,
Na lata, na stulecia, na wieczne wieki.
Daj synom nie zapomnieć, czyje to podkowy
Na próg kalinowy przybili im ojcowie.
Ten głęboko patriotyczny testament należy się wszystkim nam Tarasowi Melnyczukowi, jasnemu przedstawicielowi literatury ukraińskiej końca drugiego tysiąclecia, której twórczość w latach 70.–80., niestety, nie była dostatecznie znana ukraińskiemu czytelnikowi z powodu fizycznej izolacji autora w radzieckich więzieniach i obozach koncentracyjnych. „Na Dagestanie panował Rasul Hamzatow, w Karpatach – Taras Melnyczuk” – powiedział Oles Honczar po zapoznaniu się z poezją Melnyczuka. Zaś Mykoła Żulinski postawił jego twórczość chyba najwyżej, nazywając Tarasa Melnyczuka godnym potomkiem Proroka Ukrainy – Szewczenki. Rodzice obu poetów zapewne nie domyślali się, że nadając im imiona Taras (po grecku Taras oznacza „buntownik”), szykowali im los buntowniczy, nieprzejednany wobec niesprawiedliwości, a zatem także męczeński; każdemu z nich przyszło dźwigać krzyż na swojej Golgocie. Powiem szczerze, że należę do tych,
którzy nie znali życia i twórczości poety-szістдесятника i dysydenta. Dlatego z wielkim zainteresowaniem i drżeniem serca chłonęła każde słowo wypowiedziane o Mistrzu, wsłuchiwała się w jego poezję podczas prezentacji pośmiertnego wydania książki „Zimo-zelень”, którą opracował poeta z Kosowa Wasyl Szkurhan. Na dorobek Tarasa Melnyczuka składają się książki „Niesiemy miłość planecie”, „Zza krat”, „Strofy z Golgoty”, „Książę rosy”, za którą został uhonorowany Narodową Nagrodą Ukrainy im. T. H. Szewczenki. Ostatnia wydana za życia książka „Czaga” ukazała się w 1994 roku w Kołomyi, kiedy poeta był już śmiertelnie chory. Symboliczne jest, że prezentacja „Zimozieleni” odbyła się 29 marca, w dniu pamięci poety, w muzeum pamięci Wołodymyra Iwasiuka — chwalebnego krzewiciela ukraińskiej piosenki estradowej. Wspomnieniami o Tarasie Melnyczuku podzielili się więc jego koledzy po fachu, wielbiciele jego talentu poetyckiego. Wysoko ocenił artystyczny dar T. J. Melnyczuka, jego artystyczno-estetyczne postrzeganie świata znany poeta współczesności, laureat Nagrody im. Szewczenki, autor i prowadzący poetyckich audycji radiowych, zemak Melnyczuka Wasyl Herasymiuk. Zwłaszcza stołeczny gość zauważył, że Taras Melnyczuk wra-
Tłumaczenie maszynowe
Roman DIDUŁ
Każda władza ma swoje szczególne trutnie — trutnie patriotyzmu. Również władza ukraińska nie obywa się bez nich. Jakżeby inaczej? Państwowy ul rozsypałby się, gdyby ktoś chciał się ich pozbyć. Dzisiejsi patriotyczni trutnie wyrośli na sowieckim patriotyzmie. Przypominam sobie jednego „wypromowanego” we Lwowie byłego marynarza Iwanowa z pancernika „Gangut” floty bałtyckiej. Co roku przed Październikiem Iwanow przychodził do nas do redakcji gazety młodzieżowej i jakby mimochodem pytał: „А что вы в этом году будете обо мне писать?” I musieliśmy pisać, a cóż było robić? Prawda, często ograniczaliśmy się do zdjęcia Iwanowa jako „uczestnika rewolucji”, i tak od Października do Października. A przed rewolucją miał on takie samo odniesienie, jak „Gangut”, który nie oddał nawet jednego pustego strzału, tak jak ta „Aurora”. Ale spróbuj ominąć starego bolszewika — donieśliby obkomowcy, a ci wezwaliby „na dywanik”. Nota bene Iwanow zawsze stał z boku. Często pokazywał nam pocztówkę, na której Lenin podczas subbotnika — pamiętacie? — niesie belkę, i za każdym razem wskazywał palcem na inny kraniec poza zdjęciem; mówił, że tam on również niósł belkę, ale inną.
Wiedzieliśmy, że Iwanow korzysta ze wszystkich dóbr należnych człowiekowi zasłużonemu wobec władzy sowieckiej, łącznie z obkomowskim bufetem. A takich iwanowów przy państwowym korycie kręciło się bez liku. Niezasłużenie zasłużeni — a czemu by nie, skoro ich kombinatorstwo było przyjmowane i nagradzane. Zasadniczo iwanowowie drwili z władzy. Wśród dzisiejszych ura-patriotów też są swoi iwanowowie. Iwanowowie nigdy nie wymrą, dopóki w państwowym ulu będzie darmowy miód. A będzie go tyle, ile będą go przywłaszczać obcy żerujący za milczącą zgodą harujących.
ukochanej Oleny Teligi. Wieczór kobzarski według „chołodnojarskiej” tradycji rozpoczął się śpiewem Tarasa Syłenki, któremu towarzyszył na staroświeckiej kobzie w mistrzowskim wykonaniu. Pan Roman zaprosił na pieśniowe życzenia nowych kontynuatorów twórczej drogi Mychajła Teligi. Prowadzący, a potem także pisarz Leonid Czerewatenko poruszyli jedno niezwykle delikatne i istotne zagadnienie badawcze: gazeta kremenczuska poinformowała o uściśleniu danych biograficznych małżeństwa Teligów. Liczymy na owocne poszukiwania specjalistów.
Tłumaczenie maszynowe
Włodzimierz MAKSYMIUK, m. Równe
Wśród totalnego, a od 1991 roku po prostu dzikiego niszczenia na terytorium Ukrainy wszystkiego, co zaczyna się od „u” (ukraińskie), zaobserwowano także taki kierunek moralnego uszkadzania Ukraińców, jakim jest forma i duch graficznego wykonania papierowych znaków pieniężnych Ukrainy. A to przedstawienie państwa, jego ideologia w grafice. Spośród znaków wydanych w 2000 roku, moim zdaniem nieudane jest przedstawienie hetmana Ukrainy Bohdana Chmielnickiego na banknocie pięciohrywnowym. To przedstawienie nie robi wrażenia człowieka, który potrafi zapalić, przekonać i poprowadzić za sobą. Części twarzy, nakrycie głowy, ubiór nie tworzą całości obrazu, a wszystko jest osobno, samo w sobie. Mamy co najwyżej obraz przygnębionego i bezradnego człowieka; być może taki właśnie był po 1654 roku, ale z pewnością nie w 1648 roku. Jednak ten wzór banknotu został zastąpiony wzorem z 2004 roku, który można uznać za umownie zadowalający. Na banknocie jednohrywnowym wzoru z 2004 roku przedstawiono wielkiego księcia kijowskiego Włodzimierza. Odcięta część głowy powyżej łuku brwiowego. Zwisające, nieatrakcyjne i asymetrycznie ułożone włosy dysharmonizują z rozumnym spojrzeniem, pełnymi wąsami i brodą, potężnym młodzieńczym karkiem. Podciągnięta, jednak zwisająca gruba dolna warga, wraz z górną, w smutnej fałdzie nadają obrazowi znaku nawet wyraz świętego szaleńca. Silny obraz
Tłumaczenie maszynowe
Borys SPYSARENKO
Takie spotkania jednomyślnych, jak mi się wydaje, dają podstawy, by nazywać salę konferencyjną Kijowskiego Domu Nauczyciela Salą Uniwersału Centralnej Rady… Jak gorąco przyjmuje to zebranie wszystko, co dotyczy biografii Mychajła Telihy, sławnego kobzarza z Kubania! Wieczór pamięci wybitnego artysty zorganizował klub „Chołodnyj Jar”, jego przewodniczący pan Roman Kowal, który prowadził tę imprezę wraz z kobzarzem Tarasem Syłenką. Mało znane szczegóły twórczej i życiowej drogi Mychajła Telihy słuchacze przyjęli z wielkim zainteresowaniem. Był on bowiem uczniem wybitnych kubańskich kobzarzy, żołnierzem OUN, propagatorem ukraińskiego dziedzictwa pieśniowego, a ponadto stał się mężem i wiernym przyjacielem utalentowanej poetki, członkini kierownictwa OUN, Oleny Szowhenów, naszej
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
podobny do poprzedniego w definicji. Chociaż, być może, dla koryfeusza ukraińskiego teatru Mychajła Staryckiego jako autora takie swobodne obchodzenie się z jego tekstem byłoby nie do przyjęcia. Zresztą wieloletnia praca Staryckiego w teatrze to wzór pełnego poświęcenia służenia rodzimej kulturze. Fabuła tej komedii, jak wiadomo, zbudowana jest na konflikcie rzadko łączących się ludzkich pragnień — miłości i materialnego dobrobytu. W celu wyrafinowanego zbadania tego wiecznego tematu Wiktor Szułakow zrównał w urodzie dwie dziewczyny na wydaniu — Pronię i Halę. Co więcej, wymagał od charakteryzatorów, aby główna bohaterka, której rolę wykonuje zasłużona artystka ARK Krym Tetiana Burnakowa, była jeszcze piękniejsza. Zmienił także koncepcję autora sztuki Mychajła Staryckiego i dążył do pokazania Swyryda Petrowycza Hołochwastowa (zasłużony artysta Ukrainy Witalij Tahanow) jako człowieka o przebogatym świecie wewnętrznym. Moim zdaniem w sztuce Starycki ironizuje, a nawet wyśmiewa surżyk, a w nowoczesnej wersji — poprzez zmianę oryginalnego tekstu — widać nawet sympatię do językowego pokracznego tworu. Ale widzowie ciepło przyjmowali także Irynę Demidkinę w roli Seklety, która troskliwie przekazała szacunek do języka ukraińskiego, bo za tą postacią stoją zarówno ukraińskie tradycje, jak i prawdziwa kultura. Reżyser Wiktor Szułakow jest znany w środowisku teatralnym ze swojego oryginalnego odczytania materiału, remake'ów i fantazjowania na scenie. Już po premierze wprowadził istotne zmiany, które jego zdaniem poprawią odbiór spektaklu przez widza. Na przykład Pronia Prokopowna poczuła i ziemskie szczęście, i upokorzenie ludzkiej godności (tak jest i u Staryckiego). Ale finał w drugim pokazie został zrobiony optymistycznie i główni bohaterowie znajdują się znów na szczycie szczęścia. Wiemy, że i filmy hollywoodzkich reżyserów w przeważającej większości mają happy end. Teraz i u nas tak będzie. Widzowie żywo reagowali na spektakl, często śmiali się i klaskali. Po jego zakończeniu scena i aktorzy byli dosłownie zasypani kwiatami. W ten sposób ten spektakl będzie sprzyjał pokojowemu odbiorowi pokrewnej ukraińskiej kultury w naszym mieście. Inna sprawa — nauczyciele, którzy z szacunkiem odnoszą się do ukraińskiej klasyki, już negatywnie wypowiadają się o możliwości dodatkowego studiowania klasycznej twórczości Mychajła Staryckiego na podstawie tego spektaklu. Wątpliwe, by takie wielopiętrowe menipeje sprzyjały zgłębianiu prawdziwej ukraińskiej klasyki. Także, moim zdaniem, „meni mani” (many money) na menipeję, z
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła WŁADZIMIRSKI SPEKTAKL SKAZANY NA SUKCES… Nastały teraz takie czasy, że nuda mieszkańcom Sewastopola nie grozi. Oprócz bolesnego i po części tragikomicznego przekształcania miasta-garnizonu w centrum turystyczne, mają oni możliwość odwiedzenia Rosyjskiego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Łunaczarskiego, gdzie w repertuarze obok komedii prostych i muzycznych, komiksów oraz mistycznych defilad pojawiła się ekscentryczna menipea „Za dwoma zającami”. Sceniczny oryginał i inscenizację na zaproszenie kierowników kultury i sztuki miasta przygotował reżyser, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, laureat nagrody imienia Mychajła Staryckiego, zasłużony działacz sztuk Ukrainy Wiktor Szułakow. Finansowanie inscenizacji odbyło się w ramach subwencji państwowej dla budżetu miejskiego miasta Sewastopola na rozwój i wsparcie ukraińskiej kultury, zapewnienie funkcjonowania języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia publicznego miasta. Rosyjskojęzyczne afisze i programy wyraźnie świadczą o dyscyplinie wykonawczej wśród ludzi twórczych i ich kierowników. Ciekawe, czy czytali oryginał Mychajła Staryckiego w wydziale kultury i turystyki Sewastopolskiej Miejskiej Administracji Państwowej i czy nie powstało u nich przy zestawieniu przeważnie rosyjskojęzycznego spektaklu z postanowieniem Gabinetu Ministrów Ukrainy odczucie wypaczenia jego ducha i litery z dokładnością do odwrotności? Premierowy pokaz „ekscentrycznej menipei” w inscenizacji Wiktora Szułakowa, na który niemożliwe było kupienie biletów, odbył się 21 kwietnia. W rozmowie z Wiktorem Ołeksandrowyczem okazało się, że menipea w ogóle ma 27 cech. Aby czytelnik lepiej wyobraził sobie to pomieszanie stylów, wyliczę poszczególne numery, które były w introdukcji do spektaklu, choćby i na motywach Mychajła Staryckiego: cygański zespół, coś francuskiego, kankan, scenka z „Otella” Szekspira, indyjskie pieśni z tańcem brzucha, bardzo spopularyzowanym obecnie w Sewastopolu, rosyjskie romanse, była jeszcze taśma filmowa z klasycznym adiułterem, konferansjer, madame Kuku oraz monsieur Pikasi. Gipsowy herb USRR z sierpem i młotem nad sceną (jako fakt niewykonania dekretu prezydenta Łeonida Kuczmy o likwidacji sowieckich symboli) udanie dopełniał taką sobie menipeę. Szczególnie sewastopolskim widzom spodobał się oddźwięk współczesności: „Przestań dłubać w nosie — porysujesz mózg” oraz dyscyplinujący okrzyk w tej zawierusze: „Panowie! Przecież nie jesteście na majdanie!” — i nagrodzili aktorów owacjami. Chociaż… nie ten teraz Majdan… Pomiędzy tymi występami były mikroskopijne wtrącenia ze Staryckiego, i dopiero potem zaczęła się właściwa sztuka. Można, oczywiście, zgodzić się z interpretacją autora współczesnego odczytania Staryckiego. Wszak teatr to dość żywa substancja i każdy kolejny spektakl nie
Tłumaczenie maszynowe
18 kwietnia 1890 r. podczas benefisu M. Starickiego na Bulwarze Nadmorskim wystawiono jego sztukę „Nie tak się stało, jak sobie życzono”. Po zakończeniu przedstawienia Starycki przeczytał dwa wiersze. Sewastopolska gazeta odnotowywała, że deklamator nie ma sobie równych, że publiczność nagrodziła go gromkimi oklaskami i wręczyła mu wielki wieniec z białych kwiatów. Ukraińskie zespoły teatralne zawsze wnosiły do życia artystycznego naszego miasta wiele zapału i dowcipu. Zawsze żegnano je z poczuciem żalu.
państwowego skarbca, a zatem z kieszeni podatników, nie są tak wielkie w porównaniu z tymi, które przepuszcza się na inne cele, jak choćby podziemny, anonimowy, nielegalny druk książek w języku ukraińskim na risografie czy wykonywanie włoskich piosenek na placu Nachimowa, które urzędnicy od kultury przedstawili jako mające sprzyjać rozwojowi języka ukraińskiego w mieście. Nawiasem mówiąc, do tej pory nie nadeszła pełna odpowiedź na zapytanie informacyjne Kongresu Ukraińców Sewastopola dotyczące sprawozdania z wykorzystania 9 milionów hrywien państwowej subwencji od Sewastopolskiej Miejskiej Administracji Państwowej.
ROZMOWA Z REŻYSEREM WIKTOREM SZULAKOWEM — W „Słowniku teatru” Patrice'a Pavisa nie znalazłem terminu „menipea”. Jego wyjaśnienie znajduje się wyłącznie w Literackim słowniku encyklopedycznym…
— Już Wachtangow po raz pierwszy wystawiał menipeę. „Turandot” — to już klasyczny przykład. Lubimow, na przykład, wprowadza na scenę pięciu Puszkinów. Karnawalizacja sytuacji, namiętności, masek, charakterów, wydarzeń, fantastyka, mistyka, egzoteria — to tylko niektóre cechy menipei. Jest ich w sumie 27. W tym przypadku za Gołochwastowem idzie pięciu przyjaciół, rzekomo, — w rzeczywistości każdy z nich to cecha charakteru bohatera. Posługują się żartobliwym, komediowym, miejscami groteskowym językiem, a jednocześnie wyrażają głębokie i wyszukane myśli. W spektaklu brzmią różne frazy w różnych językach — francuskim, angielskim, rosyjskim, ukraińskim, kijowskim surżykiem — a w finale jest coś łączącego: w tym pędzie za bogactwami wszyscy przecież chodzimy pod Bogiem, dlatego wniosek brzmi po staro-cerkiewnosłowiańsku: „Jeśli grzęźniesz w marności — zapomniałeś o Bogu”.
— Wiktorze Aleksandrowiczu, twierdzi Pan, że Gołochwastow ma bogaty świat wewnętrzny. Ale przecież dusza Gali, która zachowuje swoją czystość, jest znacznie bogatsza. Także u Michaiła Staryckiego napisano: „Gołochwostyj (występuje naprzód, z zapałem). „Na co się gapicie? No, bankrut, i co z tego! A wy myśleliście, jakbym był bogaty, to bym poszedł do waszego śmietnika?! Ha-ha-ha! Świnie niewychowane! Oczywiście, potrzebne mi były wasze pieniądze tylko! Tak i pocałujcie mnie!”. Gdzież tu bogactwo?
— Czyta Pan Staryckiego. Ale jest jeszcze wariant Młodego Teatru z moimi dodatkami. Potem donecki teatr wystawił dziesięć lat temu — również inne moje interpretacje i kolizje. Ten trzeci wariant literacko różni się od Staryckiego. Bogactwo duszy, według mojej wersji, polega na tym, że on zna języki, wypowiada się obrazowo. Gołochwastowa rzeczywiście podpuściły „myśli-przyjaciele”, by zrobić interes, potem to stało się katastrofą, ale nadszedł taki moment, że naprawdę zakochał się w Pronii. I widzi Pan — dziś przerobiłem finał, mam szczęśliwe zakończenie: Galia, poświęcając się, ich godzi.
— Chcę zwrócić uwagę na ogromną przewagę języka rosyjskiego w przedstawieniu w porównaniu z oryginalnym tekstem sztuki…
— Ten wariant jest dostosowany nie tylko do sewastopolskiego widza, ale też do aktorów, z których nie wszyscy władają ukraińską orfoepią. Wiedziałem, że wystawiam spektakl w rosyjskim teatrze. I to, moim zdaniem, złoty środek. Obok surżyka i rosyjskiego w przedstawieniu brzmi sporo czystego języka ukraińskiego, na przykład w scenach z Sekletą Limarychą. Jestem pewien, że ten spektakl w Sewastopolu jest skazany na sukces.
OPINIA EKSPERTKI Nelli KORNIJENKO, doktor sztuk pięknych, kawaler Orderu Księżnej Olgi, dyrektor Centrum Lesia Kurbasa: — Dla Sewastopola w ogóle bardzo pożyteczne jest zapoznawanie się z ukraińską klasyką. Dziś temat Gołochwastowa ewoluuje w stronę innego tematu. Piękną aktorkę w tym przypadku wybrano po to, by „odjąć” temat stosunków towarowych. Najciekawsze teraz jest mówienie o uczuciach, o samotności człowieka. Ona mówi: „Kochałam cię”. I wierzymy, że to prawda. Ale i Gołochwastow w tym przedstawieniu mówi: „I ja również”. Jednak w przedstawieniu brakuje zbyt wiele motywacyjnego przygotowania, byśmy w to uwierzyli. Niech to nawet gatunek komedii, to aktualniejsza jest Pronia jako osoba samotna. Moim zdaniem relacje dziś są bardziej skomplikowane, zarówno między ludźmi, jak i między rzeczą a człowiekiem. Wiemy, że piękni i bogaci też płaczą. Chciałabym, abyśmy mówili o tym, jak zmieniła się moralność, o samotności człowieka niezwiązanej z brakiem urody. Mówili o tęsknocie za „niebem w diamentach”, o dręczącym ciężarze istnienia, o deficycie ludzkiego święta. A karnawałowe przedstawienie z upływem życia, w którym rozgrywają się różne wątki, powinno mieć większą motywację. Wiktor Szułakow jest interesujący tym, że jest bardzo fantazyjnym człowiekiem, ale odczuwa się słabą strukturalność i niejasność odczytania. Lubię jego twórczość i bardzo go szanuję, znam go z wielu przedstawień, ale to prawda. Karnawał życia jest ważny jako estetyka, lecz ta metoda wymaga jeszcze bardziej wymagającego doboru. Co do gry aktorów — bardzo spodobał mi się Gołochwasty, jego plastyczność, która staje się także wewnętrzna. Tak estetycznie precyzyjne rozwiązanie — ten lot przez wszystkie piętra życia. Nie wiedziałam, że był związany z cyrkiem i był gimnastykiem powietrznym, ale jak dobrze wykorzystano te umiejętności — te koziołki z góry i upadki głową w dół — to przecież dobry obraz radykalnej zmiany świadomości z następującą po niej zmianą fabuły. W porównaniu z pierwszym przedstawieniem estetycznie lepsza jest Pronia. Dobrze, że reżyser zindywidualizował aktorów statystów. W tym czuć ciepło i szczerość odbioru tego, że stoją na palcach z powodu poczucia duchowej prowincjonalności. A wyjście z tej prowincjonalności i tęsknoty leży w samodoskonaleniu, budowaniu siebie. Trzeba tego pragnąć i to rozumieć. Można wędrować duchem — i przy tym nie trzeba koniecznie nigdzie wyjeżdżać. Wartość samego siebie nie zmieni się od przemieszczania w przestrzeni. I margines — to przecież nie pojęcie geograficzne. Jednym z takich sposobów doskonalenia jest uświadomienie sobie, że jednak lepiej znać dwa języki niż jeden, dwie filozofie, dwie kultury niż jedną. Już nie mówię o tym, jak dawny jest nasz język i kultura w porównaniu z kulturą północnosłowiańską. A teatr jednocześnie diagnozuje społeczeństwo, ukazując deficyt czułości, romantyzmu uczuć, deficyt prawdziwej miłości — zwłaszcza na poziomie tego przedstawienia.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Stara chata, zbudowana jeszcze w XIX wieku, była starsza od innych. Domy na dwie połowy były także w innych wsiach, w takim domu w sąsiedniej wsi mieszkali dwaj bracia Asłanowie, Grecy z pochodzenia, żoną jednego z nich była moja ciotka. W tym samym rejonie bakczysarajskim w różnych wsiach przez rzekę przechodziło się po kładce, którą często znosiła wielka woda, wtedy robiono nową. Na kładkę, z której korzystała cała społeczność, ścinano bardzo grube, wielkie drzewo, częściej osokor czy topolę, a do przejścia przez rzekę dla oddzielnej rodziny (za wsią znajdowały się odizolowane gospodarstwa) ścinano cienkie, młode drzewo. Przechodzono po niej za pomocą kija lub żerdzi. Takich kładek było wiele. Istniało niemało studni, które kopano tak, jak i wszędzie na Ukrainie. Jeszcze jedna ukraińska cecha etnograficzna — sadzenie sadów poza granicami obejścia, na leśnych polanach. Na Krymie nazywano je nieukraińskim słowem „czair” i obowiązkowo dodawano nazwisko właściciela, oto tutaj brzmiały ukraińskie nazwiska. Za czasów mojego dzieciństwa drzewa owocowe czairów już zdziczały i nie miały właścicieli, ale ich nazwiska pamiętano. Naszą dziecięcą zabawką była gra, w której liczono według wierszyka „Toczyła się torba z wielkiego pagórka…”. Jeśli chodzi o sady i kwiaty przy chacie, to po tej cesze można było bezbłędnie odróżnić ukraińskich przesiedleńców późniejszego okresu (lat 60. XX wieku) od rosyjskich, wokół których domów było goło, pusto. Na Krymie, kiedy jeszcze sztucznie nie podsycano wrogości między różnymi narodami, pokojowo współistniały różne kultury. Dlatego w skład krymskiego rosyjskojęzycznego leksykonu wchodziły także słowa niesłowiańskiego pochodzenia: tatarskiego, tureckiego, bułgarskiego, włoskiego i innych, na przykład, arykbasz (drewniane akwedukty do nawadniania wodą sadu, ogrodu), basztan, czałato (to samo, co tyczka, tylko wyższa, masywniejsza), jułak (rowek do nawadniania warzyw w ogrodzie), arman (klepisko), patin, jajła (wysokogórskie łąki), kuba, ona zaś koba (jaskinia), saman, on zaś kołyb (lipman, niewypalana cegła) i tym podobne. Jak widzimy, te słowa dotyczą także rolnictwa i wskazują na etniczne składniki ludności wiejskiej. Nie wiem, czy przeprowadzano językoznawcze i etnograficzne ekspedycje na Krym w celu badania ukraińskiej kultury ludności tego regionu, czy badano język ludności wiejskiej przed jego zasiedleniem przez przesiedleńców zamiast deportowanych narodów (Tatarów, Greków, Albańczyków, Bułgarów, Włochów, Niemców). Najprawdopodobniej takich badań nie przeprowadzano. I to jest jeden z powodów, dla których napisałam ten artykuł. Jest on nie badaniem, a tylko wskazówką możliwych dróg studiowania ukraińskiej kultury na Krymie, być może jeszcze nie jest za późno, chociaż wiele już zniknęło. Trzeba przeprowadzać badania terenowe archeologii wiedzy o ukraińskiej kulturze na Krymie. Chodzi w znacznej mierze o apologię Krymu, który nie jest całkiem taki, jak próbują nam go prezentować, jakoby Krym był rosyjskim terytorium, z rosyjską kulturą. Takie badania są utrudnione nie tylko tym, że przedwojennych wiejskich mieszkańców Krymu, którzy mieli kulturę, można powiedzieć, jeszcze XIX wieku, pozostało wśród żywych niewielu. Głównym jest to, że już żyjemy w innej epoce (nazywają ją „dobą rozłożonego atomu” — W. Petrow (Domontowycz), czy epoką informacyjną), która zmieniła wiele, w szczególności, tryb życia. Jednak drogę pokona ten, kto idzie. POGLĄD
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna KORPUSOWA, kandydat nauk historycznych, archeolog, m. Kijów. Ten fakt, że język jest materialną powłoką myślenia i głównym narzędziem komunikacji ludzi, że istnieje szczególna natura kontaktów językowych, która jest przeszczepiona i wszczepiona w ludzką świadomość, a nawet głębiej — w podświadomość, którą człowiek już nie kieruje, że język warunkuje postrzeganie obcego jako swojego — wszystko to nie jest abstrakcyjnymi rozważaniami uczonych. Przekonałam się o tym na własnym doświadczeniu. Niezwykły, bardzo wymowny i poprawny eksperyment przeprowadził na mnie los, czy też warunki bytu w latach wczesnego dzieciństwa. Być może był to eksperyment życia dotyczący wpływu obcego języka, języka tureckiego i jego melosu na ludzką podświadomość, w szczególności moją. Kilka lat temu, położywszy się odpocząć, mocno zasnęłam. Mój syn, pracując przy komputerze w tym samym pokoju, słuchał piosenek Freddiego Mercury’ego. Piosenki, jako muzyczne tło, nie przeszkadzały mi spać. Kiedy się obudziłam, już dawno brzmiała inna muzyka, ale moim pierwszym pytaniem było: „Dlaczego Mercury śpiewał w naszym języku?” — „Nie — odpowiedział syn — śpiewał tylko po angielsku”. Przesłuchaliśmy nagranie muzyczne i znaleźliśmy to, co wydało mi się swoim. W jednej z wczesnych piosenek Mercury’ego usłyszałam, ku własnemu zdziwieniu, tylko trzy znajome słowa. Były to imiona Mustafa, Ibrahim, Alla. Ale do tych słów dodawał się, i to jest najważniejsze, bardzo znajomy melos, melodia, rytm, muzyka muzułmańskiej modlitwy. Jeśli, według słów Wadyma Kryszczenki, wyżej od piosenki jest tylko modlitwa, to ta piosenka Freddiego Mercury’ego właśnie łączyła się z modlitwą, chociaż w języku angielskim. Muzyka jej refrenu — „Mustafa, Ibrahim, modlimy się do ciebie. Alla, Alla, Alla” (oczywiście po angielsku) — została wzięta z wezwania muezzina do namazu. Właśnie tę melodię i słowo „Alla” od urodzenia przez prawie pięć pierwszych lat życia słyszałam kilka razy dziennie, bo urodziłam się w małej górskiej tatarskiej wsi pod Bakczysarajem na Krymie. Melodia-wezwanie do namazu była postrzegana przez dzieci wieśniaków nie-Tatarów jako oczywistość, która istniała sama w sobie w przyrodzie, jak słońce, wiatr, kamienie, po których my, małe dzieci z ukraińskiej rodziny, biegaliśmy boso. Jednym z naszych pragnień było wspiąć się na minaret meczetu i popatrzeć wokoło, zobaczyć to, czego nie można było zobaczyć z najwyższego drzewa. Chcieliśmy, jak muezzin, śpiewać z balkonu minaretu. To pragnienie spełniło się po deportacji Tatarów w 1944 r., ale niczego nadzwyczajnego nie zobaczyliśmy, śpiewaliśmy, raczej krzyczeliśmy: „Alla bismilla”. W pamięci pozostało co innego — pierwsze wizualne wyobrażenie o zaświatach, między którymi a naszym światem istnieje kładka — cienka jak ludzki włos. Jeśli będziesz się źle zachowywać — nie przejdziesz, wpadniesz w przepaść. Jako najjaśniejszą bajkę mojego wczesnego dzieciństwa pamiętam bajkę o szajtanowej jagodzie — dereń (nie kizył, a właśnie dereń, z miękką wymową). Z czasem zapomniałam język tatarski, który my, dzieci, znaliśmy, ponieważ komunikowaliśmy się (to przyjaźnie, to dokuczaliśmy sobie, czasami biliśmy się) z rówieśnikami-Tatarkami. Ale poszczególne słowa języka tatarskiego, wezwanie muezzina, wpływ kultury muzułmańskiej — wszystko to pozostało w podświadomości. Minął czas, ponad pół wieku, od 1958 r. mieszkam w Kijowie, otacza mnie inna niż w dzieciństwie kultura, ale moja podświadomość odezwała się na piosenkę-modlitwę Freddiego Mercury’ego, a wraz z nią przyjęła cechę kultury muzułmańskiej jako swoją — przynajmniej nie obcą, nie wrogą. Kiedy jako dorosła osoba przez kilka miesięcy brałam udział w ekspedycji archeologicznej w Tadżykistanie i dużo podróżowałam, to kultura tego muzułmańskiego kraju wydawała mi się nie do końca obca. Można to rozpatrywać jako skutek wpływu dominującej (w skali świata mojego dzieciństwa, mojej małej wsi) otaczającej kultury na człowieka innej kultury, w moim przypadku — tatarskiej na ukraińską przy założeniu ówczesnego ich pokojowego współistnienia. Archeolodzy dokładają wiele wysiłku dla określenia oznak wpływu jednej starożytnej kultury na drugą, dla badań przynależności etnicznej starożytnej ludności, właśnie takim studiom była poświęcona moja praca doktorska. Dlatego bardzo interesujące było dla mnie przeanalizowanie życiowego eksperymentu. Otaczająca obca kultura (z innym językiem, wiarą, etnografią, kulturą) nie zasymilowała kultury naszej rodziny, ale wpłynęła na moją kulturę duchową. Niestety, bliska według wskazanych oznak kultura rosyjska istotniej wpłynęła na Ukraińców. Jeszcze dzisiaj znaczna liczba ludzi chętnie słucha głównie piosenek północnego sąsiada, często świata przestępczego, wychowuje dzieci na rosyjskich książkach, a na swoje nie zwraca uwagi, ogląda obce kino, ignoruje kulturę narodu ukraińskiego i mówi, że niby wszystko jedno, w jakim języku rozmawiać, czego słuchać. Jest to niebezpieczne tym, że tacy Ukraińcy poprzez przejawy innej kultury chłoną mentalność tego kraju, który, niczym okupant, asymilował nas przez kilka stuleci. Szczególnie niebezpieczny jest ten wpływ na małe dzieci. Moje osobiste doświadczenie: muzułmańska kultura tatarska uczyła sąsiadów-chrześcijan tolerancyjnego traktowania siebie, podczas gdy kultura rosyjska asymilowała Ukraińców. Nasza rodzina należała do świata chrześcijańskiego. U nas w domu i u wszystkich krewnych były ikony, mieliśmy nawet małą papierową szopkę, na Wielkanoc obowiązkowo piekliśmy paschy, malowaliśmy pisanki, na Nowy Rok stawialiśmy choinki (noworocznym drzewem był jałowiec, bo innych drzew iglastych w pobliżu nie rosło), na Boże Narodzenie przygotowywaliśmy kutię. Dzieci wychowywano w duchu chrześcijańskim. Dlatego dość długi czas uważałam, że wszyscy ludzie żyją według zasady „jak chcecie, żeby ludzie wam czynili, tak samo czyńcie im i wy” (Łuk., 6,31), chociaż nie wiedziałam, że to przykazanie chrześcijańskie. Moja rodzina na Krymie nie była wyjątkiem pod względem ukraińskich korzeni. W przedwojennym i powojennym Krymie bardzo wielu mieszkańców wsi ma nie tylko ukraińskie nazwiska: Szewczenko, Fedorenko, Nesterenko, Krasnenko, Kopylenko, Bohanczenko, Chomenko, Lymarenko itd., — ale i krewnych na kontynentalnej Ukrainie. To potwierdza ich ukraińskie pochodzenie, chociaż oni, w znanych okolicznościach, sami siebie nierzadko uznają za Rosjan, bo tak było korzystniej. Istnieje inny, bardzo jaskrawy dowód długotrwałego zasiedlenia Krymu przez Ukraińców. Chodzi o język mieszkańców małych wsi, przynajmniej w rejonie bakczysarajskim. Zachowało się w nim wiele uk-
Zdjęcie O. Łytwynenki ukraińskich słów, które odnoszą się właśnie do rolnictwa i życia codziennego. W tym opieram się na wspomnieniach o języku, który codziennie słyszałam do 1958 r., a potem tylko podczas przyjazdów na Krym. Zatem ukraińskie słowa zachowały się w języku zrusyfikowanej ludności wiejskiej, która nawet nie podejrzewała o ukraińskiej etymologii tych słów. (Tutaj wspomina się historyczną paralelę z używaniem przez ludy indoeuropejskie wspólnych słów dawnego pochodzenia indoeuropejskiego). Pod wpływem czasu i polityki asymilacji niektóre ukraińskie słowa uległy zmianie fonetycznej, zostały zaadaptowane do dominującego języka rosyjskiego, ale ich ukraińskie pochodzenie łatwo rozpoznać. Są to słowa: drywitnia (zamiast drowitnia), pryczolok (zamiast pryczilok), stołbuszka (wysoki pleciony z wikliny kosz do zbierania owoców, nazwa pochodzi od — stołbur), podwał (zamiast pidwał). Inne słowa zachowały swoją czystość. Są to nazwy niektórych roślin: werba, prosurenka czy branduszka; nazwy sprzętu ogrodowego, warzywnego, rzeczy: tyczka (żerdź dla pędów fasoli, aby podeprzeć gałęzie drzew), chmyz, badylia; słowa związane z wodą: kładka, basyna, krynycia, kołodiaz, bolszaja woda (w sensie powódź); słowa związane z mieszkaniem, wsią: kutok (jako części wsi), horyszcze, mazanka, perełaz (przez żywopłot), chata (istniały chaty na dwie połowy, z tylnym podwórzem, czarnym wejściem). Używano słów: otara, koszara, czaban, jar, jarok, czuwał, żużmom, kupa, torba. Lecz ukraińskie słowa nie tylko były używane. Istniał akcent, gwara „rosyjskiego” języka z miękką ukraińską wymową, miękkim dźwięcznym „h”. Po tej cesze od razu rozpoznawałam przedwojennych mieszkańców Krymu wśród przesiedleńców-Rosjan. We wsiach Krymu nie tylko używano ukraińskich słów, ale istniały też ukraińskie cechy etnograficzne. Jest to budowa chat na dwie połowy. Mój dziadek Dmytro Korpus w Dołynnym (dawniej Topczykoj) miał duży dom na dwie połowy, w jednej z których z trzema pokojami oraz kuchnią i komórką mieszkał z dziećmi, a w drugiej, z kuchnią i dwoma pokojami, komórką, piwnicą — starszy syn. Chata miała dwa wyjścia. Paradne wychodziło w stronę ulicy i prowadziło wzdłuż ogrodu, gdzie między drzewami rosły warzywa i kwiaty, do furtki w deskowym płocie. Fasada domu miała galerię na słupkach, która ciągnęła się wzdłuż całej ściany i miała wspólny z domem dach, wysoki próg miał kilka wapiennych stopni. Czarne wejście prowadziło na tylne podwórze, ogrodzone żywopłotem z perełazem, miało budynki gospodarcze, dużą starą morwę. To podwórze nie było zamykane, z boku było przejście dla bydła i wjazdu końmi. Dom był bielony wapnem i od dołu podmazany czarną sadzą. Okna miały drewniane zielone malowane okiennice, a nie kraty, jak u Tatarów. Dla dwóch innych synów dziadek kupił również chatę na dwie połowy, ale już z jednym wejściem. Mój ojciec sam zbudował dom już na jedną rodzinę. Chyba dzi-
Tłumaczenie maszynowe
STOLICA
Opowiadanie pisarza-frontowca Wasyla Syczewskiego „Świeca”
Tłumaczenie maszynowe
Borys SPISARENKO Kontynuacja. Początek w nr 17 z 2007 r. OD „WSI” DO „GRODU” Chcemy czy nie, ale kopiujemy naturę: miasto jest zdolne wyrosnąć tylko na gałęzi wsi, tej „wsi” z jej grodziskiem i rolniczymi okolicami, a potem — „odpączkować” i żyć oddzielną „komunalką”, nie zrywając jednak więzi z macierzystą wiejską „pępowiną”… Oto jest koncepcja metropolii. Jej początkiem, z reguły, jest: umocniony „gród”, „miasto”, albo „grodzisko”, umocniony „dziedziniec”, „kreml”, oddzielony od ogółu, zmuszonego nosić nieco plebejską, „kmiecką”, czyli „chłopską” ksywkę — „wieś”, co oznacza — ogół. Ludność w państwie podzieliła się w czasach feudalizmu — na miejską elitę, do której garną się też mistrzowie, oraz żywicieli, chłopów, rolników-kmieci. Grody i wsie — to właśnie jest etniczna mapa państwa. A o dawnym pochodzeniu wsi, osady mówi przede wszystkim jedna oznaka: obecność w niej właśnie grodziska. Nie bez powodu przodkowie — Drewlanie, Polanie, Cymeryjczycy, Siewierzanie (niektórzy badacze uważają, że różnica między dwoma ostatnimi jest tylko w odczytaniu civer — kimer) tworzyli ową sercową część, nieprzystępne schronienie za częstokołem i wałem-szłomem z rowem, często wypełnionym wodą, aby zachować swoje genetyczne „Ja” przed nieproszonymi gośćmi… „Grodem” jeszcze do dziś nazywają miasto, które zachowywało swoją nieprzystępność. Powiedzmy, na Czerkaszczyźnie usłyszycie: „Jeździli do Grodu”, czyli do Złotonoszy. O Czerkasach tego nie powiedzą. W stołecznym grodzie szlachta oddzielała się od „wsi” murami i rowami Dziedzińca, Miasta Jarosława, Dworu Książęcego, Babiego Targowiska. Tutaj koncentrowało się kierownicze, państwowotwórcze, ekonomiczne, duchowe, artystyczne jądro — właśnie na Świętej Górze. Spojrzawszy na zrekonstruowaną mapę Kijowa X–XIII w. (P. Tołoczko. Historyczna topografia starożytnego Kijowa. K.: Naukowa dumka, 1972), przekonujemy się, jak po europejsku zurbanizowana była już wtedy „matka miast ruskich”. I całkiem naturalnie, że obniesionymi fortyfikacjami książęcymi grodami Włodzimierza, Światosła- Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN ZAPOWIEDŹ
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
wa, Jarosława, Izjasława stawało się nieznośnie ciasno na “piątaczku” Świętej, czy też Książęcej Góry, i właśnie dlatego powstają ośrodki-satelity — Berestowe, Krasny Dwór, Dorohorzycze, Predsławyne, klasztory Pieczerski, Kłowski, Wydubicki, Szełwowe itd. (I. Mowczan. Dawniokijowska okolica. K.: Naukowa dumka, 1993). W przeciwieństwie do centrum, mistrzowska okolica Podola opasuje się nie jednym, a dwoma wałami — Górnym i Dolnym. Bo właśnie Podół był barierą ochronną na drodze przybyszów z Lewobrzeża. Rzeki Hłyboczyca, Kijanka, Poczatna, Setoml sprzyjały obronie miasta. A gdzież teraz, zapytajmy siebie, te wodne arterie? Odpowiedź — podziemne koryta istnieją, ale zmusiliśmy je zamiast pożytku dla miasta czynić wielką szkodę: nie na darmo przecież kijowianom oficjalnie zakomunikowano, że tunele metra od stacji Tarasa Szewczenki aż do Obołoni osiadły o kilkanaście centymetrów. To przypomniały o sobie Poczatna i jej dopływy! Należy niezwłocznie zadbać o podziemne potoki, zamknięte “barierą”, tunelem metra. Aby uniknąć zagrożenia “rękoczynnego zawalenia”, musimy niezwłocznie zbudować systemy drenażowe, które będą zbierać wody gruntowe oraz wody Poczatnej i innych koryt do podziemnych basenów, a stamtąd należy je przepompowywać przez tunel metra do Dniepru. O potrzebie wchłonięcia podziemnych koryt, oddzielonych od macierzystego łona, a raczej te dopływy są “macierzystym źródłem” — “wołają” z betonowych tuneli sławne arterie dawnej stolicy. To rzeki, dopływy Dniepru — Poczatna, Kłow, Łybidź, Sowka, Hłyboczyca, Kijanka, Setoml, Jurkowica, Skomoroch, Chreszczatyk, które wspomina się jako “pomoc” miastu w wysiłkach obronnych (O. Syłyn. Twierdze Kijowa VI—XIX wieków. K.: MP “Lesia”, 2003), a na południowym zachodzie — Nywka (Borszczahiwka, lub wcześniej — Żulań), Syreć, a na wschodzie — mnóstwo rzek i potoków kijowskiego Lewobrzeża. Przecież zatrzymując naturalny nurt żywiołu wodnego, niszczymy życiodajne, a także “pole informacyjne” wody, gromadzimy negatywny zasób energetyczny, podtapiamy mikrorejony i całe regiony, skazując ich mieszkańców na choroby i dyskomfort. Uczmy się od zachodnich sąsiadów: oni (powiedzmy, Niemcy) urządzają baseny w mikrorejonach i w ten sposób zmniejszają potoki pasażerskie do miejsc wypoczynku i rozrywki. Korzyść dla miasta jest oczywista: dzieciaki przed oczami, rybacy i wioślarze — “przy robocie”, a i gospodynie mogą się opalić, jak to mówią, nie odchodząc od progu… Miasto przyszłości wyobrażamy sobie jako rajski zakątek z basenami, zielonymi nasadzeniami nie tylko wzdłuż ulic i odrodzonych rzek, ale i na tarasach budynków. Europejski wizerunek kwartałów dopełnią obsadzone wiecznie zielonym jałowcem, tują, świerkami boiska sportowe i dziecięce kąciki rozrywki i wypoczynku. Bez wątpienia, ochroni to płuca mieszczan przed emisjami silników samochodowych, dopóki ich, tych tradycyjnych silników spalinowych, nie zastąpią wodorowe czy choćby elektryczne. A Europa, do której zmierzamy, już przesiada się w miastach na rowery (rowery) i tym pomaga sobie przedłużyć wiek aktywności… Ciąg dalszy nastąpi. Redaktor naczelny Lubow HOŁOTA. Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA, Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Anatolij POHRIBNYJ, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK. Pierwszy zastępca redaktora naczelnego: Ołeksander SZOKAŁO 279-49-47. Zastępca redaktora naczelnego: Petro ANTONENKO 279-49-47. Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych: Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks). Sekretarz odpowiedzialny: Iryna SZEWCZUK. Dział literatury: Ulana HLIBCZUK 270-55-57. Dział kultury: Wałentyna DAWŁDENKO 270-55-57. Specjalny korespondent działu kultury: Ołeksandr JEWTUSZENKO 279-39-55. Dział pracy oświatowej: Olha SKRYPKINA 270-55-57. Dział korekty: Tetiana SZCZERBAK, Iryna STELMACH 278-63-69. Skład komputerowy: Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69. Redaktor dyżurny: Wałentyna DAWŁDENKO. Księgowość: 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net. http://slovoprosvity.com.ua. Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie “Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301218. Nakład ogólny — 41000. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji powołanie się na “Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety “Słowo Proświty” — 30617. Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,38 hrywny, na 3 miesiące — 9,89 hrywny, na 6 miesięcy — 19,18 hrywny.
Tłumaczenie maszynowe