Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

O TYM, CO KOCHAM

Слово Просвіти, №18 за 2007 рік

Walentyna KORPUSOWA, kandydat nauk historycznych, archeolog, m. Kijów. Ten fakt, że język jest materialną powłoką myślenia i głównym narzędziem komunikacji ludzi, że istnieje szczególna natura kontaktów językowych, która jest przeszczepiona i wszczepiona w ludzką świadomość, a nawet głębiej — w podświadomość, którą człowiek już nie kieruje, że język warunkuje postrzeganie obcego jako swojego — wszystko to nie jest abstrakcyjnymi rozważaniami uczonych. Przekonałam się o tym na własnym doświadczeniu. Niezwykły, bardzo wymowny i poprawny eksperyment przeprowadził na mnie los, czy też warunki bytu w latach wczesnego dzieciństwa. Być może był to eksperyment życia dotyczący wpływu obcego języka, języka tureckiego i jego melosu na ludzką podświadomość, w szczególności moją. Kilka lat temu, położywszy się odpocząć, mocno zasnęłam. Mój syn, pracując przy komputerze w tym samym pokoju, słuchał piosenek Freddiego Mercury’ego. Piosenki, jako muzyczne tło, nie przeszkadzały mi spać. Kiedy się obudziłam, już dawno brzmiała inna muzyka, ale moim pierwszym pytaniem było: „Dlaczego Mercury śpiewał w naszym języku?” — „Nie — odpowiedział syn — śpiewał tylko po angielsku”. Przesłuchaliśmy nagranie muzyczne i znaleźliśmy to, co wydało mi się swoim. W jednej z wczesnych piosenek Mercury’ego usłyszałam, ku własnemu zdziwieniu, tylko trzy znajome słowa. Były to imiona Mustafa, Ibrahim, Alla. Ale do tych słów dodawał się, i to jest najważniejsze, bardzo znajomy melos, melodia, rytm, muzyka muzułmańskiej modlitwy. Jeśli, według słów Wadyma Kryszczenki, wyżej od piosenki jest tylko modlitwa, to ta piosenka Freddiego Mercury’ego właśnie łączyła się z modlitwą, chociaż w języku angielskim. Muzyka jej refrenu — „Mustafa, Ibrahim, modlimy się do ciebie. Alla, Alla, Alla” (oczywiście po angielsku) — została wzięta z wezwania muezzina do namazu. Właśnie tę melodię i słowo „Alla” od urodzenia przez prawie pięć pierwszych lat życia słyszałam kilka razy dziennie, bo urodziłam się w małej górskiej tatarskiej wsi pod Bakczysarajem na Krymie. Melodia-wezwanie do namazu była postrzegana przez dzieci wieśniaków nie-Tatarów jako oczywistość, która istniała sama w sobie w przyrodzie, jak słońce, wiatr, kamienie, po których my, małe dzieci z ukraińskiej rodziny, biegaliśmy boso. Jednym z naszych pragnień było wspiąć się na minaret meczetu i popatrzeć wokoło, zobaczyć to, czego nie można było zobaczyć z najwyższego drzewa. Chcieliśmy, jak muezzin, śpiewać z balkonu minaretu. To pragnienie spełniło się po deportacji Tatarów w 1944 r., ale niczego nadzwyczajnego nie zobaczyliśmy, śpiewaliśmy, raczej krzyczeliśmy: „Alla bismilla”. W pamięci pozostało co innego — pierwsze wizualne wyobrażenie o zaświatach, między którymi a naszym światem istnieje kładka — cienka jak ludzki włos. Jeśli będziesz się źle zachowywać — nie przejdziesz, wpadniesz w przepaść. Jako najjaśniejszą bajkę mojego wczesnego dzieciństwa pamiętam bajkę o szajtanowej jagodzie — dereń (nie kizył, a właśnie dereń, z miękką wymową). Z czasem zapomniałam język tatarski, który my, dzieci, znaliśmy, ponieważ komunikowaliśmy się (to przyjaźnie, to dokuczaliśmy sobie, czasami biliśmy się) z rówieśnikami-Tatarkami. Ale poszczególne słowa języka tatarskiego, wezwanie muezzina, wpływ kultury muzułmańskiej — wszystko to pozostało w podświadomości. Minął czas, ponad pół wieku, od 1958 r. mieszkam w Kijowie, otacza mnie inna niż w dzieciństwie kultura, ale moja podświadomość odezwała się na piosenkę-modlitwę Freddiego Mercury’ego, a wraz z nią przyjęła cechę kultury muzułmańskiej jako swoją — przynajmniej nie obcą, nie wrogą. Kiedy jako dorosła osoba przez kilka miesięcy brałam udział w ekspedycji archeologicznej w Tadżykistanie i dużo podróżowałam, to kultura tego muzułmańskiego kraju wydawała mi się nie do końca obca. Można to rozpatrywać jako skutek wpływu dominującej (w skali świata mojego dzieciństwa, mojej małej wsi) otaczającej kultury na człowieka innej kultury, w moim przypadku — tatarskiej na ukraińską przy założeniu ówczesnego ich pokojowego współistnienia. Archeolodzy dokładają wiele wysiłku dla określenia oznak wpływu jednej starożytnej kultury na drugą, dla badań przynależności etnicznej starożytnej ludności, właśnie takim studiom była poświęcona moja praca doktorska. Dlatego bardzo interesujące było dla mnie przeanalizowanie życiowego eksperymentu. Otaczająca obca kultura (z innym językiem, wiarą, etnografią, kulturą) nie zasymilowała kultury naszej rodziny, ale wpłynęła na moją kulturę duchową. Niestety, bliska według wskazanych oznak kultura rosyjska istotniej wpłynęła na Ukraińców. Jeszcze dzisiaj znaczna liczba ludzi chętnie słucha głównie piosenek północnego sąsiada, często świata przestępczego, wychowuje dzieci na rosyjskich książkach, a na swoje nie zwraca uwagi, ogląda obce kino, ignoruje kulturę narodu ukraińskiego i mówi, że niby wszystko jedno, w jakim języku rozmawiać, czego słuchać. Jest to niebezpieczne tym, że tacy Ukraińcy poprzez przejawy innej kultury chłoną mentalność tego kraju, który, niczym okupant, asymilował nas przez kilka stuleci. Szczególnie niebezpieczny jest ten wpływ na małe dzieci. Moje osobiste doświadczenie: muzułmańska kultura tatarska uczyła sąsiadów-chrześcijan tolerancyjnego traktowania siebie, podczas gdy kultura rosyjska asymilowała Ukraińców. Nasza rodzina należała do świata chrześcijańskiego. U nas w domu i u wszystkich krewnych były ikony, mieliśmy nawet małą papierową szopkę, na Wielkanoc obowiązkowo piekliśmy paschy, malowaliśmy pisanki, na Nowy Rok stawialiśmy choinki (noworocznym drzewem był jałowiec, bo innych drzew iglastych w pobliżu nie rosło), na Boże Narodzenie przygotowywaliśmy kutię. Dzieci wychowywano w duchu chrześcijańskim. Dlatego dość długi czas uważałam, że wszyscy ludzie żyją według zasady „jak chcecie, żeby ludzie wam czynili, tak samo czyńcie im i wy” (Łuk., 6,31), chociaż nie wiedziałam, że to przykazanie chrześcijańskie. Moja rodzina na Krymie nie była wyjątkiem pod względem ukraińskich korzeni. W przedwojennym i powojennym Krymie bardzo wielu mieszkańców wsi ma nie tylko ukraińskie nazwiska: Szewczenko, Fedorenko, Nesterenko, Krasnenko, Kopylenko, Bohanczenko, Chomenko, Lymarenko itd., — ale i krewnych na kontynentalnej Ukrainie. To potwierdza ich ukraińskie pochodzenie, chociaż oni, w znanych okolicznościach, sami siebie nierzadko uznają za Rosjan, bo tak było korzystniej. Istnieje inny, bardzo jaskrawy dowód długotrwałego zasiedlenia Krymu przez Ukraińców. Chodzi o język mieszkańców małych wsi, przynajmniej w rejonie bakczysarajskim. Zachowało się w nim wiele uk- Zdjęcie O. Łytwynenki ukraińskich słów, które odnoszą się właśnie do rolnictwa i życia codziennego. W tym opieram się na wspomnieniach o języku, który codziennie słyszałam do 1958 r., a potem tylko podczas przyjazdów na Krym. Zatem ukraińskie słowa zachowały się w języku zrusyfikowanej ludności wiejskiej, która nawet nie podejrzewała o ukraińskiej etymologii tych słów. (Tutaj wspomina się historyczną paralelę z używaniem przez ludy indoeuropejskie wspólnych słów dawnego pochodzenia indoeuropejskiego). Pod wpływem czasu i polityki asymilacji niektóre ukraińskie słowa uległy zmianie fonetycznej, zostały zaadaptowane do dominującego języka rosyjskiego, ale ich ukraińskie pochodzenie łatwo rozpoznać. Są to słowa: drywitnia (zamiast drowitnia), pryczolok (zamiast pryczilok), stołbuszka (wysoki pleciony z wikliny kosz do zbierania owoców, nazwa pochodzi od — stołbur), podwał (zamiast pidwał). Inne słowa zachowały swoją czystość. Są to nazwy niektórych roślin: werba, prosurenka czy branduszka; nazwy sprzętu ogrodowego, warzywnego, rzeczy: tyczka (żerdź dla pędów fasoli, aby podeprzeć gałęzie drzew), chmyz, badylia; słowa związane z wodą: kładka, basyna, krynycia, kołodiaz, bolszaja woda (w sensie powódź); słowa związane z mieszkaniem, wsią: kutok (jako części wsi), horyszcze, mazanka, perełaz (przez żywopłot), chata (istniały chaty na dwie połowy, z tylnym podwórzem, czarnym wejściem). Używano słów: otara, koszara, czaban, jar, jarok, czuwał, żużmom, kupa, torba. Lecz ukraińskie słowa nie tylko były używane. Istniał akcent, gwara „rosyjskiego” języka z miękką ukraińską wymową, miękkim dźwięcznym „h”. Po tej cesze od razu rozpoznawałam przedwojennych mieszkańców Krymu wśród przesiedleńców-Rosjan. We wsiach Krymu nie tylko używano ukraińskich słów, ale istniały też ukraińskie cechy etnograficzne. Jest to budowa chat na dwie połowy. Mój dziadek Dmytro Korpus w Dołynnym (dawniej Topczykoj) miał duży dom na dwie połowy, w jednej z których z trzema pokojami oraz kuchnią i komórką mieszkał z dziećmi, a w drugiej, z kuchnią i dwoma pokojami, komórką, piwnicą — starszy syn. Chata miała dwa wyjścia. Paradne wychodziło w stronę ulicy i prowadziło wzdłuż ogrodu, gdzie między drzewami rosły warzywa i kwiaty, do furtki w deskowym płocie. Fasada domu miała galerię na słupkach, która ciągnęła się wzdłuż całej ściany i miała wspólny z domem dach, wysoki próg miał kilka wapiennych stopni. Czarne wejście prowadziło na tylne podwórze, ogrodzone żywopłotem z perełazem, miało budynki gospodarcze, dużą starą morwę. To podwórze nie było zamykane, z boku było przejście dla bydła i wjazdu końmi. Dom był bielony wapnem i od dołu podmazany czarną sadzą. Okna miały drewniane zielone malowane okiennice, a nie kraty, jak u Tatarów. Dla dwóch innych synów dziadek kupił również chatę na dwie połowy, ale już z jednym wejściem. Mój ojciec sam zbudował dom już na jedną rodzinę. Chyba dzi-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn