Strona · s. 8strona oryginału ↗
BOLSZEWICY NIE ODKRYLI JEGO PSEUDONIMU
Слово Просвіти, №18 за 2008 рік
Ołena LEONTOWYCZ Przebywając na wygnaniu, Wołodymyr Leontowycz powrócił nie tylko do pracy pisarskiej, ale i do krytyki literackiej, w dziedzinie której pracował od 1901 roku. Znane są jego artykuły „Estetyzm M. M. Kociubynskiego”, „W. Wynnyczenko „Po-Swij”, „Hryćko Hryhorenko”. Na emigracji owocnie współpracował z tygodnikiem „Tryzub”, który ukazywał się w Paryżu i był wyrazicielem ideologii narodowo-państwowej. Pisarz prowadził przegląd ówczesnej literatury na Ukrainie, utworów literackich drukowanych w czasopismach „Czerwonyj szlach” z 1929 r., „Żyttia i rewolucija” z 1928 r. (przykłady tendencyjnej bolszewickiej beletrystyki) oraz 1929 r., a także zamieszczał artykuły o ukraińskich pisarzach starszego pokolenia (P. Myrnyj, W. Stefanyk, O. Ołeś, M. Hruszewski, S. Wasylczenko), rozważał problemy literatury periodycznej ukraińskiej emigracji. W jego polu widzenia znalazły się czasopisma „Literaturno-Naukowyj Wisnyk” z 1929 roku oraz proświckiej orientacji „Naszi szlachy” (1929), które ukazywały się we Lwowie. Artykuły pojawiały się regularnie, szczególnie intensywnie pisarz pracował w latach 1929, 1930, 1932, 1933. Pisywał „Obserwacje literackie” pod pseudonimem Dawnyj. Jego pierwszy artykuł, poświęcony powieści W. Wynnyczenki „Słoneczna maszyna”, wydrukowano w 1928 roku (nr 31), a ostatni, „Bolszewicka przeróbka szkiców historycznych O. Łewyckiego”, został zamieszczony w tym samym numerze tygodnika, w którym informowano o śmierci W. Leontowycza w grudniu 1933 roku (nr 47). Ta praca wymagała nie lada odwagi, ponieważ pisarz potępiał bolszewizm i zrodzone przez niego potworne zjawiska. Na podstawie jednej lub dwóch publikacji dawał niezwykle precyzyjne, obiektywne charakterystyki młodego pisarstwa Ukrainy, co nie może nie zadziwiać nawet po wielu latach, kiedy stało się jasne, kto jest kim. Wołodymyr Leontowycz bacznie śledził stan pisarstwa w sowieckiej, według jego słów „okupowanej przez bolszewików”, zniewolonej Ukrainie, choć uważał czytanie produkcji prosowieckich pisarzy za niechlujną robotę. Jednak robił to, ponieważ prawdopodobnie uważał za swój moralny obowiązek zaznajamianie światowego ukraiństwa z tym, co działo się w literaturze na macierzy. Widział, że bolszewicki ustrój niszczy kulturę i kulturalność „bezprawiem i brakiem praw wszystkich i każdego”, a pisarstwo czyni jednym z narzędzi swojego despotyzmu. Podkreślał „rozkładający wpływ bolszewickiego ustroju oraz położenia literatury na nasze (ukraińskie — O. L.) pisarstwo w ZSRR”. Widział, że władza radziecka, nie zadowalając się surowym nadzorem cenzorskim nad pisarzami, wymaga od nich pisania na jej zamówienie, dyktując tematy, a nawet myśli. Płodziła takich, za pozwoleniem powiedzieć, pisarzy, a raczej rzemieślników, literackich najemników, których nie warto nawet wymieniać wszystkich (bo to sprawa historii literatury), których, można się domyślać, zmuszał się czytać Leontowycz. Z oburzeniem nazywa P. Pancza (nawiasem mówiąc, jego utwory w latach 50. wchodziły do programu szkolnego) sługą bolszewików, który bezwstydnie kłamie (chodzi o powieść „Błękitne eszelony”), oczerniając ukraińską armię czasów walk wyzwoleńczych 1917—1921 lat. W artykule poświęconym utworowi I. Kyryłenki „Przeszychtowka” (czego warta sama nazwa!), wyciągał wniosek, że podsowiecka literatura to „politgramota przełożona na beletrystykę”.
O powieści S. Sklarenki „Majtek Isaj” Leontowycz pisze, że jest ona „typowym przykładem upadku w ostatnich latach twórczości beletrystycznej u sowietów”. Analizując zbiór opowiadań „Ona” A. Lubczenki, popularnego wśród inteligencji pisarza, krytyk konstatuje, że „autor pomiędzy realizacją gruntownego tematu jednak wstawia i dość często pochwałę bolszewizmu oraz wyraża oddanie bolszewickiej rewolucji”, i wyciąga wniosek, że jest to już „taki obowiązkowy rytuał, narzucony przez rząd sowieckiemu pisarstwu: musi każdy autor w każdym utworze, o czymkolwiek by nie pisał, od czasu do czasu pokłonić się sowieckim bożkom”. (Pomimo lojalności wobec władzy, ci pisarze trafili do piekielnej machiny represyjnej.) Rozpatrując zbiór opowiadań „Twardy materiał” utalentowanego Oł. Kopylenki, Leontowycz uważa go za bodaj najnaiwniejszego wśród naddnieprzańskich pisarzy, którego „tak nafaszerowano komunistyczną nauką”, że uwierzył on całkiem szczerze „w użyteczność komunizmu dla całej ludności”, a dlatego jego „szkice są prawdziwsze od szkiców większości sowieckich pisarzy”. Lecz jednocześnie W. Leontowycz obserwował także tragedię przedstawicieli ukraińskiego pisarstwa: Mykoły Chwylowego, Hryhorija Kosynki, Mychajła Iwченki, Wałeriana Pidmohylnego (odnotował jego „siłę i głębię”), Borysa Antonenki-Dawydowycza, wyróżniając ich z tłumu nieudolnych pisarczyków, rozpoznając ich talent po jednym-dwóch utworach, odczuwając radość z posmakiem goryczy, jakby przeczuwając ich dalszy tragiczny los. Artykuły literacko-krytyczne nierzadko przechodziły w publicystyczne, ponieważ analizowane utwory, poruszone w nich problemy wyprowadzały na inny, pozaliteracki obszar. Wołodymyr Leontowycz wiedział o znęcaniu się nad systemem sądowniczym, o instytucjach prawnych dzięki powieści ignoranta L. Skrypnyka „Dom Przymusowych Prac”, którą zapewne z obrzydzeniem czytał. Jako prawnika interesowało go sowieckie sądownictwo. Różnorodne zjawiska podsowieckiej rzeczywistości trafiały poprzez utwory literackie w pole widzenia obserwatora, obiektywnego, ale bardzo niebezstronnego wobec tych znęcań, którym poddano jego Ojczyznę i jej naród. Wiedza prawnika pozwalała na dokonanie głębokiej analizy i kompetentnych wniosków. Widział „straszliwe znęcanie się bolszewickiego ustroju nad zasadami sprawiedliwości”. Dostrzegł charakterystyczną dla bolszewizmu cechę — nienawiść nie tylko do osobistego majątku materialnego, ale i do „osobistego bogactwa — moralnego i umysłowego”. Miał podstawy, by napisać o tępych głowach, „których, niestety, wszędzie jest wiele, a w ZSRR starannie fabrykuje je panujący tam ustrój” („Tryzub”, 1931, nr 43, s. 3). Leontowycz twierdził, że „bolszewizm — to nieludzki dogmat, przesiąknięty ludzionienawiścią”. Zatem „Obserwacje literackie” — to nie po prostu krytyka literacka, a ostra publicystyka, która dotyka bolesnych dla autora tematów tych fantasmagorii, w imię których „czynią bolszewicy swoje okrutne eksperymenty nad ludzkością” („Tryzub”, 1931, nr 38, s. 6). Leontowycz jeszcze w 1931 roku przewidział wszystkie grozy bolszewickiego apokalipsy lat 30. I jakby zaglądając w przyszłość, ostrzegał potomnych: „Wreszcie, rzecz wiadoma, że ani parlamentaryzm, ani udział ludności poprzez przedstawicielstwo w sprawach państwowych bez odpowiedniego wychowania obywatelstwa nie gwarantują nie tylko mniejszości, ale i większości od despotyzmu władzy” („Tryzub”, 1930, nr 36, s. 7). Godne podziwu jest to, że bolszewickim szpiclom nie udało się odkryć pseudonimu „Dawnyj” i rozprawić się z mężnym autorem, który śmiało rzucał w oczy wrogowi słowa prawdy. Wołodymyr Leontowycz twierdził, „że ZSRR udowodnił wszystkim, prócz bolszewików, a nawet, może, i niektórym z nich, że właśnie dyktatura proletariatu jest najgorszą, najniesprawiedliwszą i najbardziej nieznośną ze wszystkich, które były, które są i które jeszcze będą na świecie” (1933). Z „Obserwacjami literackimi” W. Leontowycza można zapoznać się w czwartym tomie jego „Zbioru utworów” (Kijów, 2004—2006), wydanym kosztem wnuków pisarza i podarowanym bibliotekom naukowym wszystkich uniwersytetów Ukrainy. Od redakcji. Podano za esejem Ołeny Leontowycz „Oskrzydlony Ukrainą”, poświęconym życiu i twórczości W. M. Leontowycza, który „czeka” na wydanie w wydawnictwie „Proświta”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
