Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Do Spaso-Preobrażeńskiej — po wodzie

Слово Просвіти, №18 за 2008 рік

Ludmiła JANOWSKA Te dwa kamienne domy zobaczyłam na obrazie Wiktora Jowy, dziś już zmarłego artysty, regionalisty, założyciela i byłego dyrektora Państwowego Muzeum Historycznego w Boryspolu. Na płótnie przypominają pozostałości twierdzy, wieży lub starożytnego zamku. Chowają za swoimi ścianami taką samą tajemnicę jak karawela na stepie czy na pustyni. Stoją samotnie pośrodku wody, a ziemi pod sobą mają tyle, by na niej się zmieścić. To cerkiew Spaso-Preobrażeńska wraz ze swoją dzwonnicą z Husynciec, już nieistniejącej wsi w rejonie boryspolskim na Kijowszczyźnie. Sztuczne monstrum o nazwie Kanowskie Morze pochłonęło ją w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. A oto kawałek ziemi, wymodlonej od 1812 roku, od kiedy istnieje ta świątynia, woda obmywa ze wszystkich stron już prawie czterdzieści lat, ale przelać się przez próg cerkwi jakoś jej nie pozwala… Nie zdołałam i ja, po tym, jak spojrzałam na ten tajemniczy obraz z lakonicznym napisem „Wandalizm”, po prostu zachować go w duszy i nie zajrzeć do wnętrza tych kamiennych domów, nie obejrzeć ich. Na odwrotnej stronie, niewidocznej na obrazie, moja wyobraźnia przykleiła do ściany cerkwi chatkę jedynego mieszkańca zatopionej wsi, który nigdzie nie wyjechał. I zapuściła mu – dziadkowi, który rzekomo ma już blisko dziewięćdziesiątki – długą białą brodę. Mieszkał z nim sędziwy gąsior – jego ptasi Piątek, ale nie wiadomo, czy obaj jeszcze żyją. Z opowieści borysplskich myśliwych, którzy polowali w tamtych stronach, było za mało, by dotrzeć do cerkwi Preobrażeńskiej ich drogą. Aby przed moimi oczami stanęły Husynci, a dopiero potem woda w miejscu, gdzie była wieś, najpierw wypytałam ich dawnych mieszkańców, którzy przyszli na świat w różnych zaułkach XX wieku. Przypadło im znów stać się współmieszkańcami, lecz w innym kraju. Rozmawiając ze mną, 98-letnia Hanna Parpalij swobodnie wplotła w swoją opowieść obce słowo „prejskurant”: cennik noszono po chatach w Husyncach, żeby ludzie kupowali maszynę do szycia „Singer”. Nie tylko to przypomniało jej się z bardzo odległego dzieciństwa. „Patrz, Halko, tam, do dołu – pokazał jej, małej, ojciec w cerkwi, gdzie w 1914 roku zrywano starą podłogę i kładziono nową. – Co zobaczyłaś?” Trzymając się ojcowskich spodni, nieśmiało zajrzała w dół i odpowiedziała: „Lśniące buty”. To był dowód rzeczowy na wiejskie plotki o rodzinie obszarnika Husynskiego, który, jak twierdzą najstarsze dokumenty o Husyncach, założył tu najpierw cegielnię, a potem, w 1812 roku, cerkiew i dzwonnicę. W lakierowanym obuwiu, mówili ludzie, pan pochował w grobowcu swojego syna, który spadł z konia. Potem sam zachorował i umarł. A przed śmiercią podarował cerkiew Preobrażeńską „obszczestwu” (tak Hanna Pyłypiwna nazwała wiejską gminę). Bo choć wznosił ją z własnych środków, budowali ją też chłopi. Tak uschło w wiejskim genealogicznym sadzie pierwszej połowy XIX wieku rodzinne drzewo obszarnika Husynskiego, o czym przypomniały, błysnąwszy dziewczynce z zaświatów, ostatnie buty panicza. Cioteczna siostra Hanny Parpalij, Nina Pawlenko, zapamiętała, jak 19 sierpnia, na święto odpustowe w Husyncach, do cerkwi Preobrażeńskiej z okolicznych wsi zjeżdżało wielu ludzi z pełnymi koszami jabłek i gruszek. We wsi radośnie gwizdały gliniane koniki, które kupowano dzieciom przy cerkwi razem ze słodyczami. Wracając po lekcjach do domu, Nina nie wchodziła do chaty tak jak wszyscy, lecz rzucała tornister z progu, stawała na rękach i, przerzucając się przez głowę, lądowała przy stole. Matka się przestraszała: „Skręcisz sobie kark!” Babcia Chrystia ostrzegała: „Ej, połamiesz kości!” Dzieci nazywały ją dziewczyną bez kości. Zdjęcia jej sztuczek wisiały w szkole na gablotach. Ryb w rzece było nie wiadomo ile. Nina jako mała zaganiała je, jak kurczęta do zagrody, do niewodka, który mama z ciotką ciągnęły brzegiem. Do tej prostej pułapki wpływały karasie, leszcze, liny, szczupaczki. Po podłodze w ich chacie pewnego razu pełzały ogromne piskorze, a rankiem skądś wylazły raki i przestraszyły mamę. Od jej krzyku Nina się obudziła. Takie podarunki przynosił im z progu brat kolegi, który pracował w rybnym gospodarstwie rżyszczowskim obok Husyncia. U Niny Ihnatenko wspomnienia o Husyncach są zupełnie dziecięce, bo w rodzinnej wsi przeżyła tylko trzynaście lat. Kiedy zimą krowa cieliła się i cielę zabierano do chaty, dziewczynka miała nie przegapić, kiedy ono chce wstać, i na czas podstawić kijek z przybitym na końcu pudełeczkiem. Latem doglądała kwoki z kurczętami. „Ani kroku z domu!” – nakazywała matka, pędząc na pastwisko wiejskie stado. A właśnie tego dnia o piątej po południu w klubie kino „Gdzie jest Archimedes?” Nina ubrała najlepszą sukienkę, przypięła do niej broszkę, do różowej torebki nasypała ziarna – i do sąsiadki Pryjmaczenczychy. Wyjaśniła babci, gdzie jest klucz od chaty, o worku z kaszą jaglaną na piecu i słoiczku obok niego: „Nabierzcie i nasypcie kwoce, a ja idę do klubu!” Wtedy Archimedes był dla niej wszystkim: w półmrocznej sali ktoś nagle chwycił ją za kołnierz… Tymczasem mama już zagoniła krowy, a na podwórku nie zastała ani kwoki, ani córki. „Nino, zaśpiewaj!” – wołały sąsiadki z ogrodów. I ona, siedząc na płocie, wykonywała zamówienia: „Mgła nad jarem” i „Dziewczyna odprowadzała bojca na pozycję”. Gorącym jak w Karakumach piaskiem, przebiegając od jednego krzaczka do drugiego, boso docierała do kręgu, z którego wypatrywała z bazaru mamy. Bardzo lubiła zapach nowiutkich książek, które ta przywoziła. Czytała je jeszcze przed 1 września. Kiedy powódź zalewała wieś, szkoły dojeżdżały łodzią. Kiedy mróz skuwał rzekę i jeziora, jeździła na saneczkach (zjeżdżała na nich z niewielkich piaszczystych wzgórz) i chodziła lodem do Rżyszcza po „morskie kamyki” i groszek. Latem pasła bydło w urochisku Domacha, gdzie trawa na łące sięga pasa, a takich rumianków, jak tam, nigdzie indziej nie widziała. Pędząc krowy do poju, obserwowała parowce płynące Dnieprem. Z Husyncia Nina z rodziną wyjechała po ukończeniu szóstej klasy. Przed przesiedleniem usłyszała, jak ojciec powiedział matce: „Daleko nie pojedziemy, będziemy mieszkać w Soszniakowie”. „Hurra! – krzyknęła Nina. – Tam przecież są trzy cerkwie!” Bardzo lubiła śpiewać z ciotkami, kiedy u nich świętowali krewni. Jakoś wtedy nie przejmowała się zbytnio tym, że opuszcza Husynci na zawsze. Cieszyła się: w Soszniakowie znajdzie nowych przyjaciół. Dwa lata później, w 1969 roku, samochodem leśnego gospodarstwa jechała do Husyncia do ciotki, siostry matki, która tam jeszcze została, z drewnianą skrzynią (zrobił ją celowo ojciec), żeby włożyć do niej szczątki krewnych, bo rozkopywano cmentarz. Mężczyźni, którzy pomagali miejscowym, opowiedzieli, że niedługo przed przyjazdem Niny wydobyli z grobu dębową trumnę. Otworzyli wieko i zobaczyli babcię, leżącą w lnianej koszuli i gorseciku, z zieloną kokardą pod szyją, jakby pochowaną wczoraj. Lecz na powietrzu po pięciu minutach rozsypała się w proch… Gdzie pochowani są dziadek i siostrzyczka Niny, która udusiła się pępowiną, pokazano od razu. A groby babci i dziadka, którzy zmarli z głodu w 1933 roku, ciotka długo szukała, odmierzając krokami: „Jakby tutaj…” W końcu wykopano jakieś kosteczki, ale czy to ich? Ze skrzyni potem wszystkich przepochowano w jednym grobie w Soszniakowie. Mykoła Kubrak – jedyny mieszkaniec Husyncia, który nigdzie się nie przeprowadzał. To 90-letni dziadek z białą brodą, choć na oko wygląda na znacznie młodszego. W Rżyszczowie mieszkają jego dwie córki, dwoje wnuków i czworo prawnuków. Równie mocna jak gospodarz jest przestronna dębowa chata, którą w 1895 roku zbudował z bali jego dziadek Stepan. Wtedy była kryta słomą, a dziś – eternitem, i jeszcze niejedną dekadę wytrzyma. Obok niej dęby rosną już ponad 160 lat. Mykoła Opanasowicz, dawny leśniczy, prowadzi spore gospodarstwo: krowę, świnie, owce, drób. Jego zagroda znajduje się na „stałym lądzie” dawnych Husyncia, na rogu Horby. Tu, na „kosarę”, sąsiedzi co roku zwozili bydło przed powodzią. Nieopodal Horbów kącik Owramy: tu w jednopiętrowym domku, który był koszarami, potem szkołą podstawową, dziś znajduje się mała baza wypoczynkowa, gdzie można wynająć łódź i przenocować. Kąciki Kulidycha, gdzie mieszkała Hanna Parpalij z rodziną, i Chutir, gdzie było podwórze jej matki Chrystii Drok, wyglądają z Kanowskiego zbiornika wysepkami porośniętymi krzakami. Pod wodną toń zniknęły także husynskie jeziora: Demidowe, Zimne, Maczule, Konopljaczka, Hnyläky, Panskie Bołото… Z Mykołą Opanasowiczem popłynęliśmy zalaną drogą do Sioła – centralnego kącika Husyncia, z którego na wysepce pozostała cerkiew Spaso-Preobrażeńska wraz z dzwonnicą. W niej brali śluby rodzice Mykoły Opanasowicza, a Hanna Pyłypiwna Parpalij – z pierwszym mężem. Za panieńskich czasów chodziła na nabożeństwo co tydzień. Przed wojną z cerkwi zrobiono skład wojskowy. Za okupacji wznowiono nabożeństwa. Nina Ihnatenko po raz ostatni była na służbie w rodzinnej cerkwi jako pięcioletnia dziewczynka w dniu Spasa. Jako uczennica chodziła tu na wychowanie fizyczne, jak do sali gimnastycznej. „Raz, dwa, trzy!” – rozlegał się głos nauczyciela. Uczniowie podskakiwali. Chłopcy biegali po schodkach na ganek, gdzie kiedyś stał chór, i pewnego razu znaleźli tam skrzynię, i rozrzucili z niej ręczniki, czarne i wiśniowe kwieciste chustki, którymi wcześniej przykrywano pulpity pod Ewangelię… W 2002 roku Nina Ihnatenko była w rodzinnej świątyni pośrodku wody na trzygodzinnej liturgii: nabożeństwo spasowe odprawili księża i mnisi z klasztoru ionowskiego. Śpiewał chór, drżały płomyki świec, nad głowami latały jaskółki. Przy jednym z wejść koroną na zewnątrz „wypełzło” drzewo, zaczepiwszy korzeniami o ten dół, gdzie kiedyś był grobowiec panicza Husynskiego. Przekroczyliśmy próg cerkwi Spaso-Preobrażeńskiej razem z Mykołą Opanasowiczem Kubrakiem. Ten krzepki mężczyzna nie dożywa swoich lat przy tym, co pozostało z rodzinnej wsi, lecz jakby ją strzeże przed Lete, żyjąc pełnią życia, gospodarując na swoim podwórzu naprawdę, tak jak robili to jego dziadowie i pradziadowie. Przerażające jest widzieć w świątyni, gdzie od 1812 roku odbywało się nabożeństwo wielu ludzi, wokół siebie nie freski i ikony, lecz gołe ściany z mnóstwem wydrapanych napisów „Tu byli…” albo „Swieta + Kola…” Ilu niemowląt tu ochrzczono, ile par pobłogosławiono, jakie najskrytsze modlitwy wznosiły się do nieba, jakie spowiedzi… A od kilkudziesięciu lat gorliwymi parafianami cerkwi Preobrażeńskiej były tylko wiatry, deszcze, śniegi i ptaki, które wpadały tu przez dziury, przez które świeciła ona, samotna i tajemnicza, na wysepce pośrodku wody… Ale zajaśniała nadzieja: w cerkwi spotkaliśmy młodego i energicznego ojca Warłaama z klasztoru Wydubickiego z kilkoma konserwatorami. Powiedział, że za kilka lat świątynia zostanie w całości wyremontowana, a na Horbach wybudowany zostanie klasztorny grobowiec. Już teraz w cerkwi jest przytulniej: wstawiono szyby, pojawiły się drzwi, otynkowano kopułę. Szkoda, że z pułapki Kanowskiego zbiornika nikt Husyncia nie uwolni. Pamiętacie u Ołeksandra Dowżenki: „Po co te skomplikowane, archaiczne, szaleńczo drogie elektrownie wodne, elektrogiganty na pięknych rzekach? Te zalania miast i wsi?” Po co? O to pytała siebie jako dziecko również Lidia Kubrak, córka Hanny Parpalij, gdy w 1937 roku na podwórze jej babci przyszli jacyś ludzie i powiedzieli: „Zasyp, Chrystio, swój loch, to damy ci 5 arów ziemi”. Nina Ihnatenko śni się rodzinne Husynci: bez jednego światełka, ciemne, bezludne, ponure. Czasem w myślach obchodzi cały kącik Horobijiwkę, nie pomijając żadnego podwórza, zatrzymuje się przy swojej chacie niedaleko piaszczystej góry. Czy wchodzi na nadbrzeżną skarpę, gdzie jako mała stała kiedyś ze starszą siostrą Ulianą i patrzyła, jak strzelają na wyspie, gdzie kręcono film według utworu Ołeksandra Dowżenki „Powieść ognistych lat”. Krzyczano do nich z daleka przez megafon: „Kobieta z dzieckiem, proszę zejść z kadru!” Jednak dusze tych, których pępowiny zagubiły się razem z zatopioną rodzinną wsią, nigdy nie wychodzą z kadru tęsknoty za nią. I do swojej cerkwi Spaso-Preobrażeńskiej jedynie płyną, bo innej drogi nie ma, a chodzić po wodzie umie tylko Jezus Chrystus…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn