Strona · s. 12strona oryginału ↗
Poezja, która pomaga nie tracić męstwa
Слово Просвіти, №18 за 2008 рік
Tetiana NAZARENKO, studentka Wydziału Filologii i Dziennikarstwa Połtawskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. W. G. Korolenki
„Poeci połtawskiej „Proświty” – taki tytuł nosi antologia poetycka, której prezentacja odbyła się w Obwodowej Uniwersalnej Naukowej Bibliotece im. I. P. Kotlarewskiego. Antologia ukazała się pod koniec 2007 roku nakładem wydawnictwa proświatowskiego „Rik” przy wsparciu Zarządu ds. prasy i informacji obwodowej administracji państwowej. Autorami książki są połtawscy poeci, których działalność społeczna jest ściśle związana z „Proświtą”. Redaktor antologii Mykhailo Diachenko wspomina: – Tej wiosny mija 20 lat od chwili, gdy my, młodzi proświatowcy („Proświta” dopiero się odradzała), 9 marca, w dniu urodzin Tarasa Szewczenki, przyszliśmy pod jego pomnik, a po wiecu poszliśmy do Dębu Szewczenki na obrzeżach miasta. Towarzyszyli nam pracownicy KGB i milicji. Ale rozpędzać nas już się nie odważyli... W tej antologii znajdziecie echo niespokojnych i szczęśliwych lat. Do zbioru weszły m.in. wiersze li-
Nina HNATIUK
Zdjęcia Oleksy DMYTRENKA
Jesteśmy już przyzwyczajeni, że na wieczory poświęcone poetom-dysydentom, więźniom sumienia, przychodzą przeważnie członkowie ich rodzin, ludzie w podeszłym wieku. I wszystko przebiega według zwykłego scenariusza: wspomnienia, patriotyczna pieśń, kwiaty pamięci przy grobie lub przy tablicy pamiątkowej… Tego sobotniego dnia nie wieczorem, lecz w południe do sali Narodowego Muzeum Literatury przyszły dziesiątki chłopców i dziewcząt. Literacko-artystyczny wieczór „Narodzie mój, do ciebie jeszcze powrócę…” ku pamięci Wasyla Stusa zorganizowali wspólnie Ogólnoukraińska młodzieżowa organizacja społeczna „Młoda Proświta”, jej oddział przy Kijowskim Narodowym Uniwersytecie Spraw Wewnętrznych, wydawnictwo „Smoloskyp”. Byli tu studenci Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Handlowo-Ekonomicznego. Na scenie — portret poety, dzieło Wiktora Zareckiego, obramowany ręcznikiem haftowanym, więzienna odzież kaprysa towarzysza Wasyla Stusa, Wasyla Owsijenki. Z opowieści dysydentów Jewhena Swerstiuka i Wasyla Owsijenki młodzieży ukazuje się nie tylko poeta najwyższej rangi, ale i rycerz niezależnego ducha, który ponad życie cenił honor, przyzwoitość, dane przez Boga słowo. Szczególnie poruszające były kadry filmu dokumentalnego o ponownym pochowaniu Wasyla Stusa. On znał cenę swojego talentu. Całym sercem kochał żonę Walentynę Popeluch i chciał mieć przy sobie syna Dmytrika. Ale nie zdołał, dla kariery, domowego spokoju, spokoju rodziny, poświęcić tego, co najważniejsze — honoru poety i obywatela. W szkicu biografii „Dwa słowa do czytelnika” Stus właśnie tak napisze: „Cenię zdolność uczciwej śmierci. To ponad ćwiczenia wersyfikacyjne!” Twórczą spuściznę Wasyla Stusa jego towarzyszka, literaturoznawczyni Mychajlina Kociubyńska nazwała drzewem z ściętym wierzchołkiem. Bo ostateczny tom wierszy „Ptak duszy”, zawierający prawie 300 wierszy i tyle samo przekładów, tak i nie wyfrunął z więziennej celi, z kagiebowskich skrytek. Czy go spalono, czy też wciąż gdzieś kurzy się za siedmioma zamkami? Konfiskata, zniszczenie tego najcenniejszego dzieła Stusa z ostatnich lat życia — kolejna zbrodnia nieludzkiego systemu totalitarnego przeciw ukraińskiej kulturze. Młodzież na sali wsłuchiwała się w każde słowo literaturoznawcy, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki Dmytra Stusa, który nie tylko opowiedział o swojej pracy nad monografią o twórczości ojca, ale też dodał do jego portretu wzruszające, tak ważne szczegóły. I poruszające słowo prowadzącej Lesi Matwijczuk, aspirantki Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki, i pieśni do słów poety w wykonaniu Oleny Hołub, i występ aktora Romana Semysała — wykonawcy roli Stusa w spektaklu „Idę za kraj” — wszystko to nastrajało do refleksji, zmuszało do wzięcia do rąk tomiku Stusa i do wczytania się… literaturoznawcy, poety, publicysty Piotra Rotacza, który za czasów reżimu radzieckiego doznał prześladowań, oszczerstw, gróźb. Dopiero w czasach niepodległej Ukrainy jego zbiory poetyckie zaczęły ukazywać się drukiem. Poezja Piotra Rotacza przesiąknięta jest uczuciami człowieka uczciwego i nieugiętego w swoich przekonaniach. Czego nam na świecie trzeba? Nie zazdrości, nie kłamstwa. Dla pracy — rąk, a dla nieba — Dla ducha, dla duszy. Niestety, w 2007 roku Piotr Pietrowicz zmarł, a jego testamentem pozostała nam „Autoepitafium”: Nie żegnam się z tobą, moja Ukraino, Nie idę w niepamięć, będę tu wiecznie — W twym Słowie i w białym kwiecie kaliny, I w twojej wierze, którą zostawił Taras. Przewodniczący obwodowej organizacji Towarzystwa „Proświta”, deputowany ludowy Mykoła Kulczyński również nigdy nie odstępował od wysokiego celu — pracy dla Ukrainy. Za czasów reżimu komunistycznego Mykoła Heorhijowicz odsiedział trzy lata więzienia w sprawie „Listu młodzieży twórczej z Dniepru”. Codziennie jednego z nas krzyżują. Codziennie jednego z nas wiodą na stracenie, rozpinają grubym słowem,
...ruszały jego twórczością, bólami, nadziejami. Chyba najbardziej unikalną częścią tego artystycznego wydarzenia była improwizowana dyskusja o miłości i śmierci, wyczynie i strachu, wierze i rozpaczy — o wszystkim, co porusza ludzi wszystkich pokoleń i wszystkich wieków. Oto niektóre fragmenty dyskusji, które najbardziej zapadły w pamięć:
Olha Szarmar: Czy były chwile słabości u Wasyla Stusa?
Wasyl Owsijenko: Wywierano na niego szalony nacisk, zakazywano spotkań z żoną, stale wtrącano go do karcerów. Ale Wasyl był nieugięty. Kiedy ciężko chorego Iwana Dziubę zmuszono do napisania skruchy, Wasyl Stus skomentował to tak: „Krążownik w kałuży”. Kto tam nie był, niech milczy.
Serhij Szepitko: Kim siebie widział Wasyl Stus, czy znał swoją wartość?
Wasyl Owsijenko: Myślę, że znał. Przecież w jednym z wierszy napisał: „We mnie już budzi się Bóg…” Trzymał się godnie, ale skromnie. Był niezwykle pracowity. Nawet w latach tortur więziennych prenumerował wiele słowników, zbiorów twórczości ludowej, doskonalił znajomość niemieckiego i uczył się angielskiego. Był mistrzem ojczystego języka: w wierszach Wasyla jest wiele neologizmów, a jego leksyka jest bogata.
Iwan Szmitko: Gdyby Stus pozostał przy życiu, czy nie byłby w opozycji wobec władzy? Czy miałby jej uznanie? Przecież 6 stycznia, w dniu 70. rocznicy urodzin, na jego grobie nie było wieńców ani od Prezydenta Ukrainy, ani od Ministerstwa Kultury… Był tylko bukiet od telekanału „1+1”.
Roman Semysał: Władza niepodległego państwa uhonorowała poetę tytułem Bohatera Ukrainy (pośmiertnie). Ale prawdziwy artysta
Kłamstwem, podłością… (Z książki „Zagratowane światło”, wiersze z której weszły do antologii poetyckiej). Mykoła Kulczyński głęboko przejmuje się problemami Ukrainy, jej języka i kultury: Powiedz mi, dziewczyno, dziewczyno/ukrainko, dlaczego w tobie umarło słowo twoich praojców… Poezja zasłużonej dziennikarki Ukrainy, laureatki nagrody im. Symona Petlury Hanny Denysko, świadczy o tym, że autorka jest silną, wolitywną osobowością, a zarazem wrażliwą i czułą duszą. Poetkę niepokoi wszystko, co dzieje się w tym zmiennym świecie. A przede wszystkim wolność: wolność słowa, wolność Ukrainy, wolna ludzka dusza. Intymne, skryte, delikatne nuty duszy brzmią w poezji Lidii Wicieni. Wiersze przenika światło i czyste duchowe ciepło. Jednak czasem w jej jasnej duszy jakby coś wybucha — poezja nabiera obywatelskiego brzmienia („Majdan”, „Pytanie”). Pani Lidia, szykując się na prezentację, usłyszała w Radiu Ukraina, jak ktoś z Kijowian proponuje utworzyć partię poezji. — Pewnie to był żart — tak powitano słuchaczy z okazji Dnia Poezji. Ale myślę, że taka partia zawsze byłaby w opozycji do władzy, bo każdy z władców ma słabe strony i nie zawsze uświadamia sobie wysokie dążenie sztuki. Artur Koczejew: Co łączy Pana ze Stusem? Wasyl Owsijenko: Wasyl Stus był o trzy głowy wyższy ode mnie. W dwutomowym wydawnictwie „Światło ludzi” jako publicysta i więzień polityczny uczciwie opowiedziałem, co o nim wiedziałem. Jego dusza zawsze pracowała. Pamiętam, kiedy przez półtora miesiąca siedzieliśmy w jednej celi, mówił: „Jakie dobre wiersze spadają mi na głowę. Jak lipcowy deszcz…” Ale byłem w ciężkim stanie, bardzo bolało mnie serce, dlatego nie zdołałem nauczyć się na pamięć choćby kilkudziesięciu wierszy z „Ptaka duszy”… Jestem świadkiem duchowych wyczynów Stusa. Walentyna Kaplińska: Czy Stusowi miało sens świadomie iść na śmierć? Przecież jego ideały do dziś nie zostały wcielone w życie… Wasyl Owsijenko: Honor narodu składa się z godności każdego z osobna. Gdyby jeszcze jedno pokolenie przeżyło pod władzą totalitarną, nie byłoby kogo ratować Ukrainy. Przecież po coś Bóg wyrwał nas z niebytu nad samą przepaścią… Mykyta Iszczuk: Jak ocenia Pan poezję Stusa? Co Pan z niej dla siebie wziął? Wasyl Owsijenko: Stałem się „przystosowańcem”: zacząłem pisać o Wasylu, o jego więziennych mękach, o jego obronie honoru i godności narodu, języka. Aktor Petro Bojko czyta moje wspomnienia co niedzielę w audycjach Radia „Kultura”. Jewhen Swerstiuk: Przy Bibliotece Parlamentarnej, gdzie siedzi kamienny bolszewicki działacz, powinien stanąć pomnik Stusa. Należę do tych, którzy dążą, by pokazać poetę w najlepszym… wspólnota w wymiarze wirtualnym już istnieje, istnieje na całym świecie. I należą do niej nie tylko ci, którzy piszą poezję, ale i ci, którzy ją czytają… Interesujące są również utwory młodych poetek Haliny Pustowhar i Tetiany Aleksandrowej. Charakteryzuje ją lekkość treści i złożoność języka literackiego, gra słów, oryginalność. Na prezentacji Tetiana Aleksandrowa powiedziała: „Pochodzę z rosyjskojęzycznej rodziny i jeszcze pięć lat temu nie myślałam, że będę pisać po ukraińsku. Impulsem do tej wewnętrznej przemiany stały się wiersze ukraińskich poetów. Przyłączyłam się do studia literackiego przy Połtawskiej organizacji Związku Pisarzy. Było bożonarodzeniowe widowisko wertepu, kolędowanie, a następnego dnia kończę 20 lat i zaczęłam mówić po ukraińsku”. Dziekan Wydziału Filologii i Dziennikarstwa Połtawskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. W. H. Korolenki Mykoła Iwanowycz Stepanenko bardzo trafnie oddał zarówno atmosferę prezentacji, jak i samą istotę zbioru: „Poezja leczy, poezja pomaga żyć. Poezja wszczepia wiarę w nadchodzący dzień. To jest dla człowieka najważniejsze. Zbiór jest mały, ale zauważalny. Dla naszego kraju jest znaczący. Więc przewracajmy kartki, czytajmy, oczyszczajmy swoje dusze poetyckim słowem ukraińskim!”
wyższym wymiarze. Byliśmy blisko, przez wiele lat korespondowaliśmy. Listy Stusa do mnie zachowały się, a moje do niego poeta spalił, aby nie stały się dla mnie oskarżeniem. Czy to siła, czy słabość? Nie był człowiekiem z granitu: pamiętacie wiersz „Nie jestem stalowy”? Jego rozmowy z konwojem świadczą o rozchwianych nerwach. Miał, tak jak ja, w domu wierną żonę, małe dziecko. Nie był to człowiek obojętny wobec rodziny. Ale poświęcił swoje życie, abyście mogli być prawdziwymi ludźmi. To najlepszy poeta naszego pokolenia. U Stusa jest wysokość, jest za co go kochać. Stus — na tysiąclecia.
Mykoła Worobjow: Mamy nie tylko deptać ziemię, ale wiedzieć i czuć, że jest ona obficie zroszona krwią synów i córek.
Dmytro Stus: Mamy pamiętać przeszłość i czerpać stamtąd to, co ważne dzisiaj. Życzę wam, abyście stali się ludźmi wbrew wszelkim rozczarowaniom.
Dobrze byłoby, gdyby młodzi ludzie wzięli do ręki książkę W. Stusa „Listy do syna” i przeczytali choć te wiersze, datowane 1.06.1981: „Dorosły, synu. Musisz szybko dorosnąć. Ustrzeż się teraz przed wieloma pokusami (w twoich latach sto czortów zaczyna wdzierać się do duszy — Ty je odpędzaj precz, wiedz bowiem: od tego, jak sobie poradzisz z tym wypędzaniem czortów, w dużej mierze będzie zależeć twoje życie). Ucz się żyć — to wysoka sztuka, której wielu ludzi tak i nie nauczyło się, choć przeżyli życie. Ale tu nie ma się czemu dziwić: kto uczy żyć? Ludzie, narodziwszy się, uważają, że żyć potrafią. Dla wielu to — powiększać swoją własną pustkę wszelkim dorobkiem — chodź, kupmy to czy tamto. Ale to śmieszna umiejętność, to naiwna próba ucieczki od życia na łąki zadowolenia. Życie nie jest rozkoszą. I nie jest przyjemnością. Ma ono swój nieodzowny, z ościami, sens. W tej nieodzownej istocie — miara życia”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
