Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

ROZPROSZONA PAMIĘĆ

Слово Просвіти, №18 за 2008 рік

Petro ANTONENKO Stary ród szlachecki Tarnowskich wywodzi się z XIII wieku. W 1824 roku Hryhorij Tarnowski otrzymał w spadku po swoim ojczymie majątek Kaczanówka (obecnie rejon iczniański w obwodzie czernihowskim). Była to wielka posiadłość szlachecka ze wspaniałym pałacem i ogrodem. Hryhorij Tarnowski był nie tylko bogatym właścicielem ziemskim i jednym z prekursorów cukrownictwa na Ukrainie, ale także człowiekiem wysoce wykształconym, gorącym miłośnikiem sztuki i ukraińskich starożytności. Przekształcił ogród majątku w jeden z największych w Europie parków krajobrazowych, uporządkował sztuczne jeziora, zbudował obok pałacu cerkiew. Kaczanówka stała się prawdziwym ośrodkiem duchowości. Tarnowski wspierał młodych ukraińskich artystów, wysoko ocenił talent Tarasa Szewczenki, kupił od niego płótno „Kateryna”, dając tym samym początek bogatej szewczenkianie Tarnowskich. Bezdzietny Hryhorij Tarnowski zapisał Kaczanówkę swojemu bratankowi Wasylowi, który po śmierci stryja w 1853 roku na 13 lat stał się właścicielem majątku. Wasyl Wasylowycz Tarnowski (starszy) również był człowiekiem wykształconym, wraz z Gogolem ukończył słynne Nieżyńskie Gimnazjum Nauk Wyższych księcia Bezborodki (obecnie Uniwersytet Pedagogiczny im. Gogola), przyjaźnił się z wybitnym pisarzem. Po śmierci Wasyla w 1866 roku Kaczanówkę odziedziczył jego syn, również Wasyl Wasylowycz Tarnowski (młodszy). Kontynuował on dzieło ojca i stryja. Kaczanówka była prawdziwą Mekką dla elity duchowej. W rodzinie Tarnowskich, zgodnie z ówczesnym zwyczajem szlacheckim, istniał album dla honorowych gości. Album ten zachował się i dziś jest ozdobą Muzeum Czernihowskiego im. Tarnowskiego. Znajduje się w nim około 600 autografów: Szewczenko, Gogol, Glinka, Riepin, Wrubel, Ge, Hułak-Artemowski, Kostomarow, Kulisz, Jawornycki, bracia Makowscy, a także Skoropadzcy, Miłoradowicze, Gałagany, Koczubeje. W rodzinie Tarnowskich panował prawdziwy kult Szewczenki. Wasyl Tarnowski (młodszy) również był związany szczerą przyjaźnią z Kobziarzem. Kontynuował zbieranie jego prac plastycznych i autografów. A dowiedziawszy się o zniszczeniu grobu Tarasa w Kaniowie, w szczególności o tym, że połamano drewniany krzyż, za własne pieniądze uporządkował grób i ustawił na nim krzyż oraz żeliwny płaskorzeźbiony wizerunek poety według szkicu, który sam wykonał. Nie bez wpływu Szewczenki Wasyl Tarnowski (młodszy) zaczął aktywnie zbierać ukraińskie starożytności. Posiadał ogromną kolekcję unikatowych przedmiotów. Wraz z przebogatą biblioteką i kolekcją obrazów, zapoczątkowaną jeszcze przez starszych Tarnowskich, wszystko to stanowiło nadzwyczajną wartość. Pod koniec 1896 roku Wasyl Tarnowski daruje swój bezcenny zbiór Czernihowowi, aby kolekcja była spójna i stanowiła podstawę dostępnego dla obywateli muzeum. Gubernialny zarząd ziemski z wdzięcznością przyjął dar, postanawiając wyznaczyć pomieszczenie, stworzyć takie muzeum i nazwać je imieniem Tarnowskiego. Zarząd zaznaczył, że „pod względem wartości i ważności kolekcji oraz pod względem liczby i kompletności, muzeum pana Tarnowskiego nie ma sobie równych na południu Rosji”. Po śmierci Tarnowskiego w 1899 roku cały jego zbiór zgodnie z testamentem przeszedł na własność miasta Czernihowa. Już w 1902 roku nowo powstałe muzeum otworzyło drzwi dla zwiedzających. Miało ono kilka działów: dawnej historii, epoki książęcej, kozacki (najbogatszy dział). Wśród eksponatów było szatę cerkiewną wybitnego działacza duchowego, politycznego i kulturalnego, arcybiskupa Łazarza Baranowicza, szable Bohdana Chmielnickiego i Iwana Mazepy. Zbiór sztuk pięknych zawierał portrety księcia Konstantego Ostrogskiego, jego syna Konstantego i synowej Zofii (z domu Tarnowskiej), hetmanów Sahajdacznego, Doroszenki, Chmielnickiego, Wyhowskiego, Mazepy, Teteri oraz innych wybitnych ludzi. W dziale szewczenkowskim znajdowały się rękopisy, autografy, dziennik poety, jego obrazy, rysunki, ryciny, rzeczy osobiste. Spokojne życie muzeum trwało niespełna dwie dekady. Przewrót październikowy, wojna domowa, anarchia i bezkrólewie — wszystko to przetrwało. Oto notatka służbowa dyrektora muzeum, znanego działacza społecznego, proświcianina Iwana Raszewskiego do gubernialnego komitetu ochrony zabytków historii. Pisze on, że 17 maja 1919 roku o godzinie 2:20 po południu czterech uzbrojonych w rewolwery mężczyzn wtargnęło do muzeum, związało stróża, rozbiło gabloty i wyniosło wiele eksponatów. Wśród nich — trzy buławy, osiem pernaczy, rzeczy osobiste św. Dymitra z Rostowa, hetmanów I. Mazepy i I. Skoropadskiego, wiele kosztowności. I to tylko jeden rabunek! W 1932 roku utworzono obwód czernihowski i obwodowy komitet partii komunistycznej. Dla niego odebrano budynek muzeum. Eksponaty wyrzucano niemal na ulicę. Oto co pisze pełniący wówczas obowiązki dyrektora muzeum Hryhorij Illuczenko: „Obchodzono się z nami jak zdobywcy ze zwyciężonymi. Eksponaty muzealne wyrywano z rąk pracowników ze słowami: „To zabieramy dla siebie”. W 1933 roku na rozkaz ówczesnych charkowskich władz stołecznych zbiór szewczenkowski Tarnowskiego zabrano do Charkowa. Po powrocie stolicy do Kijowa przewędrował on tam i został rozproszony. Znaczna część trafiła do zbiorów Narodowego Muzeum T. Szewczenki oraz Instytutu Literatury Akademii Nauk Ukrainy. Kolejne splądrowanie muzeum miało miejsce podczas okupacji Czernihowa przez faszystów. Do ewakuacji na wschód udało się wywieźć tylko połowę z 60 tysięcy eksponatów muzeum i trzy z czterdziestu tysięcy książek. Pomieszczenia muzeum ucierpiały w wyniku bombardowania i pożaru. Prawie wszystko, czego nie udało się ewakuować, zniknęło, zostało rozgrabione, trafiło do niemieckiej komendantury. Po okupacji wywiezione do ewakuacji eksponaty (oczywiście nie wszystkie) zwrócono do miasta. Ale na tym cierpienia muzeum Tarnowskiego się nie zakończyły. W 1953 roku przygotowywano się do obchodów 300-lecia tak zwanej Rady Perejasławskiej. Na rozkaz władz z muzeum Tarnowskiego wywieziono do muzeum w Perejasławiu buławę i szablę Bohdana Chmielnickiego. Rzekomo tymczasowo. „Tymczasowość” przeciągnęła się na dziesięciolecia, a w 1990 roku te bezcenne relikwie naszej historii z muzeum w Perejasławiu skradziono. W zbiorach Tarnowskiego znajdował się zegarek Hryhorija Skoworody — być może jedyna rzecz osobista słynnego filozofa i pisarza, która dotrwała do naszych czasów. Na polecenie władz zegarek wywieziono i przekazano do muzeum Skoworody. Tak „uhonorowano” wybitnego Ukraińca Wasyla Tarnowskiego, który zapisał dzieło swojego życia — zbiór starożytności — aby zachować je jako spójną kolekcję. Co robić dzisiaj? Oczywiście trudno stawiać pytanie o zwrot relikwii stamtąd, gdzie znajdują się obecnie. Na przykład oryginałów akwafort Szewczenki wypożyczonych na wspomnianą wystawę z Narodowego Muzeum Kobziarza czy eksponatów z Instytutu Literatury, Narodowego Muzeum Sztuki, muzeów obwodowych. Warto jednak posłuchać propozycji dyrektora Czernihowskiego Muzeum Historycznego Serhija Łajewskiego. Proponuje on sporządzenie katalogu rozproszonych po świecie starożytności wielkiej kolekcji. 1 kwietnia minęło 170 lat od dnia urodzin Wasyla TARNOWSKIEGO, wybitnego mecenasa, którego bezcenna kolekcja ukraińskich starożytności, wbrew jego woli, okazała się rozproszona po świecie. W Czernihowskim Państwowym Muzeum Historycznym im. Wasyla Tarnowskiego otwarto wystawę „Z Szewczenką w sercu”, gdzie zaprezentowano szewczenkianę Tarnowskiego. Dokładniej, znikomą część tej szewczenkiany, a i tę Muzeum musiało wypraszać wszędzie na wystawę, tymczasowo, na dwa miesiące. Wypraszać… swoje dawne eksponaty. Co więc stało się z unikalną kolekcją ukraińskich starożytności rodziny Tarnowskich?

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn