Strona · s. 6strona oryginału ↗
Kulturocentryzm współczesnej edukacji
Слово Просвіти, №18 за 2014 рік
Heorhij FILIPCZUK, doktor nauk pedagogicznych, akademik APN Ukrainy
Wymowny jest fakt, gdy najwyżsi oficjalni przedstawiciele 192 krajów latem 2012 roku przyjęli Deklarację „Przyszłość, której chcemy”, a w tym samym czasie delegaci od instytucji obywatelskich zagłosowali za rezolucją „Przyszłość, której nie chcemy”. Ale najgorszym jest wariant, gdy nie słyszymy, nie postrzegamy „innego” z jego światopoglądem, kulturą, postawą i tradycją, stając się agresywnymi i nietolerancyjnymi. Obecny charakter stosunków ukraińsko-rosyjskich to potwierdza. Prognozuję, że w najbliższym czasie, zapewne, uczonym, pedagogom, politykom nie uda się znaleźć wspólnego punktu widzenia, oceny wielu spornych problemów, jak i napisać wspólnej historii. Ludziom potrzebny jest nie argument siły, a siła argumentu, która zapewni formowanie takiej „pedagogiki dobra”, która pomoże narodom wypracować obiektywny, humanitarny cywilizacyjny pogląd na wydarzenia, zjawiska, fakty, które są znaczące dla narodowej, europejskiej, światowej historii. I zadaniem Ukrainy, edukacji narodowej, zwłaszcza w okresie zagrożenia jej istnienia, jest święte strzeżenie swoich wartości, pamięci, aby nie zgubić własnej historii, wiary, duchowości, idei narodowej. Bezsprzecznie, że na kształtowanie światopoglądu, wychowanie szacunku do pamięci historycznej istotny wpływ mają, oprócz edukacji, inne instytucje — cerkiew, media, rodzina, polityka, środowisko socjokulturowe. Jednak edukacja w tym szeregu, nawet pomimo tego, że według zaufania ludzi w ostatnich badaniach socjologicznych ustępuje cerkwi i mediom, będzie zajmować i nadal wyjątkowo dominujące miejsce. Na edukacji spoczywa szczególnie wielka odpowiedzialność, wszak na Ukrainie tylko bezpośrednich uczestników procesów edukacyjnych i naukowych jest ponad 10 mln. Ale nie wskaźniki ilościowe określają jej znaczenie społeczne. W warunkach agresji Rosji, kolaboracjonizmu, rozbicia narodu najważniejszym jest, po pierwsze, uświadomić sobie, że najlepsza realna edukacja może stać się zgubną dla człowieka i społeczeństwa, jeśli nie jest rozwijana patriotycznie. Po drugie, przekonać społeczeństwo, profesjonalną myśl pedagogiczną, że rzetelną, humanitarną, intelektualną będzie mogła stać się tylko na podstawie triadyczności modelu, gdy edukacja jest nie tylko zorientowana na jednostkę, europejska, ale i narodowa. Po trzecie, koniecznie trzeba zachować i rozwinąć dwie strategiczne funkcje — profesjonalną i światopoglądową, harmonijnie je łącząc. Oczywiście, dla ukraińskiej edukacji na przyszłość pozostaną do realizacji, jako metodologia, 2 główne dokumenty: 1) Państwowy program narodowy „Edukacja” („Ukraina XXI wieku”); 2) Narodowa doktryna rozwoju edukacji w XXI wieku; a także idee globalnych szczytów w Rio, Johannesburgu, zasady Dekady Edukacji, konwencji lizbońskiej, sorbońskiej, bolońskiej, najlepsze wzorce światowego doświadczenia. Ważne jest także uwzględnienie dorobku i tradycji narodowego dziedzictwa pedagogicznego Rusi Kijowskiej, Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, Ostrogskiej, wszak „Wielka dydaktyka” J. A. Komeńskiego napisana została na podstawie doświadczeń szkół brackich. Idee, twórczość pedagogiczna Ukraińców są gruntownie badane w wielu krajach świata. Uświadamiając sobie, że rodzina europejska to wielka orkiestra narodów, gdzie każdy instrument ma swoją tonację, Ukraina, jej edukacja narodowa muszą zająć w niej godne i należne miejsce. Nasza „melodia” musi opierać się na intelektualnych, duchowych, materialnych wartościach własnego narodu. „Naród bez własnej progresywnej myśli, twórczości, — pisał B. Hrinczenko, — jest w ogólnoludzkiej rodzinie chorym członkiem, nie wnosząc do ogólnoludzkiego skarbca swojego dorobku”. Dlatego nie dziwi, że tożsamość narodowa, zachowanie i rozwój narodowego „Ja”, swojej etnokultury w warunkach globalizmu i integracji uznawane są przez wiele narodów za ważną cechę europeizmu. Analiza współczesnej polityki kulturalno-oświatowej Europy poświadcza, że niemożliwe jest uważać się za Europejczyków, nie pozostając przy tym Niemcami, Francuzami, Włochami czy Polakami. Aby stać się godnym obywatelem świata, przede wszystkim należy być godnym Ukraińcem. Idąc do Europy, powinniśmy, zaznaczał wielki pedagog K. Uszynski, wziąć z zachodniej edukacji jedną ważną cechę — szacunek do swojej Ojczyzny, bo tam nie tylko wykształcony, ale i półwykształcony człowiek lepiej zna swój język, historię, geografię, estetykę, politykę, swoją ojczyznę… bez patriotyzmu nie ma człowieka. Wiedzmy, można stracić wszystko: terytorium, zasoby, a nawet państwo — i odzyskać utracone, ale tylko wtedy, jeśli naród zachowa język ojczysty, wiarę, tradycję…” Bo kiedy mowa o wielokulturowości, nie zapominajmy, że pierwotną podstawą jest kulturalność własnego narodu. A dlatego dla rozwoju pozytywnej koncepcji „Ja” rozwoju ludzkiego warto nigdy nie ignorować najbardziej kulturowo odpowiedniej sokratejskiej i skoworodyńskiej zasady „poznaj samego siebie”. Współczesny stan ukraińskiego społeczeństwa potrzebuje nie tylko myśli, idei, rozważań o kulturze jako takiej, ale przede wszystkim konieczne jest nieustanne przekazywanie tego źródła życia następnym pokoleniom. W przestrzeni socjokulturowej dość rozpowszechnionymi modelami społecznymi są takie, gdy zamiast wychowania patriotyzmu, szacunku do swojej ziemi, narodu, kultury narodowej, języka ojczystego, historii wyznaje się fałszywkę „wszechświatowości”, „wielokulturowości”, fetysz uniwersalizmu towarowo-pieniężnego. Prawie 90 lat temu W. Łypynski ostrzegał: „Dotąd nie było wiadomo, żeby jakiś naród odradzał się nie pod hasłami państwowo-narodowymi, a pod hasłami przycinania ziemi. U nas za Ukrainę dawano dziesięciny”. Niestety, to ostrzeżenie zachowuje swoją aktualność do dziś. Mimo wszystko systemy wychowawcze muszą być nastawione, żeby Ukrainę jako substancję wartościową wspólnota obywatelska, zwłaszcza młodzież, postrzegała duchowo, ideowo, politycznie. Do tego edukacja powinna na wskroś wprowadzać wartości ukraińskiej szkoły narodowej, utwierdzać autorytet własnej kultury, która zawiera niemało osiągnięć mających światowe, ogólnoludzkie znaczenie i jednocześnie strzeże duchowej suwerenności narodu. Ignorując to podejście metodologiczne, można oczekiwać, że edukacja będzie zgubna dla narodu, nieeuropejska, niedialogiczna, a przez to mało interesująca dla innych. Doświadczenie potwierdza: świat przetrwa, zachowuje siebie, rozwija się nie dzięki biurokracji, kancelariom, rządom, a przede wszystkim dzięki kulturze, związkom kulturowym i wzajemnym wpływom. A dlatego etycznym testamentem i zadaniem dla narodów, państw, polityków, społeczeństw obywatelskich jest niedopuszczanie najmniejszych przejawów imperializmu kulturalno-oświatowego, duchowego zniewolenia i etnocydów w stosunku do jednostki, wspólnoty, etnosu. Przez długi okres historyczny dla Ukrainy ten temat był niezwykle wrażliwy. Kiedy Ukraińcy 100 lat temu (1913 r.) wywalczyli swoje prawo do uniwersytetu z wykładowym językiem ojczystym we Lwowie, Imperium Rosyjskie groziło Austro-Węgrom wojną, jeśli rzeczywiście tam otworzy się Uniwersytet Ukraiński. Co będzie teraz, kiedy wprowadza się okupacyjny model edukacyjny? Nasz język, kultura powinny być konwertowane przynajmniej w domu, muszą być usłyszane, przemyślane przez przywódców kraju, inteligencję, pedagogów, polityków. I, być może, największa bieda dla współczesnego ukraińskiego odrodzenia polega na bardzo znacznej masie krytycznej w ukraińskim społeczeństwie ustalonego politykierstwa, które nie przyjmuje idei ukraińskiej, chorując na kolaborację, wulgarną pseudokulturalność. Prawie 20 lat temu, występując z trybuny Rady Najwyższej Ukrainy, przypomniałem o światowym uczonym, wybitnym Ukraińcu I. Puluju,
który znał 13 języków, włącznie ze starogreckim i starohebrajskim. Dla reżimu sowieckiego pozostawał on „zatwardziałym nacjonalistą”. Obecnie nasz deputowany, urzędnik, który nie zna i nie chce znać swojego ojczystego, państwowego języka, uważany jest za humanistę, internacjonalistę, demokratę! I dopóki nie wyjdziemy z takich fałszywych „wartościowych” współrzędnych, będziemy upokorzeni lumpenizacją i degradacją. Język jest podstawą godności, patriotyzmu i kultury narodu. Jednak przez długi czas na Ukrainie nie toczy się gruntowny dialog państwowo-społeczny. A szkoda, ponieważ polityka językowa jest decydująca dla konstrukcji procesów etnopolitycznych. Utrwalenie autorytetu języka państwowego na wszystkich szczeblach prowadzi do konsolidacji narodu politycznego. Przynajmniej dwa pokolenia ukraińskich obywateli (w warunkach niepodległości), wychowane w szacunku do języka państwowego, stałyby się gwarancją jedności obywatelskiej, bezpieczeństwa społecznego, patriotyzmu. Bo siły ducha i godności nie można zrekompensować wielkim wojskiem. Wydarzenia na Krymie stały się dla nas bardzo okrutną i pouczającą lekcją, kiedy „ukraińska” armia z ponad 20-tysięcznym kontyngentem od razu staje się bezradna. I sprawa tu nie tylko w politycznej „strategii”, a przede wszystkim w tym, że przez 22 lata ukraiński Krym nie znajdował się w sferze realnej humanitarnej, socjalnej, ekonomicznej, informacyjnej polityki ukraińskiej. Należy zapytać: czy zmieniłaby się mentalność, psychologia ludzi na Krymie, gdyby co roku na Krymie, od Dżankoja do Sewastopola, od Kerczu do Eupatorii otwierała się ukraińska szkoła-gimnazjum, podobna do jedynej od 1997 r. w Symferopolu, którą obecnie przekształcą w nieukraińską, a drukowana byłaby nie tylko jedna niskonakładowa ukraińska „Krymska switłycia”? Niestety, tą strategią nikt się nie przejmował. Byli inni „kłopoty” mężów stanu. Komu przydzielić nadmorskie dziesięciny ziemi, gdzie utrzymywać jachty możnowładców, jak ukraść narodowi czarnomorski szelf naftowo-gazowy, którego prognozowana wartość zasobów jeszcze w 2007 roku wynosiła ponad 500 mld dolarów amerykańskich (sprawa „Vanco”!). Bo nie może utwierdzać się prawda, kiedy na 576 tys. (spis z 2001 r.) Ukraińców na Krymie funkcjonowało tylko 7 szkół ukraińskich z 600, kiedy na 60 szkół z rosyjskim językiem nauczania w Symferopolu — jedna jest ukraińska, kiedy 10 kwietnia 2012 r. w Sewastopolu, gdzie mieszka 25% etnicznych Ukraińców, zamykają jedyną ukraińską szkołę nr 7, przenosząc ją do szkoły z internatem nr 4 dla dzieci upośledzonych umysłowo, rzekomo z braku środków. A jednocześnie rada miejska przyjmuje regionalny program rozwoju „języka rosyjskiego i literatury rosyjskiej” na lata 2012–2016 z kosztorysem 1 mln hrywien, a „sewastopoloznawstwo” z jego ideologią braku szacunku do języka ukraińskiego, Ukrainy, ukraińskiej tożsamości staje się podstawą polityki oświatowej. Nie ma żadnego dokumentu z czasów niepodległości, który by uciskał prawa Rosjan, innych narodów zamieszkujących Ukrainę. A model kulturalno-oświatowy, humanitarny w odniesieniu do mniejszości narodowych na Ukrainie jest, bez przesady, jednym z najbardziej demokratycznych w Europie. Dlatego musimy mówić prawdę i działać sprawiedliwie. Przecież jesteśmy zobowiązani wiedzieć, gdzie podziało się 200 tys. krymskich Ukraińców, którzy mieszkali tam od czasów Rusi Tmutarakańskiej, a ilu w 1944 roku deportowano z Krymu. Czy mamy zapominać o fakcie, że sławiąc ideologię ZSRR dla utwierdzenia nowej polityki imperialnej, co roku na jego terenach niszczono na wieki jeden naród (1926 r. — 208 narodów, 1989 r. — 128). Przypominają się słowa poetki W. Kytajhorodśkiej: „Uśmierzcie namiętności, Ukraina jest, i Bóg jej na wykup nie daje”. Musimy nie tylko znać, ale i szczycić się ojczystą kulturą, intelektem, etycznymi czynami swoich najlepszych rodaków i narodem, który przez wieki występował jako dawca dla wielu nacji i państw, nie walcząc o cudze ziemie, a broniąc własnych. Warto byłoby poznać wielu krajowym renegatom, a przede wszystkim zwierzchnikom Rosji, wypowiedzi w badaniach naukowych księcia M. Trubeckiego w latach 20. ubiegłego wieku, którego nie można podejrzewać o sympatie do Ukrainy. Droga po-piotrowskiej Rosji do europeizacji, pisał, leży przez ukrainizację…, i podkreślał wyjątkową rolę Ukraińców w rozbudowie wszystkich sfer życia Rosji. Prawda, nie udało się wyleczyć ludzkości z bacyli imperialnej zachłanności i antyukraińskości. Czas potwierdza złożoność w formowaniu społeczeństwa obywatelskiego, tworzeniu jednolitego narodu politycznego, narodowej i państwowej samooceny. I właśnie na edukację nakłada się wyjątkowo strategiczne zadanie — tworzyć ideał wychowawczy przy aktywnym udziale większości pedagogów, którzy są przejęci szacunkiem i miłością do swojej Ojczyzny. Bo tylko tacy, którzy uczą nas kochać Ukrainę, zasługują na wielkie imię nauczyciela. „Właśnie ukraińscy nauczyciele — pisała S. Rusowa — powinni wystąpić przed swoim narodem i razem z nim dobijać się dla niego szczęścia, woli i wolności… Dość ukraińskiej inteligencji „błąkać się” po cudzym polu. Trzeba iść jedną drogą ze swoim narodem…”. Współczesny świat staje się nie tylko coraz bardziej mobilny, zmienny, konkurencyjny, ale jednocześnie bardziej agresywny. Musimy uznać, że zadeklarowane jeszcze w 1992 roku w Rio de Janeiro podejście — „Żyć z poczuciem odpowiedzialności” tak i nie stało się uniwersalnym priorytetem, nową filozofią w modelach relacji: „Człowiek—Człowiek”, „Człowiek—Społeczeństwo”, „Człowiek—Przyroda”, „Państwo—Państwo”. Rządom, parlamentowi, społeczeństwu obywatelskiemu, uczonym tak i nie udało się utwierdzić tej paradygmatu. Zauważalnym zjawiskiem staje się różnobiegunowość w ocenach i charakterystykach politycznych, socjalnych, ekologicznych, humanitarnych, etnokulturowych, finansowo-ekonomicznych, cywilizacyjnych sfer życia.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
