Strona · s. 8strona oryginału ↗
Człowiek, który był «Młodą Gwardią»?
Слово Просвіти, №18 за 2014 рік
Dobrze pamiętam wieloludne zebranie, na którym przeważała młodzież. Jeden z naszych poetów, rozglądając się po sali, powiedział, że szczególnie miło mu widzieć tu najmłodszego ze wszystkich — właśnie jego, Jewhena Stachiwa. I nikt mu nie zaprzeczył, chociaż data urodzenia tego siwego, krępego mężczyzny świadczyła o czymś zupełnie przeciwnym. Wszystkim od razu wydało się, że w tych słowach nie ma żadnego paradoksu, bo wiek ma nie tylko wymiar astronomiczny, lecz także czysto mentalny. Stale uśmiechnięty, wewnętrznie skupiony, energiczny Jewhen Stachiw niósł ze sobą radosne poczucie świeżej energii życiowej; a to, że jest tak bogaty przede wszystkim młodością, bardziej niż starsi ludzie — to już zjawisko wyjątkowe.
Mychajło SŁABOSZPYCKI
Po raz pierwszy spotkałem tego człowieka na początku lat dziewięćdziesiątych. Już na pierwszy rzut oka wyczułem w nim spokojną i rozumną siłę wewnętrzną, która pozwala człowiekowi pokonywać w życiu niezwykle trudne przeszkody. Nie znałem wtedy jeszcze jego biografii, a jedynie wyczuwałem: za nim, najwyraźniej, rzadko skomplikowana, obfitująca we wszelkie perypetie droga. Przeprowadzałem wtedy z nim wywiad dla „Народної газети”, i po raz pierwszy na krótką chwilę otworzył mi się ekran jego przeszłości, na którym mignęła zagadka „Młodej Gwardii”, którą Jewhen Stachiw nazwał mitem Aleksandra Fadiejewa. Ta publikacja wywołała wielki rozgłos. Do redakcji gazety zgłosili się ludzie, którzy spotykali się z nim na ścieżkach podziemia OUN; posypało się mnóstwo pytań o to, co naprawdę działo się w Krasnodonie podczas niemieckiej okupacji; na Stachiwa złośliwie rzuciły się gazety komunistyczne, a szczególnie hojnie oblała go błotem moskiewska „Prawda”, nazywając pana Jewhena nie inaczej jak „samozwańcem z Ameryki”. Potężna machina ideologiczna natychmiast włączyła się w obronę swoich mitów i dyskredytację osoby, która je naruszyła — tactyka sprawdzona przez dziesięciolecia. Reagował na to z filozoficzną ironią: mówiąc, że chętnie daje pracę komunistycznym ideologom, by nie próżnowali. Stachiw był człowiekiem nieustannie niespokojnym, człowiekiem drogi. Ledwie przylatywał do Kijowa i ściskał w objęciach przyjaciół, już wyruszał na Doniecczyznę czy Dniepropetrowszczyznę, gdzie łatwo odnajdywał swoje ślady sprzed ponad sześćdziesięciu lat. Albo wracał do stolicy Ukrainy, opalony słońcem Mołdawii (odwiedzał tamtejsze ukraińskie społeczności) i opowiadał: ukraińskie wesele w Mołdawii zachowuje wszystkie elementy swojego tradycyjnego scenariusza. Stachiw był człowiekiem rzadko dociekliwym, zainteresowanym wszystkim, co i jak się w Ukrainie układa. Przebywając w Kijowie, zdążał w ciągu dnia spotkać się z dziesięcioma działaczami politycznymi i społecznymi, by usłyszeć ich opinię o przebiegu tutejszych wydarzeń i zestawić ją z własną. Chciał wszędzie zdążyć (i zdążał!), pragnął być naocznym świadkiem budowy naszego państwa. Czasami wydawało się, że zna nas i nasze problemy lepiej, niż my sami. Jest on chłonnie otwarty na wszystko, co nowe, system. Konserwatyzm starości z jego nieodłącznym zawężeniem zainteresowań i relacji międzyludzkich mu nie grozi. Słuchałem jego opowieści o OUN, o podziemiu w Krasnodonie, o tym, że Aleksander Fadiejew, pisząc swój mit o „Młodej Gwardii”, przedstawił go w postaci Jewhena Stachowicza, i przez cały czas wydawało mi się: kiedyś nie będzie tego człowieka (wszyscy jesteśmy śmiertelni!) — i wszystko to umrze. Jak wiadomo, czas niezapisany w słowie jest skazany — umiera jak ludzie, przechodzi w niepamięć. I zacząłem go namawiać: piszcie wspomnienia. Poczułem, że moja myśl padła na urodzajną glebę. Powiedział: sam już dawno o tym myślę, ale przecież nie jestem pisarzem, żeby wszystkie te fakty i ludzi zebrać razem w jednej książce… Zaproponowałem: nagrywajcie na taśmę magnetofonową wszystko, co sobie przypomnicie, a ja znajdę wam redaktora, który wszystkim się zajmie. I oto Walentyna Paszczenko podjęła się literackiego opracowania jego wspomnień. Wspólnie (a byłem tego świadkiem) sformułowali motywację, która potem zabrzmiała do czytelnika z kart książki tak: „Publikuję te moje wspomnienia, aby nie poszły w niepamięć wszystkie te wydarzenia, które działy się ponad pięćdziesiąt lat temu, a także imiona młodych patriotów, którzy oddali życie za Ukrainę. Wierzę, że trzeba pisać prawdę o tych wydarzeniach, bez oglądania się na to, czy komuś się to podoba, czy nie. Prawda pomoże historykom rozeznać się w wydarzeniach, które działy się na ziemiach ukraińskich, i kto był bohaterem, a kto tylko chce żyć kosztem innych”. Miałem sposobność obserwować pracę z bliska. Czytałem każdy świeży rozdział autobiograficznej kroniki. Tak więc wkraczałem razem z pamięcią autora w jego ślady. Oto jeden z wielu ciekawych szczegółów naszej historii w konkretnym życiu. Miał wtedy osiem lat, gdy w Paryżu Szwarcbard zastrzelił Symona Petlurę. Galicyjscy oficerowie nie oddali zabitemu żadnego hołdu. Stachiw dobrze zapamiętał ich oskarżenia: podpisał, mówiąc krótko, Petlura układ warszawski — i oddał Polakom Galicję… Tylko jeden człowiek nosił czarną opaskę na rękawie. Był to jego ojciec — Pawło Stachiw, który próbował przekonać wszystkich, że Petlura jako naczelny dowódca ukraińskich wojsk i prezydent Ukraińskiej Republiki zasługuje na wielki szacunek. Zgadzano się z nim i nie zgadzano. Nie małą rolę odegrało tu i to, że mieszkali w Przemyślu, gdzie stosunek władz polskich do nich, jak to się mówi, wymagał lepszego. Uczył się w przemyskim gimnazjum, gdzie był przewodniczącym międzyklasowego szkolnego zrzeszenia. Wymieniał nazwiska tych, którzy stali się wybitnymi ludźmi: Mirosław Prokop, Omelan Antonowycz, Borys Witoszyński, Michał Muszyński, Michał Kaczmar, Lewko Diwyk, Omelan Hrabec, Wasyl Duży, Henyk Harabacz, Jakiw Makowecki, Wołodymyr Fedak, Mirosław Maleckyj… — wszyscy oni stali się znanymi postaciami, kierując różnymi członkami OUN lub oddziałami UPA. W OUN była cała rodzina Stachiwów. Jego starszy brat Wołodymyr piastował stanowisko ministra spraw zagranicznych w rządzie z 30 czerwca 1941 roku. Jego starszą siostrę Olgę Tuziw, konspiratorkę, w 1943 roku zamęczyli na śmierć bolszewicy w Baranowcu. Siostrę jego żony, dwudziestoletnią Natalkę Wynnyków, bolszewicy (słynny proces 59) skazali na rozstrzelanie. Część więźniów przetrzymywano w więzieniu berdyczowskim. Wśród nich była i Natalia. Uratowali się dlatego, że podczas panicznej ucieczki sowieckich władców o więźniach po prostu zapomniano. Nie zdążono ich rozstrzelać tak, jak zrobiono to we Lwowie, w Winnicy czy w Uманi. Dziewczyna wróciła do Lwowa i ponownie przyszła do organizacji OUN. Z jej zadania wyjechała do kijowskiego podziemia. Tam zgubili ją Niemcy. Tragiczny zbieg okoliczności: skazana na karę śmierci przez stalinowską kliką, a wyrok wykonała hitlerowska komanda. Leży ona w Babim Jarze razem z Oleną Teligą i jej mężem Michajłem. Stachiw podkreślał w swoich wystąpieniach słuchaczom taką okoliczność: dwa totalitaryzmy dręczyły Ukrainę.
Sytuacja z Natalką Wynnyków to ponury, symbolistyczny obraz tego okresu naszej biografii. Taka była wówczas, w czasie drugiej wojny światowej, sytuacja Ukrainy. Między młotem a kowadłem. Między Stalinem a Hitlerem. Karpacka Ukraina, Kijów, Krzywy Róg, Kremenczuk, Horliwka, Nowomoskowsk, Dnieprodzierżyńsk, Znamianka, Mariupol, Kramatorsk, Słowiańsk, Stalino… — to dopiero początek jego tras. Wraz z grupami wędrownymi OUN organizował ukraińskie podziemie na Wielkiej Ukrainie. Oto w jego wspomnieniach rozdział zatytułowany „Młoda Gwardia”, który później ściągnął gromy i pioruny na głowę Stachowa ze strony strażników tego samego mitu. „Lemisz wysłał do Ługańska nowych ludzi, by kierowali podziemiem. Jesienią 1942 roku wysłano tam Katerynę Meszko i studenta Teodora Lichmana. Ponadto posłałem tam Wołodkę Kozielskiego. Oni zorganizowali szersze podziemie. A gdzieś w grudniu dotarła do mnie wiadomość, że Wołodka natrafił na młodych ludzi, którzy zapisywali oznaczenia na niemieckich samochodach wojskowych. Zrozumiał, że to jakiś wywiad. Chcieliśmy pozyskać tych młodych ludzi — mieli po 17–18 lat — do współpracy, ale okazało się, że nie rozumieli żadnej polityki. Po prostu zbierali dane dla wywiadowczyni Ljubow Szewcowej. Później dowiedzieliśmy się od Aleksandra Fadiejewa o wielu przesadach i nieprawdach dotyczących ich działalności”. W 1955 roku Stachiw zobaczył w Nowym Jorku plakaty sowieckiego filmu „Młoda Gwardia”. „Oczywiście nie mogłem tego pominąć, a kiedy obejrzałem film, od razu się opamiętałem, że antybohaterem Jewhen Stachowycz — to ja, a bolszewicy mnie zohydzili za moją ciężką pracę podziemną na Donbasie”. Pożyczył od swojego przyjaciela Wsiewołoda Hołubnyczego, który badał problemy sowieckie, książkę Fadiejewa. Postanowił dokładniej ją przestudiować. Tak właśnie powstały jego ostro krytyczne recenzje zarówno powieści, jak i filmu, drukowane w „Ukraińskim Samostijniku” i w „Sučasnej Ukrainie”. To wywołało poruszenie na Ukrainie. Jurij Smolicz na plenum Związku Pisarzy gniewnie piętnował „piszących z Monachium”, którzy śmieli twierdzić, że „bohaterska »Młoda Gwardia« to garstka burżuazyjnych ukraińsko-niemieckich (!!! — M. S.) nacjonalistów”. Komunistyczni propagandyści jednym głosem stanęli w obronie stworzonej przez siebie legendy o „Młodej Gwardii”. Ale Stachiw także nie milczał. Publikował nowe i nowe materiały w prasie diaspory. Nie mogły ich czytać na Ukrainie, ale mimo to niektórzy historycy mieli do nich dostęp i już wyrobili sobie wyobrażenie o skali fałszerstwa wydarzeń w Krasnodonie. „W swoich artykułach i wywiadach stwierdzam z pełną odpowiedzialnością: komunistycznego podziemia na Donbasie nie było. Po prostu nie mogliśmy na nie nie natrafić w swojej działalności, tak jak natrafiliśmy na chłopców, którzy zbierali wiadomości o ruchu niemieckich oddziałów wojskowych dla sowieckiej wojskowej radiotelegrafistki Ljubow Szewcowej. Ale ta grupa nie prowadziła żadnej pracy ideologicznej i nie miała żadnej nazwy. »Młoda Gwardia« to wymysł Fadiejewa. Przez dwa lata niemieckiej okupacji na Donbasie nie spotkaliśmy ani jednego zwolennika Stalina. Natomiast zostały nasze ulotki i dokumenty gestapo (i to na pewno!), które świadczyły, że tam aktywnie działało nacjonalistyczne podziemie. A ludność o nas wiedziała — rozrzucaliśmy i rozwieszaliśmy ulotki, a gestapo aresztowało i zabijało naszych żołnierzy”, — pisze J. Stachiw o prawdzie, której bardzo nie chcą mitotwórcy. Korzystając z tej okazji, poczynię małą autobiograficzną dygresję. W 1967 roku ja, nowicjusz dziennikarstwa, otrzymałem zlecenie napisania powieści dokumentalnej o nauczycielce znanej w całej Ukrainie, Bohaterce Socjalistycznej Pracy z Krasnodonu, dawnej „młodogwardzistce” Serafimie Safonowej. I oto ja — w Krasnodonie. Oczywiście pragnąłem poznać wszystko o „Młodej Gwardii”, znanej ze szkolnych podręczników. A ponadto dużo mnie interesowały sposoby tak zwanej artystycznej typizacji Aleksandra Fadiejewa. Chciałem wiedzieć, co jest owocem autorskiej fantazji, a co miało miejsce w rzeczywistości. Oczywiście wtedy bezwarunkowo wierzyłem wszystkiemu, co napisano w powieści. I oto pierwsze — bardzo nieoczekiwane —
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
