Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

«Staliśmy po pas w chmurach…» Dialog ze starym żołnierzem o wojnie, poezji i miłości

Слово Просвіти, №18 за 2014 рік

L. S.: Mykoło Antonowyczu, znaczące miejsce w Pańskim dorobku twórczym zajmuje temat Krymu. Inspirowała Pana bujna, egzotyczna przyroda, krajobrazy kimmeryjskiego kraju, zachwycał się Pan urodą tatarskiej dziewczyny. Wiersze napisane przez 20-letniego młodzieńca w Sewastopolu, Simeizie, Gurzufie, Aluszcie przesiąknięte są młodym, dźwięcznym szczęściem. Krym był radziecki i Pan był radziecki. Temat Krymu przewija się przez wszystkie Pańskie książki. Zarówno w 1954 roku, kiedy Krym administracyjnie przekazano w terytorialne władanie USRR, jak i w 1991, kiedy Krym stał się Autonomiczną Republiką Krymu w granicach Ukrainy i wszyscy staliśmy się niepodległymi Ukraińcami, nie porzucał Pan tego tematu. Pańska Muza opiewała „Południowe wybrzeże Krymu” w 1993 roku. Porównajmy odczucia. W wierszu „Pożegnanie z Krymem”, stworzonym w 1939 roku, Pańskie pożegnanie z nim było sytuacyjne, symboliczne, student żegnał się z morzem i górami do następnego lata. A co Pan powie o naszym dzisiejszym „pożegnaniu” z ukochanym półwyspem, z „krewnymi-Tatarami”, jak ich Pan nazywał w swojej poezji? Z domami pracy twórczej pisarzy w Jałcie i Koktebelu? Co Pan powie o najnowszych wydarzeniach? M. M.: Krym wszedł w moją duszę w latach studenckich. Nie sam go wybrałem, do podróży namówił mnie mój dobry przyjaciel, z którym studiowaliśmy w Zaporoskim Instytucie Pedagogicznym — Hryhorij Żuczenko, później stał się znany jako poeta Jar Sławutycz. Otrzymał zadanie zbierania ukraińskiego folkloru mieszkańców Krymu i zabrał mnie ze sobą dla towarzystwa. Ruszyliśmy w wolną wędrówkę, wiecie, gdzie kto wpuści do chaty czy sakli, uśpi, ukołysze. Obejrzeliśmy w Sewastopolu dioramę wojny krymskiej. Napisałem szkic o Daszy Sewastopolskiej. Wspinaliśmy się po górach, rozmawialiśmy z pasterzami, staliśmy po pas w chmurach i wydawało nam się, że latamy. Że jesteśmy niebiańskimi posłańcami. Wędrowaliśmy pieszo przez miasta i wsie, piliśmy wino. Pisałem o smukłej sarnie w górach. Na poziomie genetycznym czułem się synem morza: „Chyba jestem z delfinów”. Później jako redaktor gazety „Czerwony hirnyk” już po wojnie jeździłem leczyć się do krymskich sanatoriów, jak tego wymagali lekarze. Morze wabiło, nocowałem nad morzem. Rozdzierało mnie, dlaczego Krym należy do Rosji, a nie do Ukrainy? Przecież jesteśmy jedną ziemią, jednym krajem! Boleśnie przeżywałem deportację krymskich Tatarów, Inguszów. Jaki tragiczny los tego narodu! I znowu Już dawno nie przyszło słyszeć tyle różności o wojnie, co w ciągu ostatniego miesiąca, kiedy putinowska Rosja faktycznie rozpoczęła okupację Ukrainy (powtarzając-małpując w tym obłąkanego Adolfa Hitlera, który bez żadnego ostrzeżenia 22 czerwca 1941 roku napadł na Związek Radziecki). To kiedyś, w Rusi Kijowskiej, byli książęta, jak na przykład Światosław, który rzucając wyzwanie wrogom, dumnie mówił: „Idę na was!”. A co myśleli i myślą o wojnie mądrzy ludzie? Proszę bardzo. Począwszy od współczesnego dubieńskiego pisarza Ołeksandra Łopatenki, a skończywszy na siwej przeszłości… * * * Wojna to ostatni argument głupców. Ołeksandr Łopatenko przyszła ona już od obecnych dyktatorów, którzy myślą kategoriami imperialnymi. Trzeba tak utknąć w przestarzałych inkwizycyjnych dogmatach, żeby w XXI wieku tak znęcać się nad całymi narodami! Nad ukraińskim, nad krymskotatarskim! — W wierszu „Dusza trwożona jest” (1993), także w utworze „Nigdy na kolana nie stanie Ukraina” i w wielu innych obecne jest stałe poczucie możliwej biedy, „cudzoziemskich gróźb”, zwraca się Pan do „wroga srogiego”, „zaczajonego ośmiornicy”. Można mówić o intuicji żołnierza, który przeszedł przez fronty II wojny światowej, czy to też przeczucie poety tego nieszczęścia, które może wydarzyć się na Ukrainie? Przypominam sobie, jak w maju 1997 roku, kiedy Ukraina podpisywała z Rosją Umowę o stacjonowaniu Floty Czarnomorskiej Rosji w Sewastopolu do 2017 roku, znany obrońca praw człowieka, deputowany ludowy Stepan Chmara ostrzegał krajowych sygnatariuszy, że Rosja wykorzysta tę umowę na szkodę Ukrainy. Nie wierzyłam, że takie coś jest możliwe w nowych czasach. Ale to się stało… — Doktor nauk biologicznych, profesor katedry ekologii i biologii Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu Medycyny Weterynaryjnej i Biotechnologii im. S. Z. Gżyckiego Josyp Berko napisał w recenzji o mojej twórczości: „Mykołajenko w swojej poezji przewidział Majdan”. — Jak Pan myśli, czy odzyskamy Krym? Czy uratujemy Donbas? — Wiecie, na II wojnie światowej wszystko było jasne: oto wróg, faszysta, a oto — swoi. A teraz przyszedł faszysta-raszysta i nazywa faszystami nas. Jaki cynizm! Teraz — nie wiem. Wszystko fałszywe, garbate, wszystko zbudowane na najnowszych kłamliwych technologiach politycznych, na łapówkarstwie. Maski, zielone ludziki. Oni wpełzają-wpełzają na Ukrainę, a nasi nie reagują. Czuję się, jak w dętej operetce. — Przyszło Panu żyć w kilku epokach — w grudniu 1919 roku w dniu Pańskich urodzin na Jekaterynosławszczyźnie przebywał ze swoją armią Nestor Machno. Potem radziecka epoka z jej totalitarnym stalinowskim reżimem. Chruszczowowska chimeryczna odwilż. Breżniewowski zastój. Gorbaczowowska pierestrojka. I wreszcie — Niepodległość Ukrainy. I powiedział Pan w wierszach: „Jestem poetą epoki Niepodległości”. A w Pańskim ostatnim zbiorze „Uśmiech Giocondy” (2014) są takie wersy: Urodziłem się nie w swoim Czasie, Śpiewać nie te sądzono pieśni. O, nie chciałem tworzyć na zapas I żyć na pochyłej płaszczyźnie. Dlaczego Pan tak gorzko napisał? — Bo prawdziwej niepodległości u nas jeszcze nie było! I, niestety, żadnego prawdziwie ukraińskiego Prezydenta nie mieliśmy. „Stan duszy w wybuchach represji. Hołodomorów niezagojony ból”. Tak i obecny nieład państwa zabija duszę. Deklarowana niepodległość nie grzeje. A dusza żywa i pragnie wysokiego. — Smutno, jak smutno… Mykoło Antonowyczu! Porozmawiajmy o temacie przeznaczenia na ziemi. Jeszcze w dalekim 1937 roku w małym poemacie „Ławka” opublikował Pan wersy, w których faktycznie sformułowano credo 18-letniego chłopca: Nie będę wodzem, ani carem, ani hetmanem, Bo wiem — to nie dla mnie ciężar. Jedyne, do czego dążę, — Słowem barwnym zawładnąć. Oto mój cel tajemny — Cel, zakodowany w Los…” Wygląda na to, że cel i los nie zdradziły i zbiegły się. Nie odstąpił Pan od swojego zamiaru zawładnięcia pięknym Słowem. Ale najwięcej Pańskich książek czytelnik zobaczył i mógł przeczytać dopiero w ostatnich dwóch dziesięcioleciach. — Nie wydawałem książek poetyckich, ale wychodziły powieści, szkice publicystyczne, sztuki. — Zatem Pańska Euterpe rozkwitła dopiero w Niepodległej bezcenzuralnej Ukrainie? — I, niestety, w bezhonoraryjnej. (Śmieje się). — Porozmawiajmy o liryce miłosnej i miłości poety. Należy do Pana dwuksiążka „Ogród miłości”, poświęcona Pańskiej zmarłej żonie. O niej znamiennie wypowiedział się poeta i literaturoznawca, nasz krajan L. Czerewatenko: „Dawno, przyznaję, nie czytałem tak przejmującej liryki. W ukraińskiej literaturze zapanowały ostatnio inne tendencje: im brudniej, tym bardziej cool. Do czego to dojdzie, zobaczymy… Nasza sprawa — przeciwstawić się pornografii w literaturze. Autor z takim zadaniem poradził sobie błyskotliwie: dwuksiążka — to pomnik nie biorąc w niej udziału. Romain Rolland * * * W jakiej części świata naruszany byłby pokój, to zagraża pokojowi w każdym innym kraju. Franklin Roosevelt * * * Można zdobywać miasta i wygrywać bitwy, ale niemożliwe jest podbicie całego narodu. Bernard Shaw * * * Nie ma cięższej zbrodni, aniżeli niepotrzebna wojna. Lion Feuchtwanger

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn