Strona · s. 12strona oryginału ↗
«I wrogą złą krwią…»
Слово Просвіти, №18 за 2014 рік
Te słowa z „Testamentu” Tarasa Szewczenki są dobrze znane każdemu Ukraińcowi. Ale kogo one dotyczą, kogo miał na myśli poeta, używając określeń wrogi i zły? Przecież nie użył ich tylko po to, by wypełnić wers… „Byłem w zeszłym roku na Ukrainie — byłem u Spasa Międzygórskiego. I na Chortycy, wszędzie byłem i ciągle płakałem, splugawili naszą Ukrainę katowskiej wiary niemota z Moskalami…” — ze smutkiem pisał Szewczenko w listopadzie 1844 roku do przyjaciela Jakowa Kucharenki o swoich wrażeniach z pierwszej krótkotrwałej podróży na Ukrainę po długiej czternastoletniej rozłące. Iwan JUSZCZUK, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego. A serce rwało się do wymarzonej Ukrainy z dalekiego, zimnego Petersburga, wylewało mowę „za ciemne noce, za wiśniowy sad zielony”, „za stepy i za mogiły”. Tam szeroko, tam wesoło Od kraju do kraju… Tam rodziła się, harcowała Kozacka wola… Tymczasem na Ukrainie panoszą się obcy (a jeśli nawet swoi, to niczym nie różnią się od przybyszów), zuchwale w niej rządzą, brutalnie popychają potomków niegdyś dumnych, wolnych kozaków, którzy „niemi na pańszczyznę idą i dzieciątka swoje wiodą”. Płodzą się renegaci, jeszcze i pomagają najeźdźcom „z matki połataną koszulę zdejmować”. Zasnęła Ukraina, Chwastem się pokryła, pleśnią zarosła, W kałuży, w błocie serce zgnoiła I w dziuplę zimną żmije wpuściła. Właśnie wtedy Taras Szewczenko napisał przejętą synowskim bólem „Rozrytą mogiłę”, którą stale wykluczał z „Kobziarza” moskiewski reżim kolonialny. W niej poeta boleśnie pytał: „Świecie cichy, kraju miły, Moja Ukraino, Za co cię splugawiono, Za co, mamo, giniesz?” I rodzi się u niego sprawiedliwe pytanie: Za co więc walczyliśmy z Lachami? Za co więc rżnęliśmy się z ordami? Za co skrobaliśmy włóczniami Moskiewskie żebra?? Czy już na wieki Ukrainie sądzono być znieważoną, upokorzoną? Czy mają jej dzieci zawsze być czyimiś niewolnikami, popychadłami najeźdźców-ciemiężycieli, szukać szczęścia po świecie, gnić „na cudzej robocie”. Pod wrażeniem tego, co zobaczył na Ukrainie, Taras Szewczenko pisze poemat „Sen” („U każdego swój los…” ) — przenikliwą refleksję nad pytaniem: jakaż władza panuje w Imperium Rosyjskim, która plugawi Ukrainę? W tym imperium, w którym „łataną siermięgę z kaleki zdejmują, ze skórą zdejmują” dla luksusów panującej wierchuszki. A ta wierchuszka — „w srebrze i złocie! Jak wieprze karmione, — pyskata, brzuchata!..” Jak nowocześnie brzmi ta charakterystyka! Nie władza dla ludzi, a ludzie dla władzy. Kto zaś ośmiela się bronić sprawiedliwości i wolności, tego piętnują i niszczą: „Męczony, duszony”. A przecież wydawało się, że Moskale będą dobrem i złem dzielić się z kozakiem. Tymczasem: Nie tak się stało; Moskaliki, co zazdrościli, To wszystko ogołocili. Po tym był Baturyn, który „Moskwa w nocy spaliła”, ludzi pocięła, „i małego, i starego w Sejmie potopiła”, „Sułę w Romnach zagrodziła tylko starszyzną kozacką… a takimi, po prostu kozakami, Finlandię zasiała”, kozackim trupem „carskie błota grodziła”. Wprowadzono w 1783 roku haniebne poddaństwo na Ukrainie, i „bękarty Katarzyny szarańczą usiedli” wszędzie po ukraińskich wsiach i miastach. Później w tej serii zbrodni ujawniły się stałe brutalne prześladowania języka ukraińskiego, które rozpoczęły się jeszcze za cara Aleksego Michajłowicza; rozpasanie krwawych hord Murawjowa i Trockiego w 1918 roku; rozprawa z Ukraińską Republiką Ludową w latach 20. XX wieku; masowe tak zwane rozkułaczanie Ukraińców i osiedlanie ich na Syberii; wprowadzenie kołchozowego poddaństwa w latach 30., przerażający hołodomor-ludobójstwo 1932—1933 roku; rozstrzeliwania ukraińskiej inteligencji w 1937 roku; celowe niszczenie Ukraińców w II wojnie światowej (do 250 tysięcy istnień ukraińskich pochłonęło samo tylko forsowanie Dniepru!); hołodomor 1946—1947; atak na język ukraiński, kulturę i edukację aż do naszych dni. Lachy byli — wszystko wzięli, Krew wypili!.. A Moskale i świat Boży W pęta zakuli, — pisał Taras Szewczenko wtedyż w poemacie „Ślepy”. I nie pomylił się, określając zbrodniczą istotę moskiewskiej polityki wobec Ukrainy i Ukraińców. Lecz Moskalowi Ukrainy, Polski, Finlandii, Syberii nieprzebytej okazało się mało. „Za kraj świata zagląda, czy nie ma kraju, żeby zagrabić i ze sobą wziąć do trumny”, — mówi Taras Szewczenko w poemacie „Sen”. „Pogłoska jest, że car chce cały świat zniewolić”, — powtarza poeta w „Wielkim lochu”. Moskiewskim kolonizatorom kłują w oczy Góry Kaukaskie. I postanowili „uszczęśliwić” górali potokami ich krwi, „uwolnić” ich od nich samych, „oświecić, słońce prawdy pokazać ślepym, widzisz, dzieciom”: „jak i więzienia murować, kajdany kuć, jak i nosić!.. i jak pleść knuty węzłowate” — „tylko dajcie się w ręce wziąć”, „tylko dajcie swoje niebieskie góry ostatnie… bo już wzięli i pole, i morze”. Kto może zatrzymać moskiewską zachłanność, która nie ma granic? „Walczcie — zwyciężajcie”, — wzywał Taras Szewczenko, zwracając się do dzielnych górali, i do swoich ziomków też. Ale ziomkowie „ogłuchli — pochylili się w kajdanach…” („Gogolowi”). „Ogłuchli, nie słyszą, kajdanami się wymieniają”. „Sławnych pradziadów wielkich prawnuki podłe” już przywykły do niewolniczego jarzma, „im wszystko jedno, panom żyto sieją”. I teraz, w nowej dobie, przekupieni i oszukani, głosują na łajdaków i niegodziwców-złodziei, a potem skarżą się, że życie nie staje się lepsze. Strasznie wpaść w kajdany, Umierać w niewoli, A jeszcze gorzej — spać, spać I spać na wolności… Jakże obudzić w Ukraińcach poczucie własnej ludzkiej i narodowej godności, jak zwrócić im rozum i wiarę we własne siły? To, że Taras Szewczenko opiewał kozacką sławę, było nie tylko hołdem dla romantyzmu, to było przypomnienie Ukraińcom, „kim jesteśmy? Czyimi synami? jakich ojców? Kim? za co zakuci?” Było kiedyś — na Ukrainie Ryczały armaty; Było kiedyś — zaporożcy Umieli panować. A teraz „nie ma Siczy, przepadł i ten, kto wszystkim dowodził!” („Do Osnowjanenki”), naród został bez obrońców i bez przewodnictwa. I Taras Szewczenko z przesłaniem „I umarłym, i żywym, i nienarodzonym ziomkom moim…” zwraca się do wykształconej części ukraińskiego społeczeństwa z wezwaniem do zwrócenia się twarzą do swojego narodu, przejęcia się jego losem, by „jednomyślnie stanąć na wroga podstępnego” („Chłodny Jar”), bo przecież „nie ma na świecie Ukrainy, nie ma drugiego Dniepru”. Niestety, ta część ukraińskiego społeczeństwa w przeważającej większości przeszła na służbę do wroga: „niewolnicy, podnóżki, brud Moskwy”, „wujkowie ojczyzny cudzej”, przesiąknięci cudzoziemskim imperialnym duchem. Nawet mową swoich dziadów wzgardzili dla państwa podstępnego: „Wszystkie języki słowiańskiego ludu — wszystkie znacie. A swojej daj Boże…” Później, już na zesłaniu, poeta o nich powie: „Za kawał zgniłej kiełbasy u was choć matkę poprosić, to oddacie”. I tutaj Taras Szewczenko ostrzega swoich ziomków-renegatów: „Opanujcie się! Bądźcie ludźmi, bo nieszczęście was czeka. Rozkują się wkrótce zakuci ludzie…” I wreszcie wzywa: „Obejmijcież, bracia moi, najmniejszego brata”, by ożyła „dobra sława, sława Ukrainy”. Oczywiście, nie w Imperium Rosyjskim: ono już wystarczająco pokazało swój kolonizatorski stosunek do Ukrainy i Ukraińców, negując nawet ich prawo do samego istnienia: „Te prowincje [Ukrainę] należy najłatwiejszym sposobem doprowadzić do tego, aby się zrusyfikowały i przestały patrzeć, jak wilki do lasu” (Katarzyna II).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
