Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Ukraińska historia Hryćka Kowalenki

Слово Просвіти, №18 за 2018 рік

Był utalentowanym pisarzem, historykiem, etnografem, artystą, wydawcą, działaczem społeczno-politycznym, znanym daleko poza granicami Połtawszczyzny. O Hryhoriju Kowalence, o jego spuściźnie twórczej należy pisać monograficzne badania, gdyż to, czego dokonał, jest doniosłe i interesujące. Bolszewicki system totalitarny nieprzypadkowo próbował rozprawić się z nim, a jego imię wymazać z ludzkiej pamięci. I symboliczne jest to, że pierwsze konkretne kroki dla jego rehabilitacji podjął jeszcze w 1968 roku działacz „Proświty”, znany połtawski literaturoznawca, świętej pamięci Petro Rotacz. Taras PUSTOWIT, przewodniczący Połtawskiego Miejskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, zastępca dyrektora Państwowego Archiwum Obwodu Połtawskiego, zasłużony pracownik kultury Ukrainy Fala za falą Hryhorij (Hryćko) Ołeksijowycz Kowalenko urodził się 24 stycznia 1868 roku w przysiółku Łypniaky powiatu perejasławskiego guberni połtawskiej (obecnie — terytorium rejonu barysziwskiego obwodu kijowskiego) w kozackiej rodzinie. Ukończył szkołę ludową w Baryszówce oraz szkołę felczerską w Połtawie. Nauczycielował we wsiach powiatu perejasławskiego, gdzie jednocześnie leczył chłopów. Wtedy też zafascynował się zbieraniem materiałów etnograficznych, przede wszystkim z zakresu medycyny ludowej i znachorstwa. W 1890 roku zatrudnił się jako felczer przy klinice Uniwersytetu Moskiewskiego, studiował także nauki specjalistyczne jako wolny słuchacz. Jego mentorem był znany historyk literatury profesor M. I. Storożenko. Talent Hryćka Kowalenki zauważył i wsparł znany działacz społeczny, pisarz i literaturoznawca Borys Hrinczenko, który pomógł młodzieńcowi zatrudnić się w Czernihowskim Zarządzie Ziemskim i zaadaptować się w miejscowym środowisku twórczym. Przez kilka lat Hryhorij Ołeksijowycz nie tylko wypełnia swoje bezpośrednie obowiązki służbowe, ale także zanurza się w życie literackie i społeczne Czernihowa, gdzie wówczas pracowali Mychajło Kociubynski, Łeonid Hlibow, Wołodymyr Samijłenko, Mykoła Woronyj i inni. W latach 90. XIX wieku drukuje swoje wiersze, poemat „Zoja”, opowiadania, artykuły naukowe, rysunki we lwowskim czasopiśmie „Zoria”, jednocześnie tworzy całą artystyczną galerię portretów ukraińskich pisarzy: Tarasa Szewczenki, Iwana Kotlarewskiego, Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki, Jewhena Hrebinki, Pantełejmona Kulisza. Znany jest również wydawniczy projekt z jego czernihowskiego okresu — zapoczątkowanie przez grupę miejscowych pisarzy almanachu literackiego „Fala za falą”. W jednym z listów Mychajła Kociubynskiego do Panasa Myrnego czytamy: „Piszę do was kilka słów w sprawie: my, czyli Samijłenko, Hrinczenko, Kowalenko i ja, szykujemy się wydać almanach, który składałby się z utworów, częściowo drukowanych za granicą, częściowo nowych, jeszcze nie drukowanych, najlepszych pisarzy”. Zdaniem naukowców, wielką zasługą Hryhorija Ołeksijowycza było to, że w almanachu „Fala za falą” drukowali swoje utwory Iwan Franko, Osyp Makowej, Dniprova Czajka, Ahatanheł Krymski. Mimo oficjalnej ukrainofobicznej polityki rządowej, talent Hryćka Kowalenki na przełomie XIX i XX wieku znajdował coraz więcej zwolenników na terenach wielkiej Ukrainy i w Galicji. Hryhorij Ołeksijowycz opuścił Czernihów i przeniósł się na stałe do Połtawy, prawdopodobnie na zaproszenie przyjaciół-połtawian: Panasa Myrnego, Mykoły Dmytrijewa, Hr. Markewycza, po odsłonięciu pomnika I. P. Kotlarewskiego w sierpniu 1903 roku. Od 1905 roku jest już w Połtawie, wtedy też, mając kontakty z Hrinczenką i, prawdopodobnie właśnie z jego polecenia, inicjuje wraz z Mykołą Dmytrijewem i Panasem Myrnym utworzenie towarzystwa „Proświta”. Aktywnie pracuje jako współredaktor z miejscowym czasopismem „Ridnyj kraj”, jako korespondent — z naukowymi wydawnictwami periodycznymi „Kijewskaja starina”, „Literaturno-naukowyj wisnyk”, „Trudy Połtawskoj uczenoj archiwnoj komissii”. W 1911 roku ukazuje się zbiór H. O. Kowalenki „Żarty żyttia” (drugie wyd. 1917, Czerkasy), a w latach 1913—1914 rozpoczyna wydawanie czasopisma „Wisnyk żyttia i znannia”. Jednak z powodu aktywnej publicznej działalności ukrainofilskiej szybko trafia pod niejawny nadzór policji. Na podstawie doniesień agentów żandarmskiej ochrany wyłaniał się taki portret polityczny nieprawomyślnego połtawianina: „Kowalenko — niskiego wzrostu, blondyn, zawsze nieuczesany,.. ma ścisłe kontakty z Kijowem — z Czykałenką, ze Lwowem — z profesorem Hruszewskim, z Paryżem — z emigrantami Wynnyczenką i Żukiem. W Połtawie kontaktuje się z miejscowymi Ukraińcami: Sijalskim, Pawłem i Jurijem Panczenkami, Drobyszem, Dankowskim, Danczenką, Chomencką, Wiktorem Andrijewskim i Mamajenką”. W centrum życia społeczno-politycznego Połtawy Stało się on dość autorytatywną osobą. Od 1909 roku jako przedstawiciel ukraińskiej organizacji demokratycznej figuruje jako pomocnik sekretarza (później — sekretarz) Połtawskiego Zarządu Miejskiego, do lipca 1917 roku pracuje na tym stanowisku. W okresie Rewolucji Ukraińskiej 1917—1921 lat wchodzi do Komitetu ukraińskich partii postępowych i organizacji, zostaje wybrany do miejskiej ukraińskiej komisji oświatowo-wykładowej, staje się rzeczywistym „wykładowcą ludowym”. W kwietniu 1917 roku odbyło się zebranie założycielskie Połtawskiego Miejskiego Towarzystwa „Proświta”, na przewodniczącego wybrano Hryćka Kowalenkę. W imieniu połtawskiej „Proświty” przemawia na I Wszechukraińskim Zjeździe „Proświt” we wrześniu 1917 roku w Kijowie. W okresach rewolucyjnym i porewolucyjnym Kowalenko jest instruktorem edukacji pozaszkolnej powiatu połtawskiego, znanym w Połtawie popularyzatorem przeszłości, jedna po drugiej wychodzą drukiem rozprawy: „Woróżka” (1917), „Hryhorij Skoworoda” (1919), „Jacko j Stećko” (1922), „Panas Myrnyj” (1926), „U soniacznij kraini” (1927). „Ukraińska historia” H. Kowalenki doczekuje się

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn