Strona · s. 6strona oryginału ↗
Wiktor Andrijiwski — wybitny działacz „Proświty” i kronikarz epoki Ukraińskiej Republiki Ludowej
Слово Просвіти, №18 за 2018 рік
Podczas obchodów 100-lecia Rewolucji Ukraińskiej 1917—21 lat zazwyczaj wspominamy najwybitniejszych działaczy państwowych oraz społeczno-politycznych. Wśród nich jest Wiktor Nykanorowycz Andrijiwski (1885—1967). Taras PUSTOWIT, przewodniczący Połtawskiego miejskiego zjednoczenia towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, zastępca dyrektora Państwowego Archiwum Obwodu Połtawskiego, zasłużony pracownik kultury Ukrainy. Urodził się w Połtawie 11 listopada 1885 roku w rodzinie miejscowych inteligentów Nykanora Semenowycza i Marii Mychajliwny. Wiadomo, że ojciec rodziny Nykanor Semenowycz na przełomie XIX—XX w. posiadał kawałek ziemi (którą w 1908 r. wystawił na sprzedaż) w powiecie kobelackim koło wsi Pustos-Semeniwka w wołosti majaczkiwskiej. A w Połtawie rodzina na początku XX w. mieszkała we własnym domu przy ul. Kuznieckiej (Puszkina, 63). Średnie wykształcenie chłopak zdobywał w Pierwszym połtawskim gimnazjum męskim. Wyróżniał się zdolnościami literackimi, miał pociąg do sztuki teatralnej i pracy społecznej. Jesienią 1900 r. kilku uczniów szóstej klasy gimnazjum połtawskiego, wśród których był także Wiktor Andrijiwski, założyli Połtawską gromadę gimnazjalną, której głównym celem było szerzenie świadomości narodowej wśród gimnazjalistów, a w miarę możliwości — w ogóle wśród młodzieży szkolnej Połtawy. Głównym narzędziem do propagandy idei narodowych służyła biblioteczka z ukraińskimi książkami. Organizacja gimnazjalna była „najtajniejszą”, bo gdyby dowiedziało się o niej kierownictwo gimnazjum, na starszoklasistów czekało natychmiastowe wydalenie z placówki oświatowej. Ale mimo niebezpieczeństwa sprawa książkowa posuwała się naprzód, a połtawscy gimnazjaliści na przełomie XIX—XX w. ściśle współpracowali z uczniami szkoły realnej i seminarium duchownego, w szczególności z Symonem Petlurą. W 1903 r. Andrijiwski został przyjęty na wydział przyrodniczy Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie (1903—1907). Tutaj student-chemik Andrijiwski, poczuwszy pociąg do pracy społeczno-politycznej, wyznaczył dla siebie priorytety życiowe: pracować w interesie ukraińskiej gromady. Wiktor powraca do Połtawy, gdzie od 1909 r. pracuje jako wykładowca chemii i towaroznawstwa w siedmioklasowej szkole handlowej Bajera. Uformowany ideowo, gorący z natury, nieco lekceważąc karierę (znany ukraiński antropolog Fedir Wowk proponował mu posadę na Uniwersytecie Petersburskim z dalszą perspektywą), przystaje do przedstawicieli starej gromady połtawskiej (od 1912 r.), szybko adaptuje się i zdobywa autorytet wśród przedstawicieli narodowo-świadomej inteligencji Połtawy — zostaje wybrany radnym Połtawskiej dumy miejskiej na lata 1913—1916. Imię Andrijiwskiego niejednokrotnie wspominane jest na łamach lokalnych gazet, jest już doradcą mera miasta, a ponadto — błyskotliwym, bezkompromisowym mówcą i jednym z fundatorów klubu ukraińskiego — jednego z ośrodków życia narodowego Połtawy. Do czerwca 1917 r. Andrijiwski zalicza siebie do obozu radykałów-demokratów (najbardziej inteligentnego wówczas nurtu), chociaż, jak przyznawał, gnębi go w tej partii „wyraźny socjalistyczny duszek”. Toteż 29 czerwca 1917 r. wraz z braćmi Szemetami, Wiaczesławem Łypynskim i Mykołą Michnowskim zostaje jednym ze współzałożycieli Ukraińskiej Demokratycznej Partii Chleborobów. W lipcu 1917 r. Wiktora Andrijiwskiego po raz drugi wybrano radnym Połtawskiej dumy miejskiej z listy połtawskich organizacji demokratycznych. Od tego czasu jest zauważalnym i charyzmatycznym działaczem, o jego aktywności świadczą liczne referaty, z których jeden — „O przemianowaniu ulic w m. Połtawa”, wygłoszony przez niego w dumie miejskiej 12 czerwca 1918 roku. Andrijiwski był także wśród założycieli towarzystwa „Proświta” na Połtawszczyźnie. Najważniejsze osiągnięcia Wiktora Nykanorowycza w okresie rewolucji ukraińskiej przede wszystkim związane są ze sprawą oświatową — było mu dane zajmować stanowisko komisarza gubernialnego do spraw oświaty. Dość trudno było w okresie wstrząsów tworzyć (reorganizować) placówki oświatowe, ukrainizować je, jednocześnie burząc trwałe stereotypy wśród części nauczycielstwa. Toteż szczególnie zauważalna konfrontacja w stanie oświatowców przejawiła się podczas przeprowadzenia pierwszego gubernialnego zjazdu nauczycielskiego w Połtawie 25—28 maja 1917 roku. Właśnie na tym zgromadzeniu, mimo prowokacji i konfrontacji (jak zaznaczał dziennikarz z Wielkiej Brytanii Jarosław Smolski, do delegatów przyłączyli się ludzie z zewnątrz, którzy próbowali nadać zjazdowi treść antyrządową, wyśmiewając Centralną Radę i jej samodzielność), do zarządu gubernialnego związku nauczycielskiego wybrano w tajnym głosowaniu Wiktora Andrijiwskiego (40 głosów), uchwalono też pierwsze strategiczne decyzje dotyczące dalszej pracy lokalnego nauczycielstwa. Najważniejsze z nich: ukrainizacja szkół wszystkich szczebli oraz Instytutu Nauczycielskiego; zaopatrzenie szkół w odpowiednie podręczniki i tworzenie bibliotek ukraińskich; otwarcie pierwszych ukraińskich gimnazjów i instytutu politechnicznego w Połtawie; wprowadzenie do programów nauczania dyscyplin z ukrainoznawstwa… Z perspektywy czasu interesująca jest jedna z pierwszych podpisanych przez W. Andrijiwskiego odezwa „Do nauczycieli Połtawszczyzny” (w przededniu nowego roku szkolnego), która daje możliwość głębszego zrozumienia głównych zadań tamtego burzliwego czasu. Oto niewielki wyciąg: „Towarzysze-nauczyciele Ukraińcy i nie-Ukraińcy, — wszyscy na Ukrainie obecni! Waszej pracy, sukcesu i rady oczekują ukraińskie dzieci i rodzice: cały naród ukraiński! Wam przypadło właśnie teraz założyć fundamenty dla nowej szkoły ukraińskiej, która w przyszłości zakwitnie… Razem nieśmy kaganek nauki ukraińskiej i ogólnoludzkiej do naszego narodu… Cały świat teraz spogląda i na naród nasz, czy gotów jest stanąć do wolnego życia narodowego. Czyżby w tej chwili tak wielkiej wagi historycznej zapomnieliśmy „kim jesteśmy: czyimi synami jakich ojców”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
